Đại Tập 130 · Bộ Kinh Sớ XVI · Số 1739 (Quyển 11–40)

Số 1739 - Tân Hoa Nghiêm Kinh Luận - Quyển 11

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 130

TÂN HOA NGHIÊM

KINH LUẬN

SỐ 1739

( QUYỂN 11 -> 40 )

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC

LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN

SỐ 1739

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 11

Mười thần lúa... thần ngày là nhân quả lợi sanh của mười hạnh. Thần lúa là hạnh tư lương như người đời dùng lúa làm thức ăn nuôi sống sắc thân. Trong pháp Phật mười Ba-la-mật là thức ăn nuôi lớn pháp thân, đoạn trừ dần tập nhiễm thế gian, trí bi rộng lớn, hiểu rõ tập khí đó. Theo pháp ba thừa, mười tín, mười trụ, mười hạnh, mười hồi hướng là bốn vị tư lương. Từ địa thứ nhứt trở về sau là vị kiến đạo gia hạnh, vì ba thừa giáo cho rằng: các vị trước mười địa trải qua một tăng kỳ kiếp tu hạnh hữu vi hữu lậu, địa thứ nhứt là thấy đạo. Theo Hoa Nghiêm, mười tín là tin mình đủ trí lớn, tánh tướng như Phật, trụ thứ nhứt nhờ sức định thấy đạo. Mười trụ là vị thấy đạo. Mười hạnh, mười hồi hướng, mười địa là gia hạnh. Vì nhân quả vị này như Phật, dùng hạnh Phổ Hiền thành tựu trọn vẹn một cách rộng lớn. Hạnh Phổ Hiền, nhân quả lý trí mà mười trụ thấy biết không phải là pháp hữu vi vô thường của trời người. Trong pháp giới chơn như tất cả lý trí tánh tướng, quả Phật, hạnh Phổ Hiền đều là tư lương, không thể thiếu một pháp nào. Nếu thiếu là tâm còn phân biệt tịnh nhiễm. Vì thế quả Phật trang nghiêm hạnh nguyện, và ngược lại nên là Phật Hoa Nghiêm. Do vậy trong mười trụ, mười hạnh, mười hồi hướng, Phật, Bồ-tát cùng tên. Phật gia hộ bằng mười ba pháp. Theo ba thừa, Bồ-tát thường sanh về cõi tịnh, bốn cõi thiền là cõi tịnh. Vào cõi dục là vì nguyện giữ hoặc để độ sanh. Với Hoa Nghiêm, ngay trụ phát tâm thứ nhứt đã đủ lý trí quả hạnh tánh tướng, động tịnh sanh tử Niết-bàn. Dùng thể dụng pháp giới đối tự tập nhiễm, không

trước sau cũ mới. Theo ba thừa, gia hạnh là địa thứ nhứt, tư lương là mười tín... mười hồi hướng, năm vị không có quả Phật. Địa thứ mười tuy thấy đạo nhưng chưa hợp chơn như. Trong kinh này, mười tín đã tin tâm mình đủ mười cõi nước (như trước). Vì mười tín thuộc hữu vi nên cõi Phật là cõi có hình sắc. mười Đức Phật mà vị này phụng sự cũng từ tâm mình, tu tập quả Phật thành tựu mười trí. Vì còn tâm sanh diệt nên vị mười tín còn có cõi nước, trí Như Lai. Nhân của mười trụ... Đẳng giác là hạnh Phổ Hiền, quả là lý trí pháp thân hoặc nhân quả tác động qua lại. Với hai nhân quả như vậy, năm vị sẽ có 100 nhân quả, mỗi vị lại có năm nhân quả, cộng thành 110. Nhân quả Phật trong mười trụ là mười cõi Nhân-đà-la, Ba-đầu-ma... mười Đức Phật Thù Đặc Nguyệt... mười Bồ-tát Pháp Huệ... là nhân của hạnh Phổ Hiền, vì mười trụ nhập định đạt trí huệ vi diệu nên cõi nước là Hoa, từ hoa kết trái, quả Phật Nguyệt... là đoạn trừ phiền não nóng bức được thanh tịnh dịu mát như mặt trăng. Thấy đạo đoạn hoặc là cõi nước. Nhân-đà- la hoa (Năng chủ hoa), trụ phát tâm thứ nhứt sanh trong nhà Phật, là pháp sư thuyết pháp độ sanh. Ba-đầu-ma hoa (Hoa sen đỏ), trụ trị địa tăng tiến tu tập đạt quả thù thắng hơn. Tên của các Đức Phật, cõi nước, Bồ-tát đều tùy địa vị không phải do người khác đặt vì tự mình tu tập. Trong mười hạnh, mười cõi nước tên Huệ, mười Đức Phật tên Nhãn là quả, mười Bồ-tát công đức lâm... là nhân (mười hồi hướng mười địa rõ như trong kinh). Tóm lại, mười Đức Phật là quả, mười Bồ-tát là nhân. Trong lần thuyết pháp thứ nhứt, Như Lai là quả năm vị; Phổ Hiền, trời, thần là nhân. Tỳ-lô- giá-na là nhân tu hành của Phổ Hiền, trời, thần, thân mình là quả trí sai biệt. Trí quả Phật tánh là nhân. Vì thân tu tập chính là quả lý tánh, nhân quả thể dụng đan cài. Vì thế trong phần khen ngợi đức, sau khi khen ngợi công đức của Phật, trời thần khen ngợi trí đức của mình như Phật. Đó là điều kiện để người tu học vào pháp giới. Mê là phàm, ngộ là Phật. Tu tập cả trí bi. Như cõi Tam Nhãn của thiện tri thức thuộc hạnh Hoan Hỷ của Thiện Tài cũng chính là mười cõi Thân Huệ, Bảo Huệ... của mười hạnh. Tam nhãn: ma ha Bát-nhã, giải thoát, pháp thân, hoặc là trí, huệ, pháp nhãn. Như ba mắt của trời Ma-hê-thủ-la. Tất cả pháp Phật không ngoài pháp thân trí lớn này. Nghĩa của mười cõi nước có tên Huệ cũng là tam nhãn. Do vậy, cõi nước của thiện tri thức hạnh thứ nhứt của Thiện Tài là cõi tam nhãn. Tỳ kheo tên Thiện Kiến cũng là hạnh thứ mười. Mười Đức Phật Thường Trụ Nhãn, Vô Thắng Nhãn... Thiện Kiến là đủ ba mắt. mười hạnh dùng ba mắt trí nhận biết căn tánh của chúng sanh để tùy thuận độ thoát. Tỳ kheo Thiện Kiến thiền hành trong rừng là biểu

hiện nơi hành hạnh độ sanh. Trong lần thuyết pháp thứ nhứt này, thần lúa là hành trang của mười hạnh đạt quả Phật, chúng sanh vào vị Phật, Bồ-tát nuôi lớn từ bi. Nhân quả của mười vị này cũng chính là nhân quả hành tướng của năm vị. Vì nhân quả Phật, Phổ Hiền, thể dụng tánh tướng trước sau đồng nhứt. Vì thế năm mươi hành trang, năm mươi quả Phật của năm vị dung nhiếp đan cài làm nhân quả cho nhau. Hạnh Phổ Hiền được biểu hiện bằng trí Như Lai nên không nhiễm ô, quả Phật được trang sức bằng hạnh Phổ Hiền nên trọn vẹn bi trí. Nếu thiếu một thì không thành và là hạnh quả của trời người. Dù vượt trên cõi trời vẫn chỉ là nhị thừa, Bồ-tát ra khỏi đời sống trong cõi tịnh hay Bồ-tát giữ hoặc độ sanh, không phải là sự dung nhiếp tự nhiên của lý trí tánh tướng động tịnh bi trí thế gian xuất thế gian. Quả Phật là mười hạnh cũng như hoa trái tự nhiên thành tựu bằng công đức không tạo tác. Đoạn này được phân thành bốn ý như trên. Nêu số lượng như hàng đầu của kinh. Mượn vị biểu hiên pháp, thần lúa là hành trang mười hạnh. Giải thích danh hiệu theo hạnh nguyện: Nhu Nhuyến Thắng Vị chuyên tu thí Ba-la-mật (Hạnh Hoan Hỷ). Thí có hai: pháp, sự. Pháp vui vẻ giảng dạy giáo pháp cho chúng sanh, nuôi lớn bằng pháp lạc, thuần phục tâm tánh. Sự: thần lúa làm cho lúa má tốt tươi nuôi thân chúng sanh. Tùy nơi độ sanh mà tên gọi của các vị khác nhau.

Thời Hoa Tịnh Quang chuyên tu giới Ba-la-mật. Biết khả năng của chúng sanh, tùy thuận hóa độ là thời hoa, khiến chúng sanh đạt giới tánh là tịnh quang. Ví như hoa của năm thứ lúa thóc, kết trái theo thời gian.

Sắc Lực Dũng Kiện chuyên tu nhẫn Ba-la-mật, từ hạnh nhẫn thành tựu công đức là dũng kiện, từ hạnh nhẫn đạt thân tướng tốt đẹp. Trong các loại sức mạnh, sức gió mạnh nhứt, trong mọi hạnh, hạnh nhẫn là hơn hết, tám gió không khuynh động. Nhẫn nại trong mọi hành động là dũng kiện. Thiện tri thức hạnh thứ ba của Thiện Tài - Ưu-bà-di Cụ Túc - hành hạnh nhẫn này, vì nhẫn là quả của các vị.

Tăng Trưởng Tinh Khí chuyên tu tinh tấn Ba-la-mật. Vào đời độ sanh bằng sức tinh tấn, lòng từ bi và pháp lực nhưng không mong cầu đền đáp là Tăng trưởng tinh khí. Nếu không có sức tinh tấn thì không hành động.

Phổ Sanh Can Quả chuyên tu thiền Ba-la-mật. Pháp tánh là thiền, phát sanh trí vi diệu hành mọi hạnh là Phổ sanh quả. Trong tánh thiền trí hạnh đan cài ngay nhân là quả, quả có từ nhân, trước sau không khác. Quả thật, hạnh Phổ Hiền dung hợp nhau vì từ quả có nhân, từ nhân sinh

quả.

Diệu Nghiêm Hoàn Kế chuyên tu huệ Ba-la-mật vì hành mọi hạnh bằng trí vi diệu, hạnh trí trang nghiêm cho nhau, đem lại lợi ích cho chúng sanh thành tựu quả đức. Hoàn Kế là trọn vẹn trí hạnh.

