Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (lược truyện)

Truyện 6

4 kẻ trốn tử thần

Phật thuyết Pháp tại vườn tre thành Vương xá. Bấy giờ có 4 anh em Phạn chí, ai cũng được 5 khả năng thần kỳ. Họ biết sau 7 ngày nữa sẽ phải chết cả, nên bàn nhau, rằng khả năng thần kỳ như anh em ta có thể đảo lộn trời đất, dời núi lấp sông, sá gì cái chết mà không tránh được. Một người nói, tôi vào biển cả, sâu lưng chừng thôi, tử thần làm sao tìm ra. Một người nói, tôi vào núi Tu di, núi liền lại thì tử thần làm sao tìm được. Một người nói, tôi tàng hình trong không gian, tử thần hết cách tìm thấy. Một người nói, tôi sẽ vào chợ lớn, tử thần tóm được ai là được rồi, cần gì tìm ra tôi. Bốn anh em bàn nhau rồi vào từ biệt quốc vương, mong rằng về lại sau 7 ngày nữa. Họ xin quốc vương giữ sức khỏe và đạo đức. Rồi 4 anh em làm theo dự tính của họ. Nhưng sau 7 ngày, viên quản lý chợ tâu vua 1 Phạn chí đã chết. Vua tỉnh ngộ, nghĩ 1 người đã chết thì 3 người kia tránh sao cho khỏi tử thần. Ông trang trọng đến yết kiến Phật, kể rõ toan tính của 4 anh em Phạn chí, và thưa, không biết họ trốn thoát tử thần hay không? Phật nói, con người có 4 sự thể không thể tránh khỏi. Đó là nghiệp thức đã đến thì không thể không thọ sinh, sinh đã sinh thì không thể không già, già đã có thì không thế không bịnh, bịnh đã có thì không thể không chết. Phật nói những pháp cú sau đây.

Pc 18. Không phải không gian, không phải biển cả, không phải núi đá, [không phải chợ đông], thế giới này không có chỗ nào thoát khỏi tử thần. Pc 19. Ta phải làm việc này, ta phải làm cho xong việc kia, con người vì vậy mà lăng quăng, dẫm dạp nhằm sự lo sợ vì già và chết. Pc 20. Biết làm như thế nào là tự thanh tịnh, biết làm như thế nào là hết sinh tử, vị Tỷ kheo chế ngự quân đội của Ma vương, từ sinh tử mà vượt qua bờ bến bên kia.

Vua nghe Phật nói, than rằng quả đúng như đức Thế tôn nói. Anh em Phạn chí 1 người đã chết trong chợ thì 3 người kia tất cũng đã chết. Quần thần nghe Phật dạy, nghe vua nói, ai cũng thấy rất đúng.

Phẩm 2, DẠY HỌC

Truyện 7

Chớ ngủ như ngao sò ốc hến

Phật ở lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Ngài nói với chư vị Tỷ kheo, phải tinh tiến tu hành Pháp, trừ khử những gì che đậy tuệ giác. Tuệ giác sáng tỏ, định tâm vững chắc, thì mọi nỗi khổ não phải tự diệt. Có 1 Tỷ kheo tâm chí không minh đạt, ăn rồi vào phòng đóng cửa ngủ vùi. Ông mê thích thân thể, khoái trá tâm tư. Không nghĩ gì đến sự vô thượng, sự chết. Ông u mê biếng nhác, ngày đêm đều như vậy, và 7 ngày nữa phải chết. Phật thương cảm, vào phòng ông, đàn chỉ đánh thức, nói những pháp cú như sau.

Pc 21. Quái lạ, sao ngủ hoài vậy ? Ngủ như ngao ốc, như sâu mọt, ẩn mình trong dơ bẩn, tối tăm, mà ngu đần cho đó là thân mình ! Pc 22. Người đâu như kẻ bị chặt, bị đâm, lòng đau như bị đủ thứ bịnh tật, như gặp bao nhiêu tai họa, vậy mà vẫn ngủ ? Pc 23. Suy nghĩ chứ không phóng túng, làm nhân từ, học nhân từ, và từ đó mà không lo âu, thường xuyên nghĩ đến sự diệt sạch tâm ý vọng động. Pc 24. Thấy biết chính xác là do việc học thêm lên, và như thế là ánh sáng trong cuộc đời này. Rồi đời sau sinh ra ở đâu cũng hạnh phúc gấp ngàn lần, không bao giờ còn sa vào nẻo dữ.

Nghe Phật nói, vị Tỷ kheo sợ hãi. Thấy Phật đích thân đến phòng mình mà răn dạy, ông càng sợ, càng trọng, vội vàng đứng dậy, cúi đầu lạy Ngài. Ngài nói, Tỷ kheo, ông biết đời trước của ông hay không ? Ông thưa, con bị tối tăm che đậy, không biết gì cả. Phật nói, từ thời đức Phật Duy vệ, ông đã xuất gia. Nhưng ông cưng thân thể, ham lợi dưỡng, không tư duy Pháp. Ăn no rồi ngủ, không nghĩ đến cái chết. Chết rồi, nghiệp thức của ông hàng ngàn hàng vạn năm, hết sinh vào loài ngao ốc thì sinh vào loài sâu mọt, vùi mình trong tối tăm, mỗi lần ngủ thì ngủ một lèo đến cả trăm năm, không một thoáng biết cầu thoát khỏi. Đời này hết tội, được làm Tỷ kheo, mà tại sao cứ ngủ hoài như vậy. Tỷ kheo nghe Phật cho biết đời trước của mình, trong lòng cực kỳ xấu hổ, hãi sợ, tự khiển trách mình, cuối cùng mau chóng trừ hết "5 thứ che đậy tâm trí", thành bậc A la hán.

Truyện 8

Tu học thì cố "giết" (từ bỏ) cho hết

Phật ở lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Ngài thuyết cái Pháp ngọt như nước cam lộ, cho chư thiên và 4 bộ đệ tử. Bấy giờ có 1 Tỷ kheo trẻ, khỏe, nhưng chưa hiểu gì về Pháp. Ông thật thà đến ngu ngơ. Không thôi nghĩ đến tình dục, ông cho điều này làm ông không vượt được trần gian. Ông qui lỗi cho nam căn, và nghĩ chặt bỏ nó đi thì đắc đạo. Ông đến nhà người quen, mượn cái búa, về phòng đóng cửa, vừa thoát y vừa càm ràm, " ta khổ mãi về mày, không cắt mày không xong". Nhưng Phật biết cả. Ngài biết ông ngu ngơ đến nỗi không biết chế tâm mới đắc đạo. Ngài vào phòng ông, hỏi tính làm gì vậy? Ông hốt hoảng, bỏ búa, khoác y, lạy Ngài, thưa thật, hễ con ngồi thiền thì nó quấy phá, làm con hết cả bình tĩnh. Con cho vì nó nên muốn chặt bỏ đi. Phật dạy, Tỷ kheo, sao ông khờ đến mức ấy ? Muốn đắc đạo thì dẹp cái ngu ấy đi mà chế ngự lấy tâm ông. Tâm mới là cái gốc. Chế ngự tâm là chặt cái gốc ấy. Tâm định tỉnh, ý cởi mở, mới là đắc đạo. Phật nói pháp cú như sau.

Pc 32. Tu học thì từ bỏ mẫu hậu ái dục, và phụ hoàng ngã mạn, từ bỏ 2 đại thần thường kiến và đoạn kiến, từ bỏ thuộc hạ 12 nhập, [từ bỏ hổ tướng thứ 5 là nghi]. Như thế đó gọi là bậc Thương nhân tu học Thượng pháp.

Phật dạy, Tỷ kheo, 12 duyên sinh do ngu si làm gốc. Ngu si là gốc tội ác, trí tuệ là gốc đạo hạnh. Ngu si dứt đi, định tâm mới có.

Nghe Phật dạy, Tỷ kheo xấu hổ, tự trách, ta vì ngu si mà toan tính sai lầm. Phật dạy thật mầu nhiệm. Tỷ kheo thực hành tư duy tu, mở đầu phòng vệ tâm mình bằng phương pháp đếm hơi thở. Ông chế ngự được tính dục, thực hiện được định tâm. Đối trước đức Thế tôn, ông thành bậc A la hán.

Truyện 9

Thà độc cư

Phật ở Linh sơn, nước La duyệt kỳ, thuyết cái Pháp ngọt như nước cam lộ, cho chư thiên, nhân loại, quốc vương và quần thần của họ. Bấy giờ có 1 Tỷ kheo rất mạnh bạo. Phật biết rõ ông. Ngài bảo ông đến nơi có tên hang Quỉ thần, sau núi, tĩnh tọa đếm hơi thở để cầu định tâm, từ đó bước dần đến Niết bàn. Tỷ kheo vâng lời, đến hang Quỉ thần, muốn ngồi thiền để định tâm. Nhưng nghe tiếng mà không thấy hình thù quỉ thần. Tiếng thật ghê rợn. Ông hối tiếc. Rằng mình giàu lớn, bà con thịnh vượng. Miền cưỡng xuất gia làm gì đế lâm vào cảnh cô độc hãi hùng này. Ông muốn hoàn tục. Mới nghĩ như thế mà Phật đã đến, hỏi ông ở đây một mình, thấy sợ không? Dạ, đúng như vậy, con rất sợ, bạch đức Thế tôn. Một lát sau đó, một con voi đến nằm bên gốc cây lớn, trông có vẻ rất thích thú. Phật hỏi Tỷ kheo, ông biết con voi này từ đâu đến đây không? Dạ, con không biết. Phật nói nó là voi chúa. Bầy của nó, kế cả lớn nhỏ, có đến hàng trăm con. Nó bực mình vì bầy của nó, đến đây thích thú một mình. Voi là thú vật mà thích yên tĩnh, huống chi ông, 1 vị xuất gia, rời bỏ hết cả để mong vượt khỏi trần gian. Thà sống đơn độc, chớ đồng bạn với người ngu. Phật nói các pháp cú như sau.

Pc 33. Tu học thì không theo bạn bè không tốt. Tu học mà không gặp bạn tốt thì thà là đơn độc, giữ lấy sự hiền minh, không đi với người bất trí. Pc 34. Thích thú giới hạnh. Học hành pháp hạnh. Thì cần gì bạn bè bất đáng. Hãy độc thiện, vô ưu, như voi lớn rừng hoang !

Phật nói pháp cú như vậy. Tỷ kheo cởi mở tâm ý. Từ bên trong, ông tư duy thánh huấn và thành bậc La hán. Quỉ thần trong hang cũng hiểu lời Phật, hiện hình xin làm Phật tử, thề không khủng bố ai nữa. Phật bảo vị Tỷ kheo theo Ngài trở về tinh xá.

Phẩm 2B, GIỮ GIỚI*)

(*) Phẩm này, dò và xét thấy chỉ là thêm thắt, nhưng khá có ý tứ.

Truyện 9B

Giữ giới mới là thấy Phật

Phật ở tinh xá Kỳ hoàn, nước Xá vệ, thuyết Pháp cho thính chúng thuộc chư thiên và nhân loại. Bây giờ nước La duyệt kỳ có 2 Tỷ kheo mới tu học, muốn đến Xá vệ yết kiến Phật. Giữa 2 nước là đồi hoang, không có người ở. Lúc này lại hạn hán, con suối khô ráo. Hai người đói, khát, nóng, chỉ biết thở dốc. Tìm kỹ con suối chỉ còn vũng nước không hơn 1 thăng mà lại có trùng, không thể uống được. Hai người nhìn nhau, nói, chúng ta cố đến, mong yết kiến Phật, không ngờ mạng sống kết thúc ở đây. Một người nói, cố uống để sống mà thấy Phật đã, còn việc gì khác khoan nói đến lúc này. Một người khác nói, Giới của Phật chế, đứng đầu là từ tâm. Tàn hại sinh vật thì thấy Phật cũng vô ích. Giữ Giới mà chết hơn phạm Giới mà sống ! Thế rồi 1 người gắng uống mà sống và đi được, 1 người không uống nên phải chết. Người này sinh lên tầng trời thứ 2 là Đao lợi, nghĩ mà nhớ ra, đời trước mình giữ Giới mới sinh lên đây. Phước báo thật mau lẹ. Ông tức khắc mang hoa và hương xuống Phật, lạy Phật và đứng hầu Ngài.

Còn người uống nước có trùng thì cực nhọc cả ngày mới đến. Thấy Phật tôn nghiêm, ông lạy, khóc, bạch rằng ông bạn con chết mà không thỏa dạ. Phật nói, Như lai biết cả rồi. Ngài chỉ, và nói, ông trời này là bạn ông đó. Ông giữ Giới, làm trời, và đến đây trước ông. Phật vén pháp y để lộ vùng ngực cho ông thấy, và nói, ông nhìn Như lai mà không giữ Giới của Như lai, thì ông thấy Như lai mà Như lai không thấy ông ! Này ông, xa cách Như lai cả vạn dặm mà phụng trì Pháp và Giới, thì người như thế ở ngay trước mắt Như lai. Ngài nói pháp cú như sau.

(1) Tu học mà đa văn và giữ Giới, thì đời này đời sau đều đáng ca tụng, chí nguyện thoa dạ. (2) Tu học mà không đa văn, giữ Giới không trọn, thì đời này đời sau đều khốn khổ, chí nguyện tan nát. (3) Tu học có 2 mặt : thân thiết với những người đa văn, lĩnh hội nghĩa lý của Pháp một cách chắc chắn. Tu học mà như thế thì nguy khốn bao nhiêu cũng không đi sai đường.

Tỷ kheo nghe pháp cú này thì xấu hổ, sợ hãi, cúi đầu hối hận, lặng lẽ nghĩ việc đã làm. Còn ông trời nghe pháp cú này, tâm ý thoải mái, được "con mắt về Pháp". Và mọi người có mặt ai cũng kính tuân lời Phật.

Phẩm 3, ĐA VĂN

Truyện 10

Hãy bỏ khí giới trong lòng

Xưa, nước Xá vệ có một nhà nghèo. Vợ chồng keo kiết, không biết đạo đức. Phật thương cảm, biến hình làm 1 Tỷ kheo, đến khất thực trước cửa. Chồng đi vắng, vợ mắng vô lý. Tỷ kheo nói, tôi là tăng sĩ, khất thực chứ không xin lời mắng nhiếc. Bà lại mắng, chết ra đó tôi cũng không cho gì đâu. Đi đi, đừng đứng đó mất thì giờ. Tỷ kheo vẫn đứng đó, nhưng mắt lồi, thở dốc, và chết. Mình phình lên, mũi miệng ra giòi, bụng nứt, ruột đổ, dơ bẩn vung vãi. Bà vợ sợ quá, bỏ chạy. Tỷ kheo sống lại, bỏ đi, ngồi thư thái bên gốc 1 đại thọ. Người chồng về, giữa đường gặp vợ hốt hoảng, nói, 1 Tỷ kheo làm tôi sợ hãi như vầy đây. Người chồng giận lắm, hỏi ông ta ở đâu ? Vợ nói, vụt chết ghê rợn, vụt sống như cũ, bỏ đi rồi. Chắc đi chưa xa đâu. Chồng cầm cung, vác dao, theo dấu chân tìm thấy, chạy lại định bắn, định chặt. Nhưng vị Tỷ kheo biên hiện cái thành nhỏ, bằng ngọc lưu ly trong suốt, và ở trong đó. Anh chồng vòng quanh mấy vòng cũng không xông vào được, hỏi, sao ông không mở cửa? Tỷ kheo bảo, bỏ cung bỏ dao đi, tôi mở cho. Anh nghĩ thầm, cứ làm theo lời ông ta. Vào rồi vung tay đánh cũng chết. Nghĩ như thế nên bỏ khí giới xuống. Nhưng cửa vẫn không mở. Hỏi, Tỷ kheo nói, tôi bảo bỏ là bỏ cung đao trong lòng anh, không phải cung đao trong tay anh. Anh kinh hoảng. Tỷ kheo thần thánh mới biết ý ta toan tính. Anh cúi đầu, tạ tội, nói con có người vợ tệ quá, không biết sự thần thánh của ngài, làm con nổi dữ lên. Xin ngài đừng bỏ con. Con xin về nói cho vợ con biết để chữa lỗi. Về, vợ hỏi, anh tán tụng thần đức của ngài. Và nói, ngài đang ngồi chỗ cũ. Đến sám hối đi. Vợ chồng cùng đến, phục lạy sát đất, xin làm đệ tử. Rồi quì dài, hỏi, ngài thần thánh như vậy là do đạo đức gì mà có? Tỷ kheo nói, tôi không chán học rộng, không nhác phụng hành Pháp, tinh tiến giữ Giới, không hề phóng túng. Do vậy mà tự chứng Niết bàn. Tỷ kheo nói những pháp cú như sau.

Pc 50. Đa văn làm bờ chắc, kính Pháp làm vách tường, tinh tiến giữ cho không bị vượt qua, không bị phá hỏng, và rồi từ đó mà viên thành giới hạnh và tuệ giác. Pc 51. Đa văn làm cho trí nhớ sáng lên. Trí nhớ sáng lên thì tuệ giác tăng lên. Tuệ giác tăng lên thì biết nhiều, hiểu rộng, đem lại sự thư thái vì thấy Nghĩa, tu Pháp. Pc 52. Đa văn làm tan biến lo buồn, đem lại nỗi đẹp dạ về sự thiền định, về sự khéo diễn nói cái Pháp ngọt như nước cam lộ, và sự tự đưa đến Niết bàn. Pc 53. Đa văn biết pháp luật thế gian, giải thể hoài nghi, nhận thức đường chánh. Chính từ đa văn mà xóa bỏ những gì phi-Pháp, bước đến chốn bất tử.

Tỷ kheo nói pháp cú rồi trở lại nguyên hình của Phật, tướng hảo trang nghiêm, ánh sáng rực rỡ. Vợ chồng nhà nghèo quá sợ lại quá mừng, cúi đầu lạy chấm đất, tiêu được 20 ức tội ác, đạt được đạo quả Tu đà hoàn.

Truyện 11

Ban ngày mà cầm đuốc
soi đường cho người Phật ở tinh xá Mỹ âm, nước Câu diệm ni, thuyết cái Pháp vĩ đại cho 4 bộ đệ tử. Bấy giờ có 1 Phạn chí trí thức bao la, thông hiểu chủ thuyết của mọi giáo phái, không việc gì không rành, công cao tự đại, cho mình không ai bằng. Tìm người đối địch, không ai dám nhận lời. Ban ngày, cầm đuốc cháy sáng, đi vào thành phố. Ai hỏi thì nói, đời này tối tăm cả, ta cầm đuốc mà soi sáng cho họ. Ai thấy cũng không dám nói gì.

Phật biết Phạn chí này tuy ngông như vậy mà có phước đời trước, đáng được hóa độ. Chỉ vì cao ngạo, cầu cái danh hơn người, không lý gì đến sự vô thường, tử vong. Kiêu căng thả giàn đến mức này thì ác báo địa ngục Thái sơn chờ ông đến ở đó, không biết mấy kiếp. Ngài biến mình làm 1 hiền sĩ, ngồi ở chỗ đông người, gọi lớn ông mà hỏi, làm như ông để làm gì ? Ông nói ai cũng mù lòa, ngày như đêm, không thấy ánh 1 sáng, nên tôi cầm đuốc soi sáng cho họ. Hiền sĩ lại hỏi, kinh sách giáo phái ông nói có 4 học khoa, ông biết chăng ? Ông trả lời, quả thật không biết. Hiền sĩ nói 4 học khoa ấy, một là biết thiên văn địa lý, cách điều hòa bốn mùa ; hai là biết tinh tú, điều tiết ngũ hành ; ba là biết chính sách, quản lý quốc gia, giáo dục quốc dân có phương pháp ; bốn là tinh thông điều binh khiến tướng, phòng thủ thì vững chắc, chiến đấu thì không bại trận. Ông là Phạn chí mà không rành 4 học khoa ấy sao ? Phạn chí xấu hổ, vất đuốc, chấp tay, thú nhận sự bất cập của mình. Phật biết tâm trí của ông, phục hiện thân Phật, ánh sáng sáng trời sáng đất, rồi dùng Phạn ngữ nói cho Phạn chí bài chỉnh cú như sau.

Pc 56. Nếu ít nhiều có đa văn mà tự tôn, khinh người, thì là kẻ mù cầm đuốc, đuốc soi cho người khác mà kẻ mù không tự thấy gì cả !

Phật nói pháp cú ấy rồi, bảo Phạn chí, mù tối nhất không ai hơn ông ! Ai lại ban ngày ban mặt mà cầm đuốc đi vào một quốc gia lớn ! Những gì ông biết quả thật không bằng 1 hạt bụi ! Phạn chí nghe mà xấu hổ, cúi đầu lạy Phật, nguyện làm đệ tử. Phật chuẩn nhận cho làm Tỷ kheo. Và rồi tâm ý của ông cởi mở, vọng động của ông hết sạch. Ông trở thành bậc A la hán.

Truyện 12

Thà chết...

Xưa, nước Xá vệ có 1 đại thương hào tên Tu đạt đa, đã được đạo quả Tu đà hoàn. Ông có bạn thân, tên trưởng giả Hảo thí. Ông này không tin Phật, không tin y khoa. Ông bị bịnh nặng, bà con bạn bè khuyên nên chạy chữa. Ông từ chối, dầu đã gần chết. Ông trả lời với bà con bạn bè, rằng tôi thờ thần mặt trời, thần mặt trăng, hiếu với cha, trung với vua. Tôi kết thúc sinh mạng trong đức tin ấy, không muốn thay đổi. Tu đạt đa đến thăm, nói, thầy tôi là Phật, ai gặp cũng được phước. Ông bạn thử mời, coi Ngài nói và làm ra sao, so với các đạo khác. Rồi theo hay không, hoàn toàn tùy ông. Ông bịnh mãi, không lành, tôi khuyên ông mời Phật để kiếm phước. Hảo thí nói, tốt lắm, ông bạn ! Tôi nghe lời ông. Ông giúp tôi, mời Phật và đệ tử của Ngài. Tu đạt đa nhận lời. Và Phật mới đến ngoài cửa mà ánh sáng đã suốt trong suốt ngoài. Nhìn ánh sáng ấy, Hảo thí mừng lắm, cảm thấy cơ thể nhẹ đi. Ông mời Phật an tọa. Phật an ủi, hỏi bịnh ông thế nào ? Thờ thần nào, và chữa trị ra sao ? Hảo thí thưa, cha ông con thờ mặt trời mặt trăng, thờ vua, thờ tổ tiên. Con cầu đảo nhiều lắm mà bịnh không bớt. Y sĩ, thuốc men, châm cứu, thì gia tộc con vốn cấm cửa. Giữ giới, làm phước, thì con vốn không biết đến. Từ ông bà sắp xuống, tử thủ trong niềm tin của mình.

Phật nói, người chết oan uổng là vì 3 lý do : có bịnh mà không chữa là 1, chữa không cẩn thận là 2, khinh thường tự chuyên là 3. Bịnh thì mặt trời, mặt trăng, quân vương, tổ tiên, không ai trừ được. Phải dùng học khoa trị bịnh, tùy đó mà xứ lý : Một, bịnh vì cơ thể hàn nhiệt thì phải dùng thuốc men, y thuật. Hai, bịnh vì tà ma ác quỉ thì phải giữ giới, trì kinh. Ba, phụng sự hiền thánh, cứu giúp hoạn nạn, dùng phước báu này mà làm cứu tinh hộ mạng. Nói bao quát, vận dụng trí tuệ vĩ đại mà chiến thắng những gì vùi lấp tâm thức và cuộc đời. Phụng hành như thế thì hiện tại đã được cát tường, không tai họa oan uổng. Nên giới đức và tuệ giác trong sáng thì đời nào cũng hạnh phúc an toàn. Phật nói những pháp cú như sau.

Pc 61. Thờ mặt trời là vì ánh sáng, thờ cha mẹ là vì ân đức, thờ vua chúa là vì họ mạnh, vì da văn mà tôn thờ bậc Giải thoát. Pc 62. Con người vì mạng sống mà cầu y sĩ, vì hơn người mà dựa cường hào. Còn Pháp thì ở nơi tuệ giác, làm phước theo Pháp thì đời đời sáng tỏ. Pc 63. Xét bạn bè ở mưu kế, xét người quen lúc cấp bách, xét vợ chồng ở trong phòng, biết trí thức lúc nói năng. Pc 64. Đa văn đem lại lợi ích trước mắt, lợi ích cho vợ con, anh em, bạn bè. Đa văn lại đem lại lợi ích cho đời sau. Và đa văn được dồn lại thì thành thánh trí. Pc 65. Đa văn giải tán lo buồn, uất hận, trừ khử bao nhiêu tai biến bất tường. Muốn được yên ổn cát tường, hãy tôn kính các bậc đa văn.

Trưởng giả Hảo thí nghe những pháp cú Phật nói thì định kiến và hoài nghi tan biến như mây tan. Ông chịu trị bịnh bằng y khoa và tin tưởng vào đạo đức. Cơ thể yên tĩnh, trọng bịnh tan đi như được uống nước cam lộ. Trong ngoài thư thái, thân tâm ổn định, ông được đạo quả Tu đà hoàn, dân chúng kính mến.

Truyện 13

Phải dùng vũ lực...

Phía Nam nước La duyệt kỳ có núi lớn, cách đô thành 2 trăm dặm. Thương khách phía Nam phải đi qua núi ấy. Đường núi sâu hiểm. Năm trăm giặc cướp chiếm cứ cái hiếm ấy mà cướp của. Chúng ngày càng lộng hành. Thậm chí thương khách bị cả sự đầu độc của chúng. Vua truy kích cũng không bắt được.

Bấy giờ Phật tạm trú ở đây, thương cả nạn nhân và bọn cướp. Ngài nghĩ phải cứu họ như vớt những tảng đá rơi xuống vực thắm. Ngài biến hiện 1 người phục sức rất sang, mang kiếm, cầm cung, cưỡi ngựa mà đến. Ngựa thì yên cương bằng vàng, ngọc sáng trang bị cùng mình, rồi dục cho hý vang lên mà vào đường núi. Bọn cướp thấy, mừng rằng làm giặc mấy năm nay mới được mồi tốt. Con mồi này như trứng rơi vào đá đây ! Chúng dàn ra, vây lại, kéo cung, vung đao, muốn thanh toán liền. Người biến hiện dương cung lên, mỗi mạng lãnh 1 mũi tên, hoa kiếm lên, mỗi mạng lãnh 1 vết thương. Chúng gục ngã, quằn quại dưới đất mà đầu hàng. "Ngài là vị thần nào mà uy dũng dường này". Xin ngài tha chết cho chúng con. Xin nhổ tên, cứu thương cho. Chúng con đau không chịu nổi. Người biến hiện nói, mũi tên và vết thương ấy đâu có bằng cái lo cướp của và cái ngu giết người. Các người không bỏ cái lo ấy thì vết thương các người bị, thần y chữa cũng không lành, không bỏ cái ngu ấy thì mũi tên các người bị, tráng sĩ nhổ cũng không lên. Chữa được, nhổ được, phải là đa văn về Pháp và Giới. Thế nên cái trí đa văn là ánh sáng, ánh sáng này mới xóa được tối tăm của cuộc đời. Đa văn mới đem lại yên vui, đem lại sự bền vững cho yên vui. Người biến hiện trở lại thân Phật, với sắc tướng và ánh sáng siêu phàm, và nói những pháp cú như sau.

Pc 66. Dao búa không gì hơn lo buồn. Cung tên không gì hơn ngu muội. Tráng sĩ cũng không trừ được dao búa, cung tên như thế. Trừ được chỉ có đa văn. Pc 67. Người mù nhờ đa văn mà như có mắt, kẻ đi trong bóng tối nhờ đa văn mà có đuốc. Đa văn lại dắt dẫn người khác như người sáng mắt dắt dân người không mắt. Pc 68. Vì thế mà phải trừ khử sự mù quáng, xa rời sự kiêu ngạo, xa rời lạc thú sang giàu. Hãy lo học, lo đa văn, như thế gọi là tích trữ phước dức.

Cả nhóm 5 trăm người thấy Phật, nghe pháp cú Ngài nói, thì phục xuống mà lạy, thề khắc phục tội ác. Mũi tên và vết thương tự biến mất. Vui mừng mở ra, bái lĩnh 5 giới tại gia. Biên giới an ninh từ đó, và ai cũng hoan hỷ.

Phẩm 4, TIN TƯỞNG

Truyện 14

Đi chân trên nước mà không chìm

Đông nam nước Xá vệ có con sông lớn, vừa sâu vừa rộng. Có 1 làng với 5 trăm hộ dân ở bên bờ sông, chưa biết đạo đức, sống quê mùa. Nhưng Phật biết họ có cái phước đắc độ, nên đến bên bờ sông, ngồi dưới gốc cây lớn. Cả làng thấy Phật có sắc tướng và ánh sáng kỳ lạ thì ai cũng sợ, cũng kính, cùng đến chào, lạy. Phật mời ngồi, nói Pháp cho họ. Họ nghe nhưng không tin. Quen dối trá nên họ không tin tiếng nói chân thành. Phật biến hiện 1 người từ phía nam dòng sông, đi chân trên nước mà nước chỉ ngập đến mắt cá. Người ấy đến trước Phật và lạy Ngài. Cả làng thấy vậy hoảng sợ, hỏi, chúng tôi ở đây xưa nay mà chưa thấy ai đi chân trên nước. Ông là ai, có phép lạ gì mà đi được, không chìm ? Người biến hiện nói, tôi ở phía nam sông này. Nghe Phật đến đây, tôi quá ngưỡng mộ, nhưng đến bờ sông không làm sao qua được. Hỏi người bên đó, người ấy nói, nước sông chỉ ngập mắt cá, sao không lội mà qua. Tôi tin lời người ấy mà qua được, chứ không có phép lạ nào cả. Phật khen ngợi, nói tốt lắm, có đức tin chân thành thì vực thắm luân hồi cũng vượt qua được, sá gì dòng sông vài dặm. Ngài nói những pháp cú như sau.

Pc 72. Tin tưởng thì đạt được Pháp, và Pháp đưa đến Niết bàn. Từ đa văn mà đạt được trí tuệ thì đến đâu cũng bừng sáng. Pc 73. Tin tưởng vượt qua sông sâu, do "nhiếp pháp" làm thuyền trưởng. Tinh tiến diệt trừ thống khổ, và tuệ giác đạt đến "bờ bến bên kia". (*) Pc 74. Người có pháp hạnh tin tưởng thì được chư vị Thánh trí tán thưởng. Và thích thú "vô vi" thì cởi mở hết thảy mọi sự ràng buộc. Pc 75. Có tin tưởng, có giới hạnh, thì tuệ giác hiện hành. Người anh dũng ấy vượt bỏ mọi tập tính mà thô nhất là tập tính thịnh nộ, từ đó mà thoát khỏi hầm hố sâu thẳm. (*)

Trong pháp cú 73, "nhiếp pháp" nên hiểu thu hết toàn lực ; "diệt trừ thống khổ" nên hiểu vượt được mọi sự cực nhọc.

Dân làng bấy giờ nghe Phật nói thì tin tưởng, vì đã thấy chứng cứ. Tâm họ mở rộng ra, lòng tin của họ vững chắc. Họ xin Phật cho nhận lãnh 5 giới mà làm những " người có đức tin trong sáng". Đức tin ấy ngày càng tăng lên, nên Pháp được trải rộng ra ở vùng này.

Truyện 15

Được tài sản lớn

Thời Phật có đại trưởng giả tên Tu đà ra, giàu lớn, lại tin vào đạo đức. Tự nguyện suốt đời, đến ngày 8/12 mỗi năm thì kính mời Phật và Thánh chúng mà hiến cúng. Ông qua đời thì dặn con chớ bỏ lời nguyện ấy. Con ông tên Tỳ đà ra, sau này nghèo quá, gần đến 8/12 mà chưa liệu biện được gì nên rất buồn. Phật bảo tôn giả Mục kiền liên đến hỏi coi. Tỳ đà ra thưa, con không quên lời nguyện của cha con. Xin đức Thế tôn chớ bỏ con, 8/12, quang lâm đến nhà cho con hiến cúng. Tôn giả Mục kiền liên về thưa Phật như vậy. Tỳ đà ra đem vợ con đến cha vợ làm tin mà mượn 2 lạng vàng, về chuẩn bị đầy đủ. Phật và Thánh chúng đến, thọ trai rồi về tinh xá. Tỳ đà ra mừng lắm, không gợn một chút hối tiếc. Nửa đêm hôm ấy vàng ngọc tự nhiên đầy rương hòm như cũ. Sáng ngày, vợ chồng Tỳ đà ra nhìn thấy thì mừng lắm. Nhưng vừa mừng vừa sợ. Sợ quan quyền biết mà tra hỏi. Họ bàn nhau đến thưa Phật. Phật nói, Tỳ đà ra, cứ yên tâm sử dụng, đừng ngờ đừng sợ gì hết. Anh tin tưởng, chết cũng không trái lời cha. Anh đủ cả 7 thứ "tài sản thánh nhân" nên cảm ra tài sản như vậy, không tai họa gì đâu. Vận dụng trí tuệ mà làm theo 7 thứ tài sản thánh nhân thì, bất cứ nam hay nữ, sinh ra ở đâu, [đến nỗi ngay trong hiện tại], cũng có phước báo tự nhiên. Phật nói các pháp cú như sau.

Pc 84. Tín (tin tưởng) là tài sản số 1, Giới (giới hạnh) là tài sản số 2, Tàm (tự thẹn) là tài sản số 3, Quí (thẹn người) là tài sản số 4, Văn (đa văn) là tài sản số 5, Thí (san sẻ) là tài sản số 6, Tuệ (giác ý) là tài sản số 7. Pc 85. Từ tin tưởng mà giữ giới hạnh, thường xuyên quán sát Pháp, vận dụng trí tuệ mà tự lợi lợi tha [qua 7 thánh tài], tôn thờ, kính trọng, không quên. Pc 86. Sống mà có 7 thánh tài thì, bất kể nam hay nữ, trọn đời không nghèo, thành bậc hiền trí nhận thức chân lý của Pháp.

Tỳ đà ra nghe Phật dạy như vậy lòng càng tin tưởng, về nhà đem lời Phật nói cho vợ con học tập. Cả nhà nhờ vậy mà nối nhau được đạo quả Tu đà hoàn.

Phẩm 5, GIỮ GIỚI

Truyện 16

Đừng quá lo cho thân thể

Quốc gia Ba la nại có hòn núi cách đô thành quãng 40 dặm. Tại đây có 5 vị Tỷ kheo cư trú tu tập. Nhưng sáng sớm lo vào đô thành khất thực, rồi lo về mà gần tối mới đến núi. Đi về như vậy mệt đến độ không ngồi thiền hay "tư duy tu" gì được, mấy năm nay rồi mà không được đạo quả nào. Phật thương xót, biến hình làm 1 cư sĩ, đến hỏi, chư vị ẩn cư hành đạo như vầy có mệt lắm không ? Chư vị nói, ở đây xa đô thành quá, thân thể lại cần cái ăn. Phải lo cái ăn như vậy, hết còn tu chứng gì được. Có thể chúng tôi sẽ kết thúc sinh mạng ở đây, và trong tình trạng như vầy ! Cư sĩ thưa rằng, theo con biết, cái gốc của sự tu chứng là giữ giới hạnh và chuyên chỉ quán, không quá lo cho thân thể. Ăn uống vừa đủ sống thì thôi. Quá lo cho thân thể hơn lo về chỉ quán, thì làm sao không khổ, không đắc đạo. Con xin hiến cúng ngày mai, chư vị nghỉ đi khất thực 1 ngày. Chư vị Tỷ kheo thích thú, thư thái mà chỉ quán, không phải lo gì. Cư sĩ y lời, đúng ngọ tiến cúng. Ngọ trai rồi chư vị an hòa vì thanh đạm. Và cư sĩ tụng mấy pháp cú như sau.

Pc 94. Tỷ kheo đứng trong giới luật, phòng thủ các giác quan, ăn uống biết tiết chế. Tỷ kheo cảnh tỉnh cho ý thức thích ứng như vậy. Pc 95. Đem Giới chiến thắng Tâm, dùng Định phòng thủ Ý. Từ bên trong mà học chánh quán, thành chánh trí. Pc 96. Minh mẫn mà giữ giới, tư duy bằng chánh trí, hành đạo đúng Pháp như vậy thì tự thanh trừng, diệt khổ não.

Tụng những pháp cú ấy rồi, cư sĩ trở lại thân Phật, với hào quang và tướng hảo của Ngài. Năm vị Tỷ kheo vừa phấn chấn, vừa say sưa, trong sự chỉ quán và sự trì giới, cùng thành bậc A la hán.

Phẩm 6, NHIẾP NIỆM

Truyện 17

Hãy biết về thân. "Biết về thân
thì khác gì gặp Phật"

Khi Phật tại thế, Phất sa vương là bạn thân của Bình sa vương, nhưng Phất sa vương chưa biết Phật pháp. Ông cho làm 1 đóa hoa bằng 7 loại vàng ngọc, đem tặng Bình sa vương. Ông này đem hoa ấy hiến Phật, thưa, bạn con là Phất sa vương, tặng con hoa này. Con hiến lên đức Thế tôn để mong bạn con tâm ý mở ra, biết gặp Phật nghe Pháp quí Tăng. Kính bạch đức Thế tôn, con nên dùng cái gì để tạ ơn bạn con ? Phật nói, hãy sao kinh "Nói về 12 chi duyên khởi" mà tặng. Ông ấy nhận được kinh này thì sẽ tin và hiểu. Bình sa vương sao chép kinh này, và kèm theo thư riêng, nói, ông bạn cho tôi hoa báu, tôi xin hiến lại hoa Pháp. Xin ông tường lãm để chúng ta cùng hưởng hương vị của Pháp.

Phất sa vương nhận được bản kinh, đọc đi đọc lại, tin hiểu rất rõ. Ông than, Pháp hóa tinh túy mầu nhiệm đến mức này, làm ta thấy ra, cái vinh dự của ngôi vua, và cái thỏa thích của 5 giác quan, đích thị là đứng đầu gây ra lo âu khổ não. Bao kiếp ta quen sống trong đó, ngày nay mới tỉnh. Nhìn lại dòng đời, chẳng có gì đáng ham cả. Ông triệu tập quần thần, đem quốc sự giao cho thái tử. Rồi tự xuống tóc mà làm tăng sĩ, khoác y cầm bát, đến xưởng thợ gốm ngoài đô thành La duyệt kỳ, xin nghỉ lại để ngày mai vào đô thành ấy khất thực, rồi đến yết kiến Phật, bái lĩnh Pháp và Giới.

Nhưng Phật biết ngày mai Phất sa vương đã hết nghiệp báo mà không kịp thấy Ngài, không được nghe Pháp. Ngài biến hiện 1 vị Tỷ kheo, đến xin nghỉ cùng chỗ với Phất sa vương, hỏi, ngài ở đâu đến đây ? thầy ngài là ai? tại sao ngài làm tăng sĩ ? ngài gặp Phật chưa? Tôi chưa gặp Phật, chỉ đọc kinh Nói về 12 chi duyên khởi mà đi tu. Ngày mai, vào đô thành khất thực rồi yết kiến Phật. Vị Tỷ kheo biến hóa nói, mạng người mong manh lắm, biết đâu sự vô thường tử vong bất thần ập đến ? Ngay lúc nào có thể thì nên quán sát thân thể khó có mà dê mất. Hãy tư duy nó vô thường, nó bất tịnh, nó trống không, nhưng nó rất hữu ích, biết quí kính Tam bảo, biết làm phước đức... Biết thân như vậy, thì khác gì gặp Phật. Vị Tỷ kheo biến hình tụng lại những pháp cú như sau.

Pc 112. Hãy nhận thức con đường thiết yếu dẫn đến chốn Bất tử. Con đường ấy đưa người đến sự diệt tận mọi thứ phiền não sơ hở, làm cho đạt được lợi ích quí báu là tự đến qui y Phật]. Pc 113. Đạt được lợi ích quí báu, tự đến qui y Phật, thì ban ngày cũng như ban đêm tưởng niệm Phật Pháp Tăng. Biết tự ý thức như vậy thì là con Phật. Pc 114. Con Phật thì ban ngày cũng như ban đêm tưởng niệm Phật, tưởng niệm Pháp của Phật dạy, tưởng niệm Tăng sống theo Pháp ấy ; tưởng niệm sự vô thường của thân thể, tưởng niệm sự giữ giới, tưởng niệm sự san sẻ. Hoặc tưởng niệm [3 cái cửa thông đến sự Giải thoát là] biết vốn không thật có, biết toàn là ảo ảnh, biết không đáng lấy làm mục đích của đời sống. Hãy nhiếp niệm [theo một, hay hai, hay đủ cả, về 9 sự] tưởng nhớ như vậy.

Ngay nơi chỗ nghỉ tạm với nhau, vị Tỷ kheo biến hiện giải thích đạo lý "vô thường" cho Phất sa vương. Ông định tâm tư duy, thành bậc A na hàm. Phật biết sự đắc đạo của ông nên trở lại thân Phật cho ông thấy ánh sáng và sắc tướng siêu phàm của Ngài Phất sa vương kinh ngạc, hoan hỷ, phấn chấn, phục xuống kính lạy. Phật lại bảo, nghiệp báo kết thúc là kết thúc nợ cũ, nên mừng, đừng sợ. Ông thưa, con xin tuân lời đức Thế tôn dạy con.

Sáng ngày, gần đến giờ ăn, Phất sa vương vào đô thành khất thực, gặp con bò mẹ mới sinh con, sợ mất con nên húc chết Phất sa vương. Ông sinh lên Bất hoàn thiên. Phật bảo đệ tử hỏa thiêu và xây tháp. Ngài nói với chư vị đệ tử, rằng ác báo không thể không cẩn thận.

Phẩm 7, NHÂN TỪ

Truyện 18

Cái phép của Phật là
không được ăn thịt Phật ở nước La duyệt kỳ. Cách đô thành này 5 trăm dặm có vùng núi, với 1 xóm 122 người sống ở đó, bằng nghề săn thú rừng. Cơm áo của họ toàn do thịt thú ấy. Họ không biết làm đất làm ruộng. Họ thờ quỉ thần, không biết Tam bảo là gì. Nhưng tuệ giác của Phật biết họ có thể đắc độ. Ngài đến xóm ấy, ngồi dưới gốc cây lớn. Đàn ông cả xóm đi săn, chỉ có phụ nữ ở nhà. Những phụ nữ này thấy hào quang và sắc tướng của Phật chiếu sáng, cây đá rực màu hoàng kim. Lớn cũng như nhỏ, họ biết Phật là bậc thần kỳ. Họ lạy rồi ngồi. Phật nói cho biết cái tội của sự sát sinh và cái phước của sự nhân từ. Họ nghe cái Pháp như vậy thì mừng lắm, thưa Phật, chúng con là dân miền núi, chỉ biết giết thú rừng mà ăn. Chúng con muốn dâng Ngài vật thực khiêm tốn ấy. Xin Ngài thọ dụng cho chúng con. Phật nói, cái phép của Phật là không được ăn thịt. Như lai có đem theo đồ ăn, các người khỏi lo sắp đặt. Ngài nói thêm, con người thiếu gì cái ăn được. Tại sao không ăn những thứ tốt hơn mà cứ phải giết sinh vật để sống và sa vào chỗ khổ? Chúng ta có thể ăn ngũ cốc. Hãy xót xa mà nghĩ ngay các giống vi sinh cũng muốn sống như ta. Giết chúng để nuôi mình thì tội ác không mất đi đâu cả. Nên nghĩ nhân từ, bất sát, thì không đời nào tai họa. Bấy giờ đức Thế tôn nói những pháp cú như sau.

Pc 115. Nhân từ thì không sát sinh, thường xuyên chế ngự thân mình. Như thế đó là xứ sở của sự bất tử, đến đâu cũng không lo gì. Pc 116. Không sát sinh là nhân từ, thận trọng lời nói, giữ gìn ý nghĩ. Như thế đó là xứ sở của sự bất tử, đến đâu cũng không lo gì. Pc 119. Chắp tay kính trọng sự "vô vi", không tổn hại chúng sinh, không va chạm với người. Như thế đó là thích ứng với phạn hạnh. Pc 120. Thường xuyên nhân từ, thương xót, lòng sạch như Phật dạy, biết vừa đủ, biết dừng lại. Như thế đó là vượt khỏi sinh tử luân hồi.

Phật nói xong những pháp cú ấy thì nhóm đàn ông đi săn vừa về. Những bà vợ nghe Pháp nên không ra đón như cũ. Nhóm đàn ông kinh ngạc, nghi ngờ, lấy làm lạ sự bất thường ấy. Bỏ cả thịt đã săn được, họ tìm, thấy vợ họ đang ngồi trước Phật, chắp tay nghe Pháp. Đùng đùng nổi giận, họ toan hành hung, làm nhục Phật. Các bà vợ can rằng đây là bậc thần kỳ, chớ nổi ác ý với Ngài. Nghe biết như vậy, họ hối hận hết sức, cùng nhau lạy Phật. Phật nói lại cái phước không sát sinh và cái tội tàn hại sinh mạng. Những người chồng hiểu ra, quì dài thưa Phật, bọn con sống ở núi rừng, với cái nghề săn bắn. Tội ác dồn lại quá nhiều. Chúng con nên làm sao để khỏi ác báo ? Đức Thế tôn lại dạy họ bằng 2 pháp cú như sau.

Pc 128-129. Đi theo con đường nhân từ, thương xót tất cả, giúp đỡ hết thảy, người như vậy thì được 11 sự tán thưởng : (

1) phước thường theo mình (2) ngủ yên thức yên (3) không bị ác mộng (4) nhân loại ưa thích (5) chư thiên hộ trì (6) không bị thuốc độc (7) không bị binh lính (8) không chết nước (9) không chết lửa (10) ở đâu cũng hữu ích (11) chết lên tầng trời Phạn thiên. Mười một sự tán thưởng là như vậy.

Phật dạy rồi, tất cả lớn nhỏ, 122 người, càng vui lên, càng tin tưởng, tiếp nhận. Ai cũng kính giữ 5 giới. Phật nói với Bình sa vương cấp ruộng đất cho họ, để họ có cái ăn bằng lúa gạo. Do vậy, sự cảm hóa của lòng nhân từ trải rộng ra, và quốc gia an toàn.

Truyện 19

Sát sinh để cầu sống
là đi xa lẽ sống

Có 1 quốc vương lớn tên Hòa mặc, ở vùng biên giới, chưa biết Tam bảo, sự cảm hóa thần thánh của Tam bảo ông càng chưa biết. Ông tôn thờ Phạn chí, làm theo tà giáo quái quỉ. Cả nước tôn sùng sự sát sinh để cúng tế. Bấy giờ mẹ vua Hòa mặc bịnh đến liệt giường mòn chiếu. Hòa mặc không tin thuốc men. Ông ra lịnh cho các cô các bà đồng bóng van vái. Nhưng hết năm trọn tháng vẫn chưa lành. Ông mời 200 giáo sĩ Bà la môn vào cung, đãi đằng ăn uống rồi nói, bịnh mẹ tôi khốn đốn lâu ngày mà không biết vì lý do gì. Các vị lắm trí thức, biết tướng số, thiên văn địa lý biết rành tất cả, xin chỉ dẫn cho tôi. Họ nói, bịnh của thái hậu là do tinh tú hỗn loạn, âm dương bất hòa. Hòa mặc nói, tôi phải làm cách nào? Họ bảo, hãy san bằng 1 nơi cao ráo, thiết đàn mà thờ trời và 4 phương nhật nguyệt tinh tú. Huy động đủ 100 loại sinh vật và 1 đứa bé, giết mà tế trời. Nhà vua phải đích thân đưa mẹ đến đó, quì lạy, cầu xin, mới được lành bịnh. Hòa mặc lo sắm đủ hết, [kể cả đứa bé], sai người trói dắt, xua cả ra đường, tiếng kêu thảm thiết, chấn động trời đất. Từ cửa hướng đông xua ra chỗ đàn tế, sắp giết để cúng.

Phật đại từ bi, xót thương sinh vật, [xót thương đứa bé], xót thương cái ngu của Hòa mặc đến nỗi định giết bao nhiêu sinh mạng, [kể cả sinh mạng 1 đứa bé], để mong cứu cho 1 người ! Ngài cùng đại chúng vận dụng thần thông đến nước của Hòa mặc. Trên đường cửa đông, Ngài gặp ông vua này, gặp các giáo sĩ Bà la môn, gặp bầy sinh vật [cùng đứa bé] khốn khổ, kêu rống thảm thiết. Từ xa, Hòa mặc đã thấy Phật như vầng mặt trời mới mọc, như vầng mặt trăng tròn đầy, hào quang sắc tướng sáng rực trời đất. Dân chúng ai cũng kính mến. Bầy sinh vật [và đứa bé] kêu rống như van xin, như cầu cứu. Ông tức thì tới trước, xuống xe, bỏ lọng, phục xuống lạy Phật, rồi quì dài mà vấn an Ngài. Ngài mời ngồi, hỏi ông đi đâu mà dùng nghi vệ như vầy ? Ông vòng tay, thưa, mẹ con bị bịnh đã lâu, con hỏi nhiều người, được biết phải tạ tội tinh tú thần linh khắp cả 5 phương 4 hướng, mới lành. Phật nói, đại vương, ông hãy nghe Như lai nói một lời. Muốn có lúa thì phải làm ruộng, muốn giàu lớn thì phải san sẻ của cải, muốn sống lâu thì phải đại nhân từ, muốn trí tuệ thì phải học hỏi. Bốn sự như vậy toàn là tùy cái giống như thế nào thì được cái trái y như thế. Thêm nữa, ông nên nghĩ, nhà giàu đâu có ham thức ăn tồi tệ. Chư thiên cũng như vậy mà thôi. Cung điện của họ là 7 chất liệu vàng ngọc, y phục và thực phẩm là tự nhiên mà có. Họ đâu có bỏ bữa ăn nào cũng ngon ngọt như vị cam lộ mà ăn thức ăn xấu, dở. Ông cúng tế thần linh bất chánh là lấy tà làm chánh. Ông sát sinh để cầu sống là đi xa lẽ sống. Sát hại bao nhiêu sinh mạng để mong cứu 1 người thì cứu đâu có được. Đức Thế tôn nói pháp cú như sau.

Pc 132. Giả sử suốt đời phục dịch theo ý người, giết cả voi ngựa mà tế trời, cũng không bằng thực hành một sự nhân từ.

Nói rồi, Phật phóng ánh sáng lớn, chiếu mạnh vào vũ trụ. Chúng sinh trong 3 nẻo đường dữ và trong 8 sự tai nạn đều vui vẻ cả, theo thế giới họ ở. Đại quốc vương Hòa mặc nghe Pháp nhiệm mầu, lại thấy ánh sáng của Phật, thì cực kỳ hoan hỷ, được đạo quả Tu đà hoàn. Mẹ ông nghe Pháp thì toàn bộ giác quan thư thái, cơn bịnh tiêu tan. Hai trăm Phạn chí thấy ánh sáng và sắc tướng của Phật, nghe Phật nói pháp cú, thì hổ thẹn, sám hối, nguyện làm đệ tử, Phật chuẩn nhận cho làm Tỷ kheo cả, theo chí nguyện của họ. Quốc vương và đại thần xin hiến cúng Phật 1 tháng, đem Pháp mà quản trị quốc gia. Quốc gia, vì vậy, rất thịnh vượng•

Phẩm 8, NÓI NĂNG

Truyện 20

"Con người ở đời,
búa nằm trong miệng"...

[Như truyện 19 mới nói], Phất sa vương vào khất thực trong đô thành La duyệt kỳ, bị húc chết bởi con bò mẹ mới sinh con. Chủ con bò này sợ quá, đem bán cho người khác. Người này dắt đi uống nước, từ đằng sau nó húc chết người này. Con của người này tức giận giết chết, đem thịt ra chợ bán. Một người làm ruộng mua đầu con bò, móc vào đòn cây vác về. Cách nhà còn hơn 1 dặm, anh ngồi nghỉ dưới gốc cây, treo đầu bò lên trên nhánh cây. Một lát dây đứt, đầu bò rơi trúng đầu anh. Sừng nó đâm vào đầu, anh chết tức thì. Thế là chưa tròn 3 ngày mà 1 con bò giết chết đến 3 mạng người.

Bình sa vương cùng quần thần đến Phật, bỏ hết nghi vệ đế vương, ông lạy Phật rồi vòng tay thưa Ngài, rất quái lạ, kính bạch Thế tôn ! Chỉ 1 con bò mẹ mà giết đến 3 mạng người ! Con xin Ngài cho con biết có tai biến gì không? Phật dạy, ác báo nó đến là có nguyên ủy từ trước. Bình sa vương xin Phật kế cho nghe cái nguyên ủy như vậy. Phật nói, đời trước có 3 người khách buôn đến nước khác, ở đậu trong nhà 1 bà già cô độc. Bà này đòi tiền thuê. Ba người thấy bà già cô độc nên khinh thường, không muốn trả. Đợi bà đi vắng, họ lặng lẽ bỏ đi. Bà già về, không thấy họ, hỏi hàng xóm biết họ đi cả rồi. Bà tức giận, đuổi tìm rất mệt mới gặp. Bà đòi tiền, 3 người mắng, trả rồi, sao còn đòi nữa ? Ba người đồng thanh "húc" bà, không chịu trả. Bà già nghĩ mình cô đơn, yếu đuối, làm gì được chúng. Bà uất ức, thề với cả 3 người, tôi thề đời sau gặp là tôi giết, đắc đạo đi nữa tôi cũng không tha ! Giết được các người tôi mới cam tâm !

Kể chuyện rồi, Phật nói với Bình sa vương, đại vương chắc đã đoán biết. Bà già là con bò, 3 khách buôn bị nó húc chết thì Phất sa vương là 1. Phật nói 3 pháp cú như sau.

Pc 133. Với lời nói ác mà mắng nhiếc người, khinh miệt người, làm như vậy thì thù oán càng sinh sôi ra. Pc 134. Nói từ tốn, lời lẽ làm người vui lòng, kính nể người, bỏ oán kết, nhịn điều dữ, thì thù oán tự biến mất. Pc 135.

Con người ở đời búa nằm trong miệng, vì vậy chém mình bởi lời nói dữ.

Phật dạy pháp cú như vậy, Bình sa vương và thuộc quan của ông, ai cũng kính trọng, nghiêm túc, nguyện sùng bái thiện hạnh, và lạy Ngài mà cáo từ.

Phẩm 9, SONG SONG

Truyện 21

"Phật như vua"...
"Phật như người kéo xe"...

Xưa, quốc vương Xá vệ tên Ba tư nặc, đến Phật, xuống xe, bỏ lọng, cởi kiếm, thoát giày, vòng tay đi vào, cả người phục xuống, lạy ngang chân Phật, rồi quì dài mà thưa, ngày mai con xin thiết trai hiến cúng Phật tại 1 công trường ngã tư. Con thỉnh cầu như vậy là muốn quốc dân biết Phật cực tôn mà nguyện xa lánh quỉ thần yêu quái, kính giữ ngũ giới để tiêu trừ tai họa cho quốc gia. Phật dạy, tốt lắm, Ba tư nặc vương ! Quốc chúa thì phải có sự lãnh đạo thông minh, đem Pháp hướng dẫn dân chúng để cầu hạnh phúc cho ngày mai. Ba tư nặc vương thưa, thật đúng như vậy, bạch đức Thế tôn ! Con xin về để lo liệu cho chu đáo. Con muốn tự tay con dọn trai soạn, thân hành mời Phật và thánh chúng đến công trường ngã tư. Phật và thánh chúng đến, ngồi yên vị, thì Ba tư nặc vương tự tay bưng mời. Phật thọ trai rồi thuyết Pháp cho ông, ngay nơi đầu đường ngã tư. Người coi đông vô số, trong đó có 2 người khách buôn. Một người nghĩ, Phật như vua, đệ tử như tôi. Phật nói Pháp, đệ tử làm theo. Ba tư nặc vương thật thông minh, biết Phật cực tôn mà khiêm tốn cung phụng. Một người nghĩ, Ba tư nặc vương thật khờ dại. Làm vua rồi còn muốn gì nữa ! Phật như người kéo xe, đệ tử như xe. Xe được kéo đi khắp đây đó, có gì đâu mà khiêm tốn tôn thờ. Hai người đi với nhau 30 dặm thì nghỉ tại 1 quán rượu. Người nghĩ hiền thì 4 vị Thiên vương hộ vệ. Người nghĩ ác thì quỉ thần làm cho rượu vào bụng nóng như lửa đốt, lết ra quằn quại trong vết xe đi. Sáng sớm, hàng trăm cỗ xe khách buôn đi qua, làm anh tử nạn. Người bạn sáng ngày tìm thấy, nghĩ mình về nước, người trong nước nghi mình hại người đoạt của. Thôi thì bỏ luôn của bất nghĩa mà lánh đi cho nhẹ mình.

Anh đến nước khác, gặp lúc vua nước ấy chết mà không có con lớn. Sách sấm nói, có người nghèo nước khác đến làm vua nước này. Vua cũ có con ngựa thần, biết người ấy thì quì xuống. Triều thần tức thì trần thiết xa giá cho ngựa thần kéo, với ấn tín cân đai đủ cả mà tìm đón quốc vương mới. Người coi đông đến hàng ngàn. Anh chàng khách buôn cũng có trong số đó. Quan thái sử nói, tôi thấy phía trên người này có mây vàng như cái lọng che. Đó là khí tượng của bậc đế vương. Ngựa thần cũng kéo xe đến, cúi xuống liếm chân anh. Triều thần, với nước thơm rửa chân anh, tôn làm quốc vương. Anh nghiễm nhiên ngồi trên ngai vua, phán truyền việc nước. Thâm tâm anh nghĩ, mình làm gì mà được như vầy. Đây là ơn Phật cho. Anh cùng triều thần hướng về nước Xá vệ, từ xa vọng bái mà khấn Phật, con là người nghèo, nhờ ơn Phật mà được làm vua. Con bái thỉnh Phật, ngày mai cùng các bậc La hán thần thông, hạ cố đến đây cho con hiến cúng liên tiếp 3 tháng. Từ xa vọng bái thỉnh cầu như vậy mà Phật biết rất rõ, bảo tôn giả A nan, nói với chư vị Tỷ kheo La hán, ngày mai phó thỉnh thì ai cũng thần thông biến hiện, cho vua và dân nước ông hoan hỷ. Phật và chư vị Tỷ kheo La hán đến nước ấy bằng thần thông, ngồi theo thứ tự cực kỳ trang nghiêm. Vua tự tay đưa nước để Phật và thánh chúng rửa tay thọ trai. Thọ rồi Phật thuyết Pháp cho ông. Ông bạch Phật, con vốn thấp hèn mà tại sao được như vầy ? Phật nói, trước đây vua của ông đã hiến cúng Như lai tại 1 công trường ngã tư. Ông đã nghĩ Phật như vua, nên nay làm vua. Còn người đi với ông đã nghĩ Phật như xe, nên chết nơi vết xe đi. Do ý nghĩ hiền hay ác mà nói hiền nói ác. Hiền với ác là mình tự làm lấy, không phải trời rồng quỉ thần đem đến. Phật nói những pháp cú như sau.

Pc 145. Đối với các pháp, tâm là căn bản, là đứng đầu, là chủ đạo. Trong tâm nghĩ ác thì miệng nói theo, thân làm theo, và đau khổ tự theo người ấy như xe lăn theo vết cũ. Pc 146. Đối với các pháp, tâm là căn bản, là đứng đầu, là chủ đạo. Trong tâm nghĩ lành thì miệng nói theo, thân làm theo, và hạnh phúc tự theo người ấy như bóng theo hình.

Phật nói pháp cú ấy rồi, vua và thần dân, đông vô số kể, ai nghe cũng rất hoan hỷ, và được "con mắt của Pháp".

Truyện 22

Lưu ly đảo chính

Trưởng giả Thiện thí mua khu lâm viên của thái tử Chiến thắng, chung nhau kiến thiết tinh xá, phụng hiến Thế tôn. Ai cũng hiến cúng Phật và Tỷ kheo tăng 1 tháng. Phật nói phong phú cho 2 người về cái Pháp trong sáng, và ai cũng thấy được "dấu vết của Pháp". Thái tử Chiến thắng vui vẻ, trở lại đông cung, tán dương đức tính của Phật bằng âm nhạc, và tự thích thú theo cách đó. Em của thái tử là vương tử Lưu ly, thường ở bên vua. Vua, bấy giờ, mặc đồ trắng, đi với cận thần và hoàng hậu đến Phật, lạy Phật rồi nhất tâm nghe Pháp. Vương tử Lưu ly ở nhà, coi giữ ngai vàng và những đồ tiêu biểu của ngôi vua. Gian thần như A tát đà và đồng bọn, với mưu gian mà nói, vương tử thử dùng ấn tín và ngọc đái của vua, ngồi lên ngai vua, coi giống vua không. Lưu ly làm theo, mới mặc hoàng bào, ngồi lên ngai vàng, thì bọn nịnh thần tức khắc lạy mừng, rằng ngài đúng là vị đại vương mà dân chúng mong muốn. Nhưng, chúng nói, ngai vàng không phải ngồi lên rồi bước xuống cũng được ! Chúng lập tức huy động giáp sĩ, tuốt gươm, tuyên bố vua cũ không được hồi cung. Vua và hoàng hậu chạy trốn đến nước Xá di, nhưng nửa đường mệnh vong cả. Lưu ly tuyên bố chấp chính, tuốt gươm đến giết anh là thái tử Chiến thắng. Thái tử không sợ hãi gì hết, mặt không biến sắc, mỉm cười mà đón nhận đường gươm. Trong khi chưa chết hẳn, thái tử nghe trong không trung có tiếng nhạc đón rước. Phật ở tinh xá Kỳ hoàn nói pháp cú như sau.

Pc 162. Tạo ra sự vui mừng thì đời này vui mừng, đời sau vui mừng. Người làm lành thì đời nào cũng vui mừng. Người ấy vui mừng vì thấy cái phước mình làm ra mà yên tâm. Pc 164. Đời này hoan hỷ, đời sau hoan hỷ. Đời nào người làm lành cũng hoan hỷ. Người ấy tự hoan hỷ rằng mình đã tự phò hộ mình, nên đời sau hưởng phước thì đẹp dạ hơn lên.

Lưu ly mà bấy giờ là Lưu ly vương, động binh đánh nước Xá di, tàn hại họ Thích, những người đã được đạo quả Tu đà hoàn. Hắn tàn bạo hết lẽ, đủ mọi tội nghịch. Phật ghi nhận sau 7 ngày nữa hắn bị "lửa địa ngục đốt cháy". Hắn sợ hãi, cưỡi thuyền ra giữa dòng sông, hí hửng nói lửa nào đến được sông nước này. Nhưng giữa ngày thứ 7, lửa từ nước phóng lên. Thuyền của hắn bị đốt, đốt luôn hắn. Hắn chết cháy, xác chìm xuống đáy sông. Phật nói pháp cú như sau.

Pc 161. Tạo ra sự lo rầu thì đời này lo rầu, đời sau lo rầu. Kẻ làm ác thì đời nào cũng lo rầu. Kẻ ấy lo rầu vì thấy tội mình làm ra mà lo sợ. Pc 163. Đời này hối hận, đời sau hối hận. Đời nào kẻ làm ác cũng hối hận. Kẻ ấy tự gây tai họa, nên đời sau sa vào thế giới khổ não thì kẻ ấy càng hối hận hơn lên.

Phật nói, chư vị Tỷ kheo, thái tử Chiến thắng không ham ngôi vị, tự tận với Pháp, nên hiện thọ hạnh phúc lâu dài trên chư thiên. Còn Lưu ly, kẻ cuồng bạo ngu xuẩn, khoái trá làm ác, thì hiện thọ ác báo dưới địa ngục, cũng lâu dài như chư thiên. Thế giới này sang hèn gì rồi cũng chết. Nhưng bậc cao sĩ thí mạng mà giữ phẩm cách. Họ là ngọc báu của tinh thần. Phật nói như vậy, ai cũng tin tưởng, tiếp nhận.

Phụ lục, trích kinh Xuất diệu, Pc 38 Dòng họ Thích, nước Ca duy la việt, biết kỹ thuật bắn tên của mình "không có gì cản trở được". Lúc chiến đấu với tên "Lưu ly vương", họ đã sử dụng kỹ thuật ấy, bắn lông lông rơi, bắn tóc tóc rụng, mà tính mạng không hề hấn gì. Lưu ly muốn rút quân. Nịnh thần của hắn tâu, họ Thích kính cẩn giữ Giới, bắn mà không bắn chết đâu. Hắn lại tiến quân. Họ Thích lui lại, giữ vững cửa thành, phái sứ giả bạch Phật "họ Thích nguy cấp vì Lưu ly tấn công". Phật dạy, mở cửa thành thì nguy, đóng cửa thành thì yên. Sứ giả phục mạng, kể rõ lời Phật, họ Thích càng cố thủ cửa thành. Lưu ly trấn giữ ngoài cửa, nói với họ Thích, mở ngay cửa thành ra, 2 bên giảng hòa. Trong họ Thích, ai bị ác nghiệp cũ tác động thì chịu mở, ai không thì không chịu.

Thích Xá Mã trước ở ngoài thành, giao chiến với Lưu ly, giết đến 7 vạn người, bắn gãy chân voi, rụng cả ngà voi. Ông nói với Lưu ly, thằng con của đứa tớ gái, đừng lủi đi ! Hãy đợi tao vào thành, lấy thêm vũ khí ! Họ Thích trong thành nghe Thích Xá Mã giết người nhiều quá, gọi ông mà mắng, rằng anh không còn là họ Thích nữa ! Anh làm nhục họ Thích ! Tên anh kể như đã bị xóa số ! Anh phải đi khỏi xứ này ! Xứ này không cần anh ! Hãy đi ngay đi.

Thích Xá Mã đi rồi, Lưu ly lại đòi mở cửa thành. Ai bị ác nghiệp cũ tác động thì bảo, cứ mở ra, coi thằng con đứa tớ gái đủ sức làm gì. Ai không chịu thì nhắc lời Phật mà từ chối. Lưu ly lại áp bức cửa thành. Bây giờ cậu hắn, ông Thích Ma Ha Nam, nói với hắn, ta muốn 1 điều, anh chịu ta mới nói. Hắn chịu. Ông nói cho ta lặn xuống nước. Ta lặn xuống bao lâu, thì trong thì gian ấy hãy để họ Thích chạy đi. Ông lặn xuống, lấy tóc mình buộc vào rễ cây mà chết dưới đáy nước. Họ Thích thoát cả. Lưu ly sai người xuống nước, coi cậu hắn ra sao, mới biết ông ấy chết rồi. Bấy giờ hắn bắt được 7 vạn thành viên họ Thích vốn đã được đạo quả Tu đà hoàn, không còn sợ hãi gì cả. Hắn đem các vị này vùi xuống đất, cho voi dẫm chết.