Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (lược truyện)

Truyện 23

Con người vốn sạch sẽ

Phía sau quần thể Linh sơn có 1 thôn với hơn 70 gia tộc Bà la môn cư trú. Phước đời trước của họ thích ứng với sự đắc độ. Phật đến thôn ấy, biến hiện những hiện tượng được Pháp hóa cải. Thôn dân thấy ánh sáng và sắc tướng huy hoàng của Ngài thì ai cũng kính phục. Phật ngồi dưới gốc 1 đại thọ, hỏi, các người ở đây mấy đời rồi ? Sinh sống bằng nghề gì ? Họ thưa, chúng con ở đây đã hơn 30 đời, làm ruộng và chăn nuôi mà sống. Phật lại hỏi, các người thờ ai và làm gì để khỏi cái khổ sống chết ? Họ thưa, thờ mặt trời mặt trăng, thờ nước thờ lửa, tùy trường hợp mà cúng tế. Ai chết thì chúng con họp lại, xướng tên mà lạy Phạn thiên để cầu hết khổ sống chết. Phật nói, các gia trưởng Bà la môn, cách thờ và cách làm của các người không phải là cách hết sống chết. Cách ấy phước lắm cũng không hơn 28 tầng trời. Cách ấy không có trí tuệ đúng với đạo lý, thì thoát ly tam đồ ác đạo sao được ! Chỉ có cách thoát ly gia đình, tu theo chí nguyện thanh tịnh, thiết thực làm theo ý nghĩa tĩnh lặng, mới được Niết bàn [siêu việt sống chết]. Phật nói những pháp cú như sau.

Pc 155. Thật cho không thật, không thật cho thật, đó là sự tư duy sai lầm, vì vậy những người này không đạt đến lợi ích chân thật. Pc 156. Biết thật là thật, biết không thật là không thật, đó là sự tư duy chính xác, vì vậy những người này đạt đến lợi ích chân thật. Pc ? Thế giới này ai cũng chết. Ba cõi không nơi nào an toàn. Chư thiên tuy hạnh phúc, nhưng phúc hết cũng chết. Pc? Nhìn khắp trần gian, không ai sinh ra mà không kết thúc. Muốn hết sống chết thì hãy làm theo sự chân thật của Pháp.

Bảy mươi gia trưởng Bà la môn nghe Phật nói thì vui mừng, cởi mở, nguyện làm Tỷ kheo. Phật nói, tốt lắm, đến đây, chư vị Tỷ kheo ! Phật chuẩn nhận như vậy thì họ rơi rụng râu tóc, thành bậc Tỷ kheo, theo Phật về tinh xá. Nhưng trên nửa đường đi họ thương nhớ vợ con và thoái chí cả. Gặp lúc mưa xuống, họ càng buồn bã. Phật biết tâm tình của họ, nên biến ra mấy gian nhà. Họ chạy vào núp, nhưng mưa làm nhà dột. Phật dạy vài pháp cú như sau.

Pc 157. Lợp nhà không kín thì nước mưa lọt vào, tâm ý không chuyên tu thì tình dục xoi thủng. Pc 158. Lợp nhà thật khéo thì nước mưa không lọt vào, tâm ý chuyên tu thì tình dục không sinh ra.

Nghe Phật nói, họ hăng lên, dầu trong lòng ngậm ngùi. Mưa ngớt, đi tới, thấy dưới đất có 1 tờ giấy, Phật bảo lượm lên, và hỏi giấy gì, họ thưa chắc là giấy gói hương, bị mưa mà vẫn thơm. Đi tới nữa, gặp 1 đoạn dây, Phật bảo lấy lên, và hỏi dây gì, họ thưa chắc là dây cột cá, bị mưa mà vẫn tanh, Phật nói, chư vị Tỷ kheo, con người cũng vậy, vốn sạch sẽ, vì dữ kiện mà làm tội phước : gần người hiền trí thì đạo nghĩa thêm lên, thân kẻ ngu muội thì tội ác dồn lại. Tờ giấy với đoạn dây có sao đâu, nhưng gói hương thì thơm, cột cá thì tanh, quán tính tiêm nhiễm mà không tự biết. Phật nói 2 pháp cú khác nữa, như sau.

Pc 159. Kẻ thô bỉ lây qua người khác thì như tiếp cận vật hôi thối, lần hồi mù quáng, tập theo điều quấy, bất giác thành người ác. Pc 160. Bộc hiền triết lan qua người khác thì như tiếp cận hương thơm, trí thức tiến bộ, hiền lành thành quen, trở thành hương thơm tinh khiết.

Bảy mươi Tỷ kheo nghe Pháp thêm nữa, nên ý thức lạc thú gia đình là dơ bẩn, vợ con là gông cùm. Họ kiên định tin tưởng, về đến tinh xá thì tập trung tâm ý, hành "tư duy tu" ', rồi được thánh quả La hán cả.

Phẩm 10, TỰ CHẾ

Truyện 24

"Tỷ kheo mà như ngài
thì nên chăng" ?

Xưa, khi Phật tại thế, có 5 khách buôn từ biển cả về nước, mang theo nhiều vàng ngọc. Đường về phải đi qua rừng sâu, họ bị ám vì quỉ dữ, không thoát ra được, lương thực lại hết, nên chết đói cả. Vàng ngọc họ mang vung vãi trong rừng. Bấy giờ có vị Tỷ kheo tu tập ở đây, thấy vàng ngọc ấy thì nghĩ, mình siêng khó tu tập đã 7 năm, không đắc đạo mà lại nghèo. Vàng ngọc này bây giờ vô chủ, mình đem về mua sắm nhà cửa. Ông thu lượm vàng ngọc ấy, cất giấu một chỗ, về gọi anh em đến khuân về. Nửa đường, Phật nghĩ Tỷ kheo này vẫn được đắc đạo, nên biến hóa 1 Tỷ kheo ni, đầu tròn y vuông mà sửa mặt vẽ mày, đeo vàng mang ngọc, vào rừng gặp Tỷ kheo, kính lạy sát đất, vấn an. Ông này mắng rằng, Tỷ kheo ni gì mà ăn mặc trang điểm đến thế? Tỷ kheo ni trả lời, thế Tỷ kheo mà như ngài thì nên chăng ? Ai lại ẩn cư núi rừng, tĩnh lặng tu tập, mà lấy của không phải của mình? Tham lam, phóng ý, chẳng lý đến sự vô thường tử vong. Như thế, sống thì tạm bợ mà khổ sẽ lê thê ! Tỷ kheo ni tụng cho Tỷ kheo nghe mấy bài pháp cú như sau.

Pc 179. Tỷ kheo thì thích thú cần thận, ý thức sự buông thả là đáng lo sợ. Biến sự tranh cãi nhỏ thành lớn là dồn cái ác lại mà nhảy vào lửa dữ. Pc 180. Nghiêm giữ giới luật, cái phước này đem lại bao nhiêu thiện hạnh. Khi lỡ phạm giới thì chân thành hối cải, triệt hạ phiền não trong 3 cõi, tiếp cận Niết bàn. Tỷ kheo ni tụng pháp cú rồi trở lại ánh sáng và tướng hảo thân Phật. Tỷ kheo thấy thì kinh hoàng, phục xuống lạy ngang chân Phật, tự tường trình rằng con ngu muội, phạm giới, lỡ rồi con biết làm sao? Phật dạy những pháp cú như sau.

Pc 181. Trước buông thả, sau tự chế, thì người này chiếu soi trần gian. Như vậy là thích đáng. Pc 182. Lầm lỡ mà làm ác, hối hận mà làm lành, thì người này cũng chiếu soi trần gian. Như vậy là thích đáng. Pc 183. Tuối trẻ thoát ly gia đình, tích cực tu hành huấn thị của Phật, thì người này chiếu soi trần gian như vầng trăng khi tan mây mù. Pc 184. Trước làm ác, sau ngưng lại, thì người này cũng chiếu soi trần gian như vầng trăng khi tan mây mù.

Tỷ kheo nghe thêm những pháp cú này, thì những kết thắt được tháo ra, bao tham lam được ngưng lại. Ông cúi đầu lạy ngang chân Phật, trở lại gốc cây ông ngồi. Ở đó, bấy giờ, sự sổ tức được thực hành rất chính xác, sự chỉ quán được tu tập rất trong sáng. Ông được thánh quả A la hán.

Phẩm 11, TÂM Ý

Truyện 25

"Hãy học con rùa"...

Xưa, khi Phật tại thế, có 1 Tỷ kheo ở dưới gốc cây trên bờ sông, tu tập 12 năm mà không hết tham dục : mắt với sắc, tai với tiếng, mũi với hơi, miệng với vị, thân với cảm giác, tâm với ấn tượng. Thân như tĩnh lặng mà ý thì lung tung. Trong 12 năm như vậy, không đắc đạo quả gì. Nhưng Phật biết ông vẫn có thể hóa độ. Ngài hóa 1 vị Tỷ kheo, đến chỗ ông, ngồi chung với ông dưới gốc cây. Một lát trăng sáng, có con rùa từ dưới sông bò lên gốc cây, lại có con chó nước đi kiếm ăn. Gặp rùa, chó toan ăn. Rùa co rút đầu đuôi và 4 chân vào mai, chó đành chịu. Chó đi, rùa thò đầu ra đi như cũ. Chó không biết làm sao, và rùa thoát họa. Vị Tỷ kheo nói với Tỷ kheo biến hóa, rằng con rùa có cái mai giữ được tính mạng. Vị Tỷ kheo biến hóa nói, tôi nghĩ con người không bằng con rùa. Con người không lý đến vô thường chết chóc, buông thả cả 6 giác quan, ma ở ngoài mới có cơ hội làm cho thân hình phải rã, nghiệp thức phải đi. Sống với chết vốn không có mối manh mà rồi trôi lăn khắp hết 5 nẻo luân hồi. Khổ đến hàng trăm hàng ngàn, toàn do tâm ý tự tạo. Thế nên phải cố gắng mà đạt cho được an toàn của sự "diệt độ". Vị Tỷ kheo biến hóa đọc những pháp cú như sau.

Pc 195. Thân này không bao lâu nữa sẽ về với đất. Thân xác sẽ phân hủy, nghiệp thức thì đã thoát đi, sống gửi thân khác, như vậy ham hố nỗi gì ? Pc 196. Tâm ý tạo ra thân hình và thế giới cư trú của nó, qua lại không ngừng, không dáng có. Chính tâm ý, với lắm tà hạnh mà tự rước lấy ác báo. Pc 197. Ác báo như vậy thì phước báo cũng như vậy/, chính do tâm ý của mình tự tạo cho mình, không phải cha mẹ làm cho. Thế thì cố gắng hướng về chánh hạnh mà làm phước, đừng có ngó lui, trở lui. Pc 198. Hãy phòng vệ 6 giác quan như con rùa thu giấu 6 chi phần của nó. Hãy phòng vệ tâm ý như thể phòng thủ thành trì. Hãy vận dụng tuệ giác mà tấn công ma vương. Thì chiến thắng mà không còn lo nghĩ hậu họa gì nữa.

Vị Tỷ kheo nghe những pháp cú ấy thì "tham" với "vọng" đình chỉ hết cả, được đạo quả A la hán. Ông biết vị Tỷ kheo biến hóa chính là Phật, là đức Thế tôn. Ông kính cẩn, nghiêm túc, chỉnh lại pháp y, phủ phục lạy ngang chân Ngài. Thiên long quỉ thần, không bộ loại nào không hoan hỷ.

Phẩm 12, HOA HƯƠNG

Truyện 26

Ai là người biết lựa chọn...

Xưa, Phật ở nước Xá vệ. Phía đông nước này là biển, có tòa lâu đài cao lớn, vườn có loại cây hoa thơm. Loại cây này vốn tinh khiết. Có 1 nhóm 5 trăm nữ nhân Bà la môn thờ phụng theo ngoại đạo, lòng rất tinh thành. Họ không biết Phật. Họ bảo nhau, bọn ta là nữ nhân, từ nhỏ đến già bị giám hộ bởi 3 phía, không có tự do. Mạng sống lại ngắn ngủi, thân hình như ảo hóa. Sự chết chóc phải xảy ra, đa số xảy ra rất sớm. Sống như vậy thì sao bằng cùng đến lâu đài hoa hương, nhặt hoa ấy mà hết lòng chay tịnh, kính cẩn dâng lên Phạn thiên, cầu được thỏa nguyện, nguyện sinh lên thế giới của ngài, sống lâu bất tử, lại được tự do, không bị sự giám hộ nào, không phải lo lắng bao thứ tội báo. Họ tính như vậy rồi làm liền như vậy.

Phật biết nhóm nữ nhân này trì trai theo thế tục, nhưng hết lòng tinh tiến, có thế hóa độ. Ngài cùng một đại chúng, gồm có chư đại đệ tử, chư bồ tát, chư thiên và bát bộ, thăng lên không trung, lướt đến lâu đài hoa hương, ngồi dưới gốc cây. Nhóm nữ nhân mừng lắm, cho là Phạn thiên, và được như họ nguyện cầu rồi. Nhưng một thiên nhân nói với họ, rằng vị này không phải Phạn thiên. Vị này cao cả nhất 3 cõi, được tôn xưng là Phật vì Ngài hóa độ vô số người. Nhóm nữ nhân tức thì bước tới trước Phật, cùng nhau lạy Ngài, bạch rằng chúng con không tinh khiết, và là nữ nhân nên cầu nguyện thoát hết mọi sự giám hộ, sinh lên Phạn thiên. Phật dạy, các người có thiện lợi mới phát ra sự ước nguyện vừa nói. Nhưng các người nên biết cuộc đời có 2 mặt mà kết quả rất rõ. Đó là làm lành hưởng phước, làm ác bị họa ; là trần gian thì khổ, chư thiên thì vui ; là hữu vi thì phiền, vô vi thì yên. Ai là người lựa bỏ những cái bất toàn, chọn lấy những gì toàn chân. Lành thay, các nữ nhân, nữ nhân mà có chí nguyện trong sáng ! Phật nói những pháp cú như sau.

Pc 199. Ai là người biết chọn chỗ ở, bỏ chỗ địa ngục mà lấy cảnh chư thiên ? Ai là người biết trình bày pháp cú như thể hái lấy hoa quí ? Pc 200. Các bậc "tu học tiếp tục" biết bỏ chỗ địa ngục mà lấy cảnh chư thiên ; lại khéo trình bày pháp cú như thể hái lấy hoa quí. Pc 201-202. Biết cuộc đời như ảo ảnh, biết thân thể như bọt nước, như thế thì bẻ gãy mũi tên như hoa của ma vương tình dục, không còn ở trong thị tuyến của sự sống chết.

Nhóm nữ nhân nghe pháp cú Phật dạy thì nguyện học cái Pháp chân xác, cùng xin làm Tỷ kheo ni. Đầu của họ rụng tóc, pháp y của họ trang nghiêm. Họ tư duy tu, đạt được thiền định, thành A la hán cả.

Tôn giả A nan hỏi Phật, nhóm nữ nhân này có cái phước gì mà được đức Thế tôn hóa độ? mới nghe về Pháp mà xuất gia, đắc đạo? Phật nói, A nan, xưa, thời đức Phật Ca diếp, 1 đại trưởng giả giàu lắm, có vợ và 5 trăm thể nữ. Nhưng tính ông hay đố ky, không cho họ mở cửa khi không có lịnh của ông. Vợ ông và nhóm thể nữ ước muốn đến yết kiến Phật mà chưa bao giờ được ông cho phép. Sau này, vua triệu các đại thần yến tiệc. Yến tiệc phải trọn ngày. Nên ông đi dự yến tiệc thì họ đến chỗ đức Phật Ca diếp, lạy Ngài, nghe Pháp. Họ nguyện rằng, mong sao chúng con không bao giờ phải gặp những ông chồng nhẫn tâm. Sinh ra ở đâu, chúng con cũng mong gặp được Pháp, gặp được thánh hiền. Chúng con nghe nói đời sau có đức Phật xuất thế danh hiệu Thích ca mâu ni. Chúng con nguyện được gặp Ngài, xuất gia, học đạo, phụng trì huấn dụ của Ngài. Phật nói với tôn giả A nan, phu nhân và 5 trăm thể nữ thời đó nay là nhóm Tỷ kheo ni này đây. Bản nguyện của họ khẩn thiết nên đời này đáng được hóa độ. Như lai đến hóa độ cho họ là vì bản nguyện ấy. Phật cho biết như vậy, ai cũng hoan hỷ.

Truyện 27

Nước trong bàn tay và nước trong
biển cả, nước nào nhiều hơn ?

Xưa, Phật thành đạt tuệ giác tối thượng tại nước La duyệt kỳ, rồi triển chuyển hóa độ đến nước Xá vệ. Quốc vương và quần thần nước này ai cũng tôn sùng, qui ngưỡng. Bấy giờ có thương hào Ba lị, cùng 5 trăm khách buôn tùy tùng, ra biển cả kiếm vàng ngọc. Thần biển hiện lên, vốc nước ngọt vào bàn tay, hỏi Ba lị, nước trong biển nhiều hay nước trong tay nhiều? Ba lị thưa, nước trong tay nhiều, vì nước trong biển nhiều mà vô dụng khi khát, còn nước trong tay ít nhưng cứu được mạng người lúc khát. Cái phước cứu khát cũng đời đời bất tận. Thần biển khoái quá, khen đúng lắm. Thần cởi xâu chuỗi thơm có 18 hạt, trang sức cả 7 loại vàng ngọc, tặng cho Ba lị, lại tiễn ông an toàn về nước Xá vệ. Ba lị đem xâu chuỗi thơm ấy dâng Ba tư nặc vương, tâu rõ nguyên do, và rằng xâu chuỗi thơm này, thấp thỏi như hạ thần không đáng dùng. Hạ thần kính cẩn dâng lên, xin vương thượng nhận cho. Ba tư nặc vương mừng lắm, gọi hết phu nhân ra trước ông để ông coi ai đẹp nhất thì thưởng. Bao nhiêu phu nhân trang điểm mà ra cả. Vua hỏi phu nhân Mạt lị đâu không thấy ? Thị nữ tâu, hôm nay là ngày 15, phu nhân thọ trì trai giới của Phật, mặc đồ trắng nên không ra. Vua tức giận, sai người bảo, bà dám đem trai giới ra kháng cự lịnh vua chăng? Hỏi 3 lần như vậy, phu nhân mới ra với y phục trắng, y như vầng trăng tròn đầy xuất hiện trước mặt mọi người. Vua nễ sợ, càng kính trọng, hỏi bà có phước đức gì khác không mà rực rỡ lạ thường như vậy? Bà tâu, thần thiếp nghĩ rằng mình thiếu phước mới làm thân nữ nhân, dơ bẩn hết nói. Huống chi cái thân ấy lại sống còn ngắn ngủi, và rồi phải e sợ rơi vào những nẻo đường dữ nữa. Do vậy, đúng ngày thì thần thiếp kính giữ trai giới của Phật, cắt bớt ân ái để mong được phước nhiều đời. Vua nghe bà nói, lòng đầy hảo cảm, ra lịnh đem xâu chuỗi thơm tặng bà. Bà từ chối, rằng hôm nay trì trai, không nên dùng bảo vật. Xin hoàng thượng tặng cho người khác. Vua phán, ý ta muốn ban cho ai đẹp nhất. Bà đẹp nhất, lại còn trì trai. Chí bà thật cao, nên ta ban cho bà. Bà không nhận thì ta làm sao đây? Bà tâu, khỏi lo. Xin hoàng thượng đem đến hiến lên đức Thế tôn, chắc chắn nhận được huấn thị của Ngài, thì phước đến mấy kiếp ! Ba tư nặc vương làm theo lời bà, đến Phật kể hết sự việc, hiến xâu chuỗi thơm, rồi bạch rằng, Phật tử Mạt lị, đệ tử của đức Thế tôn, quyết tâm thọ trì trai giới, chánh tín như vậy được phước chăng ? Phật trả lời bằng cách nhận xâu chuỗi thơm, và dạy những pháp cú như sau.

Pc 209. [Từ đống hoa đẹp mà] làm ra nhiều vòng hoa đẹp. Dồn chứa phước đức một cách phong phú thì càng sinh ra càng toàn hảo. Pc 210. Cỏ lạ, hoa thơm, cũng không thể bay ngược gió. Phải tiếp cận với Pháp, Pháp tỏa ra, hương thơm phước đức mới trải ra khắp nơi. Pc 211. Đàn hương, sen xanh, dầu thật rất thơm, cũng không thơm bằng hương thơm của Giới luật. Pc 212. Hương thơm của hoa không thể nói thật thơm, nếu sánh với hương thơm của Giới luật. Hương thơm này thơm đến tận thế giới xuất sắc của chư thiên. Pc 213. Giới đức toàn hảo, tu hành không buông thả, định tâm và giác ý cùng toàn hảo [vì xuất từ sự thấy biết chính xác], thì vĩnh viễn cách ly với đường đi của ma vương.

Nói những pháp cú ấy rồi, Phật bảo vua, cái phước trì trai thì phù hộ sáng nhất, tiếng khen xa nhất. Đem hết vàng ngọc chất đầy 16 nước lớn mà san sẻ biếu tặng, cũng không bằng cái phước trì trai 1 ngày đêm của phu nhân Mạt lị. So với tòa núi cao lớn, tòa núi ấy chỉ như hạt đậu. Và cao nhất là dồn cái phước loại ấy mà học tập tuệ giác thì đó là khả năng thực hiện Niết bàn. Vua và phu nhân, và quần thần lớn nhỏ, nghe Phật dạy ai cũng hoan hỷ, kính cẩn ghi nhớ và phụng hành.

Truyện 28

Đắc đạo rồi hóa độ mọi người,
khác gì hương sen át hết hôi tanh Xưa, Phật ở trong Linh sơn, thuộc nước La duyệt kỳ. Bấy giờ trong đô thành này có 50 thanh niên con của các trưởng giả, đến chỗ Phật, lạy Phật rồi ngồi xuống cả. Phật nói cho họ về vô thường, khổ não, không thật, vô ngã; yêu thương như mộng ảo, sống chung phải ly tan ; càng vinh hoa, càng hào quí, càng lo càng rầu. Chỉ có Niết bàn mới vĩnh biệt sống chết, khánh tận tai ương, thế mới thật đại đại an toàn. Lúc đó 50 thanh niên nghe Pháp như vậy thì thích thú, xin làm đệ tử Phật. Phật nói, lành thay các vị Tỷ kheo, khéo đến đây sống trong Pháp của Như lai. Phật chuẩn nhận cho làm Tỷ kheo như vậy rồi, râu tóc họ tự rơi rụng, pháp y họ rất trang nghiêm. Nhóm Tỷ kheo này có 1 trưởng giả bạn thân, nghe họ xuất gia thì rất mừng, đến Linh sơn gặp họ, khen rằng các người gặp được cơ hội tốt đẹp mới thực hiện chí nguyện xuất gia. Trưởng giả làm phước cho họ bằng cách thiết trai hiến cúng Phật, hiến cúng Tăng. Sáng hôm sau Phật và Tăng đến. Thọ trai rồi Phật thuyết Pháp, xế bóng mới về. Nhóm Tỷ kheo mới tu lưu luyến bà con, ai cũng thoái chí, muốn hoàn tục. Phật biết tâm lý của họ, đem họ ra ngoài thành, chỉ cho họ thấy, và nói, chính trong ngòi rãnh đầy bùn lầy hôi tanh kia mà hoa sen mọc lên, có đủ cả 5 màu sắc, hương thơm tinh khiết. Hương thơm ấy át hết mùi hôi tanh. Phật bước đến ngòi rãnh ấy, nói 2 pháp cú như sau.

Pc 214-215. Từ rãnh nước của đồng ruộng mà mọc lên hoa sen thơm tho, tinh khiết, làm đẹp lòng người. Cũng là như vậy, từ trong chốn luân hồi, kẻ ngu thích ở mà người trí kiệt xuất, thành đệ tử của Như lai.

Nói 2 pháp cú ấy rồi, Phật về Linh sơn. Tôn giả A nan hỏi Phật, vừa rồi đức Thế tôn đến trên rãnh nước của đồng ruộng nói 2 pháp cú, con không hiểu ý nghĩa 2 pháp cú ấy. Xin Ngài giải thích cho con. Phật nói, A nan, tôn giả thấy trong ngòi rãnh bùn lầy hôi tanh ấy mọc lên hoa sen, hay không ? Dạ, con thấy rõ. Phật nói, A nan, trong thế giới này loài người triển chuyển sinh ra, sống lâu hay mau. Nhưng trong quãng thì gian đời sống ấy, vợ con ân ái, đói khát nóng lạnh, rồi vui rồi buồn vì xấu đứng thứ nhất, vì tốt đứng thứ hai - qua 3 độc, 4 đảo, 5 uẩn, 6 nhập, 7 thức, 8 tà, 9 não, 10 ác, trộn lại với nhau thành bùn lầy hôi tanh. Đột nhiên có người ý thức cuộc đời vô thường, lập chí học đạo, thanh tịnh tu tâm, ngưng được nghiệp thức, dứt được vọng tưởng, đạt được đạo quả, thì có khác gì bùn lầy sinh ra hoa sen. Bản thân đắc đạo rồi hóa độ bà con, giác ngộ mọi người, thế có khác gì hương thơm hoa sen phát ra, át hết hôi tanh. Năm mươi Tỷ kheo nghe Phật thuyết Pháp như vậy thì chí nguyện vững chắc, tinh tiến đi lên, đạt được đạo quả A la hán cả.

Phẩm 13, KẺ NGU

Truyện 29

Ông đã đi qua đời khác rồi

Xưa, Phật ở nước Xá vệ. Trong đô thành nước này có 1 Bà la môn tuổi gần 80, giàu lắm lắm, nhưng ngu, bướng, tham lẫn, khó mà hóa cải. Ông không biết gì về đạo đức, về cái lẽ vô thường. Ông đang làm nhà cho tốt. Đủ cả đình trước, lầu sau. Đông tây 2 dãy, mỗi dãy có mấy chục gian. Đài cao, phòng kín. Hoàn thành cả rồi, chỉ còn mái chống nắng của lầu sau chưa xong. Bao giờ ông cũng làm việc và chỉ huy mọi việc. Nhưng trong tuệ giác của Phật hiện rõ hình ảnh sinh mạng của ông : ông không sống hết ngày nay. Ông không nghĩ ngợi gì cả, chỉ hùng hục làm việc hết sức hết lòng, dầu thân đã yếu, tâm đã lả. Ông thật đáng thương. Phật có tôn giả A nan thị tùng, đến cửa nhà ông, an ủi hỏi, ông mệt lắm không ? tòa nhà sẽ sử dụng thế nào ? Ông nói đình trước tiếp khách, lầu sau tôi ở. Hai dãy đông tây để cho con cháu, tài sản, tôi tớ. Đài cao để hứng mát, phòng kín để ủ ấm. Phật nói, các bậc trưởng thượng nói chuyện với nhau, tôi nghe được 1 bài chỉnh cú có lợi cho sự tồn vong. Tôi muốn đọc lại để tặng ông. Không biết ông có nghỉ một chút, ngồi bàn hay không ? Ông nói bây giờ tôi bận lắm, không nói bàn gì được. Xin mời Ngài ngày khác rồi đến nói bàn. Nhưng chỉnh cú có lợi nào đó, xin Ngài đọc cho tôi nghe với. Phật nói, chỉnh cú đó như sau.

Pc 219. "Ta có con cái", "Ta có của cải", kẻ ngu lo nghĩ miệt mài như thế. Nhưng thật ra chính họ không phải là của họ, làm gì có con cái và của cải mà lo ? Pc 220. "Mùa nắng ta ở đây", "Mùa mưa ta ở đây", kẻ ngu chỉ nghĩ như thế, không quan tâm đến nguy biến trong tương lai. Pc 221. Kẻ ngu mà tự biết mình ngu thì là người trí. Kẻ ngu mà tự cho mình hơn người trí thì là chí ngu.

Ông lão Bà la môn nói, chỉnh cú này thật hay. Bây giờ tôi thật bận, mời Ngài đến bàn sau. Phật thương xót mà đành rời đi. Ngay sau đó ông tự vác 1 đòn tay. Đòn tay ngã nhằm đầu ông, ông chết tức khắc. Cả nhà gào khóc, kinh động hàng xóm chung quanh. Tai biến xảy ra khi Phật đi chưa xa. Phật đến đầu làng, gặp mấy chục Phạn chí. Họ hỏi Phật, Ngài ở đâu đến đây ? Phật nói đến nhà ông già, có ý kéo dài thì giờ, gián tiếp thuyết Pháp cho ông, mà ông không tin. Ông không lý đến sự vô thường. Bây giờ thì ông đã đi qua đời khác rồi. Phật nói ý nghĩa bài chỉnh cú đã nói cho ông già. Mấy chục Phạn chí nghe thì rất thích thú, thấy được liền "dấu vết của Pháp", và Phật nói thêm cho họ mấy pháp cú như sau.

Pc 222. Kẻ ngu gần người trí thì như cái bầu rót nước ngọt, rót mãi cũng không biết gì mùi vị của Pháp. Pc 223. Người trí gần người trí thì như cái lưỡi nếm mùi vị, trong một thoáng nếm là biết liền về Pháp. Pc 224. Kẻ ngu thì chính mình biến thành kẻ tự hại mình, mặc sức làm ác và tự tạo đại họa. Pc 225. Làm ác thì sau đó hối hận, và khóc tràn nước mắt khi chịu hậu quả do việc mình làm.

Các Phạn chí nghe thêm những pháp cú này thì đức tin càng mạnh mẽ. Họ lạy Phật, phụng hành những pháp cú được nghe, [ở trước và ở đây].

Truyện 30

Thị nữ thăng tòa thuyết Pháp

Xưa, Phật ở tinh xá Kỳ hoàn, nước Xá vệ, thuyết Pháp cho chư thiên, nhân loại. Bấy giờ Ba tư nặc vương có 1 công chúa góa chồng, tên Kim cương. Công chúa về với phụ hoàng mẫu hậu. Ông bà thương lắm, xây cất cung điện cho làm nhà riêng. Lại cấp cho 5 trăm nữ diễn viên để vui với công chúa. Trong số này có 1 thị nữ lớn tuổi, tên Độ thắng. Bà thường đi chợ mua phấn sáp, hương hoa. Bà thấy nam có, nữ có, rất đông người mang hương hoa đi ra ngoại thành để đến chỗ Phật. Bà hỏi, họ nói, Phật đã xuất hiện trong quốc độ này. Ngài cao cả nhất 3 cõi, hóa độ cho người đạt được Niết bàn. Nghe biết như vậy, bà đẹp dạ lắm, nghĩ mình cũng nên đến yết kiến Phật. Yết kiến Phật đã là có phước lắm. Bà chia tiền mua hương hoa ra 2 phần, 1 phần mua hương thơm, hoa quí, đi theo mọi người đến chỗ Phật, lạy Phật, tán hoa đốt hương, nhất tâm nghe Pháp. Rồi qua chợ mua hương hoa với một nửa tiền đã để lại. Nhưng do cái lực của Pháp và công đức nghe Pháp mà hương hoa mua được nhiều hơn, tốt hơn, thơm hơn. Chỉ vì về chậm nên bị công chúa gạn hỏi. Bà phụng hành Pháp nên nói rất thật. Và rằng quốc độ này có bậc Thầy rất thần thánh, cao nhất 3 cõi, đang gióng tiếng Pháp tối thượng, vang động cả đại thiên thế giới. Người đến nghe Pháp ấy đông vô số kể. Già này cũng theo mà nghe nên về trễ. Công chúa Kim cương và cả nhóm nghe nói đến đức Thế tôn, đến cái Pháp sâu thẳm tuyệt diệu của Ngài, thì phát sợ, lại mừng, than rằng bọn ta vô phước thế nào mà chưa được nghe Pháp ấy ! Công chúa bảo thị nữ Độ thắng, hãy thử nói lại Pháp ấy cho ta nghe ! Độ thắng thưa, tôi thân hèn, miệng dơ, không dám tự tiện mà nói đâu ! Cho tôi đi hỏi Phật rồi vâng lịnh công chúa. Công chúa bảo đi đi, lại dặn hỏi nghi thức nghe Pháp phải thế nào. Độ thắng đi, chưa về, công chúa và cả nhóm nín thở mà chờ ở trung đình, như con trông mẹ. Phật dạy bà Độ thắng, hãy về nói Pháp cho công chúa và cả nhóm. Họ nghe thì đắc độ cả đó ! Nghi thức nói Pháp thì phải sắp đặt pháp tòa cho cao. Độ thắng về, kể rõ thánh chỉ của Phật, ai cũng hoan hỉ. Mỗi người góp 1 áo mặc, chất làm pháp tòa. Độ thắng tắm rửa, lên ngồi pháp tòa, do sự truyền cảm của Phật mà nói Pháp đúng như Pháp đã nghe. Cả nhóm Kim cương 5 trăm người giải thể hoài nghi, phá nát ác niệm, được thánh quả Tu đà hoàn. Người nói Pháp, người nghe Pháp đều tuyệt hảo. Bất ngờ thất hỏa, 1 thoáng họ chết cháy hết, tức thì sinh lên cảnh giới chư thiên. Ba tư nặc vương đem người đến cứu thì cháy hết rồi. Ông thu nhặt, tẩm liệm, an táng xong, qua chỗ Phật, lạy Phật, ngồi chỗ thường ngồi. Phật hỏi, tại sao đại vương đến đây ? Ông vòng tay, thưa, con gái Kim cương của con không may bị hỏa hoạn, con an táng cháu rồi qua đây. Bạch đức Thế tôn, không biết cháu vô phước thế nào mà bị như vậy ? Con xin đức Thế tôn kể cho con được rõ. Phật nói, đại vương, quá khứ có 1 đô thành cũng tên Ba la nại. Tại đây có vợ 1 thương hào đem 5 trăm thể nữ ra ngoại thành, tổ chức lễ tế Lửa rất lớn. Mụ làm theo phép giáo phái của mụ, ngoài đồng bọn, ai đến gần chỗ tế Lửa thì không kể người thân kẻ lạ, bắt ném vào lửa hết. Bấy giờ có vị Duyên giác, danh hiệu Ca la, ẩn cư trong núi, khất thực về, đi qua chỗ ấy. Mụ vợ thương hào nổi cơn thịnh nộ, huy động đồng bọn bắt ngài xô ngã vào lửa. Cả người cháy rồi ngài hiện thần thông, phi lên không trung. Bọn chúng kinh hoàng, mọp xuống, van, khóc, tạ tội. Ngước đầu lên, chúng thưa, bọn con là đàn bà, ngu xuẩn, không biết ngài là bậc chí nhân, xúc phạm đến ngài. Bọn con tự biết tội nặng như núi. Xin ngài giáng xuống, cho chúng con được bớt tội nặng đến mức này ! Duyên giác Ca la hạ xuống, nhập niết bàn. Mụ vợ thương hào và đồng bọn xây tháp, tôn thờ xá lợi của ngài. Kể như vậy rồi, Phật nói pháp cú như sau.

Pc 229. Kẻ ngu làm ác thì không tự hiểu việc mình làm. Nhưng việc ác này nung nóng trong người ngu như thể bị lửa dữ thiêu đốt. Pc 228. Cái chỗ kẻ ngu trông mong, kẻ ấy không cho là khổ não. Khi sa vào chỗ khổ não mới biết chỗ ấy không tốt đẹp gì.

Phật bảo Ba tư nặc vương, mụ vợ thương hào lúc ấy nay là công chúa Kim cương, 5 trăm thể nữ của mụ nay là nhóm 5 trăm nữ diễn viên, trong đó có Độ thắng. Tội phước bám người lâu mấy cũng không mất, lành dữ theo người như bóng theo hình. Phật nói như vậy, quốc dân lớn nhỏ ai cũng tin, cũng mừng, cũng qui y Tam bảo, thọ trì ngũ giới, tất cả đều thấy được "dấu vết của Pháp".

Phẩm 14, NGƯỜI TRÍ

Truyện 31

"Trong trời đất này ai hơn ta"

Xưa, có 1 Phạn chí tuổi mới 20, nhưng thiên tài bẩm sinh, việc gì anh ta nhìn qua cũng biết, cũng làm được, bất kể lớn nhỏ. Tự cho mình thông minh, anh thề tài nghệ thiên hạ có gì cũng phải biết cho hết, còn 1 nghề gì không biết thì đâu phải thông minh. Do vậy mà anh đi học khắp nơi, không bậc thầy nào anh không tìm đến. Anh biết rành 6 học nghệ chủ yếu ; những nghệ thuật phức tạp ; khoa học thiên văn, địa lý ; khoa học Y và Dược ; kỹ thuật trấn áp quỉ quái ; khoa học địa chấn ; kỹ thuật cờ bạc; học nghệ nhạc và kịch ; kỹ thuật may và thêu ; kỹ thuật làm bếp ; kỹ thuật biến chế thực phẩm... Nhân gian có việc gì, anh lão thông hết. Anh nghĩ làm trai như vầy thì ai bằng được nữa. Anh thử du lịch các xứ, đánh bại tất cả đối nghịch. Danh của anh vang rền bốn biển, tài của anh xoi thủng trời cao. Rồi đây sự nghiệp của anh ghi vào sử sách, công lao của anh truyền đến đời đời.

Anh mở một cuộc du hành. Đến 1 nước, vào chợ thấy 1 người làm cung, vuốt gân, chuốt sừng, tay lẹ như bay. Làm cung rất mau, chỉ cách dùng cung thì tuyệt. Người mua giành nhau. Anh nghĩ từ nhỏ đến nay, mình tự cho đã học đủ cả, khinh thường không học làm cung. Nếu người thợ này so tài thì mình thua đứt. Ta phải học mới được. Anh theo người thợ, xin làm học trò. Tận lực học chưa hết 1 tháng mà biết hết cách làm cung và cách dùng cung. Anh giỏi hơn cả thầy. Anh lễ tạ thầy rất hậu, và xin cáo từ.

Anh qua nước khác. Lúc qua đò, thấy 1 người lái thuyền, điều khiển thuyền lướt đi như bay, lướt tới đảo lui, phóng lên lao xuống, không ai điều khiến dễ dàng, mau lẹ, như người này. Anh lại nghĩ, mình rành nhiều kỹ thuật, nhưng chưa học kỹ thuật lái thuyền. Dầu là nghề hèn, nhưng không biết thì không bằng biết cho đủ mọi nghề. Anh theo người lái thuyền, xin làm học trò, cung phụng hết lòng, hết sức mà học. Không đầy 1 tháng mà anh rành cách lái thuyền ngược xuôi, lướt nhanh rồi đảo lại, giỏi hơn cả thầy. Anh hậu tạ ơn thầy và xin cáo từ.

Anh lại đến nước khác. Nước này cung điện của vua, thiên hạ không ai sánh bằng. Anh nghĩ, người thợ làm cung điện này sao mà tuyệt kỹ đến thế. Ta phải làm như người tham quan, tình cờ qua đây mà thôi. Vì nếu xảy ra sự tranh tài thì ta thua đậm. Thế nhưng ta phải học, mới thấy mới biết đủ cả. Anh tìm, và tìm ra, người thợ ấy, xin làm học trò. Hết lòng phục vụ, lại luôn tay cầm mực cầm rìu. Chưa tròn 1 tháng, anh biết hết thước tấc, qui củ vuông tròn, chạm trỗ, điêu khắc, không gì không rành. Thiên tài thông minh, nghiệp vụ hơn thầy. Anh tạ ơn thầy rất hậu, xin phép cáo biệt.

Cứ như thế, anh chu du thiên hạ, khắp cả 16 nước lớn. So tài, đấu trí, anh độc bộ, không ai dám đương đầu. Anh tự cao ngạo, rằng trong trời đất này nào ai hơn ta nữa.

Phật ở tinh xá Kỳ hoàn, từ xa mà thấy anh cao ngạo đến thế, nhưng vẫn đáng được hóa độ. Ngài biến thể thành 1 vị Tỷ kheo, tay chống tích trượng, tay mang ứng khí, đi trước mắt anh. Anh, xưa nay vốn ở trong 1 nước không biết Pháp, không thấy Tăng, [càng chưa hiểu Phật]. Anh lấy làm lạ, đợi vị Tỷ kheo đến để hỏi. Vị Tỷ kheo đến, anh hỏi, phép của bao nhiêu vua chúa không thấy ai như ngài. Đồ mặc không giống ai. Đồ dùng không ai giống ngài. Ngài là ai mà khác thường như vầy ? Vị Tỷ kheo nói, tôi là người điều luyện bản thân. Anh hỏi, điều luyện bản thân là thế nào, thưa ngài? Vị Tỷ kheo theo nghề anh ta mới học mà nói chỉnh cú như sau.

Pc 242. Làm cung thì thuần hóa sừng, dân nước thì thuần hóa thuyền, thợ mộc thì thuần hóa gỗ, người trí thì thuần hóa mình. Pc 243. Tảng đá dày thì gió không thể lay động, người trí thì ý vững, khen với chê không thể làm cho nghiêng ngã. Pc 244. Hồ nước sâu thì trong lắng, người trí nghe Pháp thì tâm thanh tịnh, hoan hỷ.

Vị Tỷ kheo nói chỉnh cú ấy rồi thăng lên không trung, trở lại thân Phật với 32 tướng tốt và 80 tướng phụ, ánh sáng chiếu soi, rực rỡ trời đất. Phật trở xuống, nói với anh Phạn chí, đạo đức và thần biến của Như lai toàn do cái lực thuần hóa bản thân mà có. Phạn chí bấy giờ cả 5 bộ phận của thân thể phục xuống sát đất, kính lạy Phật, rồi ngước đầu mà thưa, con xin được nghe cách thức chủ yếu của sự thuần hóa bản thân, thưa đấng Tối cao, được chăng ? Phật nói, 5 giới, 10 thiện nghiệp, 4 tâm vô lượng, 6 mục ba la mật, [bước đầu là] 4 thiền định, 8 giải thoát, toàn là hệ thống phương cách thuần hóa bản thân.

Này, chàng trai, làm cung, làm thuyền, làm thợ mộc, cho đến 6 mục nghệ thuật kỳ tài, toàn là những sự trang điểm cho tiếng khen hoa hòe, buông thả thân hình, phóng túng tâm thức - toàn là con đường dẫn ra sự sống mà cũng đem đến sự chết.

Anh chàng Phạn chí nghe huấn dụ như vậy, thích thú mà tin mà hiểu, xin làm đệ tử Phật. Phật nói, tốt lắm vị Tỷ kheo ! Thế là râu tóc tự rơi rụng, anh trở thành 1 vị Tỷ kheo. Phật nói cho anh về tư tưởng hệ Tứ đế, anh trở thành 1 bậc La hán.

Truyện 32

Mới sinh 5, 6 mươi ngày
mà nói cái giọng ấy.

Xưa, Phật ở nước Xá vệ. Cách đô thành này 5 trăm dặm, có 1 thôn, 5, 6 mươi nhà, toàn dân miền núi. Trong thôn có 1 nhà nghèo. Người vợ mang thai 10 tháng, sinh đôi 2 bé trai, lớn và rất đẹp. Cha mẹ thương lắm, đặt tên 1 bé Song đức, 1 bé Song phước. Sinh mới 5, 6 mươi ngày, cha chăn bò về, mệt, nằm ngủ, mẹ đi kiếm củi chưa về. Nhìn quanh không thấy cha mẹ, 2 bé mới lên tiếng than trách. Một bé nói, đời trước sắp đắc đạo, nhưng vì nghĩ dại rằng sinh mạng có thể còn mãi, nên lắm kiếp thoái đọa luân hồi. Đời này được sinh làm người thì phải làm con nhà nghèo, đan cỏ lác mà che thân, ăn uống đồ dở mà cũng chỉ đủ để khỏi chết đói. Thế này thì bao lâu nữa mới đắc đạo đây ! Tất cả chỉ vì đời trước ưa thích giàu sang, khoái trá chẳng được bao lâu, mà từ đó đến đây lâu dài thảm khổ. Bây giờ tôi lo không biết nhờ cậy vào ai hộ trì cho đây ? Một bé nói, tôi với anh vì ngại khó khăn trong 1 đời, không quyết tâm tinh tiến, nên lắm kiếp phải khổ sở. Đó là lỗi ta gây ra, đâu phải do cha mẹ bây giờ. Chúng ta phải chịu lấy, còn phàn nàn nỗi gì !

Người cha nghe được 2 bé than trách như vậy, sợ quá, cho là quỉ đến sinh vào nhà mình để tác quái. Nếu không phải như vậy thì tại sao bé con mới 5, 6 mươi ngày mà nói cái giọng ấy. Anh sợ sau này chúng có thể giết cha mẹ, hại gia tộc. " May mà chúng chưa lớn, phải giết đi cho xong"! Với nỗi quá sợ hãi, anh đóng cửa, bỏ nhà, chạy vào núi kiếm củi để đốt chết 2 bé. Người vợ ngược đường đi về, hỏi, anh kể rõ sự việc và ý định của anh. Người vợ cũng kinh dị, nhưng bàn hoãn vài hôm nữa để nghe chúng còn nói nữa không. Sáng ngày hôm sau, vợ chồng ra ngoài cửa, lén nghe 2 bé than trách như cũ, sợ quá, quyết định cùng đi kiếm củi, bí mật đốt chết.

Bằng thiên nhãn, Phật thấy vợ chồng họ quyết định đốt chết 2 bé. Ngài thấy chúng rất đáng thương, phước đời trước của chúng đáng được hóa độ, nên đến thôn của chúng, phóng ánh sáng lớn, mọi vật đều thành màu hoàng kim. Thôn dân xúm nhau đến lạy Phật. Họ mừng lắm, vì biết Phật thì không ai sánh bằng. Phật đến nhà 2 bé. Chúng thấy Phật thì rất khoái. Cha mẹ chúng càng kính sợ, mỗi người bồng 1 đứa đem lại chỗ Phật, xin hỏi Phật, chúng mới sinh vài tháng mà đã nói những lời than trách rất quái lạ. Chúng con sợ chúng tác hại sau này nên định hỏa thiêu đi. May sao Phật đến kịp. Xin Phật cho chúng con biết, 2 đứa bé này là loại quỉ gì? Chúng sẽ gây ra tai họa nào ?

Hai bé thấy Phật thì thích thú, phấn khởi, trong khi Phật nhìn chúng thì cười độ lượng, từ miệng tuôn ra ánh sáng 5 màu, chiếu sáng trời đất. Phật nói với cha mẹ của 2 bé, và hết thảy thôn dân, lớn cũng như nhỏ, răng 2 bé này không phải quỉ quái, mà là phước nhi. Thời đức Phật Ca diếp, 2 phước nhi này đã là Tỷ kheo, kết bạn với nhau từ nhỏ, cùng nguyện xuất gia, tu hành tinh tiến. Đột nhiên sinh ra tư tưởng tai hại. Chúng khoái vinh hoa cuộc đời. Chúng ý cái phước của chúng sẽ sinh lên chư thiên, tệ lắm cùng làm vua, làm chúa, làm phú hào. Vọng tưởng đột nhiên này làm chúng thoái bộ, xộ xuống ác đạo, hết thế Niết bàn ngay trong đời ấy. Hết sinh ra thì chết đi, nhiều đời lắm kiếp móc nối với nhau. May nhờ cái phước xuất gia vào thời ngài Ca diếp mà đời này sinh đôi và gặp Như lai để được hóa độ. Cũng chính nhờ cái phước ấy mà chúng nhớ được đời trước. Đó là lý do Như lai cố đến đây. Như lai không đến thì chúng bị hỏa thiêu rồi. Bây giờ Phật nói những pháp cú như sau.

Pc 245. Bậc thượng nhân thì bản chất không còn dục vọng, ở đâu cũng sáng lên, gặp khổ không suy sụp, gặp vui không bồng bột, trường hợp nào tuệ giác cũng hiện ra. Pc 246. Bậc đại hiền không vướng mắc thế sự, không vì con, vì của, không vì ngai vàng, thường xuyên giữ Giới, tu Tuệ, không ham giàu sang bất chính. Pc 247. Người trí thì ý thức sự dao động như là đại thụ mọc trong vùng cát, ai chưa đủ sức tự cường thì người trí tùy ngoại hình mà giữ nguyên tố cho họ.

Phật nói pháp cú như vậy, 2 phước nhi nhìn Ngài, đột nhiên thân chúng lớn như 8 tuổi, cái tuổi được làm Sa di. Chúng làm Sa di rồi thành La hán.

Thôn dân nhìn Phật, nhìn ánh sáng của Ngài, lại thấy 2 bé biến hình lớn lên, thì ai cũng vui mừng, cũng được thánh quả Tu đà hoàn. Cha mẹ 2 bé hết nghi ngại, được "con mắt của Pháp".

Phẩm 15, LA HÁN

Truyện 33

Nô lệ Phân na

Xưa, có 1 quốc gia tên Na đề, ở gần bờ biển phía nam, dân chúng thường làm nghề kiếm chân châu và đàn hương. Có 1 gia đình 2 anh em, cha mẹ chết rồi họ muốn chia gia sản. Gia sản cũng kế 1 nô lệ tên Phân na, tuổi trẻ mà rành mua bán và đi biển, mưu sinh cho gia chủ. Họ quyết định chia gia sản làm 2 phần : tất cả gia sản làm 1 phần, nô lệ Phân na làm 1 phần. Gieo thẻ mà lấy. Người em được Phân na, đành đem vợ con rời nhà với tay không. Bấy giờ lại gặp lúc đói kém, người em lo nghĩ chỉ có Phân na thì làm sao sống được. Phân na thưa chủ, xin đừng lo buồn gì cả. Tôi có cách, không đầy 1 tháng có thể làm cho ông chủ hơn anh của ông. Ông chủ nói, nếu được như vậy thì tôi giải phóng cho Phân na trở lại 1 lương dân. Vợ ông chủ có 1 món quà riêng bằng ngọc, giao cho Phân na làm vốn. Gặp lúc hải triều dâng lên, dân chúng đổ ra bờ biển kiếm củi. Phân na mang vốn đi ra ngoại thành, gặp một người mang bó củi mà Phân na nghĩ trong đó có thể có đàn hương ngưu đầu. Loại này chữa được bịnh nặng, nên 1 lạng giá bằng 1 ngàn lạng vàng. Loại này bấy giờ hiếm nhất, không mấy khi kiếm ra. Phân na đem 2 đồng tiền vàng, trong số vốn bán bảo vật của bà chủ, mua bó củi về mở ra, quả kiếm được đàn hương ngưu đầu. Phân na đem đàn hương ấy phân ra 10 đoạn. Bấy giờ có 1 phú hào bịnh nặng, phải có hai lạng đàn hương ấy để chế thuốc, mà kiếm không ra. Phân na đem của mình đến, được liền 2 ngàn lạng vàng. Sau đó bán hết thì gia sản người em giàu gấp mười lần người anh. Người em không quên ơn Phân na. Anh không nuốt lời, giải phóng Phân na thành lương dân, làm gì tùy ý.

Phân na cáo từ chủ cũ mà đi học đạo. Anh đi thẳng đến Xá vệ, lạy Phật, quì dài, thưa Phật biết hết tông tích thấp hèn của mình, và nay khâm mộ đạo đức, "Xin đức Từ phụ tế độ cho con". Phật nói, tốt lắm, Phân na; con khéo đến đây mà sống trong Pháp của Như lai. Phật chuẩn nhận như vậy, Phân na tự rơi rụng râu tóc, tự có pháp y khoác vào mình, thành bậc Tỷ kheo. Phật thuyết Pháp cho, liền thành La hán. Phân na tự nghĩ, ngày nay ta đủ cả 6 khả năng thần kỳ của bậc La hán, ẩn hiện tự do, toàn do cái ơn của chủ cũ. Ta phải đến hóa độ cho ông và dân chúng cả nước. Phân na tức thì đến nhà chủ cũ. Chủ vui lắm, mời anh ngồi, lại mời anh thọ trai. Thọ trai xong, Phân na thăng lên không trung, phân thân biến hình, nửa người tuôn ra nước ra lửa, ánh sáng suốt cả trên dưới, và nói với chủ cũ bao nhiêu phẩm chất thần kỳ này do cái phước ông giải phóng chế độ nô lệ cho tôi, tôi đến tu học nơi Phật mà được như vậy. Chủ cũ nói thần lực của Phật đến như vậy, tôi ước mong đi đến yết kiến, cung thỉnh hiến cúng, và được nghe Ngài huấn thị. Phân na nói, chủ nhân không phải đi đến chỗ Phật, chỉ chân thành cung thỉnh thì Phật ứng hiện. Chủ nhân nghe lời, chuẩn bị rồi, xoay về nước Xá vệ, đốt hương, quì dài mà khấn, "xin đức Thế tôn thương con, đến đây hóa độ cho người". Từ xa, Phật biết lòng họ. Ngài cùng 5 trăm vị La hán vận dụng thần thông mà đến. Chủ nhân và vua nước này phủ phục kính lạy, rồi ngồi không phân ngôi vị. Thọ trai rồi, Phật nói cho chủ nhân, cho vua với thần dân của ông, về cái Pháp trong sáng. Ai cũng bái lãnh 5 giới mà làm đệ tử. Và trước Phật, họ ca tụng Phân na, rằng khi tại gia thì siêng khó, lúc xuất gia thì đắc đạo, thần đức siêu phàm, cả nước đều nhờ ơn tế độ. Bạch đức Thế tôn, chúng con làm sao trả nổi cái ơn một vị như vậy. Đức Thế tôn cũng tán dương Phân na, bằng cách nói những pháp cú như sau.

Pc 259. Tâm trí các vị đã thanh tịnh, đến nỗi nói năng cũng nghiêm túc. Từ đó mà các vị giải thoát chính xác, viên minh trong trạng thái Niết bàn. Pc 260. Hết rồi mọi thứ dục vọng, hết rồi bao nỗi vướng mắc, các vị là bậc Thượng nhân, kết liều hết thảy chướng ngại trong ba cõi, trường từ tất cả ảo tưởng trong chốn luân hồi. Pc 261. Chỗ dân cư hay nơi hoang dã, đất bằng phẳng hay đất gồ ghề, bậc La hán đến nơi nào thì nơi ấy hưởng được phước đức của các Ngài. Pc 262. Rừng núi hoang vu, không ai thích cả, thì các vị La hán ưa thích. Các vị ở đâu cũng không ước vọng gì, không cầu hồ gì.

Phật nói những pháp cú ấy rồi, chủ nhân và quốc vương càng hoan hỉ, hiến cúng 7 ngày, ai cũng được thánh quả Tu đà hoàn.

Phẩm 16, SỐ NGÀN

Truyện 34

Ám độn như vậy dễ có mấy ai ?

Xưa, Phật ở nước Xá vệ, có 1 vị Tỷ kheo trưởng lão tên Ban đặc, khi mới tu học thì bẩm tính ám độn. Phật bảo 5 trăm vị La hán hằng ngày thay nhau dạy bảo cho ông. Nhưng 3 năm ông không thuộc 1 bài chỉnh cú nào. Phật tử cả nước, xuất gia cũng như tại gia, ai cũng biết sự ám độn của ông. Phật thương lắm, gọi ông đến trước mặt, dạy cho 1 bài chỉnh cú, "Giữ thân miệng ý, đừng cho phạm lỗi. Làm được như vậy, vượt khỏi trần gian". Ban đặc cảm kích ơn đức từ bi của Phật, trong lòng thích thú, tâm trí mở ra, tụng bài chỉnh cú ấy luôn luôn nơi miệng. Phật bảo, ông già rồi mới thuộc 1 bài chỉnh cú mà thiên hạ biết cả thì không kỳ lạ gì. Để Như lai giải thích cho ông ý nghĩa của bài chỉnh cú ấy. Ông nhất tâm mà nghe. Ban đặc vâng lời. Phật nói, thân miệng ý, 3 nguồn hành động ấy thân có 3 sự, miệng có 4 sự, ý có 3 sự. Cứu xét 10 sự này liên tục nổi lên mất đi như thế nào thì biết sự liên tục ấy là luân hồi. Cũng chính do 10 sự này mà thăng lên chư thiên, mà rơi xuống vực thắm, mà thực hiện Niết bàn. Khi Phật phân tích cho nghe cái Pháp có vô tận diệu dụng như vậy, Ban đặc hoát nhiên đại ngộ, đạt được thánh quả La hán.

Có 1 tinh xá riêng biệt của 5 trăm Tỷ kheo ni. Mỗi ngày Phật phái 1 Tỷ kheo đến giảng dạy kinh pháp cho họ. Hôm nay đến phiên Ban đặc. Được tin, họ cười với nhau, "để ổng đến, chúng mình sẽ nói ngược lại ý nghĩa bài chỉnh cú, cho ông xấu hổ mà hết giảng nói gì được nữa". Ban đặc đến, ni chúng lớn nhỏ ra cả, lạy ông nhưng nhìn nhau mà cười. Họ mời ông ngồi, thọ trai. Thọ trai, rửa tay rồi, họ thỉnh ông thuyết Pháp. Ban đặc thung dung, ngồi lên giảng tòa cao nhất, khiêm tốn nói, tôi đức mỏng, tài kém, làm Tỷ kheo mà vốn ngu đần, học không bao nhiêu, chỉ biết một bài chỉnh cú, gọi là biết qua loa ý nghĩa bài chỉnh cú ấy. Tôi sẽ phu diên ra đây. Xin các vị lắng nghe ! Mấy cô nàng trẻ muốn nói ngược lại ý nghĩa bài chỉnh cú ấy, nhưng mở miệng không ra, mới kinh hoảng, cúi đầu sám hối. Ban đặc, y như Phật đã dạy, phân tích rành mạch, về hoạt động của thân miệng ý, và rằng đó là nguyên lai của bao nhiêu tội phước, của sự sinh lên chư thiên, của sự đắc đạo giải thoát. Ông còn đặc cách nhắc nhở hãy tập trung tâm trí, cắt đứt vọng tưởng, thể nhập định tâm. Ni chúng nghe ông nói rất kỳ lạ, thỏa dạ hết sức, tức khắc thủ đắc thánh quả La hán.

Qua hôm sau, quốc vương Ba tư nặc thỉnh Phật thỉnh Tăng hội cả nơi chính điện. Phật muốn nói lên uy thần của Ban đặc, bảo ông cầm bát ứng khí của Ngài đi theo phía sau. Vệ sĩ nhận ra ông, giữ lại không cho vào, với lời nói như vầy, ông là vị Tỷ kheo, 1 bài chỉnh cú cũng không hiểu thì thọ thỉnh làm gì. Tôi đây là kẻ trần tục mà chỉnh cú ấy cũng biết, huống chi ông, 1 vị Tỷ kheo. Ông không có trí tuệ. Hiến cúng cho ông vô ích. Ông không cần vào trong cửa chính điện ! Ban đặc thung dung đứng ngoài sân. Phật ngồi trên chính điện, rửa tay rồi, Ban đặc vươn cánh tay, từ ngoài xa dâng bát ứng khí lên Phật. Quốc vương, vương hậu, thái tử, quần thần, và cả thảy mọi người, thấy cánh tay mà không thấy người, kinh dị hỏi Phật, cánh tay của ai, Phật nói, của Tỷ kheo Ban đặc đó. Ông nay đã đắc đạo. Như lai nhờ ông cầm bát ứng khí của Như lai, vệ sĩ không cho vào, nên vươn cánh tay mà đưa bát ứng khí cho Như lai. Nghe như vậy, họ tức khắc mời vào. Uy thần của ông thật khác thường. Quốc vương hỏi Phật, ông vốn ám độn, chỉ biết 1 bài chỉnh cú, làm sao đắc đạo đến như vậy ? Phật nói, học không nhất thiết phải nhiều, mà hành theo cái học mới là hơn hết. Ban đặc lý giải, rồi lĩnh hội, chỉ 1 bài chỉnh cú, nhưng tinh lý, nhập thần, thân miệng ý cùng đứng lặng, trong suốt, y như hoàng kim của chư thiên. Học nhiều mà không hiểu, không hành, thì chỉ hao tổn tinh thần mà thôi, có ích lợi gì. Đức Thế tôn, vì vậy, nói mấy pháp cú như sau.

Pc 263. Nghe hay đọc cả ngàn trường hàng mà ý nghĩa không chính xác, thì không bằng một lời cốt yếu, nghe hay đọc rồi có thể đình chỉ tâm ý cần phải đình chỉ. Pc 264. Nghe hay đọc cả ngàn chỉnh cú mà ý nghĩa không chính xác, thí ích lợi gì, đâu bằng một chỉnh cú có ý nghĩa, nghe hay đọc rồi có thể hành trì mà siêu việt trần gian. Pc 265. Nghe hay đọc cho nhiều mà không lĩnh hội, thì lợi ích gì, đâu bằng nghe, đọc, và lĩnh hội một pháp cú rồi hành trì thì thủ đắc về Pháp mà đắc đạo.

Nghe pháp cú Phật nói, 3 trăm Tỷ kheo đắc thành La hán. Quốc vương và mọi người thỏa dạ hết thảy.

Truyện 35

Cúng tế như vậy dễ có mấy ai

Xưa, Phật ở trong tinh xá nước Xá vệ, thuyết Pháp cho chư thiên, nhân loại. Bấy giờ trong nước này có phú hào Bà la môn, tên Lam đạt. Ông giàu bất tận, gia sản hết thể tính kế. Theo lệ Bà la môn, ông phải tổ chức lễ tế thật lớn để biểu dương danh dự. Ông đem hết gia sản mà bố thí, bằng cách tổ chức "thí hội không hạn chế" , đãi đăng trên 5 ngàn đồng đạo. Suốt 5 năm, phải cung cấp đồ mặc, đồ nằm, dược phẩm, lại phải sắm đủ cúng phẩm kỳ lạ, quí báu, dốc hết bảo vật mình quí và tiếc. Trong thì gian 5 năm ấy, các Bà la môn vì phú hào Lam đạt mà cúng tế thiên thần, thần linh hết thảy núi non, cúng tế tinh tú, cúng tế thần nước, thần lửa. Họ cúng tế đủ cả để cầu cho phú hào Lam đạt hạnh phúc triền miên. Cúng tế 5 năm rồi, ngày cuối cùng bố thí cực lớn, đúng phép Bà la môn. Bát vàng đựng đầy lúa bạc, bát bạc đựng đầy lúa vàng. Voi, ngựa, xe, thuyền, tớ trai, tớ gái, đủ cả. Lại dùng vàng ngọc mà trang sức lọng dù, giày dép ; dùng da nai chế áo ; trang sức gậy chống, ghế ngồi, thau rửa, chậu tắm ; nệm bọc lụa, chiếu bện lông chim. Những gì nên có thì có đủ cả 8 vạn, 4 ngàn, đem bố thí hết. Trong ngày cuối cùng này vái mời quỉ thần, mời vua, quan lớn, Bà la môn lớn, đến tụ hội lại, to nhỏ trò chuyện, vui cười.

Phật thấy như vậy, tiếc cho phú hào Lam đạt bố thí nhiều mà phước báo ít, như gieo giống vào lửa thì gặt hái được gì. Nếu không giáo hóa thì Lam đạt sẽ xa mãi cửa ngõ của Pháp. Phật từ đất dũng xuất tại chỗ tụ hội cuối cùng của Lam đạt tố chức, phóng ánh sáng lớn, chiếu khắp chỗ ấy. Bất kể lớn nhỏ, ai thấy cũng lạ lùng, run sợ nhưng thích thú, không biết là vị thần nào. Phú hào Lam đạt và cả đại hội phủ phục quì lạy. Thấy họ thành kính nên Phật nói cho 2 pháp cú như sau.

Pc 269. Hàng tháng cúng vái cả ngàn đền thờ, cúng vái suốt đời không nghỉ, vẫn không bằng một lát chuyên chú nghĩ nhớ đến Pháp. Cái phước này hơn trọn đời cúng vái cả ngàn đền thờ. Pc 270. Suốt cả trăm năm thờ cúng thần Lửa, không bằng một lát hiến cúng Phật pháp tăng. Cái phước hiến cúng một lát này hơn cả trăm năm thờ cúng thần Lửa.

Phật bảo Lam đạt, bố thí có 4 : bố thí nhiều được phước ít, bố thí ít được phước nhiều, bố thí nhiều được phước nhiều, bố thí ít được phước ít. Bố thí nhiều được phước ít là bố thí mà ngu muội, bằng cách sát sinh mà cúng tế, rồi uống rượu, múa hát, hao tốn của cải mà không có phước đức trí thức gì. Bố thí ít được phước ít là háo danh hay ác ý mà bố thí cho đạo sĩ phàm tục, thì 2 bên đều ngu muội nên không có phước báo nào. Bố thí ít được phước nhiều là đem ý thức hiền từ mà phụng sự bậc đạo hạnh, bậc này thọ dụng rồi tu học càng tinh tiến, như vậy thì bố thí dầu ít mà phước lớn lên mãi. Bố thí nhiều được phước nhiều là người trí ý thức cuộc đời vô thường, đem hảo tâm mà xuất của cải để kiến thiết tự viện, tinh xá và tịnh viên, hiến cúng Phật pháp tăng, thì phước này như dòng sông lớn đổ vào biển cả, dòng phước đời đời bất tận. Sự bố thí, như vậy, là như nông phu cần cù ít hay nhiều, ruộng đất tốt hay xấu, mà thu hoạch khác nhau.

Phú hào Lam đạt, và cả đại hội, thấy Phật biến hiện, nghe Phật phân tích, ai cũng đại đại hoan hỷ. Chư thiên và chư thần được thánh quả Tu đà hoàn. Năm ngàn Bà la môn đều xuất gia, được quả vị Ứng chơn. Lam đạt và cả nhà bái thọ 5 giới, cùng nhìn thấy "dấu chân của Pháp". Vua và đại thần cùng qui y Tam bảo mà làm Phật tử tại gia, và ai cũng được "con mắt của Pháp".

Truyện 36

Thờ tốn như núi
mà tội bị như biển

Xưa, khi Phật giáo hóa tại nước Xá vệ, thì nước La duyệt kỳ có 1 kẻ hung hăng, ngu xuẩn, bất hiếu cha mẹ, khinh thường hiền lương, bất kính trưởng lão. Gia đình suy bại, thường không vừa ý. Anh thờ lửa để cầu phò hộ. Phép thờ lửa là mặt trời sắp lặn, đốt đống lửa lớn, quì lạy đống lửa ấy, dầu đến nửa đêm cũng phải lửa tắt mới nghỉ. Ba năm như vậy, không có phước gì. Anh ta thờ các thần mặt trời mặt trăng. Cách thờ thì ban ngày mặt trời mọc, ban đêm mặt trăng lên, phải hướng về 2 vầng trời trăng mà lạy, cho đến khi 2 vầng ấy lặn mất mới thôi. Ba năm như vậy, cũng không có phước gì. Anh xoay sang thờ trời, bằng cách đốt hương, quì xuống, ngước lên không trung mà lạy. Hiến dâng thực phẩm ngon ngọt, hương, hoa, và rượu, thịt heo, dê, bò, bò con. Hiến dâng đến mức nghèo khốn, vẫn không có phước gì. Anh khô héo vì cực nhọc, đổ bịnh, không ra khỏi cửa. Nhưng nghe nói nước Xá vệ có đấng gọi là Phật, chư thiên cũng tôn thờ. Anh nghĩ nên đến đó, phụng sự Ngài, hy vọng được phước. Mới đến ngoài cửa tinh xá, anh đã thấy và biết là Phật, vì ánh sáng huy hoàng, vì khuôn mặt thần kỳ. Ngài như vầng trăng giữa quần thể tinh tú. Anh mừng rỡ yết kiến Phật. Phủ phục kính lạy rồi, anh vòng tay thưa Ngài, con sinh ra và lớn lên trong sự ngu muội, không biết đến Ngài, đến giáo lý Ngài dạy, đến giáo đoàn của Ngài. Con thờ lửa, thờ mặt trời mặt trăng, thờ chư thiên thần, 9 năm tinh thành, siêng khó, mà không có phước gì. Hình sắc con tiều tụy, khí lực con suy vi, cơ thể bịnh quá, không biết chết mất ngày nào. Trong tình trạng như vậy, con được nghe được biết Ngài, bậc cao nhất trần gian, bậc thầy hóa độ cho người. Nên từ xa, con đến đây nương tựa vào Ngài, ước mong Ngài ban cho con một chút yên vui. Phật nói, những gì anh thờ phụng, toàn không chân xác. Thờ tốn như núi mà tội bị như biển. Anh sát sinh mà cầu phước thì phước càng xa anh. Anh cực nhọc cả trăm kiếp, giết hết heo dê cả vùng trời này mà cúng tế, thì tội như núi lớn mà phước không bằng hạt cải. Lãng phí đến mức ấy mà không phải sai lầm hay sao. Huống chi anh bất hiếu cha mẹ, khinh dễ hiền lương, bất kính già cả, kiêu căng ngạo mạn, lòng đầy độc chất, lỗi lầm lũy tiến mỗi ngày mỗi thêm, thì phước có thế nào được. Nếu anh sửa chữa tâm tính, lễ độ, hiền hòa, cử động phép tắc, cung phụng tôn trưởng, hủy bỏ cái ác, tin tưởng điều lành, sửa chữa bản thân, sùng bái nhân đức, thì 4 cái phước sau đây tăng lên hằng ngày, mà mai đời đời không còn tai họa. Bốn cái phước ấy là sắc tướng tốt đẹp, khí lực phong phú, không có bịnh tật, không chết oan uống. Anh cần cù sửa mình thì được đắc đạo nữa. Trong trường hợp này Phật dạy 2 pháp cú như sau.

Pc 271. Cúng vái thần linh để cầu phước, phước ấy không bằng một phần tư cái phước lễ kính bậc Hiền trí. Pc 272. Thích thú lễ bái các bậc trưởng thượng thì có 4 cái phước được thêm lên, đó là tướng tốt, sức khỏe, tuổi thọ, và hạnh phúc.

Anh chàng này nghe pháp cú Phật dạy thì mừng, thì tin, thì hiểu. Phủ phục lạy Phật rồi, anh thưa thêm, rằng con bị lỗi lầm che lấp 9 năm nay. Nay, may mắn cho con, được đức Từ phụ hóa độ mà cởi mở, tin hiểu. Xin đức Từ phụ cho con được làm Tỷ kheo. Phật chuẩn nhận, rằng đến đây tốt lắm, vị Tỷ kheo ! Thế là râu tóc anh tự rụng đi. Anh thành bậc Tỷ kheo. Từ trong tâm thức sâu thắm, anh thực hành "tư duy tu", với bước đầu hành pháp "sổ tức" ', và rồi mau chóng đạt được thánh quả La hán.