Những Đóa Hoa Thiền - Q3

1450. Ba lần bị đánh

Lâm Tế họ Hình tên Nghĩa Huyền, người Nam Hoa, Tào Châu, từ nhỏ thông minh hơn người. Khi xuống tóc, thọ giới cụ túc, rất ham mộ Thiền tông. Theo học Hoàng Bá 3 năm, công phu cực thuần khiết.

Thủ tọa nói:

- Tuy là hậu sinh, cùng chúng chẳng đồng.

Lại hỏi:

- Ngươi ở đây bao lâu rồi?

- Ba năm rồi!

- Đã tham vấn chưa?

- Chưa, cũng chẳng biết hỏi gì?

- Sao ngươi không hỏi đại ý của Phật pháp là gì?

Lâm tế bèn đi hỏi, hỏi chưa dứt câu Hoàng Bá đã đánh. Khi trở lại Thủ tọa hỏi:

- Tham vấn thế nào?

- Hỏi chưa dứt lời, hòa thượng đã đánh, đệ tử không hiểu ý thế nào!

- Ngươi đi hòi nữa đi!

Lâm Tế lại đi hỏi, Hoàng Bá lại đánh. Như thế ba lần hỏi, ba lần bị đánh. Lâm Tế đến thưa với Thủ tọa:

- Nhờ lòng từ bi của thượng tọa, đệ tử ba lần đi hỏi, 3 lần đều bị đánh, tự hận chướng duyên, không lãnh hội được ý sâu của hòa thượng, nay đến từ biệt để đi.

- Trước khi ngươi đi, hãy đến giã từ hòa thượng.

Lâm Tế vái lạy mà lui. Thủ tọa bèn đến chỗ Hoàng Bá bạch rằng:

- Ông sư trẻ đến thỉnh giáo hòa thượng là một vị rất có căn cơ; khi hắn đến từ biệt xin sư phụ chỉ dạy, sau này hắn sẽ là một cây lớn, cấp bóng mát cho nhiều người.

Sư đến từ biệt, Hoàng Bá bảo:

- Ngươi chẳng cần đi đến nơi nào khác, chỉ cần tới Cao An chỗ ở của Đại Ngu hắn sẽ giảng cho ngươi.

Sư đến Đại ngu, Đại Ngu hỏi:

- Từ đâu đến?

- Từ Hoàng Bá.

- Hoàng Bá có câu gì chỉ dạy?

- Đệ tử 3 lần hỏi đại ý của Phật pháp là gì, cả 3 lần đều bị đánh, không biết có lỗi gì?

- Hoàng Bá thật là lão bà tâm thiết, mệt sức vì huấn luyện ngươi mà ngươi còn đến đây hỏi có lỗi hay không?

Nghe lời nói đó Lâm tế bỗng nhiên đại ngộ :

- Nguyên lai, thiền pháp của Hoàng Bá chỉ đơn giản như vậy.

Đại Ngu nắm lấy sư hỏi:

- Tên tiểu quỷ đái dầm này, lúc đến còn hỏi có lỗi, không lỗi, nay lại nói thiền pháp của Hoàng Bá chỉ đơn giản như vậy! ngươi thấy được đạo lý gì, nói mau! nói mau!

Sư đấm vào sườn Đại Ngu 3 đấm. Đại Ngu đẩy sư ra:

- Thầy ngươi là Hoàng Bá, không can dự gì đến ta.

Sư từ biệt Đại Ngu, trở lại Hoàng Bá. Hoàng Bá thấy sư đến bèn hỏi:

- Cái gã này đến đến, đi đi, bao giờ mới xong?

- Chỉ vì thầy là lão bà tâm thiết.

Chào hỏi xong bèn đứng hầu một bên. Hoàng Bá hỏi:

- Ngươi đi đâu?

- Theo lời khuyên từ bi của thầy, con đến tham Đại Ngu.

- Đại Ngu nói sao?

Sư kể lại đầu đuôi, Hoàng Bá bảo:

- Ta mà gập, thì sẽ cho hắn một trận.

- Việc gì phải đợi, cho ngay bây giờ.

Sư đánh Hoàng Bá một chưởng.

- Gã điên này dám đến đây mà nhổ râu cọp.

Sư hét lên, Hoàng Bá gọi:

- Thị giả! dẫn gã điên khùng này vào tham đường, mau!

Về sau Quy Sơn hỏi Ngưỡng Sơn:

- Lâm Tế được Đại Ngu dạy hay được Hoàng Bá dạy?

- Lâm tế không những cưỡi đầu cọp mà còn nắm đuôi cọp nữa.

(Lâm Tế lục)

Lúc học với Hoàng Bá, Lâm tế công phu rất thuần khiết, nghĩa là giữ giới luật rất nghiêm về thân, khẩu, ý. Do đó tâm đã không còn vướng mắc vào 18 giới, sẵn sáng để giác ngộ. Hoàng Bá 3 lần đánh Lâm tế để thúc đẩy sự giác ngộ đó, nhưng thất bại. Lâm tế đã ở vào trạng thái chín mùi “gậy trúc trăm trượng chỉ cần thêm một bước nữa”. Hoàng Bá đánh Lâm Tế ngụ ý: chân lý tuyệt đối không thể dùng lời mà diễn tả được và cái chân lý đó ngươi phải hướng vào trong mà tìm chứ không thể tìm ở phòng phương trượng.

