Những Đóa Hoa Thiền - Q3

1587. Núi này không có đường vào

Động Sơn Lương Giới khi đi hành cước, lạc đường, ngẫu nhiên tới chỗ ẩn cư của Long Sơn hòa thượng. Động Sơn vái chào. Long Sơn hỏi:

- Núi này không có đường, ngươi làm sao vào?

- Chuyện không có đường tạm gác lại, hòa thượng làm sao vào?

- Ta không biết mây nước.

- Hòa thượng ở núi này bao lâu?

- Không biết.

- Vì sao không biết?

- Ta không vì trời, người mà đến.

(Thiền thú 60)

Núi này chỉ Phật tánh. Phật tánh không có phương pháp nào để vào, vì vậy gọi là cửa không cửa. Thiên hạ không có một kỹ xảo nào bảo đảm học nhân nhất định thấy Phật tánh, chỉ nương vào tu hành vị tất sẽ chứng ngộ. càng nỗ lực tu hành cầu khai ngộ thì khai ngộ lại càng xa. Động Sơn hỏi hòa thượng làm sao vào? Long Sơn đáp ngay đi ta còn không biết thì làm gì còn vấn đề vào hay không vào. Hòa thượng hay núi ở đây trước là hỏi Phật tánh và vô minh cái nào có trước. Long Sơn đáp không biết là phủ quyết vấn đề trong không sinh hữu. Thời gian là quan niệm của người phàm chúng ta. Đối với Phật tánh, thời gian không tồn tại. Cũ, mới, thường tồn, biến đổi . . . đều là những khái niệm tương đối. Lấy khái niệm tương đối để mô tả tuyệt đối là chuyện hoang đường.

Bộ tranh chăn trâu

Từ thế kỷ 12, xuất hiện 2 bộ tranh chăn trâu: 1 của Phổ Minh thiền sư, 1 của Quách Am sư viễn. Bộ tranh và các bài tụng sau đây là của Quách Am sư viễn.

1588. Tìm trâu

茫 茫 撥 草 去 追 尋

Mang mang bạt thảo khứ truy tầm

水 闊 山 遥 路 更 深

Thủy khoát sơn diêu lộ cánh thâm

力 盡 神 疲 無 所 覓

Lực tận thần bì vô sở mịch

但 聞 楓 樹 晚 蟬 吟

Đản văn phong thụ vãn thiền ngâm

Vạch cỏ mênh mang mong tìm lối

Non xa, sông rộng, đường thêm sâu

Rặng phong ve chiều kêu rộn rã

Sức cùng, lực tận, thấy gì đâu?

Tranh vẽ người chăn đứng ở nơi hoang dã, tay cầm sợi dây thừng, xem bộ bồn chồn, do dự không biết đi về hướng nào để tìm trâu, là tài sản mà ông rất tự hào, đã chạy mất. Người chăn là người tu, cảm thấy mình đánh mất bản tánh chân thật, bất biến do đó có khát vọng tìm về, chỉ có thế tâm mới an định. Đó là giai đoạn người tu không biết đi theo đường nào. Có người tin tưởng mình tìm được. Có người nửa tin, nửa ngờ cho nên tìm được một lúc lại ngừng, ngừng một lúc lại tìm.

1589. Thấy dấu

水 邊 林 下 跡 偏 多

Thủy biên lâm hạ tích thiên đa

芳 草 離 披 見 也 麼

Phương thảo ly phi kiến dã ma?

縱 是 深 山 更 深 處

Túng thị thâm sơn cánh thâm xứ

遼 天 鼻 孔 怎 藏 他

Liêu thiên tỵ khổng chẩm tàng tha

Mé nước, bờ rừng nhiều vết dẫm

Cỏ thơm tan tác thấy không nào?

Trong khoảng non cao và vực thẳm

Mũi hếch lên trời, dấu được sao?

Tranh vẽ người chăn tìm thấy vết chân, nhưng chưa thấy trâu. Có vết chân đi về phía Đông, có vết chân đi về phía Tây, có vết chân đi được một quãng thì biến mất, có vết chân đi về Đông rồi lại vòng qua Tây. Nhìn những dấu chân này người chăn biết được trâu quanh quẩn đâu đây, nhưng đi đâu để tìm thì là cả một vấn đề.

Đây là giai đoạn người tu tìm được thầy, hoặc đọc được một bộ kinh Phật đề cập đến việc tu hành. Ông tin tưởng Đức Phật và chư Tổ đã từng thể nghiệm Phật tánh và lưu lại những lời giáo huấn, và ông biết họ cũng như ông chỉ là một người thường, do đó ông nghĩ ông cũng có thể làm được. Nhưng ông vẫn chưa biết làm cách nào, và cách nào là tốt nhất.

1590. Thấy trâu

黃 鶯 枝 上 一 聲 聲

Hoàng oanh chi thượng nhất thanh thanh

日 暖 風 和 岸 柳 青

Nhật noãn phong hòa ngạn liễu thanh

只 此 更 無 回 避 處

Chỉ thử cánh vô hồi tỵ xứ

森 森 頭 角 畫 難 成

Sâm sâm đầu giác họa nan thành

Trên cành Hoàng oanh hót lảnh lót

Nắng ấm, gió hòa,bờ liễu xanh.

Chỉ là không còn nơi trốn nữa

Rừng rậm, đầu sừng khó vẽ thành.

Tranh vẽ người chăn sau một khoảng thời gian tìm kiếm, đã thấy sau một thân cây lớn, cái đuôi trâu thò ra. Ông cao hứng lắm mặc dù lúc đó ông vẫn chưa nắm được trâu. Sự thực thì ông cũng chưa nhìn rõ mặt trâu.

Đây là giai đoạn người tu thấy được bản tánh.

1591. Được trâu

竭 盡 精 神 獲 得 渠

Kiệt tận tinh thần hoạch đắc cừ

心 強 力 壯 卒 難 除

Tâm cường lực tráng tốt nan trừ

有 時 纔 到 高 原 上

Hữu thời tài đáo cao nguyên thượng

又 入 煙 雲 深 處 居

Hựu nhập yên vân thâm xứ cư

Đem hết tinh thần mới bắt được

Tâm cường lực tráng khó trừ ghê

Cao nguyên có lúc vừa lên tới

Lại tìm vào chỗ khói mây về.

Tranh vẽ người chăn đã dùng dây thừng xỏ mũi trâu. Hiện tại trâu đã ở trong tay người chăn. Nhưng trâu hãy còn dã tánh muốn sút thừng để chạy ra ven đường ăn cỏ, do đó người chăn phải dùng roi để điều phục nó.

Đây là giai đoạn người tu đã tự chứng ngộ toàn thể tự tánh, nhưng phiền não, tập khí hãy còn trong tâm. Khi hành giả gập một chuyện kích thích phiền não sẽ nổi dậy. Hành giả phải nỗ lực tu hành, giữ giới cho nghiêm (roi, dây thừng).

1592. Chăn trâu

鞭 索 時 時 不 離 身

Tiên sách thời thời bất ly thân

恐 伊 縱 步 入 埃 塵

Khủng y túng bộ nhập ai trần

相 將 牧 底 純 和 也

Tương tương mục đắc thuần hoà dã

鞭 鎖 無 拘 自 逐 人

Tiên tỏa vô câu tự trục nhân

Roi thừng mỗi lúc chẳng lìa thân

Chỉ sợ chân kia lấm bụi trần

Cùng nhau chăn được thuần hòa vậy

Không roi mà cũng theo chủ nhân.

Tranh vẽ người chăn, một tay nhẹ nắm dây thừng, một tay cầm roi, có lúc đi trước, có lúc đi bên cạnh trâu. Một lúc nào đó trâu có thể muốn ngừng lại bên đường để gậm cỏ non, nên người chăn phải cảnh giác. Trâu đã ngoan ngoãn nghe lời nên người chăn không phải đánh đập mạnh bạo nữa. Nhìn bề ngoài người chăn và trâu không tốn nhiều sức lực.

Đây là giai đoạn người tu bồi dưỡng định lực. Nếu vào sâu được định cảnh thì có thể bứng hết gốc rễ của phiền não và tập khí.

