Đại Tập 111 · Bộ Luận I · Số 1628–1644

Luận Đại Thừa Tập Bồ Tát Học - Quyển 25 - Phẩm 18: Niệm Tam Bảo Phần 4

LUẬN ĐẠI THỪA TẬP BỒ TÁT HỌC

QUYỂN 25

Phẩm 18: NIỆM TAM BẢO

Phần 4

Luận nói: Các Bồ-tát do nhân duyên mà gặp các việc khó khăn, hãy giữ chánh niệm mà đối trị chớ kinh sợ. Như trong kinh Bát Nhã nói: “Nầy Xá-lợi-phất! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát giả sử ở trong nạn gặp thú dữ chớ có lo âu buồn phiền và cũng chớ có sợ hãi. Vì sao như vậy? Bồ-tát ấy nên suy nghĩ như thế nầy: Ta nên xả bỏ tất cả để đem lại lợi ích cho chúng sanh, nếu các thú ác muốn ăn nuốt ta, ta nên cho chúng để sớm được viên mãn thí Ba-la-mật. Ta nên nguyện thành tựu quả A-nậu- đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, cả nước thanh tịnh không nghe tên các thứ trùng độc thú ác”. Lại nữa, Xá-lợi-phất! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát ở trong nạn gặp oán tặc chớ có sanh tâm kinh hoảng sợ hãi. Vì sao như thế? Bồ- tát ấy nên biết, cái gì mình có thì đều bị hư tổn, liền nghĩ thế nầy: “Nếu các oán tặc đến và muốn thứ gì ta nên cho nó, cho đến muốn cướp lấy mạng sống của ta thì ba nghiệp thân, khẩu, ý cũng chớ sân hận, vậy sớm thành tựu giới Ba-la-mật viên mãn, và cũng được đầy đủ nhẫn Ba-la- mật, mong cho ta được thành tựu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề ở cõi nước thanh tịnh, không nghe tên oán tặc như thế”. Lại nữa, nếu Bồ- tát Ma-ha-tát ở trong nạn thiếu khát chớ có khiếp sợ. Vì sao như thế? Bồ-tát ấy được pháp lợi ích mà không ưu não. Nên nghĩ thế nầy: “Ta nên vì tất cả chúng sanh tuyên thuyết pháp yếu để dứt trừ khát ái, giả như thân nầy của ta, bị cái khát bức ngặt cho nên chết, thì ở đời sau nên khởi tâm đại bi thương cho những chúng sanh ít phước đức được sanh trở lại ở những nơi không bị cái nạn không có nước, mong cho chúng tu cái hạnh chân chánh để chứng được thắng tuệ. Thành tựu được tinh tấn Ba-la-mật viên mãn, ở trong cảnh giới thanh tịnh không nghe tên thiếu

khát như thế trong cõi ấy chúng sanh đầy đủ phước và đức, tự nhiên có nước tám công đức”.

Lại nữa, Xá-lợi-phất! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát ở trong nạn mất mùa và đói kém, chớ có sanh lòng sợ sệt. Vì sao thế? Vì các Bồ-tát kia được khoác áo giáp tinh tấn kiên cố không lười biếng. Nên nghĩ thế nầy: “Nay các chúng sanh nầy bị các khổ đói kém thật đáng thương xót. Ta nguyện khi thành tựu A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, cõi nước không có cái tên đói khát, việc giáo hóa chúng sanh vui vẻ an ổn, giống như những niềm khoái lạc tự nhiên ở trời Đao lợi, tất cả những ước muốn đều tùy tâm mà ứng hiện ra, thọ mạng kiên cố (lâu dài), an trụ tịch tĩnh.

Luận nói: Sự tạo tác như thế có thể làm tăng trưởng các nhân phước đức rộng lớn và đạt được cảnh giới tối thượng. Cũng như trong kinh Thanh tịnh nói: Nếu lấy pháp mà bố thí không sanh lòng muốn đền đáp thì sẽ đạt được phước báo thù thắng.

Có thể lấy pháp mà bố thí thì đạt được hai mươi loại công đức nơi từ tâm, một là an trụ chánh niệm, hai là được giác ngộ, ba là được phát tâm hướng đến đạo tối thượng, bốn là nhậm trì các điều lành, năm là tăng trưởng tuệ mạng, sáu là được trí tuệ xuất thế gian, bảy là diệt trừ tội lỗi ở lòng tham, tám là diệt trừ tội lỗi nơi sân hận, chín là diệt trừ tội lỗi nơi sự si mê, mười là yêu ma không quấy nhiễu, mười một được chư Phật gia trì, mười hai chư Thiên thủ hộ cho dung nhan sáng đẹp, mười ba không bị phi nhân, bạn ác quấy nhiễu, mười bốn được thiện hữu tri thức thương mến kính trọng, mười lăm nói lời chân thật, mười sáu tâm không sợ sệt, mười bảy ý tưởng vui vẻ, mười tám tiếng tốt đồn xa, mười chín nhớ kỹ không quên, hai mươi thường an lạc nơi pháp thí. Đây gọi là công đức của từ bi.

Lại trong Kinh Bát-Nhã nói: “Lại nữa, nầy A-nan! Nếu có hàng Thanh-văn đem pháp Thanh-văn mà khắp vì tất cả chúng sanh trong tam thiên đại thiên thế giới, theo sở chứng của mình mà tuyên thuyết thì sẽ khiến cho chúng sanh đắc quả A-la-hán. A-nan! Nếu Bồ-tát Ma-ha- tát có thể lấy cú nghĩa tương ưng với Bát-nhã Ba-la-mật-đa khai diễn nơi cho một chúng sanh thì công đức có được sẽ vượt qua công đức của tất cả chúng sanh trong tam thiên đại thiên thế giới được chứng A-la- hán ở trước. Lại nữa, các vị A-la-hán kia cũng tích tập các công đức bố thí và trì giới. Ý ông thế nào? Công đức của các A-la-hán ấy có nhiều chăng? A-nan bạch Phật: Rất nhiều, thưa Thế Tôn! Rất nhiều, thưa Thiện Thệ! Phật nói: A-nan! Phước đức ấy tuy nhiều, nhưng Bồ-tát lấy pháp môn tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật-đa nầy mà vì người tuyên

thuyết thì công đức ấy còn hơn công đức kia. Lại nữa, Bồ-tát Ma-ha-tát đối với pháp môn thậm thâm Bát nhã Ba-la-mật-đa nầy, có thể trong một ngày vì người khác mà phân biệt giải nói, cho đến trong một thời, một khắc hay chỉ trong chốc lát mà khéo tuyên thuyết thì nầy A-nan! Việc bố thí pháp của Bồ-tát như thế không thể lấy các công đức thiện căn của Thanh-văn, Duyên giác mà so sánh được. Vì sao thế? Bồ-tát Ma-ha-tát nầy đối với A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề được bất thoái chuyển vậy, lại dùng pháp mà bố thí”. Như kinh Diệu Pháp Liên Hoa có kệ:

Bồ-tát đến lúc

Đi vào tịnh thất

Giữ chánh ức niệm

Theo nghĩa quán pháp

Bồ-tát thường vui

An ổn thuyết pháp

Ở nơi đất sạch

Bố thí giường nằm

Dùng dầu thoa thân

Tắm gội bụi nhơ

Mang áo mới sạch

Trong ngoài đều nghiêm

An ngồi pháp tòa

Tùy hỏi mà nói

Nếu có Tỳ-kheo

Và Tỳ-kheo ni

Trừ lòng mệt mỏi

Cùng tâm biếng nhác

Lìa các ưu não

Tâm từ nói pháp

Thường nói ngày đêm

Giảng đạo vô thượng

Dùng các nhân duyên

Vô lượng thí dụ

Khai thị chúng sanh

Hàm linh hoan hỷ

Y phục ngọa cụ

Ăn uống thuốc men

Mà ở trong đó

Không cần cầu mong

Chỉ trong một niệm

Thuyết pháp nhân duyên

Nguyện ta thành Phật

Chúng sanh cũng thế

Liền được lợi lớn

An lạc cúng dường.

Kinh nầy lại nói: “Vì thuận theo các pháp cho nên không nói nhiều, cũng không nên nói ít, cho đến có người mến pháp nầy cũng không vì người mà nói quá nhiều”. Kinh Nguyệt Đăng có kệ:

Nếu có trưởng lão hỏi

Muốn ta bố thí pháp

Trước nói người ấy rằng

Ta học tập không rộng

Lại nói lời thế nầy

Thế Tôn bậc thông tuệ

Có thể trước Đại đức

Vui vẻ khéo tuyên thuyết

Khi nói chớ vội vả

Nên nghĩ đúng và sai

Đã nắm điểm then chốt

Không thỉnh cũng tự nói

Nếu ở trong đại chúng

Thấy những người phá giới

Chớ có khen trì giới

Nên khen các hạnh thí

Nếu có người thiểu dục

Cùng trì giới tương ưng

Nên khởi lòng đại bi

Khen thiểu dục trì giới.