Đánh mắng vốn là hành vi thô lỗ. Nhưng các vị thiền sư dùng để truyền đạt, thậm chí còn nói phương thức này là lão bà tâm thiết. Đánh lại thầy, thầy không những không nổi giận còn chấp nhận, đó là sự hồi báo ân tình. Theo cái nhìn thế tục thì đó là “yêu cho roi, cho vọt” của bà mẹ hiền. Thiền giả đã siêu việt hình tượng nên đó là sự biểu lộ thiền tâm.

(Tinh Vân)

1451. Động Sơn tham Bách Nham

Động Sơn cùng Mật sư bá (đệ tử Vân Nham) đến tham Bách Nham (đệ tử Dược Sơn). Bách Nham hỏi:

- Từ đâu tới?

- Hồ Nam.

- Quan sát sứ họ gì?

- Không biết họ.

- Tên gì?

- Không biết tên.

- Còn tại chức không?

- Còn.

- Còn đi tuần tra không?

- Không.

- Tại sao không?

Sư phất tay áo đi ra. Sáng sớm hôm sau Bách Nham thượng đường kêu 2 người lại:

- Hôm qua lão tăng đối xà lê ngữ chẳng đầu cơ, cả đêm không an. Giờ thỉnh xà lê hạ một chuyển ngữ, nếu hợp ý thì lão tăng xin mời các vị dùng cháo và cùng qua hạ.

- Thỉnh hòa thượng hỏi.

- Sao không tuần tra?

- Vì quá cao quý.

Bách Nham bèn mời 2 người dùng cháo và cùng kết hạ.

(Động Sơn lục)

Quan sát sứ là 1 viên quan do Trung ương ủy quyền đi tuần tra các địa phương; ở đây dùng để chỉ sự xuất nhập của pháp thân.

1452. Duy Ma cật và Phó Đại Sĩ

Lâm Tế thượng đường nói:

- Một người ở trên đỉnh núi không có đường đi; một người ở ngã mười đường không biết đi về hướng nào? Ai ở trước? Ai ở sau? Không làm Duy Ma Cật, không làm Phó Đại Sĩ. Các ngươi đứng đã lâu rồi, hãy bảo trọng.

(Lâm Tế lục)

Người trên đỉnh núi chỉ người tu hành, dứt bỏ mọi ràng buộc với thế gian. Người ở ngã mười đường chỉ bậc Bồ Tát ở cõi ta bà. Duy Ma Cật còn gọi là Tịnh Danh cư sĩ là cư sĩ Ấn Độ ưa sống ẩn dật. Phó Đại Sĩ còn gọi là Thiện Huệ đại sĩ, vốn tên Truyền Ông là cư sĩ Trung Hoa thời Nam Bắc Triều nổi tiếng về những hoạt động Phật sự. Câu nói của Lâm Tế là muốn dung hoà 2 cách sống.

(Paul Demiéville)

1453. Ông tăng do dự

Một ông tăng hỏi Lâm Tế:

- Thế nào là đại ý của Phật pháp?

Thiền sư hét lên, ông tăng bèn lạy. Thiền sư bảo:

- Ông tăng này có thể nói chuyện được đây.

Một ông tăng khác hỏi:

- Sư xướng gia khúc tông phong nào?

- Ta ở nơi Hoàng Bá 3 lần hỏi Phật pháp, 3 lần bị đánh.

Ông tăng do dự. Sư bèn hét, sau đó vừa đánh vừa nói:

- Chẳng lẽ đóng đinh vào hư không hay sao?

(Lâm Tế lục)

Ông tăng do dự chứng tỏ còn suy nghĩ, không tự tin. Câu trả lời phải ngay tức khắc. Câu nói của Lâm Tế có nghĩa là tất cả đều là không, những câu hỏi đều vô ích, nhất là từ một ông tăng do dự.

(Paul Demiéville)

1454. Động Thủy chẩy ngược dòng

Long Nha hỏi Động Sơn:

- Ý tổ sư từ Tây sang là sao?

- Đợi Động Thủy chẩy ngược, ta sẽ nói cho ngươi biết.

(Động Sơn lục)

Tự tánh không thể diễn tả bằng lời.

1455. Hợp đạo

Động Sơn thượng đường bảo:

- Đạo vô tâm hợp người, người vô tâm hợp đạo. Muốn hiểu ý này thì một người già, một người chẳng già.

Về sau có ông tăng hỏi Tào Sơn:

- Thế nào là một người già?

- Chẳng nuôi dưỡng.

- Thế nào là một người chẳng già?

- Cây khô.

Ông tăng lại đem chuyện này hỏi Tiêu Dao. Tiêu Dao đáp:

- Tam tòng, lục nghi.

(Động Sơn lục)

Câu nói của Động Sơn là chỉ sự liên quan giữa người và Đạo. Không nuôi dưỡng bề ngoài chỉ là một người vô dụng, nhưng thâm ý là chỉ một người có khả năng hoằng Đạo. Cây khô là chỉ lúc Đạo không được quảng bá đến mọi người. Tam tòng là chỉ tam tòng tứ đức của phụ nữ, lục nghi là 6 nghi thức mà các cung nữ đời Đường phải tuân theo.

1456. Không khởi một niệm

Một ông tăng hỏi Vân Môn:

- Khi không khởi một niệt niệm thì sao?

- Núi Tu Di.

(Zen and Zen classic)

Ý của Vân Môn là khi ta không khởi một niệm thì tâm ta đã lìa hiện tượng giới vào được bản thể giới. Núi Tu Di là trung tâm điểm của một tiểu vũ trụ. Trên đỉnh là trời Đế Thích, phía dưới là 4 Thiên vuơng, chung quanh bao bọc bởi 8 núi, 8 biển.