1593. Cưỡi trâu về nhà

騎 牛 拖 邐 欲 還 家

Kỵ ngưu đà lê dục hoàn gia

羌 笛 聲 聲 送 晚 霞

Khương địch thanh thanh tống vãn hà

一 拍 一 歌 無 限 意

Nhất phách nhất ca vô hạn ý

知 音 何 必 鼓 唇 牙

Tri âm hà tất cổ thần nha.

Cưỡi trâu chầm chậm trở về nhà

Khương địch vi vu tiễn chiều tà

Bao ý hàm trong ca và phách

Tri âm hà tất hé môi ra.

Tranh vẽ người chăn tự tại cưỡi trên lưng trâu, tuy thừng còn sỏ mũi, và roi thì người chăn gài trên lưng, nhưng vốn không xử dụng vì trâu đã hoàn toàn thuần thục, đã biết tự đi về nhà.

Đây là giai đoạn, 6 thức của người tu đã thanh tịnh, mọi phiền não đã hết. Khi tiếp xúc với ngoại cảnh, không bị ngoại cảnh làm phát khởi phiền não. Lúc đó thân, tâm, và thế giới hỗn nhiên hòa thành một thể, là thế giới của Phật.

1594. Quên trâu còn người

騎 牛 已 得 到 家 山

Kỵ ngưu dĩ đắc đáo gia sơn

牛 也 空 兮 人 也 閒

Ngưu dã không hề nhân dã nhàn

紅 日 三 竿 猶 作 夢

Hồng nhật tam can do tác mộng

鞭 繩 空 頓 草 堂 閒

Tiên thằng không độn thảo đường gian.

Cưỡi trâu đã về tới núi nhà

Trâu đã không rồi, người cũng nhàn

Nắng đã ba sào, còn dệt mộng

Roi, thừng vứt ở xó nhà gianh.

Tranh chỉ vẽ người chăn, trâu thì đang ngủ, nhưng ngủ ở đâu thì không biết. Bức này và bức thứ nhất giống nhau ở chỗ chỉ vẽ người chăn, không vẽ trâu; nhưng khác ở chỗ ở đây người chăn ngồi ở nhà, không lo nghĩ gì cả.

Đây là giai đoạn người tu đã hết phiền não, không phải tìm cách đối phó với phiền não và mong cầu khai ngộ.

1595. Người trâu đều quên

鞭 索 人 牛 盡 屬 空

Tiên sách nhân ngưu tận thuộc không

碧 天 遼 闊 信 難 通

Bích thiên liêu quách tín nan thông

紅 爐 燄 上 爭 容 雪

Hồng lô diệm thượng tranh dung tuyết

到 此 方 能 合 祖 宗

Đáo thử phương năng hợp tổ tông

Roi, thừng, người, trâu tất cả không

Trời xanh xa rộng khó tin thông

Ngọn lửa lò hồng tan hết tuyết

Tới đây mới thật hợp tổ tông.

Tranh vẽ một vòng tròn, người chăn và trâu đều không thấy tung tích. Ngoài vòng tròn trống không ra, không có một vật nào cả.

Người chăn chỉ người tu, trâu chỉ tâm, ở đây người và tự tánh hợp nhất; do đó người chăn và trâu đều biến mất.

1596. Trở lại nguồn cội

返 本 還 源 已 費 功

Phản bản hoàn nguyên dĩ phí công

爭 如 直 下 若 盲 聾

Tranh như trục hạ nhược manh lung

庵 中 不 見 庵 前 物

Am trung bất kiến am tiền vật

水 自 茫 茫 花 自 紅

Thủy tự mang mang hoa tự hồng.

Trở về nguồn cội đã phí công

Mắt mù, tai điếc nghe như không

Trong am chẳng thấy vật phía trước

Hoa hồng, nước vẫn chẩy mênh mông.

Tranh vẽ núi xanh, nước biếc, tạp trúc, mai vàng. Đó là từ định cảnh phản chiếu sinh hoạt hiện thật. Bất kể gập cảnh gì đều y khuôn mặt xưa nay mà coi sự vật, không khởi phiền não.

1597. Thõng tay vào chợ

露 胸 跣 足 入 廛 來

Lộ hung tiển túc nhập triền lai

抹 土 塗 灰 滿 腮

Mạt thổ đồ hôi tiếu mãn tai

不 用 神 仙 真 祕 訣

Bất dụng thần tiên chân bí quyết

直 教 枯 木 放 花 開

Trực giao khô mộc phóng hoa khai.

Rũ bụi than nhơ cười rạng rỡ

Ngực trần, chân đất vào chợ đông

Từ cây khô chết hoa bỗng nở

Bí quyết thần tiên cũng chẳng dùng.

Tranh vẽ 1 vị hòa thượng tiêu sái,1 tay cầm túi vải,1 tay giơ ra, bố thí cho một người ăn mày nghèo khổ.

Tranh biểu thị người khai ngộ với lòng từ bi xử dụng những phương tiện thiện xảo cứu độ chúng sanh.

(Ngưu đích ấn tích)

1598. Ông tăng vô sự

Đời Minh, có một ông tăng không thuộc vào một chùa nào, không ở một nơi nào nhất định, vân du tứ xứ. Một hôm ông đi ngang một ngôi chùa thấy tượng của 4 vị Thiên vương rất trang nghiêm, ông nghĩ bụng “Đây thật là chỗ tốt để nghỉ ngơi!” Ông bèn nằm ngay xuống chân tượng mà ngủ. Một ông quan đi qua trông thấy, nổi giận:

- Hòa thượng là ai? Dám lười biếng nằm đây mà ngủ?

- Lão nạp là một ông tăng không có việc làm.

- Cái gì? ngồi thiền, tụng kinh, lễ Phật làm pháp sự là việc làm của chư tăng sao thầy dám nói là không có việc làm?

- Những chuyện đó đối với ta vô can, ta đâu cần phải làm những chuyện này!

(Ngưu đích ấn tích)

Nghe lời nói này ông quan từ phẫn nộ trở thành lúng túng. Sau đó, ông ý thức được rằng ông tăng này không phải là một ông tăng thường mà là một người tu hành chân chánh, một ông tăng không có việc làm.

1599. Thiện ác như mây nổi

Một ông tăng hỏi Phá Táo Đọa:

- Thế nào là người thiện?

- Thân mặc áo giáp, tay cầm giáo dài đi giết người.

- Thế nào là người ác?

- Tu thiền, nhập định.

- Trình độ con kém cỏi, xin thầy chỉ thẳng.

- Ngươi hỏi ta thế nào là ác, ta bảo ác không từ thiện đến, ngươi hỏi ta thế nào là thiện ta bảo ngươi thiện không từ ác đến.

Ngưng lại hồi lâu, lại hỏi:

- Ngươi hiểu không?

- Hiểu.

- Ác nhân không có thiện niệm, thiện nhân không có ác niệm; cho nên nói thiện, ác như mây nổi, không có chỗ sinh diệt.

Ông tăng ngay đó đại ngộ.

(Thiền thú 60)

Thiền sư thích hỏi Đông đáp Tây, hỏi Tây đáp Đông, mục đích là đảo ngược tư duy khiến người nghe xa lìa sự phân tích của lý trí, trực tiếp thấy suốt chân tướng của sự vật. Tư duy, lý trí là công cụ hoàn hảo để chia chẻ chân lý thành những mảnh vụn, khiến người ta dùng những khái niệm trừu tượng này mà kiến tạo nên một thế giới ảo tướng. Con người khó chấp nhận sự thực này: chính dùng lý trí để giải quyết những vấn nạn là nguyên tố khiến con người không khai ngộ được. Trong quan niệm thông thường giết người là ác, tu thiền là thiện. Thiền sư nói ngược lại là cảnh giác có phân biệt thì không thể khai ngộ được, càng phân biệt thì chấp trước càng sâu nặng.

1600. Giơ nắm đấm lên

Khâm sơn giơ nắm đấm lên bảo đại chúng:

- Nếu nắm đấm mở ra thì bàn tay có các ngón tay dài, ngắn sai biệt, nay là nắm đấm thì không có dài ngắn. các ngươi nói Khâm sơn có thương lượng hay không thương lượng.

Một ông tăng lại gần Khâm sơn giơ nắm đấm lên. Khâm sơn nói:

- Như vậy, ngươi chỉ là một gã câm.

(Công án thiền cơ)

Khâm Sơn giơ nắm đấm chỉ không tướng của bản thể giới, nhiếp thọ chư căn, quy nhập thể tánh không. Khi thiền sư nói “Khi nắm đấm xòe ra thành bàn tay, thì các ngón tay dài ngắn khác nhau, vậy Khâm Sơn thương lượng hay không thương lượng?

Bàn tay có nhiều ngón tay dài ngắn khác nhau là chỉ hiện tượng giới vì có sai biệt dài ngắn (mở rộng ra : đẹp xấu, tươi khô, thành bại . . .) Nay tâm tánh vào không, bản tánh nhất như không có dài ngắn.

Như vậy là Khâm Sơn chỉ cho đại chúng Thể (nắm đấm) và dụng (bàn tay) là một. Khi ông tăng lại gần Khâm Sơn giơ nắm đấm lên là ông trụ ở không. Khâm sơn bảo ông: ngươi chỉ là một gã câm là hàm 2 ý:

1- Ông tăng thấy Khâm Sơn giơ nắm đấm lên cũng bắt chước giơ nắm đấm lên là thấy cảnh sanh tâm nên bị mắng.

2- Nếu quả thật ông tăng ngộ được không, chứng được thánh cảnh, thì cũng không được trụ tâm ở đó, vì đó chưa phải là cứu cánh, phải quay lại hiện tượng giới để chứng ngộ không hữu bất nhị.

1601. Pháp thân có thọ khổ không?

Một lần Trường Khánh thượng đường, một ông tăng hỏi:

- Pháp thân còn thọ khổ không?

- Địa ngục há là thiên đường sao?

- Như vậy là có thọ khổ?

- Có tội gì chứ?

(Công án thiền có)

Khổ, lạc thuộc về ngũ uẩn. Pháp thân là không tướng, thanh tịnh làm sao có giác tri khổ mà thọ khổ? Ông tăng vì chưa khai ngộ pháp thân, không biết pháp thân là thế nào, có thể và không có thể làm gì. Nếu ông đã biết thể dụng của pháp thân thì mới có khả năng luận thuyết về hành tướng và công năng của pháp thân. Thiền sư không trực tiếp trả lời, nhưng những lạc thú ở thiên đường lại có liên quan đến đau khổ ở địa ngục sao? Trong quá trình tu thiền, nhị thiền lìa khổ lạc, tam thiền sinh định lạc, tứ thiền chứng nhất tánh cảnh không lạc, khổ. Đối với pháp thân thì địa ngục và thiên đường không sai biệt, không khổ, không vui. Ông tăng nói như vậy là có thọ khổ: rõ ràng ông là thuộc hàng sơ cơ, lại không chịu chăm chỉ tọa thiền để từ thành tựu sắc thân mà tiến đến những vấn đề hình nhi thượng. Lời của thiền sư có nghĩa là pháp thân có tội lỗi gì mà phải thọ khổ? Dù chúng sanh có thọ khổ, thọ lạc, pháp thân vẫn khách quan quan sát, nó vốn không thọ một bụi trần, nói gì đến khổ, lạc. Người bị nghiệp lực lôi cuốn. Pháp thân không sai lầm, không thấy khổ.

1602. Bài kệ của Ngũ tổ Pháp Diễn

山 前 一 片 閒 田 地

Sơn tiền nhất phiến nhàn điền địa

叉 手 叮 嚀 問 祖 翁

Thoa thủ đinh ninh vấn tổ ông

幾 度 賣 來 還 自 買

Cơ độ mai lai hoàn tự mãi

為 憐 松 竹 引 清 風

Vị lân tùng trúc dẫn thanh phong

Trước núi, một mảnh ruộng bỏ không

Khoanh tay tha thiết hỏi Tổ ông

Mấy lần bán đi rồi mua lại?

Vì thuơng gió mát luồn rặng thông?

(Tổ đình kiềm chùy)

Pháp Diễn đến tham học Bạch Vân, bị Bạch Vân nạt, do đó mà ngộ, bèn làm bài kệ trên.

1603. Niệm Phật

Có người nói:

Như con nít suốt ngày gọi mẹ: mẹ ơi! Mẹ à! Bà mẹ không thấy phiền sao? Cũng vậy cả ngày niệm A Di Đà Phật! A Di Đà Phật! A Di Đà Phật lại chẳng phiền sao?

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Người nói câu này tưởng như rất thông minh, rất hiểu đạo lý, kỳ thực đây không phải là thông minh thật, còn là vọng tưởng. Thứ nhất ông không biết rằng Phật và phàm phu bất đồng, Phật là vô tâm tương ứng làm gì có phiền não? Thứ nhì ông không biết rõ niệm Phật. Niệm Phật không phải là kêu réo A Di Đà Phật mà là dùng Phật hiệu để tẩy tâm, cach diện miên mật chuyển di vọng niệm khiến tâm không tĩnh. Tâm là thổ, thổ là tâm. Tâm tĩnh tức Phật thổ tĩnh. Càng lâu càng thâm, tất được cực lạc tĩnh thổ, tự thấy A Di Đà Phật. Người nói câu này không hiểu đạo lý cứ như các lão ông, lão bà một lòng niệm Phật tốt hơn.

1604. Nguyệt Thượng Nữ

Tôn giả Xá Lợi Phất vào thành, từ xa thấy Nguyệt Thượng Nữ ra thành. Xá Lợi Phất nghĩ thầm không biết vị đại tỷ này có thấy Phật không? đã đắc nhẫn hay chưa? Ta hãy đi hỏi xem, bèn lại gần hỏi:

- Đại tỷ đi đâu?

- Như Xá Lợi Phất vậy .

- Ta vừa muốn vào thành, đại tỷ vừa ra thành, làm sao nói giống nhau?

- Các đệ tử của Phật trú ở đâu?

- Ở đại Niết Bàn.

- Các đệ tử của Phật đều trụ ở Đại Niết Bàn, ta và Xá Lợi Phất cùng đi trú ở đó.

(Chỉ Nguyệt lục)

Nguyệt Thượng Nữ là con gái của cư sĩ Duy Ma Cật, theo Phật học pháp. Nhẫn: thọ hại mà không oán hận, có thể nhận biết chân như.

1605. Ngũ Thông

Tiên Ngũ Thông hỏi Phật:

- Con có ngũ thông, Phật có lục thông, một thông ấy là gì?

Phật hỏi:

- Ngũ Thông!

- Dạ!

- Đó là nhất thông ngươi vừa hỏi ta.

(Chỉ nguyệt lục)

Lục thông là sáu thần thông mà Phật, Bồ tát do tu thiền định mà có. Đó là thần túc thông, thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc mạng thông. Đó là ngũ thông, thêm một thông nữa là lậu tận thông thì thành lục thông.

1606. Đỉnh núi không mây

Từ Minh thấy Khả Chân tới bèn hét:

- Bản sắc của người tu là biết thời tiết nhân duyên, hạ chưa xong ngươi có việc gì gấp mà tới đây?

Khả Chân khóc thưa:

- Thiệu sư huynh đối với con rất tốt cho con biết con chưa thật ngộ do đó trở về xin sư phụ chỉ điểm.

Từ Minh không rườm rà hỏi luôn:

- Thế nào là đại ý Phật pháp?

- Đỉnh núi không mây vờn, lòng sóng bóng trăng rơi.

Từ Minh trợn mắt, uy võ vạn phần thét mắng:

- Đầu ngươi đã bạc trắng cả rồi, răng cũng rụng gần hết, còn kiến giải như vậy, ngươi làm sao thoát vòng sinh tử?

Khả Chân khẩn khoản cầu Từ Minh chỉ thị .

- Được! Ngươi hỏi ta đi!

- Thế nào là đại ý của Phật pháp?

Từ Minh hét to:

- Đỉnh núi không mây vờn, lòng sóng bóng trăng rơi!

Khả Chân không ngờ Từ Minh nhắc lại câu nói của mình, thâm tâm chấn động, khai ngộ ngay lúc đó.

(Thiền thú 60)

Văn chương của Khả Chân rất hay, câu đáp của ông rất thi vị. Nhưng dưới mắt Từ Minh thì đó chỉ là trí giải chưa phải là chứng ngộ thật nên mắng ông một trận làm cho ông bị giao động tín niệm; khiến ông bỏ tất cả xuống, giống như một tờ giấy trắng. Việc mắng chửi này không phải là Từ Minh thiếu tu dưỡng, dễ nổi giận mà là thủ đoạn để bức bách khai ngộ. Từ Minh dùng phương pháp hét lớn để tăng thêm hiệu lực. Do đó Khả Chân mới thật chân chánh thâm kiến Từ Minh. Để cho đệ tự mình thâm cứ ngộ kiến đến trình độ nghiêm ngặt một giọt nước cũng không lọt, sau đó thiền sư mới khẳng định lại khiến đồ đệ trở thành long tượng của Thiền môn.

1607. Bính Đinh đồng tử đến xin lửa

(Xem chi tiết ở công án 1035)

Các nhà tâm lý học ngày nay nhận rằng đối với một sự việc nếu ấn tượng đầu tiên là xấu sau đó sự việc chuyển thành tốt, thì ấn tượng sau cùng lại càng tốt hơn. Sự khai ngộ của Huyền Tắc cũng vậy. Mới đầu, sự khẳng định ngộ kiến chưa được mạnh mẽ, bị phủ định rồi lại được tái khẳng định thì thiên quân vạn mã cũng không làm lay động được. Văn Ích thật ra chẳng làm gì cả, chỉ nhắc lại câu nói của Huyền Tắc. Phương thức này gọi là “ gọi về mà không về” khiến đối phương từ phàm phu trở thành người khai ngộ. Đây là một kỷ sảo trong phương pháp giáo dục khiến người học khó quên.

(Thiền thú 60)

1608. Giáp Sơn và Phật Nhật

Giáp Sơn hỏi Phật Nhật:

- Lúc chưa tới Vân Cư, ngươi ở đâu?

- Thiên Thai Quốc Thanh.

- Thiên Thai có sóng xanh vỗ ầm ầm, ngươi từ xa lại,ý tứ thế nào?

- Sống lâu trong hang hốc chẳng treo tùng la.

- Là xuân ý, thu ý?

Phật Nhật im lặng hồi lâu không đáp, Giáp Sơn phê bình:

- Ngươi chỉ là gã chèo thuyền không phải là khách đi chơi hồ.

(Thiền thất dữ công án đích áo bí)

Câu ngươi từ đâu tới bất tất phải hỏi, tuy nhiên đó là Giáp Sơn giăng bẫy ra cho Phật Nhật đâm đầu vào. Phật Nhật cũng là tác gia nên đáp ở Thiên Thai Quốc Thanh. Hai người đều giả vờ nên Giáp Sơn lại hỏi Thiên Thai có sóng xanh vỗ ầm ầm, ý ngươi thế nào? Rõ ràng là không có gì để nói, nói nhiều có ích gì? Thiên Thai là chỗ tốt đẹp, Phật tánh tự dõng xuất hà tất tới đây làm gì? Nơi đây chim không đẻ trứng, cỏ chẳng mọc. Không biết ngươi tới đây tâm ý thế nào?

Lúc đó Phật Nhật nói một câu thừa thãi:

- Sống lâu trong hang hốc, chẳng theo tùng la.

Lúc đó đáng nhẽ Giáp Sơn đánh cho Phật Nhật 30 gậy và đuổi ra là xong chuyện nhưng Giáp Sơn từ bi nên bảo:

- Là xuân ý hay thu ý?

Đó là có xuân, hạ, thu, đông biết bao dây leo. Phật Nhật không trả lời được vì không hiểu Giáp Sơn tùy duyên mà ứng cho nên im lặng. Cái im lặng này tuy là chiếu nhưng vô tác dụng; tuy ở trong hang hốc nhưng không biết diệu dụng của tùng la. Do đó Giáp Sơn từ bi phê bình: Ngươi chỉ là gã chèo thuyền chưa thể tiến vào bể tánh.

1609. Vốn đã giải thoát

(Xem công án 773)

Con người sống trong tưởng tượng của mình. Tưởng tượng có phiền não, có Phật pháp để tu, có giải thoát để cầu. Đó chỉ là tạo tác, là vô minh, là chấp trước. Ngưng tưởng tượng, xem rõ chân tướng thanh tịnh, vốn hoàn mỹ không thiếu sót gì; không cần phải tạo tác thêm gì nữa. Chúng sanh khác Phật ở chỗ Phật cái gì cũng không có, còn chúng sanh thì có quá nhiều. Chúng sanh có nhiều vọng tưởng, nhiều dục vọng, nhiều quy phạm, nhiều tri thức, rất nhiều, rất nhiều. Khi Tăng Xán hỏi: “Ai trói ngươi?” Đạo Tín đáp: “Không ai trói”. Câu hỏi và câu đáp đều cao minh. Đoạn đối đáp trên có thể viết lại như sau:

- Xin thầy chỉ cho con pháp môn giải thoát.

- Ai trói ngươi khiến cho ngươi không được giải thoát?

- Chính là “ngã” (con)

- Cái “ngã” trói ngươi nay ở đâu?

- Con tìm không thấy cái “ngã” đó.

- Nếu không tìm thấy cái “ngã” đó thì còn bị nó trói sao?

- Không tìm thấy nên không bị cái “ngã” đó trói.

- Vậy ngươi đã được cởi trói rồi!

Đạo Tín ngay đó giác ngộ.

(Thiền thú 60)

1610. Vô Vị Chân Nhân

(Xem công án 1030)

Vô Vị Chân Nhân là để mô tả tự tánh. Đừng quên, những gì mô tả chỉ là ngón tay trò mặt trăng. Tự tánh cũng chỉ là một từ miễn cưỡng mà dùng thôi. Vô Vị Chân Nhân là ngã chân chính, không có một vị trí nào, không thể xác định được nó ở một chỗ nào trong không gian, cũng không thể tu hành từng bước, từng bước mà lại gần nó. Cũng không thể dùng giác quan mà cảm nhận sự tồn tại của nó, cũng như dùng ngôn ngữ mà mô tả nó. Do đó, Lâm Tế dùng hình thức tỷ dụ nói Vô Vị Chân Nhân ở trên thân chúng sanh thường ra ra vào vào. Ông tăng hỏi Vô Vị Chân Nhân có dạng thức nào? Lâm Tế chỉ có cách giúp ông tăng tự thể nghiệm, chứ không thể dùng lời mà cho đáp án. Khi Lâm Tế túm lấy ông tăng buộc ông nói, không phải là ông mong đợi ông tăng trả lời mà là bức bách ông tăng khiến cho ông ta thấy không thể dùng lời nào để diễn tả mà thấy cái không thể thấy Vô Vị Chân Nhân. Bất hạnh là ông tăng mở miệng định nói thì Vô Vị Chân Nhân đã mất tiêu. Khi Lâm Tế nói Vô Vị Chân Nhân có phải là que cứt khô không là hàm ý nếu coi Vô Vị Chân Nhân là tâm ngẫu tượng, tâm linh hồn, tâm triết học huyền diệu thì chẳng thà vứt Vô Vị Chân Nhân vào thùng phẩn khiến khỏi làm hôi thối thế gian.

(Thiền thú 60)

1611. Tâm và Pháp đều quên

Một ông tăng hỏi Hoằng Thông:

- Tâm và pháp đều quên thì thế nào?

- Con ểnh ương ba chân vác coi trên lưng.

(Công án Thiền cơ)

Tâm có thể giác tri đã diệt, pháp nương vào nhân duyên mà sanh cũng không sanh cảm tri. Đó là tâm và pháp đều quên; lúc đó tâm giác tri có thể tri và cũng có thể ly; có thể chiếu nhưng không trú ở cảnh, gọi là bất giác, là chân như vô vi. Đó là cảnh giới Bồ tát tùy thuận giác tánh, đã chứng được chân như không thể, đối với các pháp đều tự tại vô ngại. Hành giả chứng được không tam muội: thấy tất cả mọi cảnh đều không có thật. Câu trả lời của thiền sư chỉ hành giả ngộ chân không có thể chứng được chân thật giải thoát tri kiến, có thể thoát ra mọi nghiệp duyên cho nên đối với mọi pháp đều có thể hóa giải dễ dàng. Vì tâm không chiếu nên không có cảnh chiếu, do đó tự tại vô ngại. Hành giả đạt tâm pháp đều quên là thần thông lực của hành giả. Hành giả không coi tâm lực, năng lực nào là có, tâm có thể chiếu diệt nên không có cảnh chiếu. Tâm và pháp đều quên: tự tánh không khởi vọng tánh tương ứng, các ngoại duyên không tạo thành cảnh.

1612. Thấy tánh thành Phật

Kế Tông là một ông tăng ở Hoa Nghiệm Viện hỏi Vân Cư Trí thiền sư:

- Thấy tánh thành Phật là nghĩa gì?

- Tánh thanh tịnh vốn trong trẻo, không lay động, không thuộc sạch bẩn, dài ngắn, thủ xả, thể tự thảnh thơi. Thấy rõ như thế là thấy tánh. Tánh tức là Phật, Phật tức là tánh, nên nói thấy tánh thành Phật.

- Tánh đã thanh tịnh, không thuộc hữu, vô, vì sao có thấy?

- Thấy cái không thấy.

- Nếu không có vật để thấy làm sao còn có thấy?

- Chỗ thấy cũng không .

- Như vậy khi thấy thì ai thấy?

- Không có người thấy.

- Cứu cánh lý này thế nào?

- Ngươi biết không? Tất cả những gì gọi là có là do vọng tưởng mà có, cũng là nói bản tánh có thể y tha khởi tự tánh. Cái tự tánh đó, do đó có thể biến hiện, sản sanh cảnh biến hiện. Nếu người theo cái thấy mà sanh tình thì đọa vào vòng sanh tử. Người đã rõ, cả ngày trong trần cảnh, không khởi vọng tưởng đó là thấy tánh.

(Công án thiền cơ)

Qua đoạn đối thoại trên chúng ta thấy thiền sư đã chỉ cho ông tăng 3 điều:

1- Không có người thấy: chân tâm hiện lượng phản ánh ngoại trần mà sinh khởi tự tánh, pháp tướng. Pháp tướng này có thể không khởi vọng tâm chấp thủ, cảnh về cảnh, tâm về tâm, cho nên nói là không có người thấy.

2- Không có vật thấy: tánh vốn thanh tịnh, không có hình tướng, vậy làm gì có một vật gì để thấy.

3- Không có cái thấy: phàm phu thấy cảnh tâm khởi vọng niệm ưa, ghét. Người giác ngộ thấy cảnh biết đó là giả, tâm không khởi vọng niệm nên thấy mà như không thấy.

Nói cách khác: vốn không tự tánh làm gì có tánh để thấy, vốn tự tự nhiên làm gì có Phật để thành? Khi chưa thấy tánh muốn kiếm một tánh để thấy, thấy tánh rồi thì thấy không có một vật nào để thấy, tất cả đều là không, làm gì có Phật để thành.

1613. Cùng Đại Thiên

Có ông tăng hỏi Thiệu Tu:

- Kiếp hỏa động nhiên đại thiên đều hoại, không biết cái đó có hoại không?

- Không hoại.

- Tại sao không hoại?

- Cùng đại thiên.

(Công án thiền cơ)

Ông tăng hỏi khi thế giới tới giai đoạn hoại diệt, từ tứ thiền thiên trở xuống đều hoại, lúc đó thể tánh của chúng ta có hoại không? Vấn đề này rất thú vị mặc dù còn lâu mới xẩy ra, nhưng rất nhiều người tu vẫn lo trời xụp, đều muốn biết rõ ràng là thể tánh có bị hoại hay không? Thế gian là do 4 đại: đất, nước, gió, lửa hợp thành. Khi hoại thì hỏa, thủy, phong sinh tai biến, cuối cùng địa đại bị bại hoại.

Theo Trường A Hàm Kinh thì khi thế giới hoại, ở giai đoạn kiếp hỏa, lửa của thế gian làm sao thiêu hủy toàn thế giới? Đương nhiên không phải, lúc đó sẽ xuất hiện 7 mặt trời nhiệt lượng phát sinh tiêu diệt tất cả vật chất ở thế gian. Hành giả chứng được pháp thân có thể đi khắp thập phương thế giới, đương nhiên không bị kiếp hỏa của ta bà thế giới ảnh hưởng. Thể tánh vốn không tự tánh, đại thiên thế giới diệt, thể tánh trở về hư không giới. Đại thiên thế giới diệt rồi, lại có đại thiên thế giới tái sinh. Thể tánh cùng đại thiên thế giới đồng tại.

1614. Cứu cánh không cảnh

Nam Tuyền bảo một ông tăng:

- Đêm tới, gió mạnh.

- Đêm tới, gió mạnh.

- Thổi gẫy một cành tùng trước cửa.

- Thổi gẫy một cành tùng trước cửa.

Nam Tuyền lại gọi một ông tăng khác bảo:

- Đêm tới, gió mạnh.

- Là gió gì?

- Thổi gẫy một cành tùng.

- Là cành tùng nào?

Nam Tuyền kết luận:

- Một được, một mất.

(Công án thiền cơ)

Ông tăng thứ nhất luôn cảnh giác, nghe câu nói của thiền sư không động tâm, gập cảnh ứng cảnh nhưng không chấp cảnh, thuận miệng nhắc lại câu nói của thiền sư. Thể tánh của hành giả vốn tự không tịch, hán đến hán hiện, hồ đến hồ hiện, đêm tới gió lạnh, đêm tới gió mạnh hiện, thiền sư lại nói “Thổi gẫy một cành tùng trước cửa” là dụ ông tăng khởi vọng tưởng cành bị gẫy là cành to hay nhỏ, có làm ai bị thương không v . v .

Nhưng ông tăng không mắc bẫy chỉ nhắc lại câu nói của thiền sư, ông đã lấy cứu cánh không thể ứng vạn chủng duyên.

Ông tăng thứ hai, nghe thiền sư nói liền chấp vào cảnh, tâm sinh vọng tưởng phân biệt. Câu của thiền sư có nghĩa là ông tăng thứ nhất đã qua được cửa khảo nghiệm còn ông tăng thứ hai thì không.

1615. Phất tánh chân thật

Ấn Tông hỏi Lục tổ:

- Thế nào là Phật pháp bất nhị?

- Pháp sư giảng kinh Nát Bàn đã rõ Phật tánh, đó là Phật tánh bất nhị. Như cao quý Đức Vương bồ tát bạch Phật:

- Phạm 4 trọng tội, 5 nghịch tội, cho tới Diêm Đề có đoạn thiện căn, Phật tánh không?

Phật đáp:

- Thiện căn có 2: một là thường, hai là vô thường; Phật tánh phi thường, phi vô thường cho nên không đoạn, gọi là bất nhị. Phật tánh phi thiện, phi bất thiện nên gọi là bất nhị. Uẩn và giới phàm phu thấy là hai, trí giả liễu đạt thì thấy không hai. Tánh bất nhị là Phật tánh. Ấn Tông nghe rồi chấp tay hoan hỷ.

(Công án thiền cơ)

Ấn Tông là một vị cao tăng đời Đường, người tỉnh Giang Tô, tuy có gặp ngũ tổ Hoằng Nhẫn nhưng cũng không có thành tựu gì. Sau giảng kinh Nát Bàn ở Pháp Tánh Tự ở Quảng Châu, gặp được Lục tổ. Phật pháp bao gồm tất cả các pháp của thế gian (tà pháp, chánh pháp), các pháp thiền định thế gian, xuất thế gian, xuất xuất xuất thế gian, đều là Phật pháp. Tổng quát tất cả các pháp đều gọi là Phật pháp vậy, pháp nào mới chính là pháp bất nhị? Theo như lời giảng của Lục tổ thì Phật tánh chính là bất nhị pháp môn. Không có đối đãi, thường vô thường, vui khổ, ngã vô ngã, không bất không, hữu tướng vô tướng v . v .

Ấn Tông nghe lời giảng tâm khai, ý giải sinh lòng hoan hỷ, chắp tay cung kính.

1616. Từ bi

Văn Thù đến thăm Duy Ma cật, hỏi:

- Tại sao cư sĩ bệnh?

- Vì chúng sanh bệnh nên tôi bệnh .

(Points of departure)

Đọc kinh Duy Ma Cật chúng ta biết đi thăm Duy Ma Cật không phải là một chuyện dễ dàng cho Văn Thù. Duy Ma Cật rất nghiêm khắc nên 12 người khác đã từ chối đi thăm ông. Đây không phải chỉ là vấn đề của Văn Thù mà là của cả chúng ta. Khi chúng ta từ chối không làm một việc mà chúng ta không thích, chúng ta sẽ không tiến bộ. Thật dễ dàng cho chúng ta khi chúng ta đi thăm một người không quá phức tạp hay một người mà khi gặp khiến chúng ta thoải mái. Nhưng chuyện này không giúp chúng ta tiến bộ. Vì vậy Văn Thù vâng lời Phật đi thăm Duy Ma Cật. Câu trả lời của Duy Ma Cật có ý nghĩa gì? Nhiều người nghĩ tôi khỏe mạnh, không bị cảm cúm. Dạ dày tôi rất tốt, không gì làm phiền tôi. Tôi không bệnh chút nào cả. Nhưng dưới cái nhìn của Phật Giáo thì có 2 loại bệnh: Một là vật lý và tâm thần, hai là tham, sân, si; ngộ nhận cái ngã cũng là bệnh. Do đó chúng ta đều bệnh. Duy Ma Cật biết Văn Thù cần phải hiểu cái bệnh này và rồi hiểu sự tử bi.

1617. Thầy của chư Phật

Một ông tăng hỏi Vân Cư:

- Ai là thầy của chư Phật?

Vân Cư hét lên và thêm:

- Tên xà nô này!

Ông tăng lạy.

- Ngươi hiểu sao?

Ông tăng hét lên và thêm:

- Lão viện chủ!

- Cơ bản ta chẳng hiểu.

Ông tăng quay một vòng rồi ra. Vân Cư kêu lên:

- Gã ăn mày cứ bám sát bàn ăn.

(Zen and Zen classics)

Thầy của chư phật là Phật tánh của chư Phật, chúng ta chỉ hiểu sự kiện này khi Phật tánh của chúng ta bảo cho chúng ta biết.

1618. Tìm ta

Giáp Sơn bảo một ông tăng:

- Hãy tìm ta trên đầu trăm cỏ, hãy nhận biết hoàng tử ở chốn chợ đông.

(Zen and Zen classics)

Đầu trăm cỏ chỉ hiện tượng thiên nhiên. Khi chúng ta thấy mặt trời mọc, lá rơi, cá bơi chúng ta sẽ hiểu lời Giáp Sơn nói. Hoàng tử chỉ ý nghĩa sâu xa chỉ tìm thấy ở thế giới hỗn loạn này chứ không phải ở cõi Phật.

1619. Phật và ma

Một hôm có ông tăng tên là Hàng Ma đến tham phỏng bắc tông Thần Tú. Thần Tú hỏi:

- Ngươi tên là Hàng Ma, nhưng ở đây không có Sơn tinh, Mộc quái, ngươi biến thành ma sao?

- Có Phật, có ma.

- Nếu ngươi là ma tất trú ở cảnh giới không thể nghĩ bàn.

- Là Phật tức không, làm gì còn có cảnh giới chứ?

- Ngươi và Thiếu Hạo có duyên.

Hàng Ma vào núi Thiên Hạo, học tăng các nơi vân tập lại đó tham học.

(Công án thiền cơ)

Câu đáp một của Hàng Ma có nghĩa là: mọi người tu đều có tâm ma phải khắc phục. Do vậy thường nói ma do tâm sanh, nếu tâm chánh thì không có cảnh ma. Một niệm tâm giác là Phật, một niệm tâm mê là ma.

Câu đáp 2: tự tánh là không, làm gì có cảnh giới nào để nói? Trước hết phải chứng ngộ Phật tánh, lúc đó há còn ngại ma cảnh? Con tuy có tâm nguyện đạt cảnh giới hàng ma nhưng dụng pháp là không, chỉ là tuỳ duyên mà có danh hiệu Hàng Ma.

Câu cuối của Thần Tú là dự tri Hàng Ma sẽ là đại sư độ chúng ở núi Thíếu Hạo.

1620. Kiếm không mũi

Một ông tăng hỏi Tào Sơn Bản Tịch:

- Thế nào là kiếm không mũi nhọn?

- Không thể rèn luyện thành.

- Dụng nó thế nào?

- Người gập đều mất mạng.

- Người không gập thì sao?

- Cũng rơi đầu.

- Người gập mất mạng đã đành, tại sao người không gập cũng rơi đầu?

- Ngươi không biết thấy đạo là xong hết sao?

- Xong hết rồi sao?

- Lúc đó mới biết có loại kiếm này.

(Công án thiền cơ)

Ông tăng thường nghe người ta nói kiếm không mũi nhọn, không hiểu ý là sao, cũng không biết cảnh giới này ra sao nên đặt câu hỏi với Tào Sơn. Kiếm không mũi nhọn là Phật kiếm. Kiếm này, thân kiếm không thể, mũi kiếm không tướng nên vô hình, vô tướng, có năng lực trừ khử tất cả mọi chướng ngại. Người được kiếm này có thể trừ khử được nghiệp chướng của mình (tự lợi), có thể tĩnh hóa những chướng ngại của người khác (lợi tha). Muốn có công năng này người ta phải đạt được chân không thực sự (trừ bỏ được ngã chấp, pháp chấp), nếu không tu mà nhập Phật tri kiến thì không thể chuyển nghiệp chướng của mình và của người.

1621. Đại cơ, đại dụng

Một hôm, Bách Trượng Hoài Hải huấn thị đồ đệ:

- Thiền giáo đại pháp không phải là chuyện nhỏ, ta lúc trước bị Mã đại sư hét một tiếng, tai bị điếc đến 3 ngày.

Hoàng Bá nghe sư phụ nói rồi thè lưỡi ra.

Bách Trượng hỏi:

- Ngươi về sau không muốn kế thừa thiền pháp của Mã Tổ sao?

- Hôm nay sư phụ nêu lên công án này khiến chúng con thấy đại cơ, đại dụng của Mã Tổ, nhưng còn chưa hiểu rõ người, giả như kế thừa thiền pháp của người sợ rằng về sau không tiếp dẫn được người học.

- Như vậy! như vậy! Kiến giải hơn thầy mới có thể đảm đương sự truyền thọ đại pháp, chỗ này ngươi hơn ta.

Hoàng Bá nghe rồi cung kính lạy tạ.

Về sau Quy Sơn hỏi Ngưỡng Sơn:

- Bách Trượng tái tham Mã Tổ, ý chỉ của 2 vị tôn túc này là sao?

- Chuyện này tỏ rõ đại cơ, đại dụng.

- Dưới trướng Mã Tổ xuất hiện 84 vị thiện tri thức, bao nhiêu người được đại cơ, bao nhiêu người được đại dụng?

- Bách Trượng được đại cơ, Hoàng Bá được đại dụng, còn lại là xướng đạo sư.

(Tinh Vân thiền thoại)

Đại cơ, đại dụng của Thiền môn chủ yếu là chỉ thẳng bản tâm, kiến tánh thành Phật. Chúng ta trong sinh hoạt hàng ngày cần tự do, tự chủ, có thể viên mãn, vui vẻ, tinh thần và vật chất hợp nhấy, trong ngoài là một, theo Phật đạo mà không thành Phật, theo chúng sanh mà không nhập vào chúng sanh, chỉ nói khai ngộ, chỉ nói cơ dụng. Đó là thiền vậy.

1622. Bí quyết sử sự

Đời Đường, thiền sư Phong Can trú ở chùa Quốc Thanh núi Thiên Thai. Một hôm tản bộ trong rừng bỗng nghe có tiếng trẻ con khóc. Ông tìm tới nơi thì là một đứa nhỏ y phục lôi thôi, nhưng tướng mạo kỳ vĩ. Hỏi thăm những nhà quanh đó, không ai biết đứa nhỏ là con cái nhà nào. Phong Can bất đắc dĩ phải mang đứa nhỏ về Quốc Thanh tự nuôi, chờ người đến nhận lãnh. Vì do Phong Can lượm về nên đặt tên là Xả Đắc. Xả Đắc ở Quốc Thanh Tự dần dần lớn lên, Phong Can cho ông lo việc nấu cơm. Xả Đắc làm quen nhiều đạo hữu, trong đó có một người nghèo khổ tên là Hàn Sơn. Hai người rất thân nhau, Xả Đắc thường dành cơm thừa cho vào ống trúc, trao cho Hàn Sơn mang về ăn. Một hôm Hàn Sơn hỏi xả Đắc:

- Nếu có người vô duyên, vô cớ bài báng ta, mắng chửi ta, cười cợt ta, khinh thị ta, lừa dối ta, ta phải làm sao mới đúng?

- Ngươi hãy nhường nhịn họ, kệ họ, xa lánh họ, tôn kính họ.

- Trừ những cái đó ra, còn bí quyết nào nữa không?

- Bài kệ của Bồ tát Di Lặc nói:

老 拙 穿 破 襖

Lão chuyết xuyên phá ảo

淡 飯 腹 中 飽

Đạm phạn phúc trung bão

補 破 好 遮 寒

Bổ phá hảo già hàn

萬 事 隨 緣 了

Vạn sự tuỳ duyên liễu

有 人 罵 老 拙

Hữu nhân mạ lão chuyết

老 拙 只 說 好

Lão chuyết chỉ thuyết hảo

有 人 打 老 拙

Hữu nhân đả lão chuyết

老 拙 自 睡 倒

Lão chuyết tự thụy đảo

梯 嘩 在 面 上

Thê hoa tại diện thượng

隨 他 自 乾 了

Tùy tha tự can liễu

我 也 省 力 氣

Ngã dã tỉnh lực khí

他 也 無 煩 惱

Tha dã vô phiền não

這 樣 波 羅 蜜

Giá dạng ba la mật

便 是 妙 中 寶

Tiện thị diệu trung bảo

若 知 這 消 息

Nhược tri giá tiêu tức

何 愁 道 不 了

Hà sầu đạo bất liễu

人 弱 心 不 弱

Nhân nhược tâm bất nhược

人 貧 道 不 貧

Nhân bần đạo bất bần

一 心 要 修 行

Nhất tâm yêu tu hành

常 在 道 中 辦

Thường tại đạo trung biện.

Lão vụng mặc áo rách

Cơm không, bụng no rồi

Áo vá che trời rét

Vạn sự tùy duyên thôi

Có người mắng lão vụng

Lão vụng lại chỉ cười

Có người đánh lão vụng

Lão vụng nằm ngủ thôi.

Nước mắt rơi trên má

Mặc nó tự khô đi

Nếu ta nhường một chút

Người chẳng nhọc thị phi

Pháp Ba La Mật đó

Chính là báu trong châu

Nếu biết được tin tức

Thành đạo có bao lâu

Người yếu tâm chẳng yếu

Người nghèo Đạo chẳng nghèo

Tu hành nếu quyết chí

Thường tại đạo nghêu ngao.

Nếu hiểu được tinh thần của bài kệ này thì đó là bí quyết sử sự.

(Tinh Vân thiền thoai )

Đài Châu Mục Lữ Khâu Dẫn hỏi Phong Can: ở đâu có chân nhân bồ tát? Phong Can bảo: Hàn Sơn, Xả đắc là 2 vị Bồ tát Văn Thù và Phổ Hiền hóa thân. Lữ Khâu Dẫn tới lễ bái, 2 người cười lớn bảo:

- Phong Can lắm chuyện, Di Đà chẳng biết.

Ý nói Phong Can là hóa thân của Phật Di Đà mà người đời chẳng biết. Nói rồi 2 người vào hang núi, không thấy nữa. Khâu Dẫn ghi chép những thi kệ của 2 người trên vách núi, còn lưu truyền đến ngày nay. Hàn Sơn, Xả Đắc không bị thế sự trói buộc, siêu thoát, tự tại. Đó là bí quyết xử thế.

1623. Phàm và thánh

1- Đời Đường, Lâm Tế nói:

- Nếu ngươi còn yêu thánh, ghét phàm, thì ngươi hãy còn chìm nổi trong bể sanh tử.

2- Kế Tông ở Hoa Nghiêm Viện hỏi Vân Cư:

- Chân lý tối căn bản là sao?

- Phàm và thánh đều chỉ là danh, nếu theo danh mà giải thì rơi vào sanh tử.

(Trung Quốc Thiền Tông)

Cái gọi là chân lý tối căn bản là “tánh” của kiến tánh thành Phật. Trong cái tánh thanh tịnh này không có phàm thánh; nếu nói có phàm thánh là mê vọng. Phàm và Thánh chẳng qua chỉ là tên gọi mà thôi, do vọng tưởng sanh ra phân biệt. Chúng ta khái niệm hóa sự vật, gán cho sự vật danh xưng và tin tưởng đó chính là thật. Nếu nhận cái danh xưng tạm thời đó mà sinh kiến giải phân biệt thì chỉ rơi vào biển khổ sinh diệt.

1624. Trí Tạng và Huệ Trung

Huệ Trung quốc sư hỏi Trí Tạng:

- Thầy ngươi dạy ngươi thế nào?

Trí Tạng từ Đông đi sang Tây rồi đứng lại.

- Chỉ là như vậy, còn có gì khác không?

Trí Tạng từ Tây đi sang Đông rồi đứng lại.

Huệ Trung xem cử động của Trí Tạng rồi lại hỏi:

- Đó là thiền pháp của Mã Tổ, còn của ngươi thì sao?

- Con sớm đã trình hòa thượng rồi!

(Trung Quốc Thiền Tông)

Huệ Trung quảng bác kinh luận, học và hành kiêm bị, ông ghét thiền giả phương Nam coi nhẹ kinh luận. Trí Tạng đối câu hỏi của Huệ Trung dùng hành động trực tiếp trả lời.

Trí Tạng đối với các vị thiền giả kiệt xuất của Trường An không chút sợ sệt, thái độ lỗi lạc quang minh biểu thị hành động của thiền phương Nam.

1625. Tâm là Phật

Một hôm, Mã Tổ bảo đại chúng:

- Các ngươi nên tin rằng tâm các ngươi chính là tâm Phật. Đạt Ma từ Tây sang Trung Thổ chỉ là để truyền cái pháp nhất tâm này. Cái mà Đạt Ma khai thị chính là câu nói này ở kinh Lăng Già: Phật nói:

- Lấy tâm làm tông, lấy vô môn làm pháp môn.

(Trung Quốc Thiền Tông)

Thiền của Mã Tổ đặt căn bản ở đốn ngộ. Ông chủ trương người lãnh ngộ câu “Tâm là Phật” là Phật, người không ngộ câu này là chúng sanh. Do đó, ngoài chúng sanh không có Phật.

1626. Bài kệ của Bảo Tích

Đời Đường, Bàn Sơn Bảo Tích làm bài kệ sau:

心 若 無 事

Tâm nhược vô sự

萬 法 不 生

Vạn pháp bất sinh

意 絕 玄 機

Ý tuyệt huyền cơ

纖 塵 何 立

Tiêm trần hà lập

Tâm nếu vô sự

Vạn pháp chẳng sanh

Huyền cơ hết ý

Sao có bụi trần

(Thiền ngộ không nhân tâm)

Nếu trong tâm không có phiền não, vô minh thì mọi sự việc đều tự nhiên chu biến, viên dung, nơi nơi đều thấy hoa xuân thơm đẹp.

1627. Đảm đương

Dược Sơn bảo Cao sa di:

- Ngươi biết không, tâm người ta náo nhiệt như thành Trường An.

- Trong tâm con quốc thái dân an.

- Sự thể ngộ đó do ngươi đọc kinh hay do ngươi thỉnh ích mà có?

- Không do đọc kinh, cũng không do tham học.

- Có người không đọc kinh cũng không tham học vì sao không được nó?

- Không phải là không thể ngộ được mà là không chịu đảm đương.

(Thiền ngộ không nhân tâm)

Người chịu đảm đương dù gặp hoàn cảnh nào: tốt hay xấu, thuận hay nghịch, đều có thể từ định phát huệ mà giải quyết vấn đề. Người đó không oán trách, không đố kỵ, trong tâm thường tự tại.

1628. Bài kệ của Phật Quốc Bạch thiền sư

山 上 山 僧 山 下 牛

Sơn thượng sơn tăng sơn hạ ngưu

披 毛 戴 角 混 同 流

Phi mao đái giác hỗn đồng lưu

普 天 成 佛 與 成 祖

Phổ thiên thành Phật dữ thành tổ

獨 有 潙 山 作 水 牛

Độc hữu Quy Sơn tác thủy ngưu.

Trên núi là tăng, dưới núi trâu

Đội sừng, da khoác khác gì đâu

Thiên hạ thành Phật thành tổ cả

Quy Sơn lại chỉ thích làm trâu.

(Thiền môn khai ngộ thi)

Bạch thiền sư ghi lại chuyện Quy Sơn muốn xuống núi làm trâu (Xem công án 1072)

1629. Nghiệp lực

Có ông tăng hỏi Phổ Sơn:

- Địa,thủy, hỏa,phong làm sao biến thành chấp hữu?

- Nước lặng không sóng, bọt nước là do gió tạo.

- Bọt trở về nước thì sao?

- Nước không vẩn đục, cá, rồng tha hồ bơi nhẩy.

(Thiền ngộ dữ thực hiện)

Ở hiện tượng giới, hữu tình và vô tình đều do nghiệp lực sai khiến, nó khiến chúng ta tạo ra muôn vàn tạo tác.

1630. Một tiếng hét

Lâm Tế sau khi bảo Tam Thánh:

- Ai ngờ chánh pháp nhãn tạng của ta bị tiêu diệt ở trong tay con lừa mù này!

Nói xong đoan tọa mà tịch. Huệ Nhiên thưa:

- Lão sư, bình thường có người đến tham phỏng thầy đều hét một tiếng lớn, tại sao chúng con lại không học được một tiếng hét lớn như thầy?

Lâm Tế mở mắt ra nói:

- Ta sẽ không để cho các ngươi mô phỏng.

Nói rồi Lâm Tế liền nhập diệt.

(Tinh Vân thiền thoại)

Thiền giả không thích mô phỏng. Hoàng Bá dùng gậy, Lâm Tế hét, Triệu Châu trà, Vân Môn bánh hồ, mỗi người tiếp đãi học nhân 1 cách riêng. Đó là gia phong của họ. Thiền giả phải trên đầu không mái ngói che. Dưới không tấc đất để chân. Tất cả đều phải tự mình sáng tạo.

QUYỂN CHUNG

1631. Quét lá vàng

Mùa thu tới rồi, lá vàng rụng nhiều. Một chú tiểu phụ trách quét sân chùa, mỗi sáng đều phải dậy sớm quét lá. Mỗi sáng chú đều phải quét sân rất lâu mới xong. Chú cho đây là một việc làm khổ sai, nên thường than thở. Một hôm, một vị thượng tọa bảo chú :

-Sao chú không rung cây cho lá rụng, hôm sau khỏi phải quét.

Chú tiểu vui mừng làm y lời, nghĩ bụng sáng mai được nghỉ một bữa khỏi phải dậy sớm để quét lá sân chùa.

Ngày hôm sau trở dậy, chú tiểu lại thấy sân chùa đầy lá vàng. Lúc đó, lão hòa thượng chạy lại bảo :

-Dù hôm nay chú dùng sức lay cây, ngày mai lá vẫn cứ rơi.

Chú tiểu nghe rồi, có chút tỉnh ngộ.

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Ở đời có nhiều chuyện không thể tính trước được. Chúng ta hãy sống trong hiện tại.

1632. Kho báu nhà mình

Đời Đường, Đại Châu Huệ Hải là một đệ tử nổi danh của Mã Tổ Đạo Nhất. Một hôm có người hỏi ông :

-Phật là thế nào ?

-Hãy nhìn trước mặt, chẳng phải Phật thì là ai ?

Người đó nhìn ra phía trước, chỉ thấy núi xanh chập chùng nào thấy Phật ở đâu ? Đại Châu thấy người ấy không hiểu, bèn kể lại chuyện khi mình đến gập Mã Tổ. Mã Tổ hỏi :

-Ông từ đâu đến ?

-Con từ Việt Châu Đại Vân Tự tới.

-Ông đến đây làm gì ?

-Con đến cầu Phật pháp.

-Nơi đây tôi chả có gì cả, cầu Phật pháp cái gì ? Mình tự có kho báu không biết trân quý còn ra ngoài tìm kiếm gì nữa ?

-Không biết cái gì là kho báu nhà con ?

-Chính là người đứng trước mặt tôi đang hỏi pháp đó. Đó là kho báu nhà mình, có đủ tất cả không thiếu thứ gì, tự do xử dụng.

Đại Châu ngay đó đại ngộ.

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Lãnh ngộ tự tánh rồi thì biết tự thân mình ẩn tàng vô hạn châu báu. (Xem thêm công án 235)

1633. Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn

Ngũ tổ Hoằng Nhẫn trú ở Hoàng Mai Song Phong Sơn tụ chúng giảng thiền. Đệ tử có hơn 700 người. Nam thiền, bắc thiền đều là môn hạ. Có ông tăng hỏi :

-Người tu học sao không ở thành thị mà lánh cư ở sơn cốc ?

-Các cột trụ chống nhà đại sảnh đều là dùng các cây mọc ở nơi núi sâu rừng thẳm, chứ không mọc ở nơi thị thành. Xa loài người tránh được đao kiếm làm tổn thương, do đó lâu dần mới trở thành đại thụ. Do đấy có thể biết ở nơi núi sâu rừng thẳm, xa lìa trần thế ưu phiền có thể tu thân dưỡng tánh, bồi dưỡng đạo tâm khiến đại thụ khai hoa, thiền lâm kết quả.

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Hoằng Nhẫn chỉ ngồi thiền, không viết sách lập thuyết chỉ tùy tiện giảng thiền lý. Chúng ta khi học tập, nên giữ tâm bình thường, từng bước từng bước đạp thật trên đất.

1634. Sanh và tử

Có người hỏi một thiền sư về chuyện sanh tử, thiền sư hỏi ngược lại :

-Ông đã chết chưa ?

Người này ngạc nhiên không trả lời được, thiền sư tiếp :

-Muốn biết chuyện sanh tử, chỉ có mình tự thể ngộ.

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Kỳ thực chuyện sanh tử cứ để thuận theo tự nhiên, khi nào nó đến thì đến. Chúng ta nên trân quý hiện tại.

1635. Hương hoa cúc

Một hôm, một thiền sư đi chơi núi mang về một cây hoa cúc. Ông đem trồng ở sân thiền viện. Ba năm sau, cúc sinh sôi nẩy nở thành vườn. Tới mùa thu, cả thiền viện đều thơm mùi hoa cúc. Dân chúng dưới núi đều ngửi thấy mùi thơm này, do đó lên chùa thưởng ngoạn. Họ không ngừng khen ngợi :

-Thật thơm quá !

Họ năn nỉ thiền sư cho vài cây đem về trồng. Thiền sư vui vẻ đồng ý. Dòng người xin cây liên tục không dứt. Không lâu vườn cúc trống không. Các đệ tử nhìn vườn cúc thê lương than thở :

-Thật đáng tiếc ! Đang hương vị ngạt ngào thiền viện.

Thiền sư nghe được bảo :

-Như vậy càng tốt, 3 năm nữa thì toàn thôn đều ngát mùi hoa cúc.

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Việc tốt phải cùng hưởng với người. Nhìn thấy người hạnh phúc là hạnh phúc nhất của mình.