Nhuận Trạch Tịnh Hoa chuyên tu phương tiện Ba-la-mật, hành hạnh từ bi độ thoát chúng sanh hiểu pháp.

Thành Tựu Diệu Hương chuyên tu nguyện Ba-la-mật, thành tựu trí không dụng công và năm phần hương. Với trí vi diệu, vị này biết căn tánh của chúng sanh, thuyết pháp đem lại lợi ích, thành tựu ba hương giới định huệ.

Kiến Giả Ái Lạc chuyên tu lực Ba-la-mật, thành tựu pháp lực đem lại lợi ích cho chúng sanh, những người nghe pháp đều quí kính.

Ly Cấu Tịnh Quang chuyên tu trí Ba-la-mật vì trí tuệ đoạn trừ cấu nhiễm mình người. Phần khen đức như trong kinh.

Hạnh Nhiêu Ích thứ hai, từ thế giới Ba-la-mật, mười vị thần sông tu tập mười Ba-la-mật.

Phổ Pháp Tấn Lưu chuyên tu thí Ba-la-mật (các vị sau cũng vậy). Thiện tri thức hạnh Nhiêu Ích của Thiện Tài - đồng tử Thích Thiên, một trong một vạn đồng tử - đang vun cát đùa chơi bên bờ sông, biểu hiện từ giới tánh hành vô số hạnh tạo lợi ích cho chúng sanh. Phổ phát tấn lưu là pháp nhứt thừa.

Phổ Khiết Tuyền Nhuận chuyên tu giới đây là pháp trời người ba thừa. Dùng pháp thuật tạo lợi ích cho chúng sanh là Phổ khiết.

Hạnh Vô Vi Nghịch thứ ba, từ thể nhẫn Ba-la-mật, mười vị thần biển tu tập mười Ba-la-mật, vì hạnh nhẫn như biển lớn dung chứa nước của các dòng sông. Thể của nhẫn là pháp tánh từ bi, đưa tất cả chúng sanh - những kẻ sống trong vô minh sanh tử - vào dòng pháp là hạnh vô vi nghịch, phần nói về thiện tri thức hạnh thứ ba của Thiện Tài có câu: phía nam có thành tên Hải Trụ, nữ cư sĩ tên Cụ Túc, mặc y phục trắng, xõa tóc dài, hành mọi hạnh độ sanh bằng pháp nhẫn, tâm rộng lớn như biển, đủ phước trí đem lại lợi ích cho chúng sanh. Nhẫn là quả của muôn hạnh, dung nạp tất cả.

Hạnh Vô Khuất nhiễu thứ tư: từ thể tinh tấn Ba-la-mật, mười vị thần nước tu tập mười Ba-la-mật, vì nước có khả năng làm sạch, Bồ- tát này dùng nước pháp tánh siêng năng độ sanh, biết rõ căn tánh tạo lợi ích cho mọi loài, chúng sanh được toại nguyện, không quấy nhiễu. Siêng năng dùng pháp độ sanh là tinh tấn. Các vị khác cũng vậy. Nếu không hiểu được sự thống nhứt của các pháp thì không thông đạt ý kinh.

Như hạnh tinh tấn Ba-la-mật trong mười hồi hướng dung hợp lý trí tánh tướng bình đẳng tự tại. Đạt một trong năm vị là đủ năm vị, nhưng còn thứ tự là do sự tu tập thuần thục hay chưa thuần thục. Tuy phân chia thứ bậc nhưng thể tánh giống nhau, không trước giữa sau. Hãy xét các pháp bằng thật tánh, không nên xét bằng vọng tình, một giọt nước trong biển cũng có vị mặn như biển, rồng cá báu vật đều ở trong biển. Vì giáo hóa chúng sanh nên hành vô số hạnh, tên tuy khác nhau nhưng thể đạo trước sau là một như mọi hình tượng trước gương sáng. mười địa thành tựu công hạnh, vị đẳng giác tự tại độ sanh. Nếu phân biệt rằng: mười trụ là thấy đạo, mười hạnh chuyên tu tâm ra khỏi đời, mười hồi hướng chuyên về hạnh nguyện trọn vẹn bi trí, mười địa tích tập công đức, địa mười một tự tại vào đời độ sanh thì đó chỉ là mô hình mẩu để kẻ hậu học biết. Nếu không, chúng không biết nương tựa vào đâu để phát tâm tu học.

Hạnh Vô Vi Loạn thứ năm, từ thể thiền Ba-la-mật, mười vị thần lửa tu tập mười Ba-la-mật. Vi độ sanh nhưng luôn tịch tịnh, thần lửa là thể định, tịnh nhưng luôn hành, ngay sự là lý, trí bi dung hợp. Như quẻ ly ở phía nam của Kinh Dịch. Nếu nói về con người, đó là tâm; nếu nói về pháp, đó là trí rỗng lặng không; Nếu là hiện tượng bên ngoài, đó là mặt trời; nếu là các bộ phận của thân, đó là mắt. Nếu là pháp, đó là trung đạo, là hiểu rõ, minh là trống rỗng là trí soi rõ mọi hiện tượng, là điện Phổ Quang, là nữ thần ý nghĩa Thiện Tài đi về phía nam là thế. Hạnh này dùng trí sáng (thần lửa) phá trừ u tối, không mê muội, không bị ngăn che.

Hạnh Thiện Hiện thứ sáu, từ thể Bát-nhã Ba-la-mật, mười vị thần gió tu tập mười Ba-la-mật. Đó là quẻ tốn giữa chi thìn tỵ trong Kinh Dịch, là nữ thần, là pháp tắc, là ngôn luận, là giáo lịnh. Như quẻ càn ngũ thế trong Chu Dịch, trên là quẻ tốn, dưới là quẻ khôn, là quan. Kinh Dịch nói: gió thổi trên mặt đất có thể nhìn thấy qua sự rung động của các vật. Người quân tử chỉ dạy mọi người đều nghe theo. Tốn là gia phong lễ giáo. Hạnh này thành tựu trí huệ thuyết pháp giáo hóa chúng sanh. Như Lai mượn khoảng thời gian giữa giờ thìn tỵ làm pháp tắc trai giới, là khoảng giữa tốt xấu, đoạn trừ chấp trước đến giờ ngọ hợp mọi pháp, trên hợp với sao Giác, Giác là sao Thiên Môn. Nghĩa là giờ này tu sĩ thuyết pháp lợi sanh. Như miệng dùng để ăn uống thuyết giảng. Khả năng khai hoa kết trái thành hoại là hạnh thiện Hiện. Phần sau có chép: như biển có bốn đức:

1) Năng tập: chứa nhóm vật báu (trí Đại Viên Cảnh).

2) Năng thành: có được vật báu (trí thành sở tác).

3) Giản trạch: phân biệt báu vật (trí Diệu quan sát).

4) Năng tán: loại trừ vật xấu (trí bình đẳng).

Bốn trí này tượng trưng cho thần gió tự tại hiển hiện các pháp. Như Đức Phật trong tín thứ sáu ở phía đông nam tên Cứu Cánh Trí. Quẻ tốn ở phía đông nam, tốn là gió. Kinh Dịch chép: tốn là ngôn luận, vì trí có khả năng hiển hiện các pháp. Phương là pháp vì pháp ấy không phương hướng.

Hạnh vô trước thứ bảy: từ thể phương tiện Ba-la-mật, mười vị thần hư không tu tập mười Ba-la-mật. Từ pháp không hành hạnh độ sanh là vô trước. Thể của phương tiện Ba-la-mật là pháp không, thần là trí không đắm nhiễm, vì từ pháp không pháp khởi trí huệ.

Hạnh Nan đắc thứ tám, từ thể nguyện Ba-la-mật, mười vị thần phương hướng tu tập mười Ba-la-mật. Vì khó đạt trí không dụng công thể trí thanh tịnh, phòng hộ bằng nguyện, nhớ nghĩ thệ nguyện xưa nên hành hạnh độ sanh, không ở trong sanh tử Niết-bàn. Hạnh này thành tựu trí thuyết pháp độ sanh. Như bốn quẻ: chấn, khảm, đoài, ly ở bốn góc đều biểu hiện cho trí không dụng công.

Hạnh thiện pháp thứ chín, từ thể lực Ba-la-mật, mười vị thần đêm tu tập mười Ba-la-mật. Thành tựu pháp lực, phân biệt thuyết giảng giáo pháp. Dùng pháp Phật xua tan đêm dài sanh tử. mười vị thần này đều là nữ thần, là tri thức ở mười địa của Thiện Tài. Vì thể của hạnh dung nhiếp pháp mười địa.

Hạnh chơn thật thứ mười, từ thể trí Ba-la-mật, mười vị thần ngày tu tập mười Ba-la-mật. Vì trí sáng soi khắp mọi nơi. Trí không tạo tác nhưng hợp với mọi hiện tượng là thần. Trong phần khen đức có câu: siêng năng độ sanh làm trang nghiêm cõi nước. Bi là cung, trí là điện, dùng bi trí giáo hóa chúng sanh.

Từ A-tu-la vương đến thiên tử Nhựt... mười chúng tiêu biểu cho mười hồi hướng. Vì sao? Vì A-tu-la ở trong biển không bi chìm. Mười trụ mười hạnh phần nhiều là tu bi trí xuất thế. Hồi hướng là đưa chơn vào tục, thành tựu viên mãn bi trí ngay trong thế gian. Bồ-tát hồi hướng với tâm bi rộng lớn, không chứng chơn như, hiểu rõ chơn tục là một, ở trong đời nhưng không đắm nhiễm, tự tại độ sanh. Đoạn này được phân thành bốn ý như trên. Số lượng như ở hàng đầu trong kinh. Mượn vị biểu pháp. A-tu-la tiêu biểu cho hạnh cứu hộ chúng sanh nhưng không chấp nơi tướng chúng sanh của hồi hướng. A-tu-la vào biển không bị chìm, lên cõi trời nhưng không có khoái lạc như trời. Cũng thế Bồ-tát này ở trong sanh tử nhưng không đắm say năm dục, sống trong Niết-

bàn nhưng không hưởng tinh lạc. Phẩm pháp giới có câu: thành tựu hạnh vượt trên thế gian của Như Lai như A-tu-la vương, Bồ-tát này tự tại trong sanh tử Niết-bàn. A-tu-la còn gọi là A tố lạc. A là không; tố là dạo chơi, là vi diệu; la là vui đùa. Theo luân Bà Sa, A-tu-la không phải là trời, tuy thuộc cõi trời nhưng dối trá, không có được sự diệu lạc của cõi trời. Cũng thế, Bồ-tát này với tâm bi, tùy phương tiện làm mọi việc dường như dối, sống trong sanh tử nhưng không say đắm năm dục, cũng không hưởng pháp lạc tịch tịnh vượt khỏi thế gian của Niết-bàn. Vị này chuyên tu thí Ba-la-mật. A-tu-la, các bản xưa dịch là Bắt Tu, mẹ của Tỳ ma, cõi trời yếu kém. Theo kinh A-hàm, vào kiếp thành, chúng sanh ở cõi trời Quang Âm xuống biển tắm, xuất tinh tạo thành trứng, tám ngàn năm sinh ra một người nữ to lớn như núi Tu Di, có 990 đầu, mỗi đầu có một ngàn mắt, 990 miệng, mỗi miệng có bốn răng, từ răng phóng ra lửa, 24 tay, 990 chân, vui chơi trong biển. Khi tinh vào thân tạo thành trứng, trải qua tám ngàn năm sinh ra Tỳ-ma-chất-đa-la, có chín đầu, mỗi đầu có một ngàn mắt, trong miệng thường phun nước, 990 tay, tám chân, thân lớn gấp năm lần núi Tu Di, ăn bùn đất và ngó sen, luôn đấu tranh với trời (rõ như trong kinh chánh pháp niệm). Trụ xứ của A-tu-la có năm:

1) Trong núi báu trên đất.