1457. Một ngày ăn hết bao nhiêu

Hoàng Bá nhân vào phòng bếp hỏi phạn đầu:

- Ngươi đang làm gì?

- Đương lựa gạo cho chư tăng.

- Một ngày ăn hết bao nhiêu?

- Hai thạch rưỡi (=149Kg)

- Có nhiều quá không?

- Sợ còn chẳng đủ.

Hoàng Bá bèn đánh phạn đầu.

(Lâm Tế lục)

Tự tánh vốn tự đầy đủ, không thừa cũng không thiếu.

(Paul Demiéville)

1458. Bán gạo

Lâm Tế hỏi:

- Viện chủ từ đâu về?

- Đi bán gạo vàng về.

- Bán hết không?

- Bán hết.

Lâm tế dùng gậy vạch một vạch trước mặt rồi hỏi:

- Cái này có bán được không?

Viện chủ hét lên, thiền sư bèn đánh. Không lâu Điển tọa đến. Thiền sư đem truyện trên ra kể. Điển tọa nói:

- Viện chủ không rõ ý sư phụ.

- Ý ngươi thì thế nào?

Điển tọa vái lạy, thiền sư cũng đánh.

(Lâm Tế lục)

Trong tự tánh không có trị giá (quý tiện, nhiều ít (Yanagida)

(Dẫn theo Paul Demiéville)

1459. Văn Thù sống

Lâm Tế thượng đường nói:

- Có một đám người học, đến Ngũ Đài Sơn để cầu thấy Văn Thù, sớm đã sai rồi. Ngũ Đài Sơn không có Văn Thù. Các ngươi muốn gập Văn Thù ư? Rất giản dị, ngay trước mắt. Nếu các ngươi đầu cuối không khác. Mọi chốn không ngại. Đó chính là Văn Thù sống vậy.

(Minh tâm kiến tánh thoại thiền tông)

Người hướng ngoại mà tìm Văn Thù không biết rằng người đang tìm Văn Thù chính là Văn Thù.

1460. Thiền và Giáo

Một ông tăng hỏi Tuyết Phong:

- Thế nào là Pháp thân?

- Ta vẫn biết nghiệp do khẩu sanh (khẩu nghiệp) nhưng tại sao ngươi lại phải nhai que cứt khô (càn thỉ quyết) vậy?

(Zen and Zen classics)

Ý của Tuyết Phong là câu hỏi này chỉ là giả đò, là lý luận, là hư ảo, không phải là Đạo. Pháp thân có thể phân làm tổng tướng và biệt tướng, thể và dụng; nhưng những chuyện này chỉ làm cho người lành mạnh sinh bệnh.

1461. Ngọc thô

Một ông tăng hỏi Huyền ngộ:

- Mang ngọc thô đến tham thầy thì sao?

- Không phải vật báu nhà mình.

- Vật báu nhà mình là gì?

- Không mài dũa không thành vật báu.

(Công án thiền cơ)

Ngọc thô là ngọc chưa mài dũa chỉ người tu, khi mài dũa xong thì trở thành ngọc quý chỉ người ngộ. người tu còn phiền não là tập khí và nghiệp thức. Trừ bỏ được phiền não thì tự tánh hiển hiện. Thể tánh của chúng ta không từ ngoài tới mà tự đầy đủ. Do đó đem một khối ngọc thô đến để làm gì? Khối ngọc thô đó hiển nhiên là ngoại tại, đại biểu cho tập khí, không phải là tự tánh bồ đề. Do đó thiền sư bảo không phải là vật báu nhà mình, vì vật mang đến mang đi không phải là chân tâm của ngươi. Chỉ có nội tâm mới là vật báu nhà mình. Nhưng trừ được phiền não mới là đi được nửa đường, mới thấy thể không còn chưa về đến nhà. Nếu ngưng trệ ở không thì vẫn còn bị trầm luân.

1462. Biết ca vũ không?

Một ông tăng hỏi Linh Chiếu:

- Bọn trẻ vừa ca vừa múa trên đồng cỏ, nay còn không?

Linh Chiếu bước xuống tòa giảng vừa ca vừa múa, sau đó hỏi:

- Ngươi hiểu không?

- Con không hiểu?

- Ngay cả nhịp chân theo bài hát ngươi cũng không làm được sao?

(Công án thiền cơ)

Câu hỏi của thiền sư là ngươi đã phá được ngã chấp chưa? Ông tăng không ca, vũ theo thầy vì hoặc là ông ca không hay, múa không khéo . . . Nói tóm lại là ông sợ bị mất mặt. Sợ mất mặt là còn ngã chấp. Phá được ngã chấp rồi thì người, sự, vật ở ngoại cảnh không còn ảnh hưởng đến tự tâm nữa.

1464. Lạy ông tăng này

Trường Khánh thượng đường; đại chúng tụ tập lại để nghe pháp. Thiền sư lôi một ông tăng ra bảo đại chúng:

- Đại chúng hãy lạy ông tăng này!

Lại nói:

- Ông tăng này có chỗ nào tốt mà bảo đại chúng lạy?

Đại chúng không ai đáp được.

(Công án thiền cơ)

Thiền sư bảo đại chúng lạy ông tăng là hàm 2 ý:

1- Phá trừ cái tâm cống cao ngã mạn của đại chúng.

2- Trong tương lai ông tăng và đại chúng đều sẽ thành Phật.

Nhưng đại chúng không hiểu lý lẽ này. Người thường chỉ chấp tướng bên ngoài luôn phân biệt ta người, cao thấp, nhưng đối với người tu giải thoát thì phải lấy tứ vô lượng tâm (từ, bi, hỉ, xả) mà đối diện chúng sinh.

1465. Nước sạch, bẩn

Động Sơn lúc mới hành cước gập một bà lão gánh nước trên đường, ông xin nước uống. Bà lão bảo:

- Ta sẽ cho ông nước uống, nhưng trước hết hãy trả lời câu hỏi của ta: nước có bao nhiêu bụi?

- Vốn không có bụi.

- Đi, đi! Đừng làm bẩn nước của ta.

(Động Sơn lục)

Nước có bao nhiêu bụi? là bà lão nêu lên vấn đề đương thời quan niệm thân người nữ có ngũ chướng không thể thành Phật được. Động Sơn trả lời “vốn không có bụi là ông viện dẫn quan điểm của Huệ Năng trong Pháp bảo đàn kinh: tự tánh vốn tự trong sạch thì làm gì có bụi. Câu nói của bà lão là chấp nhận quan điểm này.

1466. Đệ nhất cú

Một ông tăng hỏi Linh Chiếu:

- Thế nào là đệ nhất cú?

- Đừng lầm danh ngôn.

- Vậy thầy không có phương tiện sao?

- Con quạ nuôi sẻ nhỏ.

(Công án thiền cơ)

Cùng một câu hỏi, ông tăng Giáp hỏi, thiền sư đáp một cách, ông tăng Ất hỏi thiền sư lại đáp một cách khác. Đại khái đó là do trực giác của thiền sư nhận định ông tăng này học tập tới đâu, có những khuyết điểm gì, tập khí ra sao v . v . Nói tóm lại là nhận biết Thể tính của ông. Trong công án này ông tăng thích giảng giải, lấy quan niệm của mình phát biểu ý kiến. Do đó thiền sư mới khuyên ông “Đừng lầm danh ngôn”. Người tu, ở hiện tượng giới phải biết bảo hộ chính mình thì mới phát huy được linh tri, diệu dụng trả lời bất cứ câu hỏi nào của người. Trong quá khứ có nhiều tăng ni, đại đức thật tu, thật chứng dùng lời để diễn tả cảnh giới ấy lưu lại cho người sau tham chiếu. Nhưng nếu dùng lời lẽ đẹp đẽ nhưng nội dung không thật, tham nhiều ngày giờ cũng chẳng đạt được cảnh giới gì thì sao chỉ dạy cho người? Linh Chiếu đề tỉnh ông tăng, đối với ngươi mà nói thì “Đệ nhất cú” là đừng lầm danh ngôn, chưa đi hết đường đâu biết cứu cánh? Đừng cho là thế này, thế kia, đừng lầm danh cú. Thực tế, thiền sư đã mang tập khí của ông tăng ra giảng rồi, nhưng ông tăng vẫn chưa vừa lòng, cho rằng câu đáp của thiền sư quá thô thiển nên mới hỏi thêm “Chẳng lẽ thầy không có pháp nào hé lộ một chút cho con sao? Sao lại đem câu “Đừng lầm danh ngôn” ra làm gì? Trong thiền tông, thiền sư nói một câu nếu học nhân không hiểu, thiền sư không có cách nào nói tiếp. Chúng ta biết người tu thiền chứng được không tướng là đi được nửa đường. Lúc đó hành giả phủ định tất cả mọi tướng đối với người, sự, vật của ngoại cảnh tâm không tương ứng đạt tới cảnh giới định. Hành giả trú ở cảnh giới không vọng tưởng nên chỉ một câu là giảng hết, không dùng tới câu thứ hai. Câu nói: “Con quạ nuôi sẻ nhỏ” có ý là ngươi còn chưa có tuệ giác, giống như sẻ nhỏ, thấy quạ đen lầm là tổ chim, vì vậy để quạ nuôi dưỡng.

Nhưng nếu cứ trú ở không thì sẽ dẫn tới đoạn diệt, vì vậy hành giả lại phải quay lại phàm. Lúc đó, hành giả đã có định lựcnên đối với người, sự, vật của ngoại cảnh có khởi pháp tương ứng nhưng không bị quái ngại. Đó mới chính là cảnh giới viên dung không hữu bất nhị vậy.

1467. Pháp Dung và Tứ tổ

Một ông tăng hỏi Đầu Tử Đại Đồng:

- Ngưu Đầu chưa gập Tứ tổ thì thế nào?

- Làm thầy người!

- Sau khi gập thì sao?

- Không làm thầy người.

(Công án thiền cơ)

Câu hỏi của ông tăng là muốn biết tình cảnh trước và sau khi ngộ; ông mượn tình cảnh của Ngưu Đầu để hỏi. Trong quá trình tu thiền, giai đoạn đầu tiên là phải ngộ không là vào thánh cảnh, sau đó lại phải trở lại phàm cảnh để chứng ngộ không hữu bất nhị thì mới được tự tại vô ngại. Ngưu Đầu lúc chưa gập Tứ tổ ông đã chứng được tự tánh không. Cảnh giới này không học từ bên ngoài mà do tự quán tâm, tự tâm ngộ không. Đối với người, sự, vật của ngoại cảnh không cảm thấy hứng thú. Có người đến tham phỏng cũng không đứng dậy chào hỏi, cho nên người ta đã gọi ông là Dung lười. Lúc đó, tuy ông đã phá được ngã chấp nhưng ông vẫn nghĩ rằng có một pháp để tu là tọa thiền, một quả để chứng là Định. Nhưng chân lý không ở tọa hay ở định mà là trong mọi sinh hoạt hàng ngày không đời định. Sau khi được Tứ tổ chỉ thị ông không trú ở không, trở lại phàm để chứng ngộ không hữu bất nhị. Ông hiểu rằng không có một pháp nào để tu vì còn một pháp là còn bị trói buộc, không được giải thoát. Nếu pháp đã không có thì đâu còn thầy nữa?