Luận nói: Như vị Pháp sư kia nên tắm gội sạch sẽ, mang y phục đẹp, dùng lòng từ mà trang nghiêm thân và vì đại chúng mà thuyết các pháp thí, các yêu ma không thể nhiễu hại được vị Pháp sư ấy. Xem chú Đà-la-ni trong Kinh Hải Ý.

Đát ninh tha thiết di thiết ma phược để thiết di la thiết đốt lổ án cô ly ma la nhĩ đề cát la rị chúc du lý ô, phựơc đề ô hô cát dã đề vĩ thâu đạ, lý a lê ma la bát na duệ ô khác lý khát lỗ nga la tế bát al tát, hệ mục khế a mục khế thiết duệ đa, tát lý phược đát la nga la hạ mãn đa na ngật

lý hệ đa tát lý phược bỉ la bát la phược nễ na vĩ mục ngật đa ma la cá xá tắc tha tất đa một đạ mẫu nại la tam mẫu nại da đề đa tát lý phược ma la a đô lê đa bát nại bát lý tuất, vĩ nga tha đề tát lý phượcma la cát lý ma ni.

Vị Pháp sư trì tụng chân ngôn nầy ở trên pháp tòa xem trong chúng hội rồi vận lòng từ bi rộng lớn xem mình là Y vương, xem giáo pháp là thuốc quý, còn xem thính chúng nghe pháp trong bốn hội là những bịnh nhân, đối với các Như Lai, khởi tưởng ta là Chánh sĩ, còn đối với chánh pháp nhãn tạng, phải khởi tưởng trụ thế lâu dài. Bấy giờ, trong chu vi khoảng một trăm do tuần, các ma vương thiên chúng đều chẳng thể đến để mà gây nên các việc quấy nhiễu được, giả như các ma vương có đến được nơi pháp hội, thì cũng chẳng gây nên được các chướng nạn

Luận viết: Bình đẳng mà bố thí pháp như thế thì có thể tăng trưởng tâm đại Bồ-đề. Như Kinh Bão nói: “Văn-thù-sư-lợi giống như rừng, cây cành lá xanh tươi um tùm, đều do nơi bốn đại mà tăng trưởng. Nầy Văn-thù-sư-lợi! Bồ-tát cũng như thế, dùng các pháp môn để tu tập các thiện căn, tất cả đều quy nhiếp ở nơi tâm Bồ-đề vậy, nơi Nhất thiết trí hồi hướng về đạo Bồ-đề để được tăng trưởng”.

Luận viết: Nếu các Bồ-tát đều muốn hiển thị rộng lớn các cảnh giới tu học Phật, thì trước hết phải an trụ vào chánh niệm chánh tri. Như thế mới thành tựu được chánh đoạn và bất phóng dật. Do vì khởi sự ưa thích tinh tấn nên đối với việc ác bất thiện chưa sanh thì giữ không cho sanh, điều ác bất thiện đã sanh rồi thì có thể đoạn tuyệt vĩnh viễn, khiến cho tâm được thanh tịnh, còn pháp thiện chưa sanh thì khiến cho nó được sanh, pháp thiện đã sanh khiến được tăng trưởng, phải thường an trụ vào bất phóng dật, trong các pháp thiện, pháp nầy là pháp căn bản, như kệ trong Kinh Nguyệt Đăng nói:

Như các pháp thiện ta đã nói

Gồm giới, văn, xả, và nhẫn nhục

Lấy bất phóng dật làm căn bản

Là tài sản tối thắng của Phật.

Sao gọi là phóng dật? Phóng dật được phát sanh do sự hư vọng mong cầu của các bọn tà giáo và ác bằng hữu. Cũng giống như người bưng thuốc uống cho nhà vua. Người ấy bưng đầy chén thuốc đi trên con đường trơn trợt, nguy hiểm, nên biết người ấy luôn sợ hãi và ưu não, sao lại có sự phóng dật! Lại như kinh Như Lai Bí Mật nói: “Sao gọi là bất phóng dật? Có nghĩa là ban đầu khéo điều nhiếp các căn. Như mắt thấy sắc v.v… không thủ tướng mạo, không mê sắc đẹp, như thế cho đến ý

pháp cũng như vậy. Biết như thế rồi đều không đắm trước, không sanh ái nhiễm, thường cầu sự xuất ly, khéo tự điều phục tâm của mình, rồi có thể tùy thuận mà nhiếp hộ tâm người khác. Có thể đoạn trừ phiền não nhiễm ái cho người khác. Đây gọi là bất phóng dật. Nếu có người tin và hiểu pháp bất phóng dật, do giữ lòng tin thanh tịnh và tu tập một cách tinh tấn về pháp bất phóng dật thì có thể giữ được chánh niệm chánh tín, và có chánh niệm chánh tri cho nên đối với tất cả các pháp phần Bồ-đề không bị hoại mất. Nếu người nào có đủ lòng tin thanh tịnh, tinh tấn bất phóng dật, tâm giữ chánh niệm, chánh tri thì có thể khuyên người ấy tu tập pháp thậm thâm kiên cố, nếu Bồ-tát khéo liễu tri về pháp thậm thâm kiên cố ấy thì có thể giác ngộ như thật về có, không. Đến như trong thế tục đế cho rằng mắt v.v… đều là “có” (hữu). Kinh kia có kệ nói:

Pháp cam lộ thường không phóng dật

Lợi chúng sanh phát tâm Bồ-đề

Tâm tịch tĩnh kiên cố cũng thế

Căn bản các lạc không chỗ cầu.

Luận viết: Nếu có người tu tập các công hạnh tương ưng, thì có thể ở nơi bản thân mình cũng như ở nơi người được tăng trưởng phước đức thù thắng. Tụng nêu:

Học bình đẳng ta người

Tâm Bồ-đề kiên cố

Đối ta thành có người

Triển chuyển không thật có

Cũng như đứng bờ kia

Do đây mà đối đãi

Kia vốn đã là không

Tánh ta sao lại có

Nếu khổ không phòng hộ

Thì bị khổ trói buộc

Người hành pháp như thế

Sao lại không phòng hộ

Dấy phân biệt tà vọng

Chấp ngã cho là thường

Nếu ngã vốn như thế

Sao hiện có sanh diệt

Kia phân biệt có sanh

Thì ai tu phước nghiệp

Mưu cầu nơi tài lợi

Và thọ các khoái lạc

Hiện thấy thân già yếu

Không lâu thì hủy hoại

Sau sanh làm hài nhi

Trẻ thơ đến niên thiếu

Trong khoảng một sát na

Mau mục nát biến hoại

Chỗ nào gọi là tham

Móng, tóc đều tan rã

Xưa biết nương thai mẹ

Sau sanh làm hài nhi

Lớn tuổi thân già yếu

Rốt cuộc thành tro tàn

Tự tánh của thân nầy

Do nhân duyên hợp thành

Chung quy chẳng mảy trần

Hình tượng há dài lâu?

Lại đối với thân nầy

Không nói nên tự bíêt

Luôn thay đổi tướng mạo

Xét kĩ gì là ta?

Do nhân duyên hòa hợp

Mà ứng hiện ở đời

Ở trong chánh pháp Phật

Tùy tương ưng sở đoạn

Nếu kia không có thức

Thì không thể kiến lập

Cũng không tham, sân, si

Làm sao có công đức?

Ngoài chín cõi thế gian

Còn gọi có ba cõi

Vô thức và sở y

Sao hay sanh lạc kia

Sở y bất sanh lạc

Nên biết từ nhân sanh

Nếu lạc sanh nơi y

Tướng kia sao lại có

Cho nên chánh pháp lý

Nói chư hành vô thường

Suy xét và tư duy

Do nhân duyên hòa hợp

Thấy được thân quyến mình

Sao gọi là thiện hữu

Ở nơi cho tìm cầu

Không một hữu vi trần

Như đèn cháy hầu hết

Dầu kia biết về đâu?

Như thế và quán sát

Chẳng trụ trong sát na

Tụ tập các quyến thuộc

Xếp hàng và trang điểm

Vọng chấp sanh ngã hữu

Vui nơi người khéo biết

Đã biết chúng sanh kia

Không một sự huân tập

Mình, người đã thù diệu

Nơi khỗ cũng chẳng được

Như thế chẳng tương ưng

Ở đâu có ngã kia

Hoặc khó dùng sức mình

Ở mọi lúc khai thị

Chúng sanh trong thế gian

Các khổ thường bức bách

Nên khởi lòng đại bi

Mà thương xót chúng kia

Khởi lòng từ quán sát

Bình đẳng mà cứu độ

Giả sử vào A-tỳ

Như vịt bơi hồ sen

Vì khiến các hữu tình

Thường ở biển hoan hỷ

Mình chẳng đắm giải thoát

Cứu kia không hề chán

Làm lợi ích thế rồi

Mà chẳng nên ỷ lại

Cũng chẳng sanh mệt nhọc

Không mong ở quả báo

Nếu mười phương phước tụ

Ngã kia hẳn đắc được

Chỗ sanh lòng đố kỵ

Người vui như mình vui

Nếu lại nơi mình, người

Cùng tu tập sám hối

Khuyên thỉnh Phật Thế Tôn

Cùng phước nghiệp tùy hỷ

Như thế mà hồi hướng

Bình đẳng không sai biệt

Theo phước ấy mà thí

Vô tận cõi chúng sanh

Bồ-tát hành hạnh ấy

Hẳn có nhiều lợi ích

Tăng trưởng lòng đại từ

Được an ổn tối thượng

Được tay kim cương kia

Cùng chư Phật Thế Tôn

Thường làm việc hộ trì

Chúng ma đều kinh sợ

Là con đấng pháp vương

Chư Thiên đều tán dương

Tục và tâm Bồ-đề

Vui chơi nơi thắng đạo

Chúng sanh khéo tu tập

Tiêu trừ khổ mình người

Nên ta không chấp trước

Hết thảy đều nên xả

Nếu người bị ái buộc

Thì khổ vô cùng cực

Phiền não nương đó sanh

Tồn hoại sau hối cãi

Nên lửa đốt chúng sanh

Hực cháy khắp tất cả

Đến như đầu ngón tay

Với mình cũng chẳng vui

Gợi hết thảy ngã ái

Là gốc khổ thứ nhất

Nếu không trừ lửa dữ

Vì lợi các hàm thức

Vui vợ con quyến thuộc

Chung cùng đều tổn hại

Nghĩ kỹ do duyên sanh

Nơi thân cũng chẳng mến

Chúng sanh kẻ trí ngu

Cả hai ấy đều xả

Biết tõ thân cùng tâm

Sát na khởi sai biệt

Gọi thường không có thường

Lìa cấu vốn vô cấu

Tự mình chứng Bồ-đề

Kia cũng thành chánh giác

Chẳng nghĩ vì pháp thế

Mà lợi ích chúng sanh

Thuốc pháp cùng tượng Phật

Như thế ta nên thí

Dùng tuệ để tuyển trạch

Việc làm được tương ưng

Giữ gìn tài sản mình

Tích tụ rồi tan rã

Hoặc thân mình thân người

Hoặc khổ ít khổ nhiều

Như thế đều khiến đắc

Các khoái lạc thượng diệu

Chúng sanh trong cảnh dục

Phòng hộ sanh phiền não

Như rắn ở trong hang

Rốt cùng khiến thanh tịnh

Giống như ruộng lúa tốt

Cho vụ mùa bội thu

Khéo trừ các nhiệt não

Đầy đủ các phước đức

Nếu người không viễn ly

Danh lợi và năm dục

Lời nói chẳng thành thật

Với họ chớ nên giận

Họ đã mất tự lợi

Không chịu được tức giận

Khi ấy đừng sanh giận

Lợi người thường không dứt

Khéo hành nhẫn chân thật

Như xem xạ có hương

Vật mình bị người đọat

Lại gặp thợ săn hại

Dùng phương tiện tư duy

Không chủ tể khoái lạc

Mình đã chẳng thọ dụng

Kia sao không dạy bảo

Phật tử kia phải luôn

Nhớ nghĩ trừ phiền não

Biết các căn cảnh giới

Giống như ung nhọt lớn

Thương kẻ kia sân giận

Vì lợi ích chỉ bày

Tự tánh lìa nhu nhuyến

Ở đâu được khổ vui

Lại ngũ đại chủng kia

Chỉ đó tạm gọi tên

Cho đến trong hữu tình

Đều thành nơi nghĩa lợi

Nếu lợi sanh không chán

Thì chẳng tạo nghiệp ác

Nên ta cần tu tập

Sáu cõi không suy não

Đến hư không cứu cánh

Và tận cõi thế gian

Ta làm lợi chúng sanh

Khiến trí tâm thuần thục

Thân là A-xà-lê

Khéo học lìa các khổ

Không xét năng lực mình

Nơi nào chẳng phòng hộ

Nếu tự gây khổ não

Nhân nào sanh sợ hãi

Theo sở học mà biết

Ngã mạn các lỗi lầm

Tục cảnh giới đại bi

Không tham ưa quả báo

Thường phụng sự tu tập

Bình đẳng đâu có ngã

Kẻ kiến, nghi, cuồng manh

Bước đi nhìêu lầm lỗi

Hoặc đọa trong đường hiểm

Mình, người thường ưa não

Vì tìm cầu kẻ kia

Cùng nạn mà cứu hộ

Hành tương ưng như thế

Hẳn được công đức lớn

Lỗi lầm ta chẳng ít

Sâu rộng như biển lớn

Nếu mình người tạo tội

Làm sao được giải thoát

Nếu kia khéo khuyên bảo

Hổ thẹn các lỗi lầm

Thường nhận lãnh lời người

Hết thảy đều nên học

Nghe thù oán sanh lo

Cẩn thận chớ khác lời

Ta người tâm, mạng đồng

Nếu vui thì không thẹn

Các phiền não oán địch

Ta có thể chiến đấu

Nếu nó ở trong tâm

Tổn hại không an ổn

Quy mạng Quán Tự Tại

Đại từ không ai hơn

Búi tóc xoắn xanh biếc

Như tóc mượt rủ xuống

Ở mười phương quốc độ

Ngón tay chảy dòng sữa

Cứu địa ngục quỷ súc

Luân hồi nhiều đau khổ

Đối với chúng sanh lành

Cùng nghe tiếng cứu độ

Bà trĩ, A-tu-la

Được thoát oán hại kia

Rất tối thắng trang nghiêm

Ở đời chưa từng thấy

Ngu trí, các hữu tình

Chiêm phụng đồng hân hoan

Lại kính cẩn, tín lễ

Đại sĩ Diệu Cát Tường

Tập hợp chánh pháp tạng

Khéo lợi lạc thế gian

Đại Y vương hơn hết

Tiêu trừ các độc nạn

Ban vui cùng thọ mạng

Nên ta nay cúi đầu

Vô biên khổ, nhiệt não

Hiện dòng suối xanh trong

Khiến lòng người vui vẻ

Nên trừ các khát ái

Thập phương các thế giới

Đều hiện kiếp la ba

Chúng sanh đủ chỗ cầu

Phổ hiện mắt sen xanh

Vô lượng chư Bồ-tát

Tán thán thân cao lớn

Quy mạng ngài Văn-thù

Tối thắng vượt hơn hết

Hạnh Bồ-tát hy hữu

Kết tập có công đức

Mình, người phước vô cùng

Chân Phật từ Văn-thù

Ghi lại chánh pháp nầy

Chút phước thiện ta có

Vì thương chúng hữu tình

Khiến tăng trưởng thắng tuệ

Các pháp từ duyên sanh

Duyên hết pháp liền diệt

Thầy ta Đại Sa-môn

Thường nói lời như thế.

Số 1637 - Luận Tập Đại Thừa Tướng - Quyển Thượng

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 111

LUẬN TẬP ĐẠI THỪA

TƯỚNG

SỐ 1637

(QUYỂN THƯỢNG & HẠ)

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC

LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN

SỐ 1637

LUẬN TẬP ĐẠI THỪA TƯỚNG

Giác Cát Tướng Trí Bồ-tát tạo.

Đại sư Thi Hộ dịch.

QUYỂN THƯỢNG

Quy mệnh Bồ-tát Ma-ha-tát Diệu Cát Tường. Con nay lược dịch các tướng Đại thừa, từ tâm Bồ-đề mà khởi xuất đại bi tương ưng, gọi là tất cả pháp chính nên thấu hiểu tất cả pháp vô ngã. Cho nên nay mới nói tướng sở tri này. Trong đây, tất cả pháp là gì? Là các uẩn, xứ, giới, duyên sanh, Ba-la-mật-đa, Địa không, Bồ-đề phần, Thánh đế, Tĩnh lự, vô lượng hạnh, vô sắc, đẳng chí, giải thoát, Tam-ma-bát-để, trước hành giải thoát môn, thần thông, Đà-la-ni, lực vô sở úy, vô ngại giải thoát, đại từ đại bi pháp bất cộng của Phật và các quả Thanh văn. Biết được tất cả tướng chân như thực tế vô tướng, các pháp của pháp giới... Đó gọi là tất cả pháp. Thế nào là uẩn? Tức là năm uẩn. Là, sắc, thọ, tưởng, hành và thức. Trong đó sắc là chỉ cho năm căn và năm cảnh. Về căn gồm nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân. Về cảnh gồm sắc, thanh, hương,vị, xúc. Nhãn căn thanh tịnh là chỗ dựa của nhãn thức. Nhĩ căn thanh tịnh là chỗ dựa của nhĩ thức. Tỷ căn thanh tịnh là chỗ dựa của tỷ thức, thiệt căn thanh tịnh là chỗ dựa của thiệt thức, thân căn thanh tịnh là chỗ dựa của thân thức. Sắc có hai loại: Hiển sắc và hình sắc. Hiển là chỉ cho màu sắc xanh, vàng, đỏ, tím… Hình là chỉ cho tướng dài, ngắn, lớn, nhỏ… Thanh gồm ba loại: Chấp thụ đại chủng, không chấp thụ đại chủng, câu đại chủng. Hương có hai loại: Hương tốt, hương xấu. Vị có sáu loại: Đắng, chua,

ngọt, cay, nhạt mặn. Xúc gồm mười một thứ: Cứng chắc, lưu nhuận, ấm áp, khô ráo, nhẹ nhàng, nặng nề, thô nhám, mềm mại… đói khát, các xúc như thế là tóm nói sơ lược, lại có ba loại xúc: Vừa ý, không vừa ý, và giữa hai loại này. Các loại như thế đều từ nhãn nhĩ… sanh ra. Nếu các cõi phân biệt ra ba đời thì phân biệt có vô biên hành tướng sai biệt vi tế, nên biết các thứ như thế là lược nói về sắc uẩn.

Thế nào gọi là thọ uẩn? Thọ có ba loại: Khổ thọ, lạc thọ, không khổ không lạc thọ, mà ba thọ này dựa vào nhãn, nhĩ… mà phân biệt, lại có sáu phần, cứ như thế mà chia ra thì thọ có mười tám phần. Như ở hạ giới nói rõ về hành tướng, thọ uẩn này tức là nếu ở cõi mà phân biệt lại có vô biên hành tướng, biết rằng các hành tướng như thế là lược nói về thọ uẩn. Sao gọi là tưởng uẩn? Tưởng có sáu loại; hành tướng của sáu loại tưởng này là dựa vào sáu căn: nhãn v.v… phân biệt mà bám lấy loại cảnh tướng của chúng. Tướng chấp lấy (sở thủ) tức là sắc… nhưng cái tánh chỗ dựa thì không thể phân biệt nếu phân biệt hoặc không phân biệt được chính là hai pháp sắc, thọ. Các thứ như vậy đều chính từ loại Ngã uẩn khởi ra. Tưởng uẩn này nếu ở cõi và thú mà phân biệt thì có vô biên hành tướng. Nên biết những điều nói trên là tóm nói về tưởng uẩn. Sao gọi là hành uẩn? Nghĩa là tâm sở hữu pháp gồm các phần thiện như tín… tham, sân, si và các phần phiền não. Tâm sở pháp như thế, tức là các hành tướng thuộc các phần vị của tâm vốn có, dựa vào các nhãn v.v... mà chuyển. Hành uẩn này nếu ở nơi cõi mà phân biệt thì có vô biên hành tướng. Biết rằng những điều như thế là lược nói về hành uẩn.

Thức uẩn là sao? Là thân sáu thức. Thức uẩn này dựa vào các căn nhãn v.v… cảnh sắc v.v… mà phân biệt và tướng của thức kia, cho đến thiện, bất thiện và vô ký… phân biệt thì có vô biên hành tướng, biết rằng các hành tướng đó là lược nói về thức uẩn. Những điều nói trước gọi là năm uẩn.

Nói về xứ tức chỉ cho mười hai xứ, gồm có sáu xứ ở trong là nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý. Sáu xứ ở ngoài gồm có sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Ở đây nên biết năm căn là mắt… và năm cảnh là sắc… làm thành mười sắc xứ. Ý xứ tức là các thức, ngoài ra các pháp chính là pháp xứ.

Nói về giới tức là mười tám giới gồm sáu căn, sáu trần, và sáu thức. Trong đây các thức của nhãn… phân biệt có sáu tức là sáu xúc: Từ nhãn xúc cho đến ý xúc. Thức của sắc… kia gồm có ba loại tướng là thiện, bất thiện và vô ký. Các hành tướng này, các xúc của nhãn làm

tánh nhân sở sanh của ba thọ tức là ba thọ kia. Từ xúc của nhãn… sanh ra sáu loại. Sáu xúc kia mỗi thứ đều có ba loại phân biệt tức là khổ, vui, không khổ không vui. Như thế là tổng nói về xúc thọ đều có mười tám, như thọ uẩn đã nói rõ ở trước, hành tướng cũng vậy.

Lại nữa, các tướng như địa, thủy, hỏa, phong, không, thức gọi là sáu giới. Nói về duyên sanh thì hành tưởng như thế nào? Là chỉ cho mười hai duyên sanh. Những gì là mười hai? Là từ vô minh cho đến lão tử. Trong đó vô minh đối với nghiệp quả ở trong thật pháp gọi là bất chánh hạnh, do vô minh này mà khởi lên bao phiền não. Cho nên ở trong vô ngã chấp có ngã uẩn, rồi có các sở đắc. Vô minh duyên với hành, hành lại có ba thứ, phước hành, tội hành và bất động hành. Phước hành tức là mười thiện nghiệp. Tội hành là mười bất thiện nghiệp. Bất động hành là đẳng chí ở cõi vô sắc. Các hành như thế do vô minh làm nhân mà các hành phát sinh. Hành duyên với thức cho nên chủng tử các thức ái hay thức không ái của nhãn.. sanh trưởng. Thức duyên với danh sắc, danh sắc này do thức giả lập mà có danh kia, là xứ của các hữu sanh ra nên hợp với bổn uẩn, thọ v.v… là danh sắc. Tức là tương ưng dựa vào danh mà lập. Danh sắc duyên sáu xứ. Sáu xứ ấy do sáu xứ danh sắc là nhãn… mà kiến lập. Sáu xứ lại duyên với xúc. Xúc là nhãn… và sắc… như đã nói ở trước. Xúc duyên với thọ, thọ có ba loại, cũng như trước nói. Trong đây hành tướng xúc, thọ nên biết. Thọ duyên vơi ái, ái do vô minh. Ái duyên với thủ, thủ tức là chấp giữ các sắc v.v… mà sanh ra hành động ưa thích thủ duyên hữu, hành tướng của hữu như đã nói ở trước về các tướng của hành thức v.v... Hữu duyên với sanh nghĩa là chính ở danh sắc có nghĩa sanh khởi. Do vô minh kia nên các pháp có sanh tức là tự tánh của vô minh này cũng không có phân vị. Sanh duyên lão tử. Lão tử là các uẩn suy hoại mà biến chuyển, tử tức là các uẩn bị hoại diệt sinh ra các pháp đời sau chẳng phải thật sự là cái thân của đời trước mà tất cả đều đã rời bỏ. Nhưng vô minh ấy ở trong uẩn đời sau lại tùy theo mà chuyển biến tăng trưởng hết thảy tội lỗi phiền não. Tất cả đều vô minh phền não nghiệp quả mà làm các nhân cho nên nghiệp phiền não phát sinh ba thứ ấy không đoạn trừ, do đó mà bị luân hồi lưu chuyển liên tục. Người biết như thế nên ở nơi thật pháp mà khởi tâm đối trị biết rõ tự tánh vô minh v.v… là vô ngã. Những thứ như trên là lược nói về mười hai nhân duyên sanh.

Nói về Ba-la-mật thì hành tướng của chúng như thế nào? Chúng có mười loại.

Trong Bố thí có ba loại: Pháp thí. Vô vọng thí và Từ thí. Về Giới

gồm ba loại: Nhiếp luật nghi giới, nhiếp thiện pháp giới và nhiêu ích hữu tình giới. Nhẫn nhục gồm ba loại: Nhẫn quán sát pháp thật tế, Nhẫn chịu oán hại, Nhẫn an trụ thọ khổ. Tinh tấn có ba loại: Bị giáp tinh tấn, Gia hành tinh tấn và rốt ráo thành tựu tinh tấn. Định có ba loại: Định xa lìa lỗi, Định dẫn phát và Định thành tựu sự. Tuệ cũng có ba loại: Tuệ thành tựu do Văn (nghe), Tuệ thành tựu do Tư, Tuệ thành tựu do tu.

Phương tiện gồm ba loại: Phương tiện xa lìa lỗi, Phương tiện cứu vớt chúng sanh, Phương tiện mau chứng sự an lạc. Nguyện có ba loại: Nguyện tự hành thành tựu, Nguyện giải thoát cho chúng sanh bị trói buộc, nguyện thanh tịnh Phật độ. Lực có ba loại: Lực hoàn thành sự ng- hiệp, Lực diệt trừ phiền não, lực hàng phục ma oán. Trí có ba loại: Trí vô phân biệt, Trí phân biệt bình đẳng giác liễu, Trí diệt tội của chúng sanh. Như thế các Ba-la-mật: bố thí v.v… lấy tâm Bồ-đề dẫn đầu đối với tất cả chúng sanh mà khởi lòng từ bi quán sát. Tuy nhiên, người thực hành các Ba-la-mật-đa này, đối với sự tạo tác trong các thế gian đều không chấp có hành tướng cũng không chấp đạt được gì cả. Đối với các uẩn xuất thế gian v.v… chính là tướng vô ngã giải thoát, chân thực như lý đã chứng mà quán.

Nói về Địa: Là mười địa: Hoan hỷ địa tu tập Bố thí Ba-la-mật-đa. Ly cấu địa tu tập Giới Ba-la-mật-đa. Phát quang địa tu tập Nhẫn nhục Ba-la-mật-đa. Diệm tuệ địa tu tập Tinh tấn Ba-la-mật-đa. Nan thắng địa tu tập Định Ba-la-mật-đa. Hiện tiền địa tu tập Tuệ Ba-la-mật-đa. Viễn hành địa tu tập Phương tiện Ba-la-mật-đa. Bất động địa tu tập Nguyện Ba-la-mật-đa. Thiện tuệ địa tu tập Lực Ba-la-mật-đa. Pháp vân địa tu tập Trí Ba-la-mật-đa. Như thế, các địa vốn chứng lý pháp vô ngã đều do từ tâm đã chứng, thảy đều không sai biệt. Mà sự tu tập về các Ba-la-mật của bố thí… kia được an trụ vào chứng thanh tịnh hơn hết, được thành tựu nguyện lực rộng lớn cùng khắp, không chung với hết thảy Thanh-văn. Vì các pháp Ba-la-mật-đa này đối với tướng sở duyên mà không có sai biệt. Hoặc người, hoặc pháp đều không, vắng lặng xa lìa các tướng.

Nói về không tức là mười tám không. Không của nhãn gọi là nội không, Không của sắc gọi là ngoại không. Dùng trí bình đẳng quán sát nhãn v.v… sắc v.v… gọi là trong ngoài đều không; tướng các phần khí thế gian của các phương v.v… từng thứ quán sát từng mỗi đều không, gọi là đại không. Đối với các sự phân biệt thì lìa tánh thủ, xả, gọi là không, Không lại cũng không, nên gọi là Không Không. Thắng nghĩa đế không thể quan sát nắm bắt bằng khái niệm được, gọi là thắng nghĩa không. Việc tu tập các pháp hữu vi về bố thí… đều bình đẳng gọi là hữu vi không.

Các pháp vô vi không phát khởi tướng ngộ gọi là vô vi không. Ở trong pháp không không có ít pháp mà thật có thể chuyển được. Phân tán mà không tích tập gọi là tán không. Hết thảy các pháp kia không có bờ mé gọi là vô tế không. Ở trong tất cả các pháp rốt ráo không một pháp nào mà chẳng không, gọi là rốt ráo không. Tự tánh của các pháp uẩn v.v… như thế không có chỗ sanh khởi, lìa tự tướng thủ xả, gọi là tự tướng không. Hết thảy pháp không kia không sai biệt gọi là tất cả pháp không. Thủ xả ngã trong uẩn không thể nắm bắt được gọi là bất khả đắc không. Bất khả đắc này là không thể nắm bắt được các tướng của sắc v.v… chỉ có các nghiệp tánh, nên gọi là vô tướng không. Hoặc người, hoặc pháp thì tự tánh là không nên gọi là tự tánh không. Ở trong các tánh ấy xa lìa tánh thủ, xả. Gọi là vô tánh không. Vô tánh ấy lìa tánh không phân biệt của các uẩn, nếu lìa tự tánh của uẩn v.v… khởi lên phân biệt không thì tướng đối ngại này gọi là vô tánh tự tánh không. Nếu người như thế mà phân biệt hết thảy các xứ thì có thể giải thoát khỏi sự ràng buộc của sắc… không còn phân biệt phần hữu biên và vô biên. Lìa thủ, xả của uẩn tức là một tướng mà tánh của một tướng không có hai. Do đó mà người kia đối với Ba-la-mật an trụ vào một cảnh, lý không của tự tánh lìa tướng hý luận, tức là quán sát một cách như thật về vô ngã.

Nói về Bồ-đề phần là chỉ cho ba mươi bảy phần Bồ-đề. Từ bốn niệm xứ cho đến tám chánh đạo. Bốn niệm xứ gồm thân, thọ, tâm và pháp. Trong đây, thân niệm xứ là quán thân không có một bộ phận nào có thể tồn tại lâu dài được nên không chấp trứơc. Xa lìa tướng thủ, xả… gọi là thân niệm xứ, thọ niệm xứ, tâm niệm xứ và pháp niệm xứ cùng quán như thế. Lại nữa đối với các pháp niệm xứ này mà ở trong đó phân biệt lại có ba loại: tinh tấn, thiền định và chánh niệm, ba loại ấy tương ưng thì có thể quán sát. Các Bồ-tát có tâm Bồ-đề tối thắng và các thiện hạnh như bố thí… ở trong tất cả pháp đắc vô ngã pháp tương ưng. Như thế là lược nói về bốn niệm xứ, các pháp còn lại cũng nên biết pháp như thế.

Bốn chánh đoạn có nghĩa là cái bị đối trị của phi Bồ-đề phần, tức là điều ác đã sanh, khiến cho đoạn diệt, đìều ác chưa sanh khiến cho đừng sanh, đây là cần đoạn, đối trị hai lỗi bất thiện.

Bồ-đề phần chưa sanh khiến cho phát sanh, đã sanh làm cho tăng trưởng, đây là cần tu hai thiện, như thế là nói gọn về bốn chánh đoạn.

Bốn thần túc là dục, tinh tấn, thiền định và trí tuệ. Các công hạnh tương ưng như thế làm tăng trưởng quả sở đắc: đem cái sở đắc mà quán sát cái sở duyên của dục… gọi là bốn loại thiền định, mà thân và tâm

lìa được nơi dựa, lìa được cái tưởng tham dục. Y chỉ vào nơi tịch diệt thì không có sự tạo tác. Như thế là nói gọn về bốn thần túc.

Năm căn năm lực tức là thấu biết tất cả các quả tướng. Là tín, tinh tấn, niệm, định và tuệ. Làm tăng trưởng năm căn năm lực tương ưng. Như thế là lược nói về năm căn năm lực.

Lại nữa, trong đó tu các công hạnh là phải giác liễu hai phần: Noãn vị và Đảnh vị, Noãn vị là tu bốn niệm xứ, còn Đảnh vị là tu bốn chánh đoạn. Lại có hai phần thù thắng là Nhẫn vị và Thế đệ nhất pháp. Nhẫn vị là tu bốn thần túc, Thế đệ nhất pháp vị là tu ngũ căn ngũ lực. Tất cả như thế đều không có chỗ tạo tác, chân thật tối thượng… năm căn năm lực làm những hành tướng duyên với kiến đạo nên biết rằng những pháp tu tập của kiến đạo là phải tu bảy giác chi.

Bảy giác chi là niệm giác chi cho đến xả giác chi. Trong đó Niệm giác chi nguyện đem lại lợi ích cho những chúng sanh chứng được Bồ- đề. Hiện tại luôn tỉnh giác không bị quên mất. Trạch pháp giác chi là ở nơi tự tánh của ngã và pháp chọn làm tướng. Hỷ giác chi là tự mình tu đạo đắc được nhân vô lậu sanh ra niềm hỷ lạc. Khinh an giác chi nghĩa là như những gì chứng được là pháp tánh như thật, không chủng tử phi Bồ-đề phần thì xả ly, nên thân nghiệp và tâm nghiệp được khinh an vậy. Định giác chi chỉ cho bốn vô lượng tâm và Bồ-đề nguyện, thể nhập trí chân như thuần nhất cảnh tướng. Tinh tấn giác chi là tuy quán chiếu về công đức tối thượng tịch tĩnh nhưng tâm không ám độn và chấp trước. Tinh tấn tu các hạnh không lười biếng. Xả giác chi là nhớ nghĩ đến lợi ích chúng sanh như đáng điều phục, tùy theo việc làm của họ. Các pháp công đức Ba-la-mật kia thì bình đẳng phân biệt, quán không đến và chẳng đi, an trụ vào bình đẳng, như thế là lược nói về bảy giác chi, tức là các hành về bảy giác chi như thế gọi chánh trí phần. Nó có thể đối trị các hành tướng phiền não chướng và sở trí chướng. Nên biết, để đạt được quả vị tu đạo thì phải tu tám chánh đạo.

Tám chánh đạo là từ chánh kiến cho đến chánh định. Trong đó chánh kiến là thấu biết tướng vô ngã của tất cả pháp. An trụ vào bình đẳng hay các khổ điên đảo. Thì hai phần ấy là tướng vi dịêu là nó được quán chiếu bằng thắng tuệ. Chánh tư duy là khởi tư duy chẳng đoạn, các nhân đã làm, như nguyện mà chứng quả. Chánh ngữ là các lời nói lìa hư vọng, phân biệt một cách như thật mà nói. Chánh nghịêp là các việc đã làm mà không điên đảo. Không giết hại chúng sanh mà lại còn cứu vớt chúng sanh. Xa lìa hư vọng mà tu tập. Chánh mạng, giữ mạng sống trong sạch xa lìa các tà vọng, tự hành mà tu, tự hành mà chứng. Chánh

cần là tuy đạt được địa tối thượng nhưng vẫn tinh tấn tu hành. Thân không mệt mỏi, tâm luôn kiên cường. Chánh niệm là niệm các xứ… như thật mà quán chiếu, tâm từ trang nghiêm, tự nguyện phương tiện, đối với hết thảy pháp không có quên mất. Chánh định là nghiệp của thân… thường nương vào công đức tối thắng, an trụ vào trí vô phân biệt, tức là các tướng bình đẳng tĩnh lự tương ưng. Như thế là lược nói ba mươi bảy phẩm Bồ-đề. Tùy vào các hành tướng mà nói một cách tổng lược.

Luận Tập Đại Thừa Tướng - Quyển Hạ

LUẬN TẬP ĐẠI THỪA TƯỚNG

QUYỂN HẠ

Lại nữa, gọi là Thánh đế tức chỉ cho bốn đế: Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Trong đó, khổ thánh đế là uẩn… và các tướng điên đảo… bản chất nó là trái với pháp Thánh. Tập thánh đế như đã nói về khổ, do các phiền não nghiệp tập của vô minh hành làm duyên cùng các khổ của sanh… mà làm tánh nhân. Diệt thánh đế là đối với hết thảy pháp như thật không phân biệt. Lấy tướng vô sanh làm tánh. Thế gian si ám được đối trị diệt như đã chứng. Đạo thánh đế là các pháp hướng đến Bồ-đề, từ tâm… và pháp niệm xứ. Tổng lược thâu nhiếp nên Thánh đế này đối với hết thảy pháp bình đẳng làm sở duyên. Như thế là lược nói về bốn Thánh đế.

Nói về Tĩnh lự là bốn Tĩnh lự: Ly sanh hỷ lạc gọi là Sơ tĩnh lự, Định sanh hỷ lạc gọi là đệ nhị tĩnh lự, Ly hỷ diệu lạc gọi là đệ tam tĩnh lự, Xả niệm thanh tịnh gọi là đệ bốn tĩnh lự. Bốn tĩnh lự như thế đều là tướng tịch chỉ. Tâm tham của dục giới… chẳng lưu động nên gọi là tĩnh lự. Nhưng các Bồ-tát cũng chẳng mê muội đắm trước các an lạc của tĩnh lự, cuối cùng chẳng rời chúng sanh, tròn đầy quả Bồ-đề đạo pháp. Thành tựu vô lượng hạnh. Như thế là lược nói về bốn tĩnh lự.

Nói về vô lượng hạnh là chỉ cho bốn vô lượng hạnh: Từ, Bi, Hỷ, Xả. Bốn hạnh này đều duyên với vô lượng chúng sanh làm cảnh giới. Trong đó Từ vô lượng hạnh là đem tất cả các điều lợi lạc đến cho hết thảy chúng sanh. Tu các công hạnh mà không chấp vào tướng, xa lìa điên đảo thuận theo đạo Bồ-tát. Bi vô lượng hạnh là làm cho chúng sanh không còn một nỗi khổ nào cả. Tánh của tâm bi này có thể đối trị các não hại không cho sanh khởi. Hỷ vô lượng hạnh là thể chứng hết thảy các pháp vô ngã bình đẳng. Thực hành hạnh bố thí… thì khéo trụ vào tâm Bồ-đề, rộng vì lợi lạc cho hết thảy chúng sanh. Phương tiện tu hành là nơi phát sanh ra hỷ lạc làm tưởng hỷ thọ. Xả vô lượng hạnh là ở trong ba cõi phân biệt bình đẳng thực hành hạnh rộng lớn để cứu giúp

chúng sanh; đối với thiền định an lạc tự mình đã chứng không mê muội chấp trước vào đó. Đây có thể đối trị lại lỗi lầm phóng dật, tâm an trụ vào thật tướng. Như phải điều phục được tất cả tâm chấp tướng… của thế gian để có thể an trụ trong tĩnh lự, đối với các sắc tưởng thì đối trị bởi thật pháp. Lại ở trong vô lượng pháp môn được các pháp bình đẳng. An trụ trong pháp vô ngã như lý mà thật chứng. Đạt được hết thảy bình đẳng pháp lạc. Đây gọi là sở đắc tự tại tối thắng vậy, như thế là lược nói về bốn vô lượng hạnh.

Nói về đẳng chí của cõi Vô sắc có bốn: Không vô biên xứ cho đến Phi tưởng Phi phi tưởng xứ. Trong đây định không vô biên xứ là lìa tất cả tưởng sắc đối ngại. Quán vô biên không làm tương ưng, lìa các tướng hữu, tâm trụ vào một cảnh. Lại Thức vô biên xứ định, Vô sở hữu xứ định, Phi tưởng Phi phi tưởng xứ định. Các định như vậy đều gọi là hạnh tịch tĩnh như định đầu tương ưng. Quán tướng vô tham làm sở duyên, ngoài ra còn quán sát vô trước, vô ngại, và khởi sanh các vô tướng tối thượng.

Nói về giải thoát tức là tám giải thoát. Là trong có sắc quán sắc ở ngoài mà giải thoát cho đến diệt thọ tưởng giải thoát. Trong đây, giải thoát đầu tiên là trong có tưởng sắc lìa tham sắc ở ngoài. Gọi là trong có sắc quán sắc bên ngoài mà giải thoát. Lại tiếp như hành tướng bên trong không có sắc tưởng lìa tham sắc bên ngoài, đây gọi là nội vô sắc quán ngoại sắc giải thoát. Lại tiếp đối với sắc… an trụ trong hạnh vô tham thanh tịnh, gọi là tịnh giải thoát. Lại nữa, Không vô biên xứ giải thoát, Thức vô biên xứ giải thoát, Vô sở hữu xứ giải thoát, Phi tưởng phi phi tưởng xứ giải thoát. Bốn giải thoát vô sắc xứ như thế đều như hành tướng của chúng mà trụ vào như thật tướng quán. Lại tiếp hành tướng giải thoát của diệt thọ tưởng, nên biết như thế là lược nói về tám giải thoát.

Nói về Tam-ma-bát-để thực hành trước tên, tức là nếu muốn trụ vào Tam-ma-bát-đề của Không vô biên xứ kia…, trước phải diệt các hành tướng, trụ vào tự tánh các pháp bình đẳng tịch tĩnh rồi sau mới an trụ vào Tam-ma-bát-để, đây gọi là thực hành trước. Lại nên biết. Bốn định vô sắc này cùng với diệt tận định mà các Bồ-tát ở nơi địa vị Mạo- lí-nhạ đa nhập sư tử du hý Tam-ma-địa, hiện ở trước mà quán, không bị gián đoạn, trái lại với tâm ở Tam-ma-sất-đa, cũng không bị gián đoạn bởi sơ tĩnh lự v.v… Diệt tận tịnh này là vô động tướng. Trong đó, các Tam-ma-bát-để, sao lại theo thứ lớp như thế? “Nghĩa là để thành tựu chúng sanh, như phải được quán thứ lớp như thế. Lại nữa nên biết rằng

đây chính là các pháp môn đem lại niềm vui tối thượng, đạt được an lạc này thì biết được ngã không thật. Ngã mà không thật nên tự tâm vắng lặng, các tu tập thần thông Ba-la-mật vốn thích ứng đều là các thắng tuệ đã quán như thật mà sanh khởi. Đây là lược nói tướng của hết thảy pháp.

Nói về giải thoát môn tức là ba giải thoát môn: Không, vô tướng, vô nguyện. Trong đây không giải thoát môn có nghĩa là hoặc là nhân hoặc là pháp các sự việc của uẩn… lìa tướng phân biệt, mà các uẩn kia hoặc nhiễm, hoặc tịnh ở trong phân biệt hoàn toàn không có tánh. Ở trong pháp không lìa tướng thủ xả, dùng trí vô nhiễm như thật để đối trị. Vô tướng giải thoát môn, ở nơi uẩn… rốt ráo không có tướng. Do vô tướng nên chấp thủ không thể được, trí vô nhiễm kia như thật mà đối trị không nhiễm trước vào các tướng.

Vô nguyện giải thoát môn là đối với tất cả các giải thoát thanh tịnh, uẩn, xứ, giới và Ba-la-mật-đa, các tướng viên mãn thắng hạnh tối thượng ấy đều biết đúng như thật mà phát sanh ra hiện tiền bình đẳng. Xa lìa các chấp thủ an lạc tự tâm. Như thế là lược nói về ba giải thoát môn.

Nói về thần thông tức là Sáu thông: từ Thiên nhãn thông đến Lậu tận thông. Trong đó, thiên nhãn thông có nghĩa là đối với các sắc tướng quán xét đích thực không ngăn ngại, tối thắng thanh tịnh. Thiên nhĩ thông là đối với các âm thanh có thể nghe một cách thanh tịnh. Tha tâm thông là biết đúng như thật các hành tướng của tâm người khác. Túc trụ thông là có thể nhớ biết các sự việc sai biệt trong quá khứ của mình và của người. Thần cảnh thông lại có ba loại: Ẩn hiện tự tại, hiện ra muôn thân trong khắp thế giới, ở trong không trung đi đứng một cách vô ngại, tùy theo sự giáo hóa mà hiện ra cái thân thích ứng. Nhưng đối với sự thích ứng ấy, không hiện cái thân tướng để làm các việc thần thông.

Lậu tận thông là đối với các vô minh phiền não… gọi là lậu. Dùng trí tuệ mà đoạn trừ không còn sót gọi là lậu tận. Sáu thông tối thắng như thế… an trụ vào tâm Bồ-đề xa lìa trí hý luận, là cái lối tu cao thượng mà Bồ-tát tu, không chung với tất cả các đạo của Thanh-văn, vì Bồ-tát viên mãn vô tướng, không phát khởi tánh (chấp) ngộ, là các đạo hạnh bình đẳng Ba-la-mật-đa tổng nhiếp hết thảy các pháp tự tu, tất cả các nguyện lực và hết thảy các tướng. Dõng mãnh tinh tấn mà làm người dẫn trước an trụ tâm thanh tịnh tối thượng vào nhứt cảnh tánh. Các tĩnh lự… như danh như nghĩa tùy ứng mà có sai biệt vô biên hành tướng đều tổng lược thu nhiếp vì sự gìn giữ của Tam-ma-đà-da. Như thế gọi là Sáu

thông.

Nói về Đà-la-ni tức là hết thảy tướng và hết thảy pháp. Tánh của tất cả pháp nhiếp ứng hết thảy thanh, danh, cú, văn là các nghĩa tướng, là nơi có vô lượng niệm, vô biên biện tài và các Tam-ma-địa. Trí vô tướng này có thể chứng nhập được để đối trị tâm hữu tướng hữu ngại, đây chính là pháp môn Đà-la-ni đạt được quả Bồ-đề vô thượng tối thắng. Nhưng tất cả thiền định Đà-la-ni… cùng với Kim cang dụ định hiện tiền được chứng nhập, chính là hết thảy các pháp khắp nơi dụ định hiện tiền bình đẳng, thể nhập, trí vô tướng chứng ngộ chân thật. Tất cả các chủng tử được huân tập đều bỏ hết. Tương ưng với trí quán đại bi bình đẳng. Sự tạo tác kiên cố đối với các pháp tánh như thật mà giải thoát, hiện tiền an trụ bình đẳng vào quả báo thù thắng. Đại viên cảnh trí như thật mà phát sanh, hết thảy các nguyện lực đều được viên mãn. Như thế là đã lược nói về Đà-la-ni.

Nói về Lực có nghĩa là mười lực của Phật. Từ Xứ phi xứ trí lực cho đến Lậu tận trí lực. Trong đó Xứ phi xứ trí lực có nghĩa là trí tuệ biết một cách như thật tất cả lãnh vực nhân quả quyết định hoặc không quyết định, nếu Phật hoặc Phạm vương hay Chuyển luân Thánh vương, mà các vị ấy đạt được các quả báo thù thắng quyết định thì gọi đó là xứ. Phi xứ kia có nghĩa biết được các hành tướng nhân qủa không quyết định. Nghiệp báo trí lực là nơi tất cả các chúng sanh gây tạo các thiện nghiệp hay ác nghiệp, được sanh về cõi lành hay cõi ác, tất cả các ng- hiệp báo như thế, trí lực đều biết đúng như thật. Chủng chủng giới trí lực là các cảnh giới của chúng sanh có sai biệt, thì trí tệ biết đúng như thật. Chủng chủng thắng giải trí lực có nghĩa là các hạng Thanh-văn ở trong các pháp phát khởi sự giải thoát thù thắng, lìa các pháp nhiễm, hướng đến tướng tịch tĩnh, hết thảy như thế, trí tuệ đều biết một cách đúng như thật. Liễu biệt chư căn trí lực có nghĩa là các căn tín v.v… của tất cả chúng sanh mỗi thứ đều sai biệt mà trí tuệ biết được một cách như thật. Chủng chủng định trí lực là các tĩnh tự… các Tam-ma-địa và Tam- ma-bát-đề, như danh như nghĩa, vô biên hành tướng thì trí tuệ đều biết đúng như thật. Chí xứ đạo trí lực nghĩa là Đạo có hai thứ: Phi ái lạc đạo tức chỉ cho vô minh… và Khả ái lạc đạo tức chỉ cho Tịch diệt v.v… mà tịch diệt kia với sự chứng đắc sai biệt của các Thanh-văn, Duyên giác và các Bồ-tát, trí tuệ đều biết như thật. Sanh diệt trí lực là đủ loại sanh diệt của chúng sanh mà trí tuệ đều biết đúng như thật. Túc trụ tưởng niệm trí lực là đối với các việc ở quá khứ, ghi nhớ một cách như thật. Lậu tận trí lực là Đại viên cảnh trí của Phật, Thế tôn, tự tánh mà quán

sát, lìa các chướng ngại nhiểm ô, phân biệt bình đẳng. Các lực của xứ, phi xứ như thế là sự chứng đắc du hý thần thông của Như lai, lực ấy đầy đủ nên quán tăng thượng ở hết thảy các pháp, như thế là đã lược nói về Thập lực.

Nói về Vô úy (không sợ hãi)? Tức là bốn sở úy, Nhứt thiết trí vô úy, Lậu tận vô úy, thuyết chướng đạo vô úy; Xuất khổ đạo vô úy. Các vô úy như thế hoặc khác hoặc chẳng khác, có sự ngôn thuyết thì đều không có gì đạt được sự tự tại vô úy. Bốn vô úy này đều lấy trí tánh bình đẳng mà quán sát. Như châu Như ý thuận theo chúng sanh mà phổ biến bình đẳng. Pháp đây cũng vậy tướng ngã thanh tịnh xa lìa các chấp về hữu, như thế là lược nói về Bốn vô sở úy.

Nói về Vô ngại giải : là Nghĩa, Pháp, Nhạo thuyết, Biện tài v.v… Trong đó, Nghĩa vô ngại giải là đối với tất cả chúng sanh không có tướng ngã, lấy trí vi diệu bình đẳng mà quán chiếu. Pháp vô ngại giải là nương theo các tướng biết rõ các pháp mà trí quán bình đẳng. Nhạo thuyết vô ngại giải là tùy theo nghĩa ưa nói, chủ động nói, nói ra mà chẳng lìa tự tánh. Biện tài vô ngại giải là ở trong vô biên pháp môn tùy thích ứng phân biệt để thông đạt vô tướng. Những đều kể trên cùng với hết thảy pháp tăng thượng tương ưng đều vì nhiếp phục những kẻ ngu si khiến thảy điều phục và an trụ các pháp bình đẳng lìa tướng. Bốn thứ vô ngại này đều lấy trí vi diệu mà quán sát. Như thế là đã lược nói về bốn vô ngại giải (bốn thứ giảng nói giải thích tu đạo).

Nói đến đại từ đại bi: Trong đó Từ có nghĩa là ban niềm an lạc cho chúng sanh, trụ vào tịch tĩnh, tâm không phát khởi tướng ngộ mà quảng đại tối thắng lìa tướng, bình đẳng. Bi có nghĩa là nhổ tận gốc khổ đau, điều phục những thứ khó điều phục, không bỏ chúng sanh và lìa các tướng hữu. Hai điều ấy đều dùng Thành sở tác trí mà quán, như thế là lược nói về đại từ đại bi.

Nói về các pháp bất cộng (không chung) của Phật: Tức là mười tám bất cộng pháp, từ Như lai thân vô thất cho đến hiện tại tri kiến vô trước vô ngại. Trong đó, bất cộng pháp thứ nhứt là Thân Như Lai không lỗi lầm, nghĩa là không có sự mệt mỏi xa lìa các lỗi nơi thân… Như Lai ngữ vô thất là đều ái ngữ, xa lìa các lỗi lời nói… Như Lai ý vô thất, tức là không bao giờ bị thất niệm, lìa được các lỗi của ý. Ba nghiệp như thế khiến cho tất cả kẻ ngu si sanh lòng tin thanh tịnh. Vô dị tưởng tâm là đối với tất cả chúng sanh, thì trụ vào tâm bình đẳng… Vô bất định tâm có nghĩa là khiến cho những chúng sanh ngu si trừ diệt được tâm tán loạn. Vô bất tri xả tâm là các sự việc của chúng sanh không có gì mà

không biết, nhưng rồi xả ly hết thảy. Sáu pháp này được phát sanh ra từ giới học tăng thượng mà làm nhân cho Vô trụ Niết-bàn. Tín vô giảm có nghĩa là ở trong vô trụ Niết-bàn không hoại niềm tin. Dục vô giảm là đối với Vô trụ Niết-bàn chẳng tham ái chấp trước. Tinh tấn vô giảm có nghĩa là đối với sự lợi ích, mạng sống và hạnh đều không chấp trụ. Tuệ vô giảm là rốt ráo đối với các thế gian, trưởng dưỡng chúng sanh không ai mà không thông đạt. Giải thoát vô giảm có nghĩa là không chấp vào tướng Niết-bàn của Thanh-văn… Giải thoát tri kiến vô giảm là vì lợi ích chúng sanh mà dùng trí tuệ phá các tướng hý luận khiến cho các chúng sanh mỗi người chứng đắc được Niết-bàn vô thượng bình đẳng. Sáu pháp này là được phát sinh từ định học tăng thượng và làm duyên với Vô trụ Niết-bàn. Thân nghiệp tùy trí tuệ hành có nghĩa là ở nơi hết thảy xứ hoặc động, hoặc dừng, hoặc kinh hành… các tướng thường cùng với trí tuệ tương ưng, vì vậy, trí tuệ mang tính dẫn đầu trong mọi pháp. Ngữ nghiệp tùy trí tuệ hành là tất cả các lời nói xa lìa hư vọng, phân biệt, thường tương ưng với trí tuệ, do thế biết rằng trí tuệ mang tính dẫn đầu. Ý nghiệp tùy trí tuệ hành có nghĩa là đối với tất cả chúng sanh mà an trụ vào tâm bình đẳng, tùy sự lợi ích không có sai biệt, thường tương ưng với trí tuệ, do đó nói trí tuệ dẫn đầu các pháp vậy. Quá khứ tri kiến vô trước vô ngại có nghĩa là trong không có tánh gọi là vô trước, ngoài lìa các trói buộc gọi là vô ngại, tất cả pháp quá khứ đều biết một cách bình đẳng, phá tướng hý luận. Vị lai tri kiến vô trước vô ngại là trong tất cả các pháp ở vị lai, biết một cách bình đẳng phá tướng hý luận. Hiện tại tri kiến vô trước vô ngại là trong tất cả các pháp ở trong hiện tại, đều biết bình đẳng phá tướng hý luận. Sáu pháp này được phát sanh ra từ tuệ học tăng thượng. Tất cả các pháp này chỉ có Phật, Như lai thành tựu vô lượng thắng trí viên mãn. Đem lại lợi ích chúng sanh, tùy cúng sanh mà chuyển; hết thảy hàng Thanh văn không có các pháp bất cộng vậy. Nó được sanh ra từ trí tuệ thanh tịnh của pháp giới. Như thế là đã lược nói về mười tám pháp bất cộng.

Nói về quả Thanh văn tức chỉ cho bốn quả Thanh văn, là từ Tu- đà-hoàn đến A-la-hán. Trong đó, quả Tu-đà-hoàn chán khổ ưa vui, tùy vào sức tu mà đoạn trừ phiền não, vốn có trải qua bảy lần sanh tử thông suốt các đế khổ… ngộ nhân vô ngã hướng đến Niết-bàn.

Tư-đà-hàm cũng chán khổ ưa vui, tùy theo pháp tu mà đoạn trừ phiền não vốn có một lần sanh lại cõi này thấy các đế khổ…, ngộ nhân vô ngã, hướng đến Niết-bàn. A-na-hàm nghĩa là ghét khổ ưa vui, không còn phiền não cõi Dục có thể đoạn, không trở lại cõi Dục mà sanh nơi

cõi Sắc và Vô sắc, tùy thích ứng giải thoát thấy rõ các đế khổ… ngộ nhân vô ngã, hướng đến Niết-bàn. A-la-hán có nghĩa là đoạn hết phiền não vốn có trong ba cõi, thấu triệt cội nguồn khổ đau, giác ngộ lý vô ngã tùy theo thích ứng giải thoát hướng đến Niết-bàn. Như thế là lược nói về bốn quả Thanh-văn.

Nói về liễu tri tất cả tướng, nghĩa là chư Phật Như lai đối với các tướng và các pháp hiểu biết như thật hiện tiền bình đẳng. Tất cả tướng chính là tất cả pháp. Chư Phật Như lai vì lợi ích thế gian bày ra các phương tiện thích ứng tùy theo căn cơ chúng sanh, mà không quên mất pháp, trụ nơi tướng kiên cố.

Trong đây nên biết, tam thân cũng gọi là nhứt thiết tướng, pháp thân là tự tánh, là trí tướng vô ngã, không sai biệt. Tướng tối thắng của Báo thân chính là tánh chỗ dựa của tất cả tướng. Hóa thân là nơi tạo tác các sự tướng, nơi hết thảy xứ tùy ứng mà hiện hóa thực hành công hạnh vậy. Lại nữa, đối với tất cả tướng, tuy đã liếu tri nhưng không có phân biệt, vì lợi ích chúng sanh thuận theo thích nghi mà tạo tác. Các tướng ấy tịch tĩnh không duyên với tự tánh, hết thảy đều bình đẳng. Uẩn… cùng với tất cả tướng cũng lại vô biên, hoặc trụ trong tam giới hay xuất ly ra khỏi tam giới, nên biết như thật các tướng chẳng thể được. Như thế là liễu tri nhứt thiết tướng.

Nói về chân như tức là tự tánh các pháp lìa thủ, xả, hoặc kẻ trí hay người ngu, hoặc là sắc hay là tâm đều trụ tánh bình đẳng lìa vọng không phân biệt. Đây gọi là chân như.

Nói về thật tế tức là tánh Bồ-đề hết thảy như lượng, như thật lìa các phân biệt, trong đây nên biết, như điều Phật nói về tánh ngũ uẩn… rốt ráo không nắm bắt được. Lại đối với suy xét khác thì không thể nói được; như thế gọi là thặt tế.

Nói về vô tướng tức là chân như kia mà gọi là vô tướng. Mà chân như có nghĩa là chỉ lấy danh tự hư giả phân biệt, trong danh tự ấy, thể tánh chẳng thể được, nên biết thể tánh của ngã… tức là tự tánh của các pháp. Cho nên trong đó hoặc là nhân hoặc là pháp, đều lìa các tướng nhưng đồng một tướng. Một tướng ấy là hết thảy các pháp không có tướng đối ngại lìa các phân biệt, đối với đệ nhất nghĩa, tự tánh của nó vốn không động, nên gọi là vô tướng.

Nói về pháp giới tức chỉ chi các pháp nhân, quả trong mười phương. Cho đến tự tánh chỗ dựa của tất cả pháp. Đây gọi là pháp giới. Trong pháp giới này xa lìa hết thảy tướng hư vọng điên đảo phân biệt… hiện tiền trí tuệ sáng suốt như thật chiếu sáng, gọi là pháp giới. Lại nữa, nên

biết, trong đây, chân như… đại viên cảnh trí… tức là tất cả pháp không có sự tạo tác. Chân như không sự tạo tác ấy chính là tự tướng của các pháp.

Lại nữa nên biết, trong đó chân như và thập lực ấy đều lấy Đại viên cảnh trí mà quán chiếu. Thật tế sở chứng cùng với bốn vô sở úy đều dùng Bình đẳng tánh trí mà quán. Còn vô tướng vi diệu thanh tịnh và bốn vô ngại giải tánh kia lấy Diệu quan sát trí mà quán. Tánh chỗ dựa, sở chứng chân thực của tất cả pháp trong pháp giới với đại từ đại bi đều lấy Thành sở tác trí mà quán. Pháp sở quán tăng thượng nhứt thiết xứ đều an trụ vào trí thanh tịnh của pháp giới. Hết thảy các pháp như vậy nên biết đều là như lượng chánh ngữ cùng tâm Bồ-đề tương ưng. Lòng đại từ tùy thuận theo hết thảy chúng sanh là hết thảy pháp bình đẳng đồng một sở duyên. Tương ưng với pháp môn vô tướng tối thượng. Tổng nhiếp pháp Ba-la-mật-đa… và hết thảy các pháp, tùy theo sự hành trì ấy như lượng mà tương ưng.. sự tương ưng này gọi là hết thảy pháp vô ngã. Kẻ trí nên biết, pháp mà Phật nói từ môn giải thoát như thật mà lưu xuất.

Trí tuệ chư Phật không ai bằng

Đã thuyết tánh nhân cũng vô biên

Ở vô biên ấy như thật biết

Hết thảy tương ưng mà biểu thị

Các pháp tương ưng bày các tánh

Tùy nghi phương tiện mà khởi sanh

Đại tuệ vốn làm đều trọn thành

Ta vì lợi lạc nên mới nói.