2) Phía bắc núi Tu Di. Cách biển khoảng 21.000 do tuần có A-tu- la tên La Hầu (chướng ngại: dùng tay che kín mặt trời) thống lãnh vô số chúng.

3) Từ đó trở xuống khoảng 21000 do tuần có A-tu-la tên Dũng Kiện thống lãnh vô số chúng.

4) Cách 21000 do tuần nữa có A-tu-la tên Hoa Man thống lãnh vô số chúng.

5) Cũng cách tuần ấy nữa có A-tu-la tên Tỳ Ma chất Đa La (Hưởng cao). Cha của Xá Chi. Xá Chi là vợ chính của Đế Thích. Lúc cha của Xá Chi đánh nhau với Đế thích nói rằng: Ta là Tỳ Ma chất Đa La lập tức núi non ở cõi Diêm Phù chuyển động. Trong đó có thành tên Quang Minh. Theo luận Phật Địa, A-tu-la thuộc cõi trời. Theo Tỳ Đàm, A-tu-la thuộc loài quỉ. Tỳ Ma chất Đa La: chủng chủng sự Tỳ Ma là khắp nơi, chất Đa La là đồ trang bị. Vì lúc chiến đấu với Đế Thích, vị này trang bị binh khí (tên Hưởng Cao hay Nguyệt Cư là sai). Theo pháp sư lễ đời Đường, A-tu-la thuộc cõi quỉ. mười A-tu-la trong kinh này là sự tiến tu, lòng bi của Bồ-tát không hạn lượng như A-tu-la vào biển không bị chìm. Bồ-tát không chìm trong cõi ác, không cao ngạo, dùng chơn pháp

để nhiếp phục thế gian, ở trong biển khổ như không bị khổ. Giải thích tên theo hạnh, La Hầu La chuyên tu thí Ba-la-mật. mười nguyện là thể của mười Ba-la-mật, không mong cầu lợi ích riêng mình. Việc tu ở dưới núi Tu Di, vào biển không bị chìm đều là mượn hình tượng biểu hiện pháp để chứng minh hạnh độ sanh bằng tâm bi, dung nhiếp chơn tục của hồi hướng. La Hầu La là chướng ngại. Bồ-tát vào đời bằng tâm bi, diễn giảng pháp không, đóng cửa cõi ác.

Tỳ Ma Chất Đa La chuyên tu giới Ba-la-mật, với tâm bi vị này pháp nguyện độ sanh trong ba cõi sáu nẽo. Thể của giới là bi nguyện, tự tại vào đời.

Xảo Huyền Thuật chuyên tu nhẫn Ba-la-mật. Bồ-tát nhẫn nại ở trong sanh tử, thấy mọi việc là giả.

Đại Xuyến Thuộc chuyên tu tinh tấn Ba-la-mật, dùng mọi hạnh độ sanh.

Đại Lực chuyên tu thiền Ba-la-mật ở trong biển khổ nhưng không khổ.

Biến Chiến dùng trí sáng độ sanh.

Kiên Cố Hạnh Diệu Trang Nghiêm trang sức bằng tâm bi và phương tiện độ sanh.

Quảng Đại Nhân Huệ, độ sanh bằng nguyện trí. Vì vị này đạt trí thù thắng, nhớ đến nguyện xưa vào đời độ sanh.

Xuất Hiện Thắng Đức thành tựu lực Ba-la-mật.

Diệu Hảo âm thanh, thuyết pháp bằng trí. Phần bốn như trong kinh. Mười vị này trong hợp chơn tục bằng tâm bi, ở trong sanh tử nhưng không bị đắm nhiễm. mười trụ, mười hạnh thông đạt trí hợp chơn như nên là thần. mười hồi hướng, mười địa đều được biểu hiện bằng vua (tự tại).

Hồi hướng Bất Hoại thứ hai, dùng trí vào đời độ sanh thành tựu tâm bi, thông đạt chơn tục hòa hợp. Nghĩa của kinh Diệu pháp Liên Hoa cũng như vậy. Dùng trí hiểu biết dung hợp chơn tục thực hành mọi hạnh. Nghĩa là vào đời độ sanh bằng trí bi. Hành hạnh Phổ Hiền là liên, hành hạnh bằng trí là Diệu pháp, đủ tánh chơn như, dung hợp thế tục là Bất Hoại. Đó là sự tự tại của trí không nương tựa và tánh bồ đề. Vị này được biểu hiện bằng Ca Lâu La (chim cánh vàng). Phần này cũng phân thành bốn ý như trên. Số lượng như hàng đầu trong kinh. Mượn vị biểu pháp. Chim này nhìn thấy rồng trong biển sắp chết dùng hai cánh cắp lên. Phẩm pháp giới chép: thệ độ chúng sanh ra khỏi biển khổ. Bồ-tát hồi hướng thường ở trong sanh tử, dùng mắt trí quan sát chúng sanh nào căn tánh thuần

thục, dùng hai pháp chỉ quán đưa chúng sanh đến bờ Niết-bàn. Tánh pháp là thể của chỉ, trí không tánh là thể của quán. Không phải người quán, đối tượng quán. Vị này chuyên tu giới Ba-la-mật. Như biển không chứa xác chết giới trí bi không có sự thấy biết tịnh nhiễm của nhị thừa trời người. Hai cánh của chim cách nhau 36 vạn dặm. Giải thích theo hạnh nguyện: Đại Tốc Tặt lực chuyên tu thí Ba-la-mật, Bồ-tát này phát lòng từ, dùng sức chỉ quán vào đời độ sanh, tích tắc đưa chúng sanh qua bờ Niết-bàn. Tích tắc ấy không thuộc tích tắc của xưa nay ba đời. Như chim cánh vàng cắp rồng, thời gian ấy là Tốc Tặt. Phần khen đức có câu: cứu độ tất cả chúng sanh ra khỏi biển khổ sanh từ, đạt đạo Bồ-tát. Vào biển vô minh, dùng sức định huệ quán sát, một sát na hợp chơn như thấy rõ việc ba đời sự hiểu biết và tu tập đó là phát tâm. hai việc đó là một. Trong hai việc đó, việc thứ nhất khó đạt. Nghĩa là phàm phu khó đạt chơn như, không phải khó đạt quả Phật. Vì tâm ban đầu và tâm Phật là một. Pháp, tri, thời gian không thay đổi. Đó là thể dụng của pháp giới. Hãy xét bằng định huệ, không nên suy bằng vọng tình.

Hồi hướng Đẳng nhứt thiết chư Phật được biểu hiện bằng Khẩn Na La Vương. Vì nhẫn là hạnh đầu trong mọi hạnh độ sanh khiến chúng sanh đạt đạo của tất cả các Đức Phật. Khẩn-na-la Vương là nghi thần, hạnh chủ. Hình dáng giống người, trên đầu có sừng như bò, ai thầy cũng nghi, không biết là người hay là gì. Bồ-tát này thành tựu tâm bi, vào sáu cõi bằng hạnh nhẫn, loài người thấy vậy nghi ngờ không biết là phàm hay là Thánh. Nếu là phàm sao có trí huệ như Phật? Nếu là Thánh sao làm việc phàm? Thần này thường làm các trò chơi cho cõi trời, chuyên tu nhẫn Ba-la-mật. Nếu không có hạnh nhẫn thì không có hạnh khác. Phần này cũng được phân bốn ý như trên. 10 Khẩn na la thuộc súc sanh.

Hồi hướng chí nhứt thiết xứ được biểu hiện bằng Ma-hầu-la-già- vương (Đại mãng, đại thắng là già, hung phúc hạnh) chuyên tu tinh tấn Ba-la-mật. Hung phúc hạnh: tìm pháp vui lợi sanh, không cao ngạo. Vị này vào trong sáu cõi, là thần trong coi chùa viện, hộ trì pháp Phật. Phẩm pháp giới có câu: gặp Phật vui vẻ, cúi mình cung kính. 10 Ma- hầu-la-già-vương tu tập mười Ba-la-mật từ thể tinh tấn Ba-la-mật. Vị này dùng phương tiện sống trong chúng sanh, làm mọi việc như chúng sanh dạy chúng đoạn ái. Phần khen đức dạy: siêng năng tu tập mọi phương tiện, khiến chuúng sanh đoạn trừ lưới si.

Hồi hướng vô tận công đức tạng thứ năm, từ thể thiền Ba-la-mật mười Dạ Xoa Vương tu tập mười Ba-la-mật. Dùng thiền định độ sanh

khiến chúng sanh không loạn tưởng, đạt vô số công đức. Dạ Xoa: khổ hoạt, tư sát. Dùng thiền định quán sát nhiếp phục tâm vọng loạn đau khổ của chúng sanh. Tỳ Sa môn thiên vương thống lãnh chúng Dạ Xoa ở phía bắc núi Tu Di.

Hồi hướng tùy thuận kiên cố, từ thể Bát-nhã Ba-la-mật, 10 Tỳ Lâu tu tập mười Ba-la-mật. Tỳ Lâu Bác Xoa Long Vương (cũng là Dạ Xoa thống lãnh vô số chúng ở phía tây núi Tu Di) Phú Đa Na: Quỉ coi bệnh nóng. Trí của Bồ-tát này tự tại trước có không, thuyết pháp độ sanh như rồng ẩn hiện trong hư không làm mưa. Tỳ Lâu Bác Xoa (nói đủ là Tỳ lộ ba ha ngặt xoa, tạp ngữ chủ, xú mục). Tỳ: Chủng chủng; lộ: sắc; ba ha ngặt xoa: căn tánh trang điểm mắt bằng các loại màu sắc như Bồ-tát trang bị kiến thức không đắm nhiễm. Rồng có năm loại:

1) Như voi.

2) Như rắn.

3) Như ngựa.

4) Như cá.

5) Như ễnh ương.

Thiên Trụ Long Vương là chúa tể loài rồng thân hình như voi.

Nan đà long vương (Hoan Hỷ) là chúa tể loài rồng thân hình như rắn A na bà đạt đa long vương (thanh vương) là chúa tể loài rồng thân hình như ngựa. Loài rồng này không bị ba tai họa:

1) Cát nóng không rơi trên đầu.

2) Không hành dục bằng hình thức ngựa.

3) Không sợ chim cánh vàng. Nhưng loài rồng này còn một khổ: gió thổi bay áo. Theo trí luận, loài rồng này là Bồ-tát trụ thứ bảy.

Bà Lâm Na Long Vương (thủy thiên) là chúa tể loài rồng thân hình như cá.

Ma Na Tô Bà Đế Long Vương (ma na tư: từ tâm, gió mưa không hại được nên còn có tên là Đắc ý: Ma na là ý cao: đủ oai đức) là chúa tể loài rồng thân hình như ễnh ương. Luật tứ phần chép: trong các khoảng thời gian: sanh, ngủ, giận, hành dục của loài rồng này, thân hình chúng không đổi. Đây là theo giáo pháp ba thừa. Trong nhứt thừa, loài rồng cũng đạt pháp cao thượng, quả Phật, Bồ-tát nhưng vì hóa độ chúng sanh nên hiện thân ở các cõi. Ở đây khen ngợi sự ra đời của Phật nên mượn vị biểu pháp.

Long Vương Tỳ Lâu Bác Xoa đoạn diệt khổ não bị thiêu đốt của các loài rồng. Bồ-tát này dùng trí Bát-nhã quán pháp không, dùng mọi thứ ngôn ngữ diễn giảng. Vị này là vị tu thí Ba-la-mật trong mười hồi

hướng.

Sa Kiệt La Long Vương (Diêm hải) đạt pháp tích tắc chuyển thân rồng thành vô số thân hình khác nhau. Bồ-tát này vào sanh tử thành tựu tâm bi, tu giới Ba-la-mật đạt thần thông biến hóa.

Vân Âm Diệu Tràng Long Vương, dùng ngôn ngữ thanh tịnh đi khắp nơi thuyết giảng pháp Phật, là quả của hạnh nhẫn.

Đức Xoa Ca Long Vương là khả năng phá hoại và pháp bị phá hoại vì lúc loài rồng này giận người và súc vật đều chết.

Cựu dịch là Đà thiệt long vương vì nói nhiều nên ví nhiều lưỡi, không phải nhiều lưỡi thật, tu pháp Bát-nhã Ba-la-mật, giỏi giảng thuyết.

Hồi hướng Đẳng tùy thuận nhứt thiết chúng sanh biểu hiện bằng Cưu bàn trà. Vị này thành tựu tâm bi vào đời độ sanh. Đây là loài quỉ hút tinh khí nên cũng có tên là Đông Qua Quỉ. Theo kinh chánh pháp niệm: tên của loài quỉ này nghe như Bồ-tát ghét bỏ chúng sanh. Nhưng còn có tên khác là Tùy Thuận. Tùy Thuận tất cả chúng sanh kể cả địa ngục. Vị thần này là thiên vương phía nam thống lãnh hai bộ chúng:

1) Cưu bàn trà.

2) Bệ lệ quỉ.

Cưu bàn trà, bọc dái to như quả bí đao, khi đi phải đặt lên vai, khi ngồi phải ngồi xổm. Phẩm pháp giới dạy: siêng năng đoạn trừ tập khí quỉ đói. Cưu bàn trà là tham đắm như quỉ đói. Bồ-tát tùy thuận đoạn trừ tâm tham bằng lòng bi.

Hồi hướng chơn như tướng biểu hiện bằng Càn Thát Bà Vương (Tầm hương) sống bằng hương thơm. Bồ-tát này thường dùng năm phần hương làm vui chúng sanh. Văn sau có câu: siêng năng tu tập pháp Phật. Phẩm nhập pháp giới chép: luôn làm vui chúng sanh. Càn thát bà vương là làm vui chúng sanh bằng pháp lạc. 10 vị này là mười Ba-la-mật trong thể nguyện Ba-la-mật.

Hồi hướng vô phược vô trước biểu hiện bằng Thiên Tử Nguyệt chuyên tu lực Ba-la-mật. Dùng trí không, không trói buộc để độ sanh, đoạn trừ phiền não đạt pháp thanh tịnh. 10 thiên tử này là mười Ba-la- mật trong nguyện Ba-la-mật.

Hồi hướng nhập pháp giới vô lượng biểu hiện bằng Thiên Tử Nhựt. Trí Ba-la-mật của vị này như mặt trời soi sáng mọi hiện tượng. Vị trí cao, công năng lớn. Trí của Bồ-tát này là cao lớn đem lại lới ích cho tất cả trời người... ngoại đạo. 10 thiên tử này là mười Ba-la-mật trong trí Ba-la-mật. mười Ba-la-mật của năm vị tùy địa vị hiểu ý , nếu căn cứ

theo một ví dụ thì không thể biết được. Như về vị trí và công năng của mặt trời, luận câu xá chép: mặt trăng cách mặt đất bốn vạn do tuần, chu vi mười do tuần, hai mặt của mặt trăng làm bằng thủy tinh và bạc nên khi xoay chuyển có chỗ tối sáng. Thuyết này chưa tin được. Hãy xét theo kinh, như kinh A Hàm cho rằng: trên mặt trăng có cõi nước rộng 1960 dặm, hai phần bằng vàng, một phần bằng lưu ly, nhìn xa như hình tròn, cõi trời sống 500 năm, con cháu nối tiếp một kiếp. Vì mặt trăng mặt trời tiếp cận nhau nên có tối sáng. Chu vi mặt trời 50 do tuần, cõi nước ở mặt trời rộng 2040 dặm, làm bằng vàng, trang sức bảy báu, ghế ngồi của vua rộng 2000 dặm, tuổi thọ bằng tuổi vị trời ở mặt trăng. Cõi này được nâng giữ bằng phong luân nên xoay quanh núi Tu Di. Thiên Tử Nhựt Nguyệt đều thuộc bốn thiên vương. Biểu hiện cho bi nguyện, trí không nương tựa của hồi hướng. Thể của bi trí là pháp không, tùy căn tánh hóa độ nhưng không tạo tác, lợi sanh bằng trí không dụng công.

Từ Thiên Vương cõi trời 33 đến trời Đại Tự Tại là nhân quả của mười địa. Địa hoan hỷ cũng được phân thành bốn ý:

1) Nêu tên: Thích ca nhân đà la... mười thiên vương;

2) Mượn vị biểu pháp: Bồ-tát địa hoan hỷ đạt pháp lạc, không đắm say năm dục thế gian như dâu lạc mà trời Đao lợi hưởng thụ, lại như lên đến đỉnh núi thân bằng hư không. Vị này đạt pháp không, đoạn một phần tập nhiễm hữu vi của mười trụ... mười hồi hướng. Núi Tu Di, trời Đao lợi là pháp tượng trưng để chúng sanh dễ hiểu. Mười trụ, mười hạnh như thần, mười hồi hướng như vua, mười địa như trời. Biểu hiện cho sự tăng trưởng. Kinh nhân vương chép: Tập chủng Đồng luân cai trị hai cõi; Ngân luân cai trị ba cõi; Tánh chủng tánh đạo chủng kiên đức chuyển luân thất bảo kim luân cai trị bốn cõi. Địa một là đao lợi, địa hai là Dạ ma... sự phối hợp ấy biểu hiện cho sự thù thắng của phước trí. Về thật thể, Bồ-tát thành tựu bi trí hiện khắp sáu cõi làm lợi ích cho tất cả. Vì pháp tánh tự tại như trời không thích khoái lạc thế gian. Theo kinh Hoa Nghiêm, Bồ-tát địa thứ nhứt thường làm vua cõi Diêm Phù. Mười thiên vương tiêu biểu cho sự thù thắng. Núi này còn gọi là núi Diệu Cao, ở trên biển, cao vượt mặt nước tám ức do tuần, sâu vào đáy biển tám ức do tuần, làm bằng bốn báu, phía bắc bằng vàng, phía nam bằng lưu ly, phía tây bằng thủy tinh, phía đông bằng bạc, hình dáng như trống, bên trên có bốn tầng, bốn thiên vương ở bốn phía. Trên đỉnh núi có bốn ranh giới, mỗi ranh giới có tám thiên vương, Đế Thích ở giữa. Phía dưới có bảy tầng biển, núi kim bao quanh.

Ca Lâu La bay nhanh khoảng bảy ngày là đến. Những vị trời ở

núi kim đều thuộc dòng dõi bốn thiên vương, thân cao một do tuần, áo dài hai do tuần, rộng một do tuần, nặng sáu thù, sống một ngàn năm. Một ngày đêm cõi này bằng 100 năm cõi người (mỗi năm cũng có 12 tháng, mỗi tháng 30 ngày). Theo câu xá tam pháp, vị trời này có năm tên: Năng chủ, Thích Đề Hoàn Nhân, Kiều Thi Ca, Thiên Đế Thích, Nhân Đà La Thiên. Trung Hoa dịch là thiên chủ thích ca nhân đà la. Thích Ca là 100 (100 lần lập đàn vô giá). Vị này tu thí Ba-la-mật. Mười thiên vương là mười Ba-la-mật trong thí Ba-la-mật. Cũng được phân thành bốn ý như trên. Vị này thấy rõ các pháp thế gian là khổ, không, vô thường, giả, do duyên sanh, không hình tướng nên bố thí thân thể tài vật, tin tu pháp Phật đoạn trừ tâm tham của cõi dục bằng pháp thí, chưa hiểu 12 duyên. Địa thứ sáu mới thông đạt pháp duyên sanh. Địa ly cấu thứ hai, từ thể giới Ba-la-mật, mười thiên vương Dạ Ma tu tập mười Ba- la-mật. Cõi trời này ở trong hư không, cách mặt đất xa. Bồ-tát vui với giới pháp, tu mười pháp lành. Thể của giới là pháp thân. Biên giới núi Tu Di kề với cõi người, là thế gian, cõi này ở trong hư không là xuất thế gian. (Địa thứ nhứt được ví như luyện vàng trong lửa, chưa dùng thuốc để luyện. Địa thứ hai đã biết dùng thuốc). Giới là thuốc, thể vàng thuần nhứt, dùng giới đối trị hoặc chướng ái dục... của cõi dục, sống trong từ bi nguyện lực, bốn nhiếp pháp, bốn tâm vô lượng, 37 phẩm trợ đạo, bi trí tự tại. Dạ Ma Thiên: thời phần thiên, cõi trời này không phân thời gian theo mặt trời mặt trăng mà phân thời gian bằng sự nở khép của hoa sen. Thân cao hai do tuần, áo dài hai do tuần, nặng ba thù, sống hai ngàn năm (tất cả đều gấp hai lần cõi trước). Địa thứ ba tu chín định đoạn trừ hết phiền não ba cõi, sanh trong nhà Phật, đủ tánh Như Lai.

Tân Hoa Nghiêm Kinh Luận - Quyển 12

TÂN HOA NGHIÊM KINH LUẬN

QUYỂN 12

Địa phát quang thứ ba, từ thể nhẫn Ba-la-mật, mười thiên vương Đâu Suất tu tập mười Ba-la-mật, Đâu Suất còn gọi là Tri túc. Luận Phật địa dạy: thân sau cùng của Bồ-tát giáo hóa ở cõi này. Kinh Anh Lạc nói: địa mười một là vị còn một đời thành Phật, mới là thân sau cùng của Bồ-tát (ở cõi thiền thứ năm). Trời tri túc là thân sau cùng. Bồ-tát ở cõi này tùy thuận hạnh độ sanh không cùng của Như Lai. Vị trước trừ hoặc chướng thô trọng của cõi dục bằng tịnh giới. Vị này đoạn trừ tập nhiễm của cõi bằng chín định, vượt trên ba cõi (như luyện vàng giỏi không bị hao hụt). Dùng định tôi luyện, mắt pháp quán sát, thực hành đầy đủ, hiểu rõ pháp chơn. Người cõi dục tu định để trừ hoặc chướng cõi dục. Cõi trời tu huệ đoạn chướng chấp định. Cứ tuần tự đoạn trừ như vậy. Bồ-tát địa thứ sáu ở cõi sơ thiền quán 12 duyên đối trị chướng định, tùy thuận pháp độ sanh nhưng không đắm nhiễm. Cõi trời này, thân cao bốn do tuần, áo dài tám do tuần, rộng bốn do tuần, sống bốn ngàn năm (mọi thứ đều gấp hai lần cõi trước). Người tu ba pháp giới định huệ được sanh về cõi này. Nếu chỉ tu thí giới thì sanh về cõi trời khác, còn buông lung. Giáo pháp nhứt thừa không như thế. Trí thông đạt là thiên nhãn.

Địa Diệm Huệ thứ bốn, từ thể tinh tấn Ba-la-mật, mười thiên vương Hóa Lạc tu tập mười Ba-la-mật, quán sát tu tập 37 phẩm tự đạo (với thệ nguyện vị ấy đạt pháp như vậy) độ sanh và làm trang nghiêm hạnh nguyện, vui với việc độ sanh. Như cõi trời này vui với sự biến hóa (thích biến hóa, cảnh vốn không, do tâm biến hóa) Bồ-tát này tu tập pháp quán không, ngoài tâm không có cảnh, dùng 37 phẩm trợ đạo đối thị hoặc chướng của tà đạo và cõi trời này, trang nghiêm bằng trí huệ, giáo hóa chúng sanh. Kinh Anh Lạc có câu: Bồ-tát địa hoan hỷ là nghịch lưu, địa ly cấu là đạo lưu, địa thứ ba là nhập lưu, thứ tư là Tu-đa- hoàn, thứ năm là Tư-đà-hoàn, thứ sáu là A-na-hoàn, thứ bảy là A-la- hán, thứ tám là biến hóa sống chết thứ chín là trí huệ vi diệu, thứ mười là pháp vân. Bồ-tát mười trụ vào dòng pháp tự tại đạt quả Phật. Theo

Hoa Nghiêm, trang năm vị, mỗi vị đều có 10 quả Phật nhân Phổ Hiền. mười tín biết rõ tánh phân biệt của mình là quả Phật Bất Động Trí, chỉ vì sự hiểu biết khác nhau nên vị thứ có cao thấp. Tất cả đều được xét bằng sáu tướng, cùng một sát na. Nếu thấy có nhanh chậm là trái thật pháp. Vị này siêng tu 37 phẩm trợ đạo trừ tập nhiễm ba cõi. Vị trời này, thân cao tám do tuần, áo dài 16 do tuần, rộng tám do tuần (mọi thứ đều gấp hai cõi trước).

Địa Nam Thắng thứ năm: từ thể thiền Ba-la-mật, mười thiên vương cõi Tha Hóa tự tại tu tập mười Ba-la-mật, cõi này ở trên cùng cõi dục. Bồ-tát khó vượt cảnh dục là Nan thắng, Bồ-tát năm địa trước chưa hoàn toàn tự tại trước dục vọng, nhờ sức quán chiếu tu tập pháp Ba-la-mật nên không bị chìm đắm trong dục, chưa được tự tại như địa thứ tám dùng trí, không dụng công. Bồ-tát này quán mười đế đối trị tập khí nhiễm tịnh nơi ba cõi đạt năm minh. Nếu không quán mười đế, cõi này là cõi ma khó trừ tập khí ba cõi. Ma Ba tuần ở cõi này quán mười đế cũng là Bồ-tát, không tu tập là ma. Tha hóa tự tại là vui với sự biến hóa của người khác. Bồ-tát này vui với việc ban vui cho chúng sanh. (Như luyện vàng trang sức xa cừ). Vị trời này thân cao 16 do tuần, áo dài 32 do tuần, tuổi thọ... gấp hai cõi trước.

Địa Hiện Tiền thứ sáu, từ thể Bát-nhã Ba-la-mật, mười thiên vương Đại phạm tu tập mười Ba-la-mật. Bồ-tát này quán 12 duyên sanh đạt ba pháp giải thoát: không, vô tướng, vô nguyện. Trí huệ thù thắng. (Trừ hàng sơ thiền thích cảnh tịnh, không hiểu chơn như, tu định ở cõi dục, như Bồ-tát ba địa trước). Bồ-tát tu định ở cõi định, tâm thù thắng, dùng pháp đối trị, hiểu rõ chơn như. Với tánh không nương tựa Bồ-tát luôn ở trong ba cõi nhưng không đắm nhiễm (đại phạm xưa dịch la thi khí, nay dịch là phạm ma, Trung Hoa dịch là Thanh Khiết tịch tịnh) vì sơ thiền thuộc cõi sắc, không có người nữ, không có dục nhiễm. Theo luận Phật địa, đoạn dục tịch tịnh là phạm thiên. Theo kinh trường A Hàm, tiếng nói thanh tịnh là phạm. Thi khí là trừ kế, lễ kế, hỏa đỉnh, vì nạn lửa của kiếp tận cháy đến cõi trời này. Người đạt sơ thiền sanh về đây. Tiếng nói của cõi này thanh tịnh, nghe được các tiếng khác, người khỏe trẻ, da trắng như bạc, cao nửa do tuần, áo màu bạch kim, không phân biệt nam nữ, thức ăn là thiền định, sống một kiếp (như trang sức tỳ lưu ly). Vị này quán pháp duyên sanh bằng mười cách thuận nghịch, đạt mười định không là Tỳ lưu ly. Tỳ là sáng. Trí quán 12 duyên sanh như lưu ly sáng đẹp, hiểu rõ vô minh là đạt trí căn bản. Trụ thứ sáu... địa thứ sáu đạt ba không, vượt ba cõi, tịch tịnh. Trụ thứ sáu biểu hiện

bằng Tỳ kheo Hải Tràng, địa thứ sáu biểu hiện bằng dạ thần trông coi thành ấp.

Địa viễn hành thứ bảy, từ thể phương tiện Ba-la-mật, mười thiên vương cõi Quang Âm tu tập mười Ba-la-mật. Địa viễn hành như thiền thứ hai, thiền thứ nhứt đoạn ưu, thứ hai diệt khổ. Bồ-tát này trọn vẹn hạnh nguyện về bốn nhiếp pháp, bốn tâm vô lượng, mười Ba-la-mật, 37 phẩm trở đạo, hết khổ, cứu chúng sanh, vượt qua hai chướng nhiễm tịnh (như luyện vàng thành đồ trang sức pháp thân là thể của vàng, trọn vẹn bi trí là các báu vật), độ sanh bằng pháp Phật. Nhờ tâm thanh tịnh, miệng phóng ánh sáng. Nghĩa là Bồ-tát dùng pháp sáng phá trừ hôn ám. Vị trời này thân cao hai do tuần, sống hai kiếp, nạn nước của kiếp tận dâng đến cõi này.

Địa bất động thứ tám, từ thể nguyện Ba-la-mật, mười thiên vương cõi Vô lượng biến tịnh tu tập mười Ba-la-mật. Vị trời này không lo khổ, vui với thiền định. Bồ-tát trọn vẹn công hạnh, vui trong pháp lạc. Địa thứ 10 mới đoạn hết vui. Nạn gió của kiếp tận thổi đến cõi này, vui trong thiền định là đạt trí không dụng công nhưng còn tập khí vui với pháp không sanh. Nhờ ba sự gia hộ và bảy lần khuyên nhắc của Phật Bồ-tát này nhớ lại nguyện xưa, vào đời độ sanh bằng trí không dụng công. Đây là việc ngăn chặn của Như Lai. Ngăn chặn sự vướng mắc trong tịnh pháp, không độ sanh. Vì sao địa thứ bảy đã trọn vẹn công hạnh, địa thứ tám chưa đạt quả Phật? Hãy xét bằng mười pháp mầu, không nên xét bằng vọng tình. Vô số kiếp của phàm phu là pháp giới không đầu cuối. (Như vật trang sức trên vương miện của chuyển luân vương đẹp hơn vật của các quan). Vì trí không dụng công của địa thứ tám thù thắng. Địa thứ mười đủ mười lực, bốn vô sở úy, địa mười một trọn vẹn hạnh Phổ Hiền.

Địa Thiện Huệ thứ chín, từ thể lực Ba-la-mật, mười thiên vương cõi Vô Lượng Quảng Quả tu tập mười Ba-la-mật, cõi thiền thứ tư không quán hơi thở, không có ba nạn. Trong phần khen đức, mười vị này xây cung điện bằng pháp tịnh. Bố tát này dùng một ngôn ngữ thuyết giảng vô số pháp hóa độ tất cả chúng sanh, không phân biệt bằng tâm ý thức, trọn vẹn trí pháp, cõi trời này không có thức phân biệt của các cõi trời dưới, nhưng còn thức phân biệt của cõi sắc. Khi đoạn trừ thức tưởng thì không còn nghiệp ba cõi. (Như vật trang sức trên vương miện của chuyển luân đẹp hơn vật của các vua nước nhỏ). Trí huệ của Bồ-tát này hơn hẳn các địa khác. Bồ-tát này luôn sống trong pháp. Quảng quả là phước đức rộng lớn.

Địa pháp vân thứ mười, từ thể trí Ba-la-mật, mười thiên vương cõi Đại tự tại tu tập mười Ba-la-mật. Phần khen đức chép: hãy quán sát pháp không hình tướng, bình đẳng. Bồ-tát này thành tựu trí không hình tướng. Kinh Anh Lạc dạy: Bồ-tát ba hiền chế phục nghiệp thô ba cõi. Bồ-tát từ địa thứ một trở về sau vừa chế phục vừa đoạn trừ. Bồ-tát địa thứ tám trừ tập nhiễm về sắc, còn chấp tâm, chưa thông hiểu các pháp. Bồ-tát địa thứ chín tuy tâm thù thắng nhưng vẫn còn chắp tâm, Bồ-tát địa thứ mười đoạn trừ hai chấp tâm sắc, tự tại không chướng ngại trước tâm cảnh. Bồ-tát ba địa 8, 9, 10 từ trí không dụng công, trừ tập nhiễm phân biệt trong ngoài, còn chấp pháp chơn như. Bồ-tát địa mười một cũng thể như việc tìm mà không gặp Bồ-tát Phổ Hiền trong phẩm mười định. Theo luận Trí Độ, ngoài cõi trời của địa thứ chín, có cõi trời địa thứ 10 tên Ma-hê-thủ-la. Vị này có tám tay ba mắt, cỡi bò trắng, chỉ tích tắc biết rõ số hạt mưa trong ba ngàn đại thiên cảnh giới. Đó là khẩu hiệu cho phương tiện và cõi nước độ sanh ngày một hơn, hiểu rõ lý sự pháp nhứt thừa, ở trong vô số cõi nước, thọ vô số thân hình. Người tu thật pháp hãy hiểu đúng bằng mười sự vi diệu, không nên tin bằng sự biến hóa. Tất cả những việc trên đều là tượng trưng cho pháp. Người đạt đạo thấy rõ trí không hình tướng, không tạo tác nhưng biết rõ mọi vật. Đó là thần. Vị thần này tùy hạnh lợi sanh nên hạnh ấy không phải dối, ở trong ba cõi bằng trí sáng, không phân biệt nhiễm tịnh. Trí huệ tự tại như vua, thần thông biến hóa khôn lường, phước đức siêu vượt 42 chúng theo Phật nghe pháp tiên được phân thành hai:

1. Hiện quả tạo nhân, nêu rõ địa vị.

2. Tùy địa vị tu tập đạt kết quả 41 chúng (từ quyển hai đến quyển năm) là tùy vị tu tập đạt quả (50 chúng của năm vị cũng thuộc phần này).

Phần đạt quả dạy: đạt quả Phật là có sự hiểu biết như Phật. Đây là tấm gương để kẻ hậu học noi theo. Mê là phàm, ngộ là Phật. Vừa phát tâm là thành chánh giác. Phần này có 20 câu kệ. Hai câu đầu khen công đức của Phật, 18 câu sau phân thành ba: khen sự hiểu biết như Phật; chúng Phổ Hiền nhập pháp giới vì một hạnh đủ các hạnh; chúng Hải Nguyệt khen ngợi công đức của Phật và pháp mình chứng đạt giống nhau, không khen đức riêng. Phổ Hiền Văn Thù là bi trí. Phổ Hiền đủ mười sự lợi ích, một là tất cả. 26 Hàng từ “Bấy giờ Thế Tôn ở trong đạo tràng” trở về sau được phân thành hai: 11 hàng trước: đại chúng tập hợp, có năm ý:

1) Đại chúng tập hợp.

2) Từng chúng riêng biệt.

3) Khen đức.

4) Do Phật biến hóa.

5) Dùng sức hiểu rõ đạt trí Phật.

- 15 hàng còn lại có hai ý:

1) Thiên vương đạt qua.

2) Thiên vương nhờ lực Phật nói kệ.

- 20 câu kệ phân thành hai ý: hai câu đầu khen công đức của Phật. 18 câu sau phân thành ba: khen sự hiểu biết của mình như Phật, riêng chúng Phổ Hiền khác. Tất cả đều như phần trên. Bảy chúng trong 47 chúng xuất hiện từ tòa Như Lai có hai ý: 1) Ý nghĩa của việc đại chúng tập hợp; 2) Văn. Phần một chia ba:

1) Bồ-tát là hạnh Phật.

2) Các Đức Phật giống nhau.

3) Quá khứ hiện tại là một.

Tòa Như Lai là hạnh nguyện của Phật, hạnh Bồ-tát. Pháp thân là thể của tòa. Hạnh Phổ Hiền là sự trang sức nơi tòa. Trí bi không tạo tác là Phật ngồi trên tòa. Phật quá khứ hiện tại là một để trừ tâm nghi của chúng sanh. Thể của tòa là sự dung hợp xưa nay pháp giới là hạnh nguyện tự tại không ngại. Phật ngồi trên tòa là chánh báo, sự trang sức nơi tòa là y báo. Từ hạnh đạt quả, từ quả xuất hiện vô số chúng, vì nhân quả là một. Phần văn có 29 hàng, bảy ý:

1) Đại chúng xuất hiện từ tòa.

2) Tên của đại chúng ấy.

3) Đại chúng cúng dường.

4) Đại chúng đi quanh Phật.

5) Đại chúng lạy Phật, an tọa.

6) Đức của đại chúng.

7) Đại chúng nương lực Phật nói kệ.

Trong đó có mười Bồ-tát, mỗi vị nói 20 câu khen ngợi y báo chánh báo và nhân quả của Như Lai, biểu hiện hạnh nguyện của các Đức Phật xưa nay dung hợp. Chúng Phổ Hiền là hạnh lợi sanh của Phật. Chúng xuất hiện từ tòa là hạnh nguyện Phật hợp hạnh Phổ Hiền chúng sanh tu tập pháp này là ngồi xe nhứt thừa thẳng đến đạo tràng. Pháp giới là đạo tràng, Ba-la-mật là công dụng của người, trừ nhiễm đạt tịnh, phá vô minh, thành trí căn bản. Phần này khen ngợi mười pháp Ba-la-mật của Phật mười địa cũng vậy.

Một đoạn 21 hàng từ “Bấy giờ cõi Hoa Tạng... biểu hiện sự cảm

động của trời đất, việc cúng dường của chúng, có bảy ý:

1) Tên cõi nước.

2) Thần lực Phật cảm động trời đất.

3) Đại chúng vui vẻ cúng dường Phật.

4) Cõi này là cõi mẫu.

5) Phật hiện khắp nơi.

6) Tên Phật hợp trí Phật.

7) Đại chúng cúng dường.

- Vì sao cảm động trời đất? Có năm hiện tượng cảm động trời đất:

1) Đại chúng đạt đạo.

2) Người trí xuất hiện.

3) Người trí qua đời.

4) Thế gian bị tai nạn.

5) Đại chúng đạt đạo vui vẻ.

Thần lực Phật cảm động trời đất biểu hiện đức là điều kiện trước tiên để thầy trò kính trọng nhau. Vì sao đoạn này mặt đất chỉ chấn động? Ở đoạn này tất cả đại chúng trong lần thuyết pháp thứ nhứt tập hợp khen công đức của Phật. Sau khi đại chúng ở cõi này tập hợp, Phật phóng ánh sáng chiếu khắp nơi để đại chúng cõi khác tập hợp (đây là cõi khác trong sự không phân biệt). Đó chỉ là biểu hiện khách thể - chủ thể để giáo hóa chúng sanh. Trong pháp tánh một sát ma đủ ba đời phóng ánh sáng bảo đại chúng tập hợp là thể hiện cảnh giới Phật đan cài nhau. Đây là nhân quả của năm vị. Bộ kinh này có sáu nhân quả:

1) (Năm phẩm thế chủ, Diệu Nghiêm... cõi Hoa Tạng) nhân quả đạt năm vị và nhập pháp giới.

2) (Phẩm Tỳ-lô-giá-na) nêu nhân quả của Phật quá khứ để chứng minh quả Phật hiện tại, vì các Đức Phật như nhau, nhân có từ quả.

3) (Lần thuyết thứ hai) nhân quả mười tín.

4) (Từ đỉnh Tu Di... thế gian) nhân quả của Bồ-tát.

5) (Phẩm nhập pháp giới) nhân quả pháp mầu mà các đức Phật từ xưa đến nay đều tu, là thể của Phật và chúng sanh, vì mê mờ nên chúng sanh khác Phật.

6) (Hội chúng ở phía đông thành Giác) nhân quả lợi sanh của Bồ-tát.

- Phẩm Như Lai hiện tướng (thứ hai): từ đây đến phẩm Tỳ-lô-giá-

na là môn thứ hai (nêu quả khuyên tu) của mười môn. Phẩm này phân thành ba: 1) Giải thích tên; 2) Giải thích ý; 3) Nghĩa của văn.

Tên phẩm: các Bồ-tát, trời, thần tập hợp hỏi 37 pháp. Biết vậy, Như Lai phóng ánh sáng từ Kim Khẩu hiện tướng, bảo đại chúng mười phương tập hợp, giải thích trừ nghi. Như Lai hai lần phóng ánh sáng: lần phóng ánh sáng từ răng là bảo đại chúng tập hợp, lần phóng ánh sáng từ lông trắng giữa chặng mày là hiện nhân quả cảnh Phật để đại chúng tin tu. (Kể cả lần phóng ánh sáng của Bồ-tát thành ba). Đại chúng tập hợp xong, Như Lai hiện cảnh Phật, Bồ-tát giảimười10 lần:

1) Ánh sáng từ răng bảo đại chúng tập hợp.

2) Ánh sáng giữa chặng mày hiện quả tạo nhân.

3) Ánh sáng từ tướng bánh xe dưới chân nói pháp mười tín.

4) Ánh sáng từ đầu ngón chân (ở cung Đế Thích) nói pháp mười trụ.

5) Ánh sáng từ gót chân (ở cõi Dạ ma) nói pháp mười hạnh.

6) Ánh sáng từ đầu gối (ở cõi Đâu Suất) nói pháp mười hồi hướng.

7) Ánh sáng từ lông trắng giữa chặng mày (ở cõi Tha Hóa) nói pháp mười địa.

8) Ánh sáng từ tướng lông trắng giữa chặng mày phóng đến đỉnh đầu Văn Thu.

9) Ánh sáng từ Kim Khẩu phóng đến Kim Khẩu Phổ Hiền, dạy hai vị hỏi đáp nhân quả Phật.

10) Ánh sáng Phổ Chiếu tam thế pháp giới phóng từ tướng lông trắng giữa chặng mày.

Phẩm công đức tướng tốt dạy: “Phật phóng ánh sáng chiếu soi tất cả chúng sanh, ánh sáng ấy không phải chỉ hiển hiện nhân quả năm vị. Giải thích ý: Phật phóng ánh sáng là hiện tướng giải đáp 37 nghi vấn. Giải thích nghĩa của văn có hai:

11) Ý kinh.

12) Ý phẩm.

Năm phẩm hiện tướng... Tỳ-lô-giá-na trả lời 37 câu hỏi, ý phẩm có bốn:

1) Bấy giờ các Bồ-tát... thỉnh Phật thuyết pháp.

2) Thế tôn biết tâm chúng... Phật phóng ánh sáng bảo đại chúng tập hợp.

3) Cõi nước mười phương... đại chúng từ các nơi hợp về.

4) Giải đáp nghi vấn.

- Phần một được phân thành ba:

1) Thế tôn thương xót chúng sanh... 15 câu hỏi.

2) Cõi nước mười phương (6,5 hàng) 19 câu hỏi.

3) (Hai câu sau) Bồ-tát nhờ lực Phật, phóng ánh sáng hỏi pháp.

37 câu hỏi: quả Phật là gì? Là pháp không thể suy xét; là pháp tánh rỗng lặng mà Phật an trụ. Cảnh giới Phật ra sao? Là vô số cõi hiện từ lỗ chân lông lúc Phật ngồi trên tòa Bồ đề, là giáp giới: thế nào là sự gia hộ của Phật? Là sự gia hộ của Bồ-tát Phổ Hiền nhập định của Phật. Hạnh Phật là gì? Là hạnh không ngại, là hạnh Phổ Hiền. Thần lực Phật là gì? Là mười lực xứ phi xứ... Sự không sợ của Phật là gì? Là chín sự không sợ. Sự thù thắng không ai nhiếp phục được của Phật là gì? Là trí không tánh. Mắt Phật là gì? Là trí hiểu các pháp và căn tánh chúng sanh. Phẩm mười thân Phật có câu: mắt Phật tiêu biểu cho sự thấy biết tự tại. Tai Phật là gì? Là tai nghe xa không chướng ngại, hiểu rõ phân biệt được mọi âm thanh. Mũi Phật là gì? Là trí huệ thần thông với vô số hóa Phật ngồi trên tòa sen đi khắp các cõi nước. Lưỡi Phật là gì? Là ngôn ngữ thuyết giảng. Thân Phật là gì? Là pháp thân không sai khác, không nương tựa, ở trong pháp giới, hiện khắp mọi nơi. Ý Phật là gì? Là trí khôn lường (tâm ý thức của Phật khó biết). Ánh sáng thân Phật là gì? Là ánh sáng tướng tốt chiếu soi mọi căn tánh của chúng sanh. Ánh sáng Phật là gì? Có hai:

1) Ánh sáng giáo pháp.

2) Ánh sáng trong phẩm Quang Minh giác và mười ánh sáng biểu hiện pháp.

Trí Phật là gì? Là trí nhứt thiết chủng và trí sai biệt, trí sâu xa dung nhiếp pháp giới, đi lai trong ba đời, chỉ dạy chúng sanh. 19 câu hỏi: các Đức Phật nói về vô số cõi nước cho các Bồ-tát. Chúng sanh hải: vô số chúng sanh; Phật hải: Như Lai ngồi tòa bồ đề, từ mỗi lỗ chân lông xuất hiện vô số cõi nước. Phật Ba-la-mật hải: mười Ba-la-mật với vô số hạnh Bồ-tát. Phật giải thoát hải: là pháp thân Như Lai hoặc là năm phần pháp thân Phật biến hóa hải: không thể tánh, không nương dừng, không thọ sanh, không hình tướng, tất cả đều như bông, hiện vô số thân hình ở vô số cõi, từ một thân Phật hóa hiện vô số thần. Phật diễn thuyết hải: âm thanh phát ra từ ánh sáng trên lỗ chân lông điều phục kẻ ương ngạnh, từ một âm thanh, tất cả chúng sanh đều nghe hiểu. Âm thanh ấy không phát xuất từ tâm thân. Phật danh hiệu hải: phẩm danh hiệu chép: danh hiệu Như Lai hợp với khả năng chúng sanh. Phật thọ lượng hải: thân Phật như bóng không sanh diệt, Nhứt thiết Bồ-tát thệ nguyện hải: là phẩm tịnh hạnh, hay là nguyện lớn trong phẩm mười hồi hướng Nhứt thiết Bồ-tát phát thú hải: tất cả phương tiện để Phật tử trong đạo tràng

tu tập chứng nhập trí huệ, an trụ trang sức mạnh, siêng năng tu tập nhiều kiếp đạt các vị, vì hạnh nguyện hợp với thể tánh thanh tịnh của pháp giới chơn như phẩm mười hạnh chính là mười hạnh trợ lực để thuần tựu đầy đủ trí huệ bồ đề. Trợ đạo hải là 37 phẩm trợ đạo, đủ thân, thọ, tâm pháp. Nhứt thiết thừa hải là Như Lai thừa, pháp giới, bất (tư nghi), năm vạn bốn ngàn. Nhứt thiết Bồ-tát hạnh hải là hạnh Phổ Hiền, tất cả thân trí cảnh của hạnh Phổ Hiền. Nhứt thiết Bồ-tát xuất ly hải là phương tiện trợ đạo trong năm vị. Bồ-tát trong đạo tràng này nhập quả Phật, biết thần lực Phật, tu tập thành tựu hạnh Phổ Hiền, biết thần thông biến hóa của Phật, bình đẳng hiện khắp các cõi, hành hạnh bằng trí, vào cõi Phật. Nhứt thiết Bồ-tát thần thông hải là các việc tùy thuận độ sanh, Bồ-tát từ các cõi đến, Bồ-tát xuất từ lỗ chân lông. Phẩm mười thông: đi khắp các cõi Phật, biết thồn thông của Phật. Nhứt thiết Bồ-tát Ba-la-mật hải: từ mỗi lỗ chân lông trên thân đại chúng phóng vô số ánh sáng bằng số bụi trong mười cõi Phật, từ mỗi ánh sáng xuất hiện vô số Bồ-tát bằng số bụi trong mười cõi Phật đi khắp các cõi nước giáo hóa chúng sanh. Ba-la-mật là hạnh Phổ Hiền để người phát tâm tu học. Nhứt thiết Bồ-tát địa hải là từ địa này đến địa khác, là mười địa, quả Như Lai, địa Bồ- tát. Nhứt thiết Bồ-tát trí hải là trí căn bản của Như Lai. Từ trí này phát khởi trí sai biệt, giáo hóa chúng sanh, mười trí không cùng tận. Ba câu: xin thế tên... là lời thỉnh câu. Những gì các Đức Phật mười phương đã thuyết giảng Đức Phật hiện tại cũng đang thuyết giảng. Câu: bấy giờ... cùng dường và nói kệ. Phật trả lời những câu hỏi bằng ba cách:

1) Phật phóng ánh sáng từ răng tập hợp đại chúng, hiện thần thông.

2) Phật phóng ánh sáng từ giữa chặng mày hiện tướng, mười Bồ- tát nói kệ.

3) Phổ Hiền nhập định, xuất định nói rõ nhân quả của chúng sanh và Phật từ xưa đến nay.

Phẩm thế giới thành tựu nói về nghiệp báo tịnh nhiễm của Bồ- tát, chúng sanh là trả lời số Phật và hạnh Bồ-tát. Cõi Hoa Tạng - cõi thật báo - của Phật là trả lời cảnh giới, chúng sanh, Ba-la-mật. Phẩm Tỳ-lô-giá-na nêu việc xưa chứng minh việc nay để chúng sanh tin hiểu tu tập, hiểu quả có từ nhân. Nếu không như thế chúng sanh không biết nương tựa vào đâu. Sáu phẩm: Thế chủ Diệu Nghiêm... Tỳ-lô-giá-na đều nêu quả khuyên tu. Phẩm danh hiệu trả lời 28 câu hỏi, nêu quả Phật để chúng sanh hiện tại, vị lai tin mình là Phật, là năm vị. Các pháp xưa nay là một. Phẩm pháp giới trả lời tất cả các câu hỏi. Về phép của

năm vị, có 110 quả Phật hạnh Bồ-tát giống nhau. Nếu cộng mười tín sẽ thành 120. Hai mươi câu kệ của phần cúng dường nói kệ được phân thành bốn: hai câu đầu: khen ngợi việc thành tựu viên mãn hạnh Phật trong ba đời. Hai câu tiếp theo: thỉnh Phật giải thích nghi vấn. Hai câu tiếp: đại chúng tập hợp xin Phật trừ nghi. Mười bốn câu sau: nêu lại 37 câu hỏi. Vì sao đại chúng không hỏi lại im lặng nghi ngờ? Không dùng ngôn ngữ thỉnh cầu và khen ngợi? Sự cúng dường và thưa thỉnh ra sao? Vì tâm pháp giới của Phật là tâm chúng sanh nên Phật biết chúng sanh nghi ngờ. Cúng dường nói kệ là tiêu biểu cho các pháp đều từ thể pháp giới rộng lớn. Tâm cảnh chúng sanh và Phật là một. Vì không hiểu rõ, chúng sanh thấy có hai.

Đoạn “Thế Tôn biết tâm Bồ-tát” là phần Như Lai phóng ánh sáng từ răng, bảo đại chúng tập hợp, hiện pháp trả lời các câu hỏi, có 10 ý:

1) Như Lai biết chúng sanh nghi.

2) Ánh sáng từ răng Phật chiếu khắp.

3) Ánh sáng ấy có mười tên.

4) Vô số ánh sáng.

5) Màu sắc ánh sáng.

6) Sự chiếu soi của ánh sáng.

7) Đại chúng nhờ ánh sáng thấy nhau.

8) Ánh sáng chiếu khắp các cõi nước.

9) Âm thanh phát ra từ ánh sáng.

10) Chúng sanh mười phương nghe lời dạy đều tập hợp về.

Vì sao Như Lai phóng ánh sáng từ răng? Vì lời nói xuất phát từ kim khẩu, trả lời những câu hỏi: quả, cảnh giới, sự gia hộ, hạnh nguyện thần lực của Phật, trừ tâm nghi của chúng sanh hiện tại vị lai. Hai mươi câu tụng của phần này khen ngợi hạnh độ sanh sau khi trọn vẹn đạo nghiệp của Như Lai.

Đoạn: chúng sanh nhờ ánh sáng... Phật phóng ánh sáng từ răng, bảo đại chúng tập hợp, có mười ý:

1) Ánh sáng Phật chiếu khắp các cõi.

2) Chúng sanh mười phương tập hợp.

3) Chúng sanh cúng dường.

4) Sự cúng dường khác nhau.

5) Thân hình khác nhau của đại chúng.

6) Đại chúng hòa hợp.

7) Ánh sáng phóng ra từ lỗ chân lông của đại chúng.

8) Bồ-tát xuất hiện từ ánh sáng.

9) Sự lợi sanh của Bồ-tát.

10) Chúng sanh phát tâm đạt quả.

Đại chúng xuất hiện từ ánh sáng biểu hiện thể tánh pháp giới dung hợp đan cài, mình người không chướng ngại. Sự lợi sanh của Bồ- tát là hạnh nguyện của Bồ-tát, Phật, mười Ba-la-mật, quả Phật, sự gia hộ của Phật, cảnh giới trí bi. Vì pháp giới đầy đủ tất cả.

Đoạn Phật phóng ánh sáng từ lông trắng giữa chặng mày đại chúng mười phương tập hợp nói hai mươi câu kệ là khen ngợi đạo hạnh quả báo của Phật.

Đoạn Phật dạy Bồ-tát, chúng sanh nhập cảnh giới rộng lớn của Như Lai hai mươi tám hàng, phân thành hai:

10 hàng đầu: công đức của ánh sáng.

18 câu sau: sự xuất hiện của hoa sen công đức của ánh sáng có mười ý:

1) Khiến chúng sanh trừ nghi được lợi ích.

2) Nơi ánh sáng xuất hiện.

3) Tên ánh sáng.

4) Màu sắc ánh sáng.

5) Sự chiếu soi của ánh sáng.

6) Cõi nước được chiếu soi.

7) Các Đức Phật tùy thuận độ sanh.

8) Ánh sáng biểu hiện mười pháp.

9) Ánh sáng xoay quanh Phật.

10) Ánh sáng nhập vào tướng bánh xe dưới chân Phật thành tựu lòng tin. 18 hàng sua cũng có mười ý:

1) Nguyên nhân xuất hiện.

2) Hoa sen đủ mười đức.

3) Chúng sanh tập hợp.

4) Bồ-tát thắng âm là chủ thể, các Bồ-tát khác là khách thể.

5) Công đức của Bồ-tát Thắng Âm.

6) Thần lực của Phật và Bồ-tát Thắng Âm.

7) Bồ-tát Thắng Âm gặp Phật.

8) Thần thông của Bồ-tát Thắng Âm.

9) Bồ-tát Thắng Âm quán sát đại chúng, nói kệ.

10) Ý nghĩa của kệ.

Từ giữa chặng này Như Lai phóng ánh sáng: Nhứt thiết Bồ-tát quang minh phổ chiếu diệu thập phương tạng là ánh sáng hạnh trí viên mãn của Bồ-tát mười địa. Bồ-tát Thắng Âm và vô số Bồ-tát xuất hiện

trong ánh sáng đó là quả đức của mười địa. Nêu việc này để trả lời những câu hỏi trên, để chúng sanh hiện tại, vị lai tin nhân quả mười địa, tu tập chứng đạt. Thể của ánh sáng là lý của pháp giới. Bồ-tát Thắng Âm và vô số Bồ-tát là công dụng của pháp giới. Đó cũng là sự dung hợp lý trí thể dụng của trụ thứ nhứt. Với mười tín, Phật nêu quả khuyên tu. Bồ-tát Thắng Âm ngồi trên đài sen, các Bồ-tát ngồi trên tua sen tiêu biểu cho hạnh nguyện một là tất cả, tất cả là một, là hạnh tự tại không ngại trong pháp giới và cũng là hạnh của Bồ-tát xuất hiện từ lỗ chân lông. Các pháp do duyên sanh, làm nhân quả cho nhau. Mười một Bồ- tát: Thắng Âm... mỗi vị nói một đoạn kệ, 20 câu đầu: khen ngợi sự thị hiện thân hình cõi nước của Phật. Mười đoạn sau có mười hàng. Một đoạn trả lời câu hỏi về Phật và việc đạt cảnh giới Phật của Bồ-tát. Ba hàng sau nêu đại chúng mười phương tập hợp. Ba phẩm: thế giới thành tựu, cõi Hoa Tạng, Tỳ-lô-giá-na nêu thần thông (mỗi vị đều có thần thông tương xứng). Sáu phẩm của lần thứ nhứt là nêu quả khuyên tu. Phẩm Phổ Hiền tam muội phân ba ý:

1) Giải thích tên phẩm.

2) Ý nghĩa của phẩm.

3) Nghĩa của văn kinh.

Tên phẩm: lý trí rộng lớn là Phổ trí tùy thuận lợi ích chúng sanh là Hiền. Tam là chánh; muội là định, cũng gọi là chánh thọ, (tâm định tĩnh thọ trí phân biệt các pháp). Đẳng trì (từ định phát sanh trí, thọ trì các pháp) Phổ Hiền là đệ tử đầu của các Đức Phật, hành hạnh Phật, phát huy pháp Phật. Đây là trả lời các câu hỏi: hạnh Bồ-tát, sự xuất ly, Ba-la-mật, cõi nước. Hiểu rõ pháp là trả lời câu hỏi làm sao chúng sanh hiểu pháp. Song Bồ-tát Phổ Hiền vốn không định loạn. Đó là pháp tắc, nhập định là pháp đầu trong phần nêu quả khuyên tu. Phẩm mười định nêu chánh niệm của mười địa. Nghĩa của phẩm: Bồ-tát Phổ Hiền luôn sống trong chơ như nhưng vì độ saanh nên biểu hiện pháp tắc. Hiểu rõ tướng giống khác ra vào của định là hiểu rõ nghiệp quả của Phật chúng sanh. 3 phẩm thế giới thành tựu, Cõi Hoa Tạng, Tỳ-lô-giá-na (được nói sau khi xuất định) biểu hiện cho người mới nhập chánh pháp phải nhờ sức định. Phẩm mười định nêu Bồ-tát mười địa trọn vẹn trí, tùy thuận độ sanh. Nghĩa của văn có hai: 1) Ý kinh; 2) Tên định. Ý kinh có mười một:

1) (Một hàng) Bấy giờ Bồ-tát Phổ Hiền... nương lực Phật nhập định.

2) (Tám hàng) Từ tam muội... tên và công đức của định.

3) (Bảy hàng) Từ như cõi này... cõi nước mười phương đều có Bồ- tát Phổ Hiền nhập định.

4) (12 hàng) Từ Bồ-tát Phổ Hiền... Bồ-tát Phổ Hiền nhập định và sự khen ngợi công đức Phổ Hiền của Phật.

5) (Bảy hàng) Từ bấy giờ các Đức Phật mười phương... các Đức Phật trao mười trí cho Bồ-tát Phổ Hiền.

6) (Hai hàng) Như cõi nước này... các Đức Phật mười phương cùng lúc trao mười trí.

7) (Sáu hàng) Từ bấy giờ... Đức Phật đưa tay xoa đầu Bồ-tát Phổ Hiền.

8) (Hai hàng) Các cõi nước... cõi nước mười phương giống nhau.

9) (Chín hàng) Từ bấy giờ Bồ-tát Phổ Hiền... Bồ-tát Phổ Hiền xuất định nói tên định.

10) (12 hàng) Từ Bồ-tát Phổ Hiền xuất định... đại chúng mười phương đều đạt lợi ích.

11) (12 hàng) Từ các cõi nước... nói kệ: oai lực và định của Phật, mặt đất chuyển động, cùng dường, Phật phóng ánh sáng khen ngợi công đức của Phổ Hiền.

Hỏi: vì sao cuối phẩm Thế chủ Diệu Nghiêm nêu 18 tướng và sáu cách chuyển động, phẩm này chỉ nêu mặt đất chuyển động? Vì phẩm trước nêu việc ca ngợi sự thành tựu chánh giác của Phật và lợi ích của việc đạt quả Phật. Đó là hạnh cuối cùng. Phẩm này Phật trả lời những câu hỏi trừ nghi, thành tựu lòng tin. Bồ-tát trừ nghi đạt quả đều là phàm phu thành tựu tín vị. Song đó chì là tin sự thành tựu của Phật và Bồ-tát khác, còn chính mình chưa đạt. Mười cõi nước, mười Đức Phật trong lần thứ hai mới là tin mình chứng đạt. Hai mươi tám câu hỏi trong phần thế chủ ở quyển 12: tin mình là Phật Bất động trí... Bồ-tát là đại chúng ở phía đông thành Giác của phẩm pháp giới đều nhờ tu tập pháp mà chứng đạt. Các đồng nữ, đồng tử... là phàm phu chứng pháp. Nếu không, pháp Phật là pháp giả. Bậc Thánh nêu pháp, phàm phu chứng pháp hoàn toàn là thật. Nếu cho rằng kinh này không thuộc về sự hiểu biết của phàm phu là không hiểu ý Phật, phá hoại chánh pháp, làm cho chánh pháp không tồn tại trong đời, chúng sanh mê mờ, đoạn mất hạt giống Phật. Người trí nên khuyến khích tu tập, đứng làm mất pháp lành, vì đó là nhân tốt cho đời sau. Phần kệ của đoạn ánh sáng phóng từ lỗ chân lông Phật có hai: 20 hàng đầu: Phật phóng ánh sáng khen ngợi công đức của Phổ Hiền; 20 câu sau: đại chúng khen ngợi và thỉnh Bồ-tát Phổ Hiền thuyết pháp.