1468. Bài kệ của Kim Bích Phong

若 人 欲 拿 金 碧 峯

Nhược nhân dục nã Kim Bích Phong

除 非 鐵 鍊 鎖 虛 空

Trừ phi Thiết luyện tỏa hư không

虛 空 若 能 鎖 得 住

Hư không nhược năng tỏa đắc trụ

再 來 拿 我 金 碧 峯

Tái lai nả ngã Kim Bích Phong

Nếu người muốn bắt Kim Bích Phong

Trừ phi khóa sắt khóa hư không

Hư không có thể đem khóa lại

Lại đây, mà bắt Kim Bích Phong.

(Thanh tịnh lưu ly)

Xem công án 706.

1469. Viết chữ lên quạt

Động Sơn viết chữ Phật lên quạt. Vân Nham trông thấy bèn viết thêm chữ Bất. Động Sơn bèn sửa lại thành chữ Phi. Tuyết Phong thấy vậy bèn thu lấy quạt. Hưng Hóa đáp thay cho Động Sơn:

- Ta không như ngươi!

(Động Sơn lục)

Ý của Vân Nham là không viết, không tưởng tới Phật. Động Sơn chữa thành chữ Phi ý là không viết không tưởng đến chữ Bất. Câu của Hưng Hóa có nghĩa là Động Sơn khen ngợi hành động của Tuyết Phong.

1470. Bó củi

Một lần, Tuyết Phong vác một bó củi đến trước mặt Động Sơn, ném xuống.

Động Sơn hỏi:

- Nặng chừng nào?

- Toàn thế giới không ai nhắc lên được.

- Vậy sao ngươi lại vác được đến đây?

Tuyết Phong im lặng không trả lời.

(Động Sơn lục)

Bó củi ở đây ám chỉ tự tánh.

1471. Cuồng tâm

Một ông tăng hỏi Thụy Châu Đạo Kiền:

- Người người đều hết lời thỉnh ích, không biết thầy giúp đỡ cách nào?

- Ngươi nói coi Đại Nhạc còn cần thêm tấc đất nào nữa không?

- Vậy đi khắp bốn biển tham học là vì cái gì?

- Diễn Nhã điên đầu, tâm tự cuồng.

- Còn có người không cuồng chăng?

- Có.

- Thế nào là người không cuồng?

- Đường bỗng sáng mà mắt không mở.

(Công án thiền cơ)

Ông tăng hỏi có người trước và sau khi ngộ đến hỏi, thầy chỉ họ thế nào? Thiền sư chỉ trả lời trường hợp sau khi ngộ, Nếu có trí tuệ Bát nhã rồi, còn cần gì đi hỏi ai nữa? Nội tâm chính là đạo tràng, cần gì phải đi đâu xa? Ông tăng hỏi tiếp: Vậy sao còn đi tham phỏng? Ý là vì tập khí chưa hết, nhận thức chưa tinh nên cần chỉ điểm.

Thiền sư dẫn tích Diễn Nhã Đạt Đa soi gương không thấy lông mi trên mặt cho là ma quỷ trêu ghẹo, phát cuồng. Đầu dụ cho chân tâm, đầu trong gương dụ cho vọng tâm. Nhận vọng tâm làm chân, tự mình điên cuồng. Ông tăng hỏi tiếp làm thế nào để không điên cuồng? Thiền sư bảo ông đừng nhìn cảnh bên ngoài, xoay vào trong mà quán chiếu vọng tâm. Dùng trí tuệ Bát nhã mà phá những vọng tướng khởi lên từ vọng tâm.

1472. Không phải là ngựa tốt

Một ông tăng hỏi Linh Chiếu:

- Dưới gốc cây bồ đề, cứu độ chúng sinh, thế nào là cây Bồ đề?

- Giống cây khổ luyện.

- Vì sao giống cây khổ luyện?

- Không phải là ngựa tốt đâu cần bóng roi!

(Công án thiền cơ)

Mỗi vị Phật thường kết duyên với một loại cây. Phật Thích ca giác ngộ và thuyết pháp dưới gốc cây Bồ đề; trong tương lai Phật Di Lặc sẽ thuyết pháp dưới gốc cây Long Hoa.

Ông tăng không nhận biết cây Bồ đề nên đưa ra câu hỏi. Trong thế gian có nhiều người khi gập một chuyện gì không biết, cảm thấy phiền não muốn giải quyết ngay, không thể bỏ xuống được. Trái lại có người có thể bỏ xuống được; chờ cơ duyên đến có thể giải quyết được phiền não ấy. Trong thực tế cây Bồ đề và cây khổ luyện hình dáng rất khác nhau. Tại sao thiền sư lại bảo giống nhau? Ý của thiền sư là ở hiện tượng giới chúng ta vì chấp vào danh tướng nên thấy cây Bồ đề và cây khổ luyện khác nhau; nhưng ở bản thể giới chúng đều trở về không nên không khác. Trong thiền học phân biệt ba loại trí tuệ:

1- Trí tuệ thế gian: tức trí thông minh.

2- Trí tuệ xuất thế gian: ngộ được tánh không.

3- Trí tuệ xuất xuất thế gian: ngộ được không hữu bất nhị.

Câu nói của thiền sư có nghĩa là ông tăng còn chưa hiểu (còn ở trong trí tuệ thế gian, chưa ngộ 2 loại trí tuệ kia) vì nếu là con ngựa tốt chỉ cần giơ roi lên là nó đã chạy rồi, còn ngựa ngu thì phải đánh đến chẩy máu nó mới chịu chạy.

1473. Về nhà

Một ông tăng hỏi Nguyên An:

- Con muốn về nhà thì sao?

- Nhà tan, người mất, ngươi về đâu?

- Vậy là không về?

- Mặt trời lên tuyết trước sân tan, bụi trong phòng ai quét?

(Công án thiền cơ)

Tiểu thừa quán pháp thấy pháp là do nhân duyên hòa hợp nên biết pháp là không, không có tự thể. Vì vậy phủ nhận tất cả mọi pháp. Đây là ngộ không mới đi được nửa đường. Đại thừa quán nhân duyên hòa hợp là không nên không phủ nhận sự tồn tại của pháp nhưng không bị pháp chuyển. Ông tăng nêu lên câu hỏi khi đã ngộ không nhưng những tập khí vi tế (về nhà) vẫn còn thì phải làm sao? Tuyết ngoài sân và bụi trong phòng là chỉ tập khí. Dùng trí tuệ (mặt trời) để trừ tập khí (tuyết ngoài sân). Nhưng ai quét bụi trong phòng? Chẳng tự mình làm còn nhờ cậy ai?

1474. Duy Ma Cật

Một ông tăng hỏi Thiệu Hóa:

- Duy Ma Cật có phải là Kim Lật như lai không?

- Phải.

- Vậy sao lại ngồi dưới nghe Thích ca thuyết pháp?

- Ông ấy không tranh ta người.

(Công án thiền cơ)

Duy Ma Cật là Phật bất động ở Diệu Hỷ thế giới, thị hiện ở cõi ta bà để giúp Phật Thích ca cứu độ quảng đại chúng sinh. Kim Lật như lai chỉ cho người học không trụ ở vô vi, hữu vi mặc nhiên nhập pháp môn bất nhị. Ông tăng hỏi thập phương thế giới vốn không có một pháp để thuyết, cư sĩ Duy Ma cật có pháp thân sao lại ngồi nghe pháp? Thiền sư đáp ngã chấp chưa phá thì mới có phân cao thấp. Nếu biết bản tánh là một, chúng sinh vốn đồng một thể, làm gì còn phân biệt ta (Duy Ma Cật) người (Thích ca)?

1475. Thiền sư lạy đệ tử

Một hành giả hỏi Cảnh Thông:

- Đại ý của Phật pháp là gì?

Cảnh Thông bèn lạy hành giả; Hành giả hỏi:

- Thiền sư vì sao lại lạy tục nhân?

- Ngươi không biết đạo tôn trọng đệ tử.

(Công án thiền cơ)

Hành giả hỏi thế nào là Phật pháp, Phật pháp dùng làm gì? Phật pháp bao gồm thiện pháp thế gian, xuất thế gian, xuất xuất thế gian. Phật pháp chân chính là giúp người đời ngộ pháp. Nếu đã ngộ rồi còn học Phật pháp làm gì? Người ngộ rồi vẫn phải học Phật pháp vì lợi ích chúng sinh. Chúng sinh có bệnh gì, biết dùng pháp nào để trị (có 8 vạn 4 ngàn pháp môn). Kinh nói “Phật thuyết nhất thiết pháp duy trị nhất thiết tâm”. Nếu chúng ta đã vô tâm thì đâu cần pháp nào nữa, nhưng đối với người đang tu để trừ tâm bệnh cần phải có món thuốc để trị.

Thiền sư lạy hành giả là để phá ngã chấp cho ông, khiến ông có thễ ngộ được bình đẳng tính trí. Ai cũng có Phật tánh, đệ tử cũng có khả năng thành Phật, đừng chấp ngã mà sinh cống cao ngã mạn.

1476. Đổ tể cung dưỡng

Một hôm có một đồ tể đến thỉnh Huyền Tố đến nhà để cung dưỡng. Thiền sư vui vẻ đi. Đại chúng đều kinh ngạc. Thiền sư bảo:

- Phật tánh bình đẳng, hiền ngu không khác, nếu có thể độ được, ta liền độ.

(Công án thiền cơ)

Phật và chúng sinh vốn không sai biệt, đều cùng một thể. Phật là người đã giác, chúng sinh là người còn mê. Chúng sinh vì vô minh mà tạo nghiệp; nghiệp lực che lấp tự tánh của chúng sinh. Đồ tể là người tạo sát nghiệp, là một ác nghiệp rất nặng. Muốn độ ông phải là một người có năng lực tương đương. Thiền sư là người này vì ông có đại nguyện từ bi độ tất cả mọi người có thể độ, không phân biệt nghiệp nặng hay nhẹ. Đồ tể muốn mời thiền sư về nhà để cung dưỡng là có một thiện niệm, từ đó sẽ khởi thiện tâm. Thiện niệm này không phải bỗng nhiên mà có mà là do túc nghiệp; trong quá khứ đồ tể đã gieo một nhân tốt. Đây là 1 cơ hội tốt để hướng về đạo.

1477. Giơ lên, hạ xuống

1- Đức Phật giơ tay lên hỏi A Nan:

- Tay ta thế nào?

- Thế Tôn giơ tay lên.

Đức Phật hạ tay xuống, hỏi:

- Hiện tại thì sao?

- Thế Tôn hạ tay xuống.

- Ngươi thật điên đảo.

2- Một ông tăng hỏi Linh Vân:

- Phật chưa xuất thế thì thế nào?

Thiền sư giơ phất tử lên.

- Phật xuất thề rồi thì sao?

Thiền sư giơ phất tử lên.

Ông tăng không hiểu về thuật lại cho Tuyết Phong. Tuyết Phong nói:

- Ngươi hỏi lại đi, ta bảo cho.

- Phật chưa xuất thế thì thế nào?

Tuyết Phong giơ phất tử lên.

- Phật xuất thế rồi thì sao?

Tuyết Phong hạ phất tử xuống.

Ông tăng lạy tạ, Tuyết Phong bèn đánh.

(Công án thiền cơ)

Rõ ràng chưa xuất thế và xuất thế rồi là hai sự kiện khác nhau sao Linh Vân lại cùng giơ phất tử lên? Linh Vân dạy ông tăng đừng khởi tâm phân biệt. Ông tăng không hiểu đi hỏi Tuyết Phong. Tuyết Phong giơ lên, hạ xuống hợp với ý của ông tăng nên lạy để tạ ơn. Tuyết Phong thấy ông quá chấp vào cảnh nên đánh cho ông tỉnh.

1478. Không giơ phất tử

Một ông tăng hỏi Tuyết Phong:

- Giơ trùy hay phất tử lên đều không phải là tông thừa, hòa thượng phải làm sao?

Tuyết Phong giơ phất tử lên.

Ông tăng cúi đầu đi ra.

(Công án thiền cơ)

Câu hỏi của ông tăng có nghĩa là giơ trùy hay phất tử lên không phải là tâm pháp của Thiền tông. Nếu bỏ phất tử đi, thiền sư lấy gì dạy người? Giơ phất tử lên là chỉ thiền cơ. Ông tăng không hiểu khởi tâm phân biệt vì hãy còn pháp chấp. Để phá cái chấp này cho ông, thiền sư lại giơ phất tử lên. Ông tăng hiểu cơ ý nên cúi đầu đi ra.

1479. Không tu

Lúc trước, có một ông tú tài, đọc vài quyển ngữ lục của chư tổ, cho rằng mình đã đại ngộ, đến tham Quy Tông nói mình đã đạt cảnh giới vô tu, vô đắc, vô chứng rồi. Tông chỉ mỉm cười. Khi tú tài cáo từ, Tông đưa ra đến cửa bảo:

- Áo bông của các hạ sao lại có chỗ rách ở lưng vậy?

Tú tài hoang mang hỏi:

- Ở đâu! ở đâu vậy?

- Đúng là một người không tu, không đắc, không chứng vậy!

Tú tài đỏ mặt, đi mất.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Có người nói “Thiền là ngộ, không phải là tu. Thiền là đốn, không phải là tiệm. Thiền gọi là thiền chỉ đến Lục tổ là ngưng, từ đó về sau chỉ là giáo không phải là thiền.” Vì giáo là tiệm tu, từng bước từng bước tiến lên có tu, có đắc, có chứng; mà thiền là ngộ rồi liền nghỉ, ở đâu, lúc nào chỉ tùy duyên phóng khoáng, nhậm vận tiêu dao. Câu nói này nghe qua rất cao diệu, nhưng trong thực tế, sợ rằng không phải. Vì có tông và giáo nên mới có phân biệt đốn, tiệm, ngộ, tu. Nghiên cứu giáo lý, thấy được bản tánh gọi là giáo, chỉ thẳng tâm người thấy tánh thành Phật gọi là tông. Cả hai đều cùng đạt mục đích không khác, cho nên cổ nhân có nói “giáo là thiền có tiếng, thiền là giáo không tiếng”. Nếu nói ngộ rồi liền nghỉ thì sao Lục tổ ngộ rồi còn phải ẩn tu hàng mười mấy năm trời?

1480. Tu Bồ Đề giảng Bát Nhã

Tu Bồ Đề ngồi thiền trong động vắng, trời Đế Thích rải hoa cúng dường. Tu Bồ Đề hỏi:

- Ai rải hoa?

- Tôi là trời Đế Thích kính trọng tôn giả giảng Bát Nhã hay nên rải hoa cúng dường.

- Tôi còn chưa nói pháp.

- Tôn giả không nói, tôi không nghe đó là chân Bát Nhã.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Câu truyện trên cho thấy không nói, không nghe mới là chân chính nói, nghe.

1481. Không trú ở không

Vân Tế đến tham Nam Tuyền, hỏi:

- Người không biết Ma Ni châu, nhưng Như Lai Tạng thâu được, thế nào là Như Lai Tạng?

- Cùng đến, đi với ngươi.

- Không đến, đi thì sao?

- Cũng vậy.

- Thế nào là châu?

Nam Tuyền gọi:

- Vân Tế!

- Dạ!

- Đi, ngươi không hiểu lời ta.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Câu nói của Nam Tuyền “Cùng đến, đi với ngươi” là chỉ vọng niệm đến đi, không ngừng. Vân Tế hỏi nếu trụ ở không, không động thì sao? Nam Tuyền bảo cũng sai. Khi Nam Tuyền gọi, Vân Tế dạ, nhưng không hiểu người dạ là ai. Do đó, Nam Tuyền mắng, đuổi đi. Chỉ trú ở không mà không biết bản lai diện mục thì chỉ là châu, mà không phải là bảo châu. Muốn được châu thiệt thọ dụng phải biết bản lai diện mục, sau đó bảo nhiệm chu đáo trừ tận tập khí. Thường trú trong không chỉ luyện thành đất, gỗ, kim thạch, là nước chết trong hồ, là bệnh chứ không phải là Đạo.

1482. Trăng tròn, trăng khuyết

Một ông tăng hỏi Đầu Tử Đại Đồng:

- Khi trăng chưa tròn thì thế nào?

- Nuốt 2, 3 cái.

- Tròn rồi thì sao?

- Nhổ ra 7, 8 cái.

(Công án thiền cơ)

Trăng chỉ tự tánh. Ông tăng hỏi khi tự tánh không thanh tịnh, vọng thức hãy còn thì tình trạng thế nào? Thiền sư đáp nuốt 2, 3 cái. 2+3=5 là chỉ 5 căn. 5 căn không thanh tịnh hòa hợp với 5 trần và 5 thức khởi pháp tương ứng do đó phát sinh vô lượng phiền não, cần phải loại trừ. Tại sao thiền sư không đề cập đến thức thứ 6? 5 thức trên không thanh tịnh là bởi vì thức thứ 6 còn phân biệt. Nếu thức thứ 6 thanh tịnh thì 5 thức trên sẽ không tạo nghiệp nữa. Nhổ ra 7, 8 cái. 7, 8 chỉ thức thứ 7 và thức thứ 8. Khi thức thứ 7 thanh tịnh sẽ biến thành bình đẳng tính trí, phá được ngã chấp. Khi những chủng tử chưa chín của thức thứ 8 bị loại trừ hết thì thức thứ 8 sẽ biến thành đại viên cảnh trí, hành giả chứng được 3 thân, 4 trí, thành tựu Phật đạo (xem thêm công án 346)

1483. Áo mẹ sanh

Trời lạnh, ở Thiên Đồng Tự Mật Vân Ngộ thiền sư sai thị giả tặng áo bông cho các lão túc để tránh lạnh. Một lão túc bảo thị giả:

- Ta tự có áo mẹ sanh, không cần áo bông.

Thị giả về thưa lại với Mật Vân Ngộ. Ngộ bảo:

- Ông tăng này dường như có chỗ ngộ, chỉ sợ không thật, hãy thử coi.

Bèn sai thị giả đến hỏi:

- Trước khi mẹ sanh, mặc áo gì?

Ông tăng không trả lời được. Ngộ khuyên nên tham câu nói trên. Ba năm sau ông tăng viên tịch, vẫn chưa đáp được. Khi trà tỳ, xá lợi vô số. Đại chúng kinh ngạc tán thán. Ngộ nói:

- Cả chục đấu xá lợi chẳng bằng một chuyển ngữ, các ngươi thử đáp coi!

Đại chúng không đáp được.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Công án này cho thấy một câu tương tự không phải là chân ngộ, hỏa thiêu có xá lợi không phải là chứng đạo, cần phải tự thức bản tâm, tự thấy bản tánh.

1484. Phật là thế nào?

1- Một ông tăng hỏi Quy Tông:

- Phật là thế nào?

- Chính là ngươi.

2- Một ông tăng hỏi Huệ hải:

- Phật là thế nào?

- Người nói chuyện trước mặt, không là Phật thì là ai?

3- Tụ đại phu hỏi Tố Ngọc:

- Phật là thế nào?

Tố Ngọc lên tiếng gọi:

- Đại phu!

- Dạ!

- Chính là thế đó, không là gì khác.

Tụ đại sư có chỗ tỉnh. Dược Sơn nghe được chuyện này bảo:

- Tụ đại phu bị chôn ở núi Tố Ngọc.

Đại phu nghe câu của Dược Sơn rất nghi hoặc bèn đến tham Dược Sơn. Dược Sơn bảo:

- Có nghi cứ hỏi .

- Phật là thế nào?

Dược Sơn lên tiếng gọi:

- Đại phu!

- Da!

- Là cái gì?

Đại phu liền đại ngộ.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Dược Sơn phủ nhận Tố Ngọc là để trắc nghiệm xem Tụ đại phu có để gót chân trên đất không? nếu là chân ngộ thì dù Phật xuất thế cũng không nghe, không thấy. Còn nếu không ngộ thì sẽ theo người mà chuyển gót. Thủ pháp của Tố Ngọc và Dược Sơn là một. Khi các thiền sư lên tiếng gọi, Tụ đại phu đều dạ, liền hiểu ngay người lên tiếng là Phật không là ai khác. Dược sơn lại thêm là cái gì? là xác nhận sự đáp ứng đó là Phật (tham khảo thêm các công án 253, 337, 708, 732, 736, 881, 918).

1485. Méo mồm

Có một vị cổ đức trúng gió, mồm bị méo. Thị giả cười bảo:

- Hòa thượng cả ngày mắng Phật, mắng tổ, hôm nay bị quả báo rồi.

- Ngươi theo ta hàng 10 năm rồi mà xem ta như vậy sao? Nên biết tất cả nghiệp chướng trên thân tổ sư như hoa trong không, như trăng trong nước. Tuy trả quả mà như không trả quả, muốn trả thì trả, muống không trả thì không trả.Ngươi thấy mