Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (lược truyện)

Phẩm 17, ĐIỀU ÁC

Truyện 37

Bầy khỉ làm tháp

Xưa, Phật ở nước La duyệt kỳ, phái vị La hán tên Tu man, đem tóc và móng tay của Ngài đến đặt trong chùa Tháp Phật, ngôi chùa xây theo hình tháp, thuộc vùng núi phía nam của nước Kế tân. Chùa này thường có 5 trăm vị La hán ở trong đó, sớm chiều đốt hương, nhiều tháp, kính lạy. Bấy giờ trong núi có bầy khỉ 5 trăm con, thấy chư tăng hiến cúng tháp như vậy, thì kéo nhau đến bên khe sâu, khuân vác bùn và đá, đem lên bắt chước xây tháp Phật, dựng cây với dải phan mắc trên đầu, rồi sớm chiều cũng kính lạy như chư tăng. Một hôm không may thác núi đổ mạnh xuống, bầy khỉ 5 trăm con cùng chết đuối cả. Nghiệp thức sinh lên làm chư thiên tầng trời Đao lợi, với cung điện, y phục, thực phẩm, toàn là tự nhiên. Chư thiên nghĩ vì sao được sinh lên đây, thì thiên nhãn cho họ thấy thân cũ của họ là bầy khỉ bắt chước chư tăng mà làm chùa. Thân cũ của họ chết, nhưng nghiệp thức của họ sinh lên thiên cảnh. Nay, họ nghĩ, phải trở xuống mà trả cái ơn của thân cũ. Với số người tùy tùng, họ mang hương hoa và nhạc cụ, đến chỗ thân cũ bị nạn, rải hoa, đốt hương, tấu nhạc, nhiễu quanh 7 vòng.

Bấy giờ trong núi có 5 trăm Bà la môn, toàn là ngoại đạo tà kiến, không tin tội phước. Thấy chư thiên rải hoa, tấu nhạc, nhiễu quanh chỗ thây chết của bầy khỉ, thì quái lạ mà hỏi, các vị rực rỡ như thế này, sao lại tự hạ mà hiến cúng như vậy? Chư thiên nói, thây chết này là thân cũ của chúng tôi. Khi còn sống ở nhân gian, chúng tôi bắt chước chư tăng mà làm chùa. Rủi thác nước ào xuống, chúng tôi chết cả. Nhưng nhờ cái phước nhỏ nhoi mà được sinh lên thiên cảnh. Nên cố xuống đây hiến cúng mà trả ơn thân cũ ấy. Bắt chước làm tháp làm chùa mà phước đến như thế ! Nên hết lòng thờ phụng đức Phật thế tôn, thì phước đức khó mà mô tả. Các người tà kiến, không tin những gì chí chân chí chính, thì siêng khó cả trăm đời kiếp cũng không được một chút gì đáng kể. Chi bằng hãy cùng chúng tôi đến Linh sơn, bái kiến phụng sự đấng Cao cả ở đó, thì phước biết mấy. Lời này của chư thiên tức thì được 5 trăm Bà la môn hưởng ứng, vui vẻ cùng nhau đến Phật, phủ phục lạy Ngài, rải hoa mà hiến cúng. Chư thiên bạch Phật, đời trước kế tiếp đời này của chúng con là thân khỉ, nhờ ơn đức Thế tôn mà được sinh lên thiên cảnh. Chúng con tủi phận, đời ấy không được bái kiến Phật, nên bấy giờ cố đến đây để tự qui y với Ngài. Chư thiên lại bạch Phật, không biết đời trước do tội ác nào mà chúng con làm thân khỉ ; rồi thân ấy bắt chước làm tháp làm chùa mà phải chết vì nước thác ào xuống ? Phật bảo chư thiên, việc này có nguyên do, không phải từ không mà có. Như lai sẽ nói cho các người biết cái nguyên do ấy. Từ thời xa xưa, có 5 trăm thanh niên Bà la môn vào núi tu tiên. Trên núi ấy có 1 vị Tỷ kheo muốn tô vá tinh xá trên núi, nên xuống suối lấy nước. Thân vị Tỷ kheo nhẹ như bay. Năm trăm Bà la môn ganh ghét, nói cười với nhau, rằng Tỷ kheo này lên núi xuống suối mau lẹ như bay, thì khác gì lũ khỉ, có gì thần kỳ ! Lấy nước không ngừng như vậy, thác núi bất thần ào xuống, nhận chết tức khắc cho coi ! Phật nói, vị Tỷ kheo là bản thân Như lai, 5 trăm Bà la môn lúc đó bấy giờ là bầy khỉ 5 trăm con. Vì cười mà chế nhạo nên bị cái quả báo như đời trước của họ. Phật nói ở đây 1 pháp cú như sau.

Pc 292. Khi làm ác thì vui cười, cười bằng cả người. Khi chịu hậu quả thì gào khóc, vì hậu quả xảy ra y như việc ác đã làm.

Phật bảo chư thiên, tuy đời trước các người làm thân khỉ, mà biết bắt chước làm tháp làm chùa, nên đời này sinh lên thiên cảnh, tội đã hết, phước lại sinh. Hôm nay lại đến đây để đích thân lĩnh hội sự giảng dạy của Như lai, thì do nhân tố này mà mãi hoài thoát ly khổ não. Lời này của Phật nói ra làm cho 5 trăm chư thiên tức khắc nhận được "dấu chân của Pháp". Còn 5 trăm Bà la môn cùng đi với họ, nghe ra hậu quả của tội phước, nên than rằng chúng ta tu học đạo tiên đã mấy năm nay mà chưa thấy phước báo gì, thì đâu bằng bầy khỉ bắt chước làm tháp làm chùa mà cái phước ấy đưa họ sinh lên thiên cảnh. Đạo hóa của Phật sao mà mầu nhiệm đến như thế ! Họ cùng nhau cúi lạy ngang chân Phật, xin làm đệ tử của Ngài. Phật nói, "đến đây tốt lắm, chư vị Tỷ kheo" ! Phật chuẩn nhận như vậy, họ trở thành Tỷ kheo cả. Họ tinh tiến tu học, liên tục hằng ngày, và rồi ai cũng được thánh quả La hán.

Truyện 38

Gian thần, ác chúa

Xưa, Phật ở tinh xá tại nước Xá vệ, thuyết Pháp cho chư thiên, nhân loại. Bấy giờ con trai thứ hai của vua, tên Lưu ly, 20 tuổi, đem quan quân dưới quyền truất phế vương phụ, cướp ngôi thái tử, tự tiện xưng vương. Một tên gian ác, tên Da lợi, tấu với Lưu lý về việc cũ. Việc cũ ấy là khi hắn làm hoàng tử, về thăm họ ngoại là nước Xá di, rảo coi đến pháp tòa được trần thiết để mời Phật. [Hắn nghịch ngợm pháp tòa ấy], bị những thanh niên họ Thích mắng không biết lễ phép. Hắn lịnh cho tên Da lợi gian ác, "nhớ lấy, nếu ta làm vua thì phải tấu trình cái nhục này". Bấy giờ tên Da lợi tâu rằng "đã đến lúc rồi". Với binh lực hùng hậu, vương gia nên báo thù. Lưu ly lập tức hạ lịnh ngự giá thống lĩnh binh mã đi đánh Xá di.

Vị đại đệ tử thứ 2 trong 2 đại đệ tử của Phật là tôn giả Mục kiền liên, thấy Lưu ly mang quân đánh Xá di thì thế là tàn hại Phật tử ở đó. Nghĩ rất đáng thương nên tôn giả đến Phật liền, bạch rằng Lưu ly tấn công Xá di, sự chết chóc của Phật tử ở đó xoáy vào tim con. Con tính cứu bằng cách đưa họ vào không gian, vào biển cả, vào giữa 2 dãy núi thiết vi, vào giữa các quốc gia lớn. Như vậy Lưu ly không biết họ ở đâu. Phật nói, Như lai biết tôn giả có đủ tính năng của thần lực để giữ an toàn cho dân chúng Xá di. Nhưng, tôn giả Mục kiền liên, vạn vật và sinh vật không tránh khỏi 7 trường hợp, đó là sinh, già, bịnh, chết, tội đến, phước hết, nghiệp chung. Tất cả trường hợp này ai cũng muốn tránh mà không tránh được. Thần lực tôn giả có thể làm như tôn giả tính, nhưng "ác báo đối đầu" thì tránh cũng chẳng được.

Tôn giả Mục kiền liên lạy Phật, cáo biệt, nghĩ đem bạn bè và tín đồ 4, 5 ngàn người, bỏ đầy vào bát ứng khí của mình, đặt vào không gian giữa các tinh cầu.

Lưu ly tấn công Xá di, hại 3 trăm ngàn người, rồi kéo quân về. Tôn giả Mục kiền liên trở lại, lạy Phật, thưa, hắn tấn công Xá di, con cứu được 4, 5 ngàn người, hiện ở trong không gian. Phật hỏi, tôn giả coi những người ấy chưa? Tôn giả thưa chưa. Phật nói, hãy coi đi đã. Tôn giả dùng thần lực hạ bát ứng khí xuống, thấy người trong đó chết hết. Tôn giả phát khóc, thống thiết, thưa Phật, rằng thần lực quả thực không cứu được khi ác báo đối đầu ! Phật nói, 7 trường hợp Như lai đã kể thì không ai tàng hình hay biến dạng mà tránh khỏi. Phật nhân đó nói 2 pháp cú như sau.

Pc 299. Không phải trong không gian, không phải trong biển sâu, không phải trong lòng núi đá : không có chỗ nào trong thế giới này mà tránh được ác báo, mà trốn được tử thần. Pc 230. Con người phải khổ, phải già, phải chết... Nên người trí nhân từ bỏ qua tất cả, không nhớ cái lỗi cái ác của ai.

Nghe 2 pháp cú như vậy, vô số người hiện diện cùng ý thức sự vô thường và ác báo, thích thú với Pháp và thể hiện thánh quả Tu đà hoàn.

Phẩm 18, DAO GẬY

Truyện 39

Nghệ thuật đánh roi

Xưa có 1 quốc gia tên Hiền đề. Bấy giờ có vị Tỷ kheo già cả, đau ốm luôn, gầy còm, dơ bẩn. Nằm một mình, không có ai chăm sóc. Phật đem 5 trăm Tỷ kheo đến tại chỗ. Ngài bảo các vị Tỷ kheo chăm sóc, kiếm cháo cho ông dùng. Nhưng các vị Tỷ kheo nghe hôi tanh quá, ai cũng khinh dế. Phật nhờ Đế thích kiếm nước ấm, rồi tự tay Ngài nhẹ nhàng tắm rửa cho ông. Việc này gây chấn động. Vua, quan, dân chúng, và vô số thiên long quỉ thần, hội tụ lạy Phật, thưa rằng, Ngài là bậc Thế tôn, thế giới 3 cõi không ai ngang bằng, sao Ngài hạ mình, tắm rửa cho vị Tỷ kheo dơ bẩn ? Phật nói với tất cả, Như lai xuất hiện trong thế giới này chính là vì những người không ai giúp đỡ. Các người nên biết, cung dưỡng cho tăng sĩ hay tu sĩ đau ốm, cho người nghèo, người cô đơn, người già, thì phước đức vô lượng, ước vọng vừa ý. Như những dòng sông lớn đổ về, phước đức đổ về nơi người ấy. Và rồi phước đức thành công đức, tích lũy tạo thành sự đắc đạo.

Vua bạch Phật, vị Tỷ kheo này đời trước có tội ác nào mà nay bịnh mãi không lành ? Phật nói, xa xưa có ông vua tên Ác hành, chính sách tàn bạo. Ông đặt 1 người mạnh bạo tên Ngũ bách, coi hình phạt đánh roi.

Hắn lấy oai vua mà làm theo ý đồ. Khi đánh ai, hắn đòi giá trước. Được giá hắn đánh nhẹ, giá kém hắn đánh dữ. Cả nước ai cũng oán ghét. Một hiền sị bị vu oan, phải phạt đánh roi. Hiền sĩ nói với Ngũ bách, tôi là đệ tử Phật, không có lỗi gì. Tôi bị vu oan, mong ông tha thứ. Ngũ bách nghe nói là Phật tử, nên đánh nhẹ tay đến nỗi roi không chạm người. Ngũ bách chết thì đọa địa ngục, bị đánh khảo rất độc. Ra khỏi đây thì làm bàng sinh, thường bị roi gậy hơn 5 trăm năm. Hết tội trong loài này, được làm người thì bịnh không rời mình. Ác hành vương lúc ấy nay là Đề bà đạt đa. Ngũ bách là vị Tỷ kheo bịnh khổ này. Hiền sĩ là Như lai. Quá khứ, Như lai được đánh roi không chạm mình, nên đời này Như lai đích thân tắm rửa. Thế đấy, làm lành hay làm dữ thì hạnh phúc hay tai họa bám sát bản thân, dầu qua bao độ sống chết vẫn không tránh khỏi. Nhân đó Phật nói 4 pháp cú như sau.

Pc 305-308. Sử dụng dao gậy đối với các bậc hiền trí, dèm pha những người vô tội, thì, trước khi sinh vào địa ngục, đã bị 10 tai họa : (1) bị nạn không ai cứu, (2) đau đớn vô cùng, (3) bị trọng thương, (4) lâm trọng bịnh, (5) điên loạn, mất trí, (6) bị vu khống, (7) vua quan đàn áp, (8) sản nghiệp tan hoang, (9) thân nhân ly tán, (10) hỏa hoạn cháy sạch.

Tỷ kheo bịnh nghe Phật nói những pháp cú ấy, lại biết được tội ác đời trước của mình, nên tự thống trách tột độ. Ngay trước Phật, bịnh ông lành liền. Với cái thân yên ổn và cái tâm chánh định, ông đạt được đạo quả La hán. Quốc vương Hiền đề đẹp dạ vì sự tin tưởng và lĩnh hội của mình, nên bái lĩnh 5 giới mà làm Phật tử tại gia, đến chết cũng phụng trì 5 giới ấy, thành bậc Tu đà hoàn.

Truyện 40

Cây thần

Xưa, Phật ở trong tinh xá Chiến thắng Thiện thí, thuộc nước Xá vệ. Ngài thuyết Pháp cho chư thiên, nhân loại, long chúng, quỉ chúng. Phía đông tinh xá này có quốc gia tên Uất đa la. Xưa, có 5 trăm Bà la môn cùng nhau muốn đến hồ thần, nằm bên bờ sông Hằng. Họ muốn tắm rửa dơ bẩn ở đây, khỏa thân cầu thành tiên, theo phép của giáo phái Ni kiền. Đường đến hồ thần phải qua vùng đầm lớn. Họ mù đường, không qua được. Họ hết lương thực. Từ xa, thấy 1 đại thọ có vẻ có thần khí. Họ tưởng có người ở, nhưng chạy đến thì không thấy gì. Họ khóc lớn, nghĩ chắc chết đói chết khát ở đây. Nhưng thần cây hiện hình người, hỏi các người ở đâu đến đây ? muốn điều gì? Họ trả lời, muốn đến hồ thần, tắm rửa cầu thành tiên. Chúng tôi đang đói khát, xin thần giúp đỡ. Thần cây đưa tay lên, bao nhiêu đồ ăn thức uống từ đó tuôn ra, cung cấp cho họ ăn uống và làm lương thực. Khi sắp đi, họ hỏi thần cây, ngài vốn làm gì mà phước đức đến như vầy ? Thần cây nói, tôi vốn ở nước Xá vệ. Nước tôi có đại thương hào tên Tu đạt đa, muốn thiết trai hiến cúng Phật, hiến cúng Tăng. Ông ra phố mua sữa đặc mà không ai khuân giúp. Nhìn quanh quẩn thấy tôi, ông nhờ. Khuân đến tinh xá, ông bảo tôi cùng múc sữa đặc ra, lại múc nước rửa tay. Và tự nhiên tôi cùng ông được nghe Phật thuyết Pháp. Mọi việc đều vui vẻ, ông khen tôi lắm lắm.

Tiếp theo, tôi cũng thọ giới Bát quan trai. Chiều tối về nhà, tôi không ăn. Vợ tôi lấy làm lạ, hỏi tôi tức bực gì? Tôi nói, không ; tôi ra phố, gặp đại thương hào Tu đạt đa thiết trai hiến cúng Phật trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Tôi đến đó thọ giới Bát quan trai. Vợ tôi nổi cáu, nói "ông Cù đàm chỉ làm rối loạn tục lệ, đủ gì mà anh chạy theo". Anh làm sai trái truyền thống thì tai họa từ đó mà ra. Bị thúc bách mãi, tôi phải ăn chiều tối với bà. Nửa đêm hôm ấy nghiệp báo của tôi đã kết thúc ở đó, nghiệp thức tôi sinh ra ở đây. Tôi bị bà vợ u mê, làm hại trai giới của tôi. Trai giới không trọn, tôi sinh ở khu vức đầm lớn này, làm thần đại thọ. Nhưng cái phước khuân giúp sữa đặc làm cho tay tôi tuôn ra đồ ăn thức uống. Nếu trai giới trọn vẹn thì tôi đã sinh lên chư thiên, đồ gì cũng có một cách tự nhiên. Thần cây lại nói cho nhóm Bà la môn 1 bài chỉnh cú như vầy : Sát sinh mà cúng tế là gieo trồng gốc rễ tai họa. Gốc rễ ấy ngày đêm mọc ra, lớn lên, những nhánh lá của nó. Như thế chỉ khổ thân một cách vô ích. Làm sao bằng được trì trai : trì trai là phép tiên vượt khỏi trần đời. Nhóm Bà la môn hơi tin hiểu ý tứ của bài chỉnh cú ấy. Và họ trở về Xá vệ. Đường về qua 1 nước tên Câu lam ni. Nước này có thương hào tên Mỹ âm, hay thi ân, bố đức, ai cũng kính trọng. Nhóm Bà la môn xin nghỉ qua đêm tại nhà ông. Ông hỏi, quí vị từ đâu đến đây ? bây giờ muốn đến chỗ nào? Nhóm Bà la môn kể ra thiện đức của thần cây, và tỏ ý muốn đến Xá vệ, gặp đại thương hào Tu đạt đa để làm theo trai giới cho được phước báu. Thương hào Mỹ âm nghe thế, thích thú, phấn chấn. Do thiện hạnh đời trước tác động, lại tự hiểu ra bài chỉnh cú của thần cây, nên tuyên cáo với bà con ai muốn thì cùng đi thọ trì giới Bát quan trai. Thế là nhóm Mỹ âm nhập với nhóm Bà la môn, cùng theo tuyên cáo của ông. Do bản nguyện hưng dẫn, họ xuất phát nghiêm túc, nhắm đến Xá vệ. Chưa đến lâm viên Chiến thắng Thiện thí mà trên đường họ gặp đại thương hào Tu đạt đa. Gặp mà không biết, họ ngoái lại hỏi những người cùng đi, và được biết là chính ông. Cả đoàn mừng quá, nghĩ rằng ý nguyện thành rồi. Tìm người được người, họ xúm lại chào nhau với Tu đạt đa. Họ, trước hết, ca tụng thiện đức của thần cây. "Chúng tôi ngưỡng mộ, vô tư, mà nghe thần cây nói về ngài, nên cố đến đây để mong được ngài chỉ cho cách thức trai giới". Đại thương hào Tu đạt đa xuống xe, thưa rằng sở cầu của các vị rất tốt. Thầy tôi là bậc Như lai thế tôn, ai Ngài cũng hóa độ. Hiện thời Ngài ở lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Xin mời các vị thân hành đến đó. Cả đoàn nghiêm túc theo lời khuyên mời của Tu đạt đa. Và từ xa họ đã nhìn thấy Phật. Họ mừng đến nỗi khó mà tả được mức độ. Họ phủ phục kính lạy, rồi bước sang 1 phía, quì dài mà tác bạch, "Bạch đức Thế tôn, ban đầu chúng con muốn đến hồ thần để tắm rửa, cầu làm tiên. Nhưng rồi do thần cây cho biết sự việc, nên chúng con đến đây để được tiếp nhận sự giáo hóa của Ngài, xin Ngài chỉ dạy cho chúng con cách thức linh nghiệm nhất". Phật, bấy giờ, nhân việc họ đã làm, nói 2 pháp cú như sau.

Pc 309. Dầu lõa thế lang thang, không gội đầu tóc, ăn uống rất ít, mặc đồ bện cỏ, không tắm không rửa, ngồi xổm trên đá.., nhưng vẫn thắt chặt ngu si thì ích lợi gì ? Pc 310. Không hại ai, không ham thắng người, thân thương hết thảy, thì đi đâu cũng không ai oán ghét. Nhóm Bà la môn nghe 2 pháp cú này thì hoan hỷ mà xin làm Tỷ kheo, và rồi thành La hán cả. Còn nhóm Mỹ âm thì ai cũng được "con mắt của Pháp". Chư vị Tỷ kheo hỏi Phật, 2 nhóm này đời trước làm gì mà đời này đắc đạo mau chóng như vậy ? Phật nói, quá khứ khá lâu, có đức Phật danh hiệu Ca diếp, thuyết Pháp cho đệ tử, nói rằng tương lai, đến thời kỳ đủ cả 5 thứ vẩn đục thì đức Thích ca xuất thế. Nghe đức Ca diếp nói như vậy, cả 2 nhóm, Bà la môn và thương hào, số có cả ngàn, cùng xin Ngài làm cho họ sẽ gặp được Như lai. Hai nhóm ấy là tiền thân của 2 nhóm hiện nay. Do mối tương quan ấy mà gặp Như lai là lĩnh hội liền về Pháp. Chư vị Tỷ kheo nghe biết như thế thì vui lắm, kính lạy Phật mà phụng hành những gì được Ngài chỉ dạy qua pháp thoại này.

Phẩm 19, GIÀ YẾU

Truyện 41

Cười gì ?

Xưa, Phật ở trong tinh xá Chiến thắng Thiện thí, thuộc nước Xá vệ. Sau ngọ trai, Phật thuyết cái Pháp ngọt như nước cam lộ cho 4 bộ đệ tử, bao gồm chư thiên, quốc vương, thần dân. Bấy giờ có 1 nhóm 7 người Bà la môn lớn tuổi, đến chỗ Phật, cúi đầu kính lạy sát đất, vòng tay mà thưa, kính bạch đức Thế tôn, chúng con ở xa, vẫn nghe được sự giáo hóa siêu phàm của Ngài. Đáng lẽ đến qui phục Ngài lâu rồi, nhưng trở ngại đủ thứ. Ngày nay mới được yết kiến, nguyện làm đệ tử của Ngài để có thể chấm dứt mọi nỗi khổ sở. Phật chuẩn nhận cho làm Tỷ kheo. Và bảo 7 người ở chung 1 phòng. Nhưng 7 người này yết kiến Phật rồi là rồi, không nghĩ đến sự vô thường tử vong. Ngồi trong phòng với nhau, họ chỉ nghĩ việc đời. Nói nhỏ, cười lớn, không nghĩ thịnh thì phải suy, sinh mạng tự thúc đến cái chết mà không ước hẹn với ai. Họ vui vẻ giỡn cười, bất kế luân hồi 3 cõi. Bằng tuệ giác "tam minh", Phật biết họ sắp chết. Với lòng thương của bậc Thầy, Ngài đứng lên đi đến phòng họ, nói, các ông vì tuệ giác thì phải cầu mong vượt khỏi trần gian, tại sao chỉ cười lớn? Người ta ai cũng tự thị vì 5 sự: tự thị tuổi trẻ là 1, tự thị tướng tốt là 2, tự thị khỏe mạnh là 3, tự thị giàu có là 4, tự thị dòng họ là 5. Các người nói nhỏ, cười lớn, là tự thị cái gì ? Phật nói 4 pháp cú như sau.

Pc 315. Vui gì, cười gì, khi mạng sống thường xuyên chuyển biến dữ dội ? Cuộc đời chìm sâu trong bóng tối, tại sao không tìm ngọn đèn chiếu sáng ? Pc 316. Thân hình này thấy được lắm. Nhưng thật ra nó làm ta bận tâm luôn vì nó bịnh tật, không có gì vững chắc cả. Pc 317. Thân hình này rồi phải già. Già thì sắc tướng suy biến, rồi bịnh thì hết tươi sáng, da nhăn, cơ rút, và cái chết đến kết thúc sự sống của thân hình ấy. Pc 318. Thân hình chết thì nghiệp thức rời đi. Nó như cổ xe phế thải, thịt tiêu, xương trắng, có gì đáng ngắm ?

1. Mạng sống thường xuyên chuyển biến dữ dội, bản khác chép : vọng niệm thường xuyên bùng lên dữ dội.

2. Đáng ngắm, bản khác chép "đáng ỷ thị".

Nhóm 7 Tỷ kheo nghe các pháp cú này thì tâm ý tự tháo mở ra, vọng niệm tự đình chỉ đi. Trước đức Thế tôn, họ thành bậc La hán cả.

Truyện 42

Bốn thì gian
thích đáng tu hành Xưa, Phật ở Xá vệ, thuyết Pháp cho chư thiên, đế vương. Bấy giờ, tại đây, có 1 thôn Bà la môn, với 5 trăm hộ. Năm trăm thanh niên Bà la môn trong đó tu tập thuật Bà la. Họ luôn luôn kiêu ngạo, không kính già cả, tự thị cao quí. Họ bồng bột tự bàn với nhau, rằng Sa môn Cù đàm tự xưng là Phật, tuệ giác tam minh không ai dám đối thoại. Chúng ta nên yêu cầu nghị luận. Việc gì cũng hỏi, coi ông thế nào. Họ chuẩn bị cúng phẩm, đi mời Phật đến. Phật cùng đệ tử đến thôn Bà la môn. Họ mời Ngài ngồi, thọ trai, rửa tay rồi, có vợ chồng Bà là môn già ăn xin trong thôn ấy. Phật biết ông cụ Bà la môn này vốn rất giàu, từng là bậc đại thần của vua. Phật hỏi nhóm Bà la môn trẻ, các người biết cụ già này không, ai cũng nói biết. Cụ vốn là gì, họ nói từng là đại thần của vua, giàu lắm. Thế tại sao hành khất, họ thưa vì tiêu xài bất đáng nên nay phải nghèo. Phật nói với họ, đời này có 4 sự mà con người không làm. Nếu làm thì được phước, không đến nỗi nghèo túng. Đó là một, tuổi trẻ khỏe mạnh thì đừng kiêu ngạo ; hai, tuổi lớn thì càng tinh tiến, không ham dâm dật ; ba, có của thì thường nghĩ đến sự san sẻ ; bốn, tìm thầy mà học hỏi, lắng nghe những điều chính đáng. Cụ già không làm gì trong 4 việc trên, tự cho mình lâu bền, không lý đến sự thịnh suy. Một khi tan tác thì như cò già bên ao vắng, không có gì để ăn. Phật nói 5 pháp cú như sau.

Pc 17. Nhác cả ngày đêm, già mà không ngưng dâm dục, có của không biết san sẻ, không tiếp nhận lời Phật, có 4 sự tồi tệ như vậy là tự hại mình, tự lừa dối mình. Pc 10. Quỉ quái thay khi cái già đã đến ! Sắc thân biến thành già nua ! Tuổi nhỏ thì thấy gì cũng vui thích, về già thì bị dẫm nát cả. Pc 324. Không tu tịnh hạnh, cũng không kiếm của, nên về già thì như cò già, ủ rũ bên ao không chút tôm cá ! Pc 325. Không giữ giới, cũng không kiếm của, nên về già thì khí lực kiệt quệ, chỉ còn nhớ tiếc thì gian đã qua ! Pc 326. Già thì như lá mùa thu, khác gì cỏ rác. Mạng sống thoát mất thật mau, phải làm sao để khỏi phải thống hận.

Phật nói với nhóm Bà la môn trẻ, cuộc đời có 4 thì gian hành đạo để được phước, được hóa độ, khắc phục bao nỗi khổ não. Đó là 1, khi tuổi trẻ khỏe mạnh ; 2, khi giàu có tài sản ; 3, khi được gặp Tam bảo ; 4, khi biết lo ly tán. Biết hành đạo trong 4 thì gian như vậy thì ước vọng gì cũng thỏa, nhất là sự đắc đạo. Phật lặp lại ý Ngài bằng 2 pháp cú như sau.

Pc 327. Mạng sống lăm le kết thúc trong từng ngày từng đêm. Hãy cố gắng cho kịp ! Cuộc đời thật vô thường, chớ lầm lẫn mà sa vào nữa trong chốn tối tăm. Pc 328. Hãy tu học mà đốt lên ngọn đèn của ý thức ! Hãy tự rèn luyện trí tuệ ! Hãy xa rời dơ bẩn ! Hãy tự cầm đuốc soi đường mà đi !

Phật nói pháp thoại này rồi phóng ánh sáng vĩ đại, chiếu soi trời đất. Nhóm 5 trăm Bà la môn trẻ do pháp thoại này mà tâm trí giải thoát, mừng đến rợn người. Cùng nhau đứng lên, họ lạy ngang chân Phật, đem cả mạng sống của mình nương tựa vào Ngài, nguyện làm đệ tử. Phật nói, đến đây tốt lắm, chư vị Tỷ kheo! Họ tức thời thành bậc Tỷ kheo, rồi thành vị La hán. Cả thôn Bà la môn đều thấy được "dấu chân của Pháp", với nỗi vui mừng đồng loạt.

Phẩm 20, TỰ MÌNH

Truyện 43

Lại 1 trường hợp ám độn
ngoại hạng nữa Xưa, có 1 nước tên Đa ma la. Cách đô thành nước này 7 dặm, có 1 tinh xá, 5 trăm vị Tỷ kheo thường trú trong đó, nghiên cứu giáo lý, tu hành pháp hạnh. Cùng ở với các vị có 1 Tỷ kheo trưởng lão, tên Ma ha lô, tính người ám độn. Năm trăm vị Tỷ kheo chuyền nhau dạy bảo. Dạy mấy năm mà không thuộc 1 bài chỉnh cú. Ai cũng coi thường, không mời đồng chúng sinh hoạt, chỉ chuyên giữ tinh xá, coi việc quát dọn.

Sau đó, quốc vương cung thỉnh chư vị Tỷ kheo vào cung điện đế hiến cúng. Tỷ kheo Ma ha lô tự xét, mình sinh ra trên đời, ám độn đến mức 1 bài chỉnh cú cũng không biết, ai cũng coi nhẹ, thì sống làm gì. Ông cầm dây, đến dưới đại thọ sau vườn để tự thắt cổ mà chết. Phật, với thiên nhãn, xa thấy như vậy, thì biến hiện thần cây, với nửa hình người, mắng, Tỷ kheo quái gở, tại sao làm như vậy? Ông phân trần nỗi cay đắng của ông. Thần cây nghe nói, lại mắng, không được làm như vậy. Hãy nghe tôi nói đây. Xưa kia, thời đức Phật Ca diếp, ông đã làm vị Tỷ kheo thông suốt 3 tạng, lại có 5 trăm đệ tử. Ông tự cho mình lắm trí lắm tuệ, khinh miệt mọi người, tiếc lẫn cái biết giáo lý, chưa từng đem dạy cho ai. Nhân tố này làm cho ông đời đời giác quan ám độn. Như thế thì ông phải sám hối, tự trách, sao lại làm giặc hại mình ? Phật, bấy giờ, trở lại sắc tướng tràn đầy ánh sáng siêu phàm, nói 5 pháp cú như sau.

Pc 329. Biết thương thân thì phải thận trọng tự giữ lấy mình. Muốn hiểu biết đường chánh thì lo học, chớ say ngủ. Pc 330. Thứ nhất là mình thường gắng học, kế đó mới dạy cho người. Người trí thì làm như vậy, không mệt mỏi. Pc 331. Học thì tự mình theo đường chánh, sau đó mới dẫn người cũng theo đường chánh ấy. Phải chế ngự bản thân cho ăn nhập với trí tuệ, ăn nhập đến mức cao nhất. Pc 332. Không làm cứu tinh cho mình được thì làm cứu tinh được cho ai ? Tâm mà tự chế theo đường chánh thì nguyện làm vị cứu tinh cho ai cũng thành cả. Pc 333. Ác, vốn do ta làm thì ta phải tự chịu. Nó xoay lại nghiền nát thân ta, như thể kim cương đập vỡ ngọc quí.

Tỷ kheo Ma ha lô nhìn thấy sắc thân tràn đầy ánh sáng của Phật phục hiện, thì mừng mừng tủi tủi, kính lạy ngang chân của Ngài, tư duy ý nghĩa các pháp cú Ngài nói, đi thẳng tắp vào định tâm. Tức thì trước Phật, ông được tuệ giác La hán, tự nhớ vô số sự việc trong các đời trước, và 3 tạng thánh điển tức thì quán xuyến trong tâm ông. Phật bảo, Ma ha lô, hãy chỉnh pháp y, cầm ứng khí, đến thọ trai trong vương cung, với sự làm thượng tọa cho 5 trăm Tỷ kheo. Họ toàn là 5 trăm đệ tử đời trước của ông. Ông hãy thuyết Pháp cho họ đắc thành thánh quả. Ông cũng nên làm cho quốc vương xác tín nguyên lý tội phước. Ma ha lô tuân lời Phật dạy, đi ngay vào vương cung, ngồi vào vị trí thượng tọa. Mọi người khó chịu, lấy làm lạ, nhưng hộ trì cho tâm trí quốc vương, nên không ai lên tiếng phiền trách Ma ha lô. Họ chỉ lo ông mù mờ, không biết ông kiết trai thế nào đây. Quốc vương cung thỉnh liệt vị thọ trai, với sự tự tay ông bưng mời. Thọ trai rồi, Ma ha lô nói lời kiết trai chú nguyện. Tiếng ông như sấm vang. Lời ông như mưa đổ. Bao nhiêu Tỷ kheo hiện diện kinh hoảng, tự trách, thành tựu đạo quả La hán tất cả. Ông lại thuyết Pháp cho quốc vương, làm cho ai cũng lý giải lĩnh hội Pháp ấy, hàng trăm quan dân của ông cùng thực hiện thánh quả Tu đà hoàn.

Truyện 44

Không cn gọi là thợ thịt nữa

Xưa, Phật ở nước Xá vệ. Tại đây có 5 trăm Bà la môn, thường tìm cơ hội bất lợi cho Phật để phỉ báng. Nhưng với tuệ giác tam minh, Phật biết rõ tâm lý của họ. Phật thương, muốn hóa độ. Có điều trái chưa đến lúc thì chưa chín. Có nghĩa hết thảy tội phước phải đến lúc, phải đủ dữ kiện mới tự đón lấy hậu quả. Những Bà la môn này đời trước có chút phước có thể được hóa độ. Chính chút phước ấy tự dắt dẫn cơ hội thích hợp. Cơ hội ấy là họ tự bàn nhau, hãy xúi người thợ thịt mời Phật, mời Tăng. Họ nghĩ Phật sẽ nhận lời, và ca tụng người ấy. "Thế là ta có cơ hội thuận tiện, cùng nhau chê bai" ! Người thợ thịt theo lời họ xúi mà mời Phật. Nhưng Phật nhận lời, và nói với anh, trái chín thì rụng, phước chín thì đắc độ. Người thợ thịt về nhà, cung thiết trai nghi. Phật cùng đệ tử đến nhà anh, trong thôn thợ thịt. Bà la môn lớn nhỏ mừng lắm : nay đã được cơ hội bất lợi cho Phật. Nêu Phật khen người thợ thịt có phước thì ta đem việc lâu nay nói sát sanh bị tội mà chỉ trích ; nếu Phật nói sát sinh bị tội thì ta đem cái phước hôm nay mời Phật mà chỉ trích. Cả 2 trường hợp đều bất lợi cho Phật mà nay ta nắm được cả. Phật đến, an tọa, rửa tay, và thọ trai. Ngài quan sát tâm lý, thấy họ có thể đắc độ, nên đưa lưỡi ra thấu tai, phóng ánh sáng lớn, chiếu khắp đô thành. Rồi dùng "phạn âm" mà nói 2 pháp cú để chú nguyện như sau.

Pc 336. Chư vị La hán lvà chư vị Giải thoát], đã dạy hãy sống theo Pháp. Nhưng người ngu do quan điểm tai hại mà miệt thị lời dạy ấy, vẫn cứ làm ác. Làm ác thì bị ác, như gieo giống đắng thì sinh ra trái đắng. Pc 337. Ác tự bị tội, lành tự hưởng phước, bên nào cũng phải chín muồi, và không ai thay được cho ai. Nhưng làm lành thì được lành, như gieo giống ngọt thì sinh ra trái ngọt.

Phật nói 2 pháp cú rồi, 5 trăm Bà la môn tâm ý tự mở ra, lĩnh hội. Họ bước tới lạy Phật, với cả 5 bộ phận phủ phục sát đất. Rồi vòng tay bạch Phật, chúng con ngu muội, thấp kém, chưa đạt được tận cùng huấn thị phi thường của Phật. Xin Phật từ bi, nâng đỡ, cho phép chúng con được làm Tỷ kheo. Phật chuẩn nhận liền, họ thành Tỷ kheo cả. Lớn nhỏ cả thôn, thấy sự biến hiện của Phật, ai cũng vui thỏa, cũng thấy "dấu vết của Pháp", được gọi là thôn làng hiền hậu, không còn bị gọi là thợ thịt nữa. Phật làm xong việc Phật làm rồi, trở về tinh xá.

Phẩm 21, CUỘC ĐỜI

Truyện 45

Vô vi : cái đạo không
ham nữa cuộc đời tục lụy Xưa, có nước Bà la môn, vua tên Đa vị tả. Ông tôn thờ 1 trong 96 giáo phái ngoại đạo. Bồng nhiên 1 hôm ông phát lòng lành, muốn bố thí lớn. Bố thí lớn, theo phép Bà la môn, là dồn 7 loại vàng ngọc lại 1 khối như núi mà cho người. Ai đến xin thì để họ tự lấy 1 nhúm. Vài ngày như vậy mà khối vàng ngọc ấy không giảm bao nhiêu.

Phật biết ông vua này có phước đời trước có thể hóa độ, nên biến hiện 1 Bà la môn đến nước ấy. Ông vua ra tiếp, thi lễ, vấn an, rồi nói ông cần gì thì đừng nghi ngại. Ông nói tôi ở xa đến đây muốn kiếm vàng ngọc để làm nhà. Vua nói tốt lắm, xin ông cứ tự lấy 1 nhúm. Ông lấy, đi 7 bước rồi trở lại trả vào chỗ cũ. Vua hỏi tại sao, ông nói 1 nhúm chỉ đủ làm nhà, mà tôi còn cưới vợ, không đủ dùng nên xin hoàn lại. Vua nói, xin ông lấy 3 nhúm. Ông lấy, đi 7 bước rồi đem trả lại chỗ cũ. Vua hỏi tại sao, ông nói 3 nhúm đủ lấy vợ, nhưng không có ruộng đất, tôi tớ, trâu ngựa, tính ra không đủ, nên tôi bỏ ý định của mình. Vua nói, thì xin lấy 7 nhúm. Ông lấy rồi đi 7 bước, lại đem trả chỗ cũ. Vua hỏi còn muốn gì nữa, ông nói có con cái rồi phải lo cưới hỏi, và bao việc kèm theo, tính ra không đủ nên xin từ tạ. Vua nói, tôi kính biếu ông trọn khối vàng ngọc này. Ông Bà la môn nhận, nhưng bó mà đi. Vua Đa vị tả quá lạ lùng, hỏi, ý ngài còn cần gì nữa ? Ông nói, tôi đến xin là để sống. Nhưng nghĩ kỹ thấy mạng người sống không bao lâu. Muôn vật vô thường, một sớm một chiều cũng khó bảo đảm. Dữ kiện càng nặng, lo lắng mỗi ngày càng sâu. Dồn của như núi cũng vô ích cho bản thân. Tham vọng mưu đồ chỉ gian khổ vô lối. Không bằng ngừng lại mà cầu cái đạo Vô vi - cái đạo không ham nữa cuộc đời tục lụy. Đó là lý do tại sao tôi không lấy. Vua nghe, hiểu ý, nói xin bái lĩnh lời dạy trác việt của ngài. Bà la môn, khi ấy, trở lại thân Phật, với ánh sáng và sắc tướng của Ngài mà thăng lên không trung, nói cho vua 2 pháp cú như sau.

Pc 354. Vàng ngọc dồn lại cao đến chư thiên, đầy cả thế giới, giá trị vẫn không bằng thấy được dấu vết của Pháp. Pc 355. Ác mà coi như thiện, ái dục mà coi như ly dục, đau khổ mà coi như yên vui - kẻ si cuồng là sản phẩm của những cái "coi như" ấy.

Vua thấy Phật, thấy ánh sáng và sắc tướng của Ngài sáng soi cả trời đất, lại còn nghe được pháp cú Ngài dạy, thì toàn bộ cơ thể và tâm thức của ông phấn chấn, hoan hỷ. Vua tôi xin bái lĩnh 5 giới, thành tựu đạo quả Tu đà hoàn.

Phẩm 22, ĐỨC PHẬT

Truyện 46

Như lai dồn lại cái "hạnh duy nhất"

- cái hạnh đồng nhất với Tâm Xưa, Phật ở dưới đại thọ Nguyên cát, trong đạo tràng Thiện thắng, nước Ma kiệt đề. Bằng cái lực của công đức, Ngài chiến thắng Ma vương rồi, tự nghĩ, "Hãy gióng tiếng trống của cái Pháp ngọt như nước cam lộ cho vang lên khắp cả đại thiên thế giới" Ngày trước, phụ hoàng phái 5 người cung cấp gạo, mè, ra sức phục dịch. Công đức của họ, Như lai phải báo đáp. Hiện thời 5 người này ở nước Ba la nại. Phật rời khỏi cây Nguyên cát, đi đến nước ấy, với tướng hảo trang nghiêm, sáng rực đất trời, với sự chấn động của uy thần truyền cảm, ai nhìn cũng đẹp dạ. Giữa đường Ngài gặp 1 Bà la môn tên Ưu hô. Ông từ biệt cha mẹ, thoát ly gia đình, tìm thầy học đạo. Ông thấy Phật tôn nghiêm tuyệt diệu. Vừa nể sợ, vừa mừng rỡ, ông đứng xuống bên đường, cất tiếng tán dương, rằng uy linh của Ngài làm cho người hảo cảm, cử động của Ngài rất thanh nhã, đỉnh đạc. Ông hỏi, Ngài thờ vị Thầy nào mà có nghi biểu như vầy ? Phật trả lời Ưu hô bằng 2 pháp cú như sau.

Pc ? Với 8 chánh đạo, Như lai tự đạt được sự toàn giác. Sự toàn giác ấy không cách biệt, không ô nhiễm ; diệt ái, diệt dục : sự toàn giác ấy là tự nhiên, là không thầy. Pc 361. Như lai không nương tựa ai, không nhờ ai bảo hộ. Như lai sống đơn độc, không bạn bè. Như lai dồn lại cái "hạnh duy nhất" (*, tự đạt được tuệ giác tối thượng. (*)

Là "đồng nhất với Tâm", mà Pc 358 đã nói.

Nghe 2 pháp cú ấy, Ưu hô buồn bã, không lĩnh hội được. Ông hỏi Phật, Ngài định đi đâu? Phật nói, Như lai đến nước Ba la nại để chuyển Pháp luân tối thượng. Thánh hiền 3 cõi chưa ai như Như lai ngày nay sẽ chuyển Pháp luân ấy, chở người đến Niết bàn. Ưu hô rất mừng, rằng tốt lắm, tốt lắm, Ngài hãy mở cửa Pháp cam lộ, đúng như Pháp ấy. Ưu hô vái chào mà đi. Đi chưa đến vị Thầy mà ông tìm kiếm, ông nghỉ trọ trên đường đi, nửa đêm thì chết. Phật dùng thiên nhãn thấy như vậy, thương mà than, gặp Phật mà bỏ đi, trống Pháp chưa nghe, nước Pháp chưa nếm, mãi hoài luân hồi, kiếp nào mới vượt được đây ! Với lòng từ bi, Phật nói 2 pháp cú nữa, như sau.

Pc 359. Như lai đã thấy Pháp, đã trong sáng không tì vết, đã vượt khỏi cái vực luân hồi sâu thẳm, và xuất hiện giữa thế giới này, đem lại ánh sáng cho mọi sinh linh xóa sạch lo buồn, khổ não. Pc 360. Khó thay được làm thân người ! Khó thay thân ấy được sống còn ! Khó thay thân ấy được gặp Phật ! Khó thay thân ấy được nghe Pháp !

Phật nói những pháp cú này, 5 trăm Thiên nhân trong không gian nghe mà hân hoan, được thánh quả Tu đà hoàn tất cả.

Phẩm 23, YÊN VUI

Truyện 47

"Bậc không cháy"

Xưa, Phật ở La duyệt kỳ, 3 trăm dặm phía đông nam nước này có 1 làng dân miền núi, với 5 trăm hộ. Dân làng ngang bướng, khó mà giáo hóa. Thế nhưng cái phước và cái nguyện đời trước của họ lại có thể hóa độ. Do vậy mà Phật biến làm vị Tỷ kheo, đến khất thực trong làng ấy. Khất thực rồi, Phật ra ngoại biên của làng, tịnh tọa dưới gốc đại thọ, nhập vào chánh định có danh hiệu "chánh định Niết bàn". Suốt 7 ngày đêm không thở, không động. Dân làng thấy thế nghĩ là chết rồi, nói với nhau, vị Tỷ kheo đã chết, nên chung nhau tổng táng. Mỗi người cầm 1 bó củi, đến đốt. Lửa cháy, củi hết, Phật đứng lên, biểu hiện ánh sáng rực rỡ, không gian như múa reo. Biếu hiện như vậy rồi, Phật ngồi lại, thần sắc và thân thể đều tĩnh lặng, thư thái như cũ. Dân làng lớn nhỏ ai cũng kinh hoàng, cúi đầu tạ tội, thưa rằng chúng con là dân rừng rú, không biết Ngài linh thiêng, đã sai lầm đem củi lửa đốt "Bậc không cháy". Tội chúng con như núi. Xin Ngài xót thương, dung thứ. Ngài có oán ghét chúng con không? có đau đớn không? có lo sợ không ? có đói khát không ? có nóng rát không? Với sắc mặt hiền hòa, Phật trả lời cho dân làng bằng 5 pháp cú như sau.

Pc 377. Ta sống yên vui, không oán hận. Giữa những người oán hận, ta sống không oán hận. Pc 378. Ta sống yên vui, không bịnh tật. Giữa những người bịnh tật, ta sống không bịnh tật. Pc 379. Ta sống yên vui, không lo buồn (*). Giữa những người lo buồn, ta sống không lo buồn. (*)

Pc Pali nói dục vọng.

Pc 380. Như lai sống yên vui, không phiền não về thực phẩm. Như lai sống bằng cái vui [về Pháp và về Định]. Như lai sống vui như vậy, vui như cái vui của tầng trời Quang âm. Pc 381. Như lai sống yên vui, đạm bạc, không phiền não. Nhiệt độ như cả đống củi lửa cũng không nung cháy Như lai.

Năm trăm dân làng nghe 5 pháp cú ấy thì xin làm Tỷ kheo, và thành La hán cả. Tất cả dân làng lớn nhỏ còn lại đều tín ngưỡng Tam bảo. Phật cùng 5 trăm Tỷ kheo mới phi hành về trúc viên. Tôn giả A nan thấy Phật cùng về với những người mới thành La hán, thì bước tới thưa Phật, những vị Tỷ kheo La hán này có phước đức gì kỳ lạ đến nỗi Phật tự đến hóa độ cho họ ? Phật nói, A nan, khi Như lai chưa xuất thế làm Phật, thì quốc độ này có vị Duyên giác thường ở núi này, cách làng không xa, muốn ngồi dưới gốc đại thọ mà nhập diệt. Ngài dùng thần lực thực hiện ý mình. Dân làng đem củi lửa đến hỏa thiêu thân ngài, thu nhặt xá lợi bỏ vào bình quí, táng trên đỉnh núi. Họ cùng nhau cầu nguyện, nguyện rằng sau này sẽ được đắc đạo, nhập diệt như sự nhập diệt thú vị của vị Duyên giác. A nan, chính cái phước như vậy của họ làm cho họ có thể đắc đạo, nên Như lai đến hóa độ cho họ. Trong khi Phật nói như vậy thì vô số chư thiên trong không gian cùng thấy được "dấu vết của Pháp" là thánh quả Tu đà hoàn.

Truyện 48

Hội thoại về Khổ

Xưa, Phật ở tinh xá trong nước Xá vệ. Bấy giờ có 4 vị Tỷ kheo ngồi dưới đại thọ, hỏi nhau, đời này cái gì khổ nhất ? Một vị nói, khổ nhất không gì hơn dâm dục. Một vị nói, khổ nhất không gì hơn thịnh nộ. Một vị nói, khổ nhất không gì hơn đói khát. Một vị nói, khổ nhất không gì hơn sợ hãi. Họ bàn luận phân vân. Phật biết, nên đến chỗ họ ngồi, hỏi, các vị bàn luận điều gì? Họ đứng lên lạy Phật, bạch rõ điều họ bàn. Phật nói, các vị Tỷ kheo, các vị bàn luận chưa phải cái gốc của khổ. Mà khổ nhất không gì bằng thân thể. Đói khát, nóng lạnh, tức giận, sợ hãi, sắc dục, oán thù, toàn do cái thân. Thân là gốc rễ bao nỗi khổ não, là đứng đầu bao nhiêu tai họa. Lao tâm khổ trí, muôn mối lo sợ. Vi sinh đi nữa, cũng tàn hại nhau. Tao mày xung khắc, sống chết liên miên. Tất cả, là do thân. Các vị Tỷ kheo, các vị muốn rũ sạch cái khổ ấy thì phải thực hiện Niết bàn. Hãy tập trung tâm ý mà tuân giữ chánh hạnh, sống giản dị, không vọng tưởng, thì thế nào cũng hội nhập Niết bàn. Như thế mới là Vui, cái vui thượng đỉnh. Ở đây, Phật nói 3 pháp cú như sau.

Pc 383. Nóng, không gì hơn tình dục. Độc, không gì hơn thịnh nộ. Khổ, không gì hơn thân thể. Vui, không gì hơn Niết bàn. Pc 384. Đừng ham lạc thú nhỏ mọn, biện giải nhỏ mọn, trí thức nhỏ mọn. Hãy nhìn lên mà cầu sự vĩ đại [của lạc thú, biện giải và trí thức], mới thể hiện sự yên vui vĩ đại. Pc 385. Như lai là thế tôn, vĩnh viễn không còn lo buồn, đích thực vượt khỏi ba cõi, độc lực chiến thắng Ma vương.

Nói 3 pháp cú rồi, Phật tiếp tục pháp thoại. Ngài nói, các vị Tỷ kheo, xưa, xưa đến vô số kiếp, có vị Tỷ kheo toàn hảo 5 thần thông, danh hiệu Tinh tiến lực. Ông ở trong núi, dưới gốc cây, thanh thoát, tĩnh lặng, cần cầu cứu cánh Niết bàn. Có 4 con vật vừa chim vừa thú, quanh quấn bên ông rất yên lành, đó là 1 bồ câu, 1 quạ đen, 1 rắn độc, 1 hươu nai. Cả 4 con ban ngày đi kiếm ăn, chiều tối trở về, yên lành sống hai bên ông. Một hôm, chúng hỏi nhau, khổ mà khổ nhất là gì? Quạ đen nói, khổ nhất là đói khát. Khi đói khát thì thân lả, mắt mờ, tâm thức bất an, nhào vào võng vào lưới cũng bất kế đao sắc, lao nhọn. Loài tôi mất mạng là vì vậy. Nói thế đủ biết khổ nhất là đói khát. Bồ câu nói, khổ nhất là dâm dục. Sắc dục bùng dậy là hết nhìn lui, nghĩ tới. Nguy hại cho thân thể, hủy diệt cả tính mạng, là do dâm dục. Rắn độc nói, khổ nhất là tức giận. Độc dữ nối lên thì hết biết bà con làng xóm. Đã giết người, lại tự giết mình. Hươu nai nói, khổ nhất là sợ hãi. Như tôi đây đi lại trong núi rừng mà luôn luôn hồi hộp. Hết sợ thợ săn lại sợ cọp sói. Thoáng nghe tiếng động là lo nhảy xuống hầm sâu, bờ cao. Mẹ con mất nhau, nát gan thắt mật. Nói thế thì thừa biết sợ hãi là khổ nhất. Tỷ kheo Tinh tiến lực nghe chúng nói thì bảo, các con bàn thảo chỉ bàn cái ngọn, chưa biết cái gốc. Thế giới này khổ không gì bằng thân. Thân là đồ vật chứa đựng khổ não, lo âu hết có số lượng. Ta vì vậy mà rời bỏ tục lụy, tu học về Pháp. Diệt nghĩ xấu, cắt nghĩ quấy, không ham một cách vô ý thức cái thân tứ đại, cũng không bỏ một cách vô ý thức cái thân ấy. Muốn dứt muôn khổ thì phải dồn chí vào Niết bàn. Niết bàn trong sáng, không còn cái khổ vì thân thể. Vĩnh biệt lo sợ mới đại đại yên vui. Bốn con vật nghe vị Tỷ kheo, Thầy của chúng, nói như thế thì tâm trí mở ra, thấu hiểu.

Phật nói với các vị Tỷ kheo, Tỷ kheo Tinh tiến lực là tiền thân Như lai, 4 con vật ngoại hạng là tiền thân 4 vị. Bốn vị đã nghe từ bao đời trước về cái gốc của khổ, sao ngày nay còn bàn luận như đã bàn luận ? Các vị Tỷ kheo nghe Phật nói thì hố thẹn, tự thống trách, và ngay trước Phật, các vị được đạo quả La hán.

Phẩm 24, YÊU THÍCH

Truyện 49

Hội thoại về ưa thích

Xưa, Phật ở tinh xá, trong nước Xá vệ. Bấy giờ có 4 vị Tỷ kheo mới tu học, đem nhau đến gốc đại thọ, tọa thiền, hành đạo. Đại thọ họ đến, hoa lá tươi, đẹp, thơm. Các vị nhân đó nói bàn với nhau, rằng cái gì đáng ưa thích cho lòng người ? Một vị nói, mùa xuân du ngoạn là thích nhất. Một vị nói, bà con tiệc tùng là thích nhất. Một vị nói, giàu có cao sang là thích nhất. Một vị nói, vợ đẹp thiếp ngoan là thích nhất.

Phật biết 4 vị này có thể hóa độ, dầu ý thức của họ đang dông theo 6 lạc thú giác quan, không chuyên chú vào đạo lý vô thường. Phật gọi 4 vị, hỏi, các vị ngồi nơi gốc đại thọ bàn luận việc gì? Họ bạch rõ sự thật. Phật nói, các vị bàn luận toàn là đường hướng dẫn đến lo sợ, nguy vong, không phải cách thức đem lại yên nhất, vui nhất. Mùa xuân tươi tốt, thu đông tàn tạ. Bà con vui vầy, rồi cũng biệt ly. Tài sản sang giàu, 5 họa tan hoang. Vợ đẹp thiếp yêu là chúa thương ghét. Ngu phu ở đời rước oán mời họa, nguy hại bản thân, hủy diệt gia tộc, lo vô vàn, sợ vô tận, thậm chí 3 đường thảm khổ, 8 nạn khó tu, khổ đến ngút ngàn, toàn vì những cái "thích nhất" mà các vị bàn luận. Biết như vậy, nên Tỷ kheo thì rời bỏ thế tục, cần cầu về Pháp. Chí đặt vào vô vi, không ham vinh hạnh. Nói tổng quát, phải tự đạt được Niết bàn mới là vui thích tuyệt đối. Ở đây Phật nói 5 pháp cú như sau.

Pc 394-396. Ưa thích, luyến ái, dục vọng, khát vọng, thì lo, thì sợ; không có những động thái ấy thì lo gì, sợ gì. Pc 397. Thích thú về Pháp, toàn hảo về Giới ; tàm quí chân thành, tu học trọn vẹn. Bậc như vậy ai cũng kính mến. Pc 398. Dục vọng không còn, và chánh tư duy diễn ra chánh ngữ. [Nói tóm], tâm ý không còn ái dục, thì thế là hội nhập "dòng dõi tối thượng" (*). (*)

Triệt đoạn dòng nước luân hồi.

Nói 5 pháp cú rồi, Phật tiếp tục pháp thoại. Ngài nói, chư vị Tỷ kheo, xưa có ông vua tên Phổ an, kết bạn thân thiết với 4 ông vua lân bang. Ông mời 4 ông này yến tiệc 1 tháng, ăn uống vui chơi, cực kỳ hoan lạc. Ngày sắp chia tay, ông hỏi 4 vua, rằng con người ở đời cái gì vui nhất ? Vua 1 nói du ngoạn là vui nhất, vua 2 nói tiệc tùng vui nhất, vua 3 nói giàu sang vui nhất, vua 4 nói ái dục là vui nhất. Vua Phổ an nói, các vị suy luận toàn là cái gốc khổ não, cái nguồn âu lo. Trước vui sau khổ, lo buồn muôn mặt, toàn do những cái "vui nhất" mà các vị suy luận. Vui nhất như vậy sao bằng được sự tĩnh lặng, không yêu cầu, không ham muốn. Nói tóm, sống đạm bạc, giữ nhất tâm, "đắc đạo" mới là Vui mà Vui nhất. Nghe vua Phố an nói, 4 vua bạn hoan hỷ, tin tưởng, lĩnh hội. Chư vị Tỷ kheo, vua Phổ an lúc ấy là Như lai, 4 vua bạn lúc ây là 4 Tỷ kheo mới tu học. Sự suy luận của 4 người, trước đây Như lai đã nói đến, vậy mà các người vẫn không lĩnh hội [mới bàn luận như bây giờ]. Như thế thì luân hồi dây dưa, bao giờ ngừng được? Bốn vị Tỷ kheo mới tu học nghe lại ý nghĩa Phật nói, thì hổ thẹn, sám hối, tâm ý mở ra, lĩnh hội, diệt cái ý thức ô nhiễm, cắt cái ái dục nguồn gốc, thành tựu mau chóng đạo quả La hán.

Phẩm 25, GIẬN DỮ

Truyện 50

Phật : không nhớ oán thù, lỗi cũ

Xưa, Phật ở Linh sơn, nước La duyệt kỳ. Bấy giờ Đề bà đạt đa với A xà thế vương bàn nhau hại Phật và đệ tử của Ngài. A xà thế vương hạ lịnh quốc dân không được nghe Phật dạy, không được hiến cúng chư Tăng khất thực. Các tôn giả Xá lợi phất, Mục kiền liên, Đại ca diếp, Tu bồ đề, và tùy thuộc, Tỷ kheo ni như Ba hòa đề và tùy thuộc, ai cũng đem đệ tử đến nước khác. Chỉ còn Phật và 500 La hán vẫn ở Linh sơn. Đề bà đạt đa chạy đến A xà thế vương, bàn nhau, rằng đệ tử của Phật hiện thời tản đi cả rồi, còn lại chỉ có 500 người ở hai bên Phật. Đề nghị ngày mai, hoàng đế mời Phật vào hoàng thành. Tôi cho 500 voi lớn uống rượu thật say. Phật vào thì xua bầy voi say ra chà đạp giết cả, cho tiệt cái đám này đi. Tôi sẽ làm Phật, giáo hóa thế nhân. A xà thế vương nghe thì mừng, tức thì đến Phật, cũng cúi đầu sát đất mà lạy, bạch Ngài, sáng mai con thiết lễ trai soạn nhỏ mọn, xin đức Thế tôn hạ cố, cùng các đệ tử vào thọ trai trong hoàng cung. Phật biết âm mưu của họ, nhưng vẫn nói, tốt lắm, sáng mai Như lai sẽ vào. A xà thế vương về nói với Đề bà đạt đa, rằng Phật nhận lời tôi mời rồi. Vậy hãy y kế, cho voi uống say mà chờ. Sáng hôm sau, gần đến giờ ngọ, Phật với 500 La hán vào cửa hoàng thành. Tức thì 500 con voi giơ vòi lên, rống mà xông tới, làm ngã tường vách, gãy cây cối. Người đi đường kinh hãi, cả hoàng thành run lên, 500 La hán phi lên không trung, chỉ còn tôn giả A nan đứng bên cạnh Phật. Voi say hạ vòi, đầu ngang nhau, xông thẳng tới trước Phật. Phật giơ 5 ngón tay ra, lập tức có 500 sư tử chúa cùng lúc gầm lên, rúng động đất trời. Bầy voi vội vã quì gối, mọp xuống sát đất, không dám ngóc đầu lên, hết cả say rượu, đổ nước mắt, tỏ ý hối hận. A xà thế vương và thần dân, không ai không bàng hoàng, kính cẩn. Phật thung dung vào trong vương cung, cùng 500 La hán thọ trai rồi chúc nguyện. A xà thế vương bạch Phật, con bẩm tính bất minh, tin lời gièm pha, tạo ra tội đại nghịch này. Thật chẳng còn phép tắc nào nữa. Con xin Phật rủ lòng từ bi, thương mà dung thứ cho sự ngu muội của con. Phật bảo A xà thế vương, và cả đại chúng hiện diện, đời có 8 sự làm sinh ra và lớn lên bao điều phỉ báng, mà tất cả sự phỉ báng toàn là hám danh hám lợi, gây ra tội nặng, lắm kiếp không ngừng hậu quả thảm khốc. Tám sự ấy là (1) lợi, là được những sự vừa ý ; (2) suy, là mất những sự vừa ý ; (3) hủy, là chê sau lưng ; (4) dự, là khen sau lưng ; (5) xưng, là khen trước mặt ; (6) cơ, là chê trước mặt ; (7) khổ, là tiếng nói bức bách thân tâm ; (8) lạc, là tiếng nói vui đẹp thân tâm. Cố lai ít ai không bị mê hoặc vì 8 sự này. Ớ đây Phật nói 4 pháp cú như sau.

Pc 410. Sự chê nhau của loài người vốn có từ xa xưa, chứ không phải mới có ngày nay. Nói nhiều cũng bị chê, nói ít cũng bị chê, nói vừa cũng bị chê. Đời không ai mà không bị chê. Pc 411. Tiếng nói dục vọng không phải tiếng nói hiền thánh, nên không thể có sự dung hòa. Tiếng nói ấy chê hay khen gì cũng toàn vì danh vì lợi. Pc 412. Các bậc thánh trí ca tụng những vị có tuệ giác, giữ giới hạnh, sống không nhược điểm đáng chê, nên trong sáng như bậc La hán, không thể vu khống, chỉ trích. Pc 413. Nhân loại thán phục, chư thiên tán dương, nếu thường xuyên cẩn trọng giữ gìn bản thân không còn tức giận.

Nói 4 pháp cú rồi, Phật lại bảo A xà thế vương, xưa, có ông vua thích ăn chim nhạn, thường lịnh cho thợ săn giăng lưới mà bắt. Mỗi ngày 1 con, dâng cho ông ăn. Bấy giờ có nhạn chúa dẫn bầy nhạn 500 con, hạ xuống kiếm ăn. Nhạn chúa sa lưới, thợ săn bắt được. Bầy nhạn kinh hoảng, bay vụt lên, nhưng bay quanh quần, không đi. Một con nhạn khác bay theo thợ săn, không tránh cung tên, kêu lên thảm thiết, mửa ra máu vẫn kêu không ngừng. Thợ săn thấy vậy, cảm thương sự trung nghĩa của nó, nên thả nhạn chúa cho chúng theo nhau. Bầy nhạn được chúa thì vui mừng, bay vòng quanh nó. Thợ săn thấy và tâu rõ vua nghe. Vua cũng cảm cái trung nghĩa của bầy nhạn mà bảo đừng săn bắt nữa. A xà thế vương, nhạn chúa lúc đó là Như lai, con nhạn theo sát là tôn giả A nan, bầy nhạn 500 con là 500 La hán. Ông vua thích ăn nhạn là chính ông. Còn thợ săn là Đề bà đạt đa (?). Xa xưa đến giờ, luôn luôn muốn hại Như lai. Như lai đối xử bằng cái lực của đức tính đại từ bi, ông ấy mới được làm người. Như lai không nhớ oán thù, lỗi cũ, mới làm cho mình trở thành Phật đà. Phật nói như vậy, A xà thế vương, và thần dân của ông, ai cũng hiểu ra.

Phẩm 26, DƠ BẨN

Truyện 51

Cầu đạo thì phải sạch sẽ

Xưa, có 1 người con một, không có anh em. Khi còn bé, cha mẹ thương anh lắm. Khắc khoải mong anh thành đạt. Đưa anh đi học với thầy với bạn. Nhưng anh buông tuồng, không học chút nào. Sáng học chiều quên, không đọc không nhớ gì cả. Mấy năm mà mù chữ vẫn mù. Cha mẹ bảo về coi việc nhà. Anh tự phụ, lếu láo, không một chút siêng khó. Nhà anh thành bần cùng, mọi sự tan nát. Anh vẫn không kể gì. Anh bán đồ đạc, khoái trá xài phí. Đầu bù tóc rối, quần áo dơ bẩn, hôi tanh. Tham lam, cướp giật. Hết biết sỉ nhục. Ngu ngốc, hung hăng, thiên hạ ai cũng ghét, cũng khinh, cũng gọi là kẻ hung ác. Đi đâu, đến đâu, không ai nói với. Không biết mình xấu, mình sai, trở lại đổ lỗi, bắt lỗi, không chừa một ai. Anh oán ghét cha mẹ, trách mắng thầy bạn, và rằng ông bà thần thánh ở đâu mà không phù hộ cho tôi, để tôi khốn nạn đến mức này ?

Liên tưởng khiến anh nghĩ không ai bằng Phật. Phật thì ai Ngài cũng thương. Theo Ngài thì được phước. Tức thì chạy đến Phật, anh lạy Ngài, thưa rằng chỉ có Ngài bao dung tất cả. Con xin Ngài cho con làm đệ tử. Phật bảo, muốn cầu đạo thì phải sạch sẽ. Anh mang dơ bẩn mà nhập đạo thì mất công vô ích. Chi bằng anh hãy về nhà mà hiếu dưỡng cha mẹ, mà học tập lời thầy, siêng lo làm ăn, tự vào khuôn phép, nhất là tắm giặt cho sạch sẽ, nói năng cho cẩn thận, một lòng một dạ cần cù như vậy thì ai không thương. Và như thế mới vào được cái đạo của Như lai. Ở đây Phật nói 3 pháp cú như sau.

Pc 433. Không học hỏi làm dơ bẩn cho lời nói. Không siêng năng làm dơ bẩn cho gia sản. Không nghiêm túc làm dơ bẩn cho nhan sắc. Không tự chế làm dơ bẩn cho tu hành. Pc 434. Keo lần làm bần tính hào phóng. Bất trinh làm bẩn sự tiêt hạnh. Làm hại hết đời này đến đời sau là do cái ác dơ bẩn. Pc 435. Dơ bẩn nhất trong mọi thứ dơ bẩn là ngu si. Các vị tu học ! Hãy loại bỏ cho được cái gốc của điều ác đó để trở thành vị Tỷ kheo không dơ bẩn.

Anh chàng nghe 3 pháp cú Phật nói thì tự biết mình kiêu căng, ngu ngốc. Anh mau chóng vâng lời Phật dạy, vui vẻ về nhà, nghiền ngẫm ý nghĩa các pháp cú Phật nói, hối hận mà tự đổi mới. Anh hiếu dưỡng cha mẹ, kính trọng sư trưởng, tụng tập kinh pháp, siêng lo việc nhà. Anh kính cẩn làm theo lời Phật răn dạy, tự chế ngự bản thân, phi lý thì không làm. Do vậy mà họ hàng kheo là hiếu để, xóm làng thương là dễ mến, tiếng tốt lan xa, cả xứ khen là người hiền. Sau 3 năm, anh trở lại Phật, cả người phục xuống lạy Ngài, cảm kích bộc bạch, con nhờ tôn thờ Phật mà được sống còn, sống còn theo cách bỏ ác làm lành, nên trên dưới ai cũng thương. Ngày nay, con xin Phật thương mà cho con xuất gia cầu đạo. Phật nói tốt lắm. Thế là râu tóc anh tự rụng, anh trở thành bậc Tỷ kheo. Từ bên trong, anh "chỉ quán" về 4 thánh đế, về 8 chánh đạo, tinh tiến mỗi ngày một cao, anh được đạo quả La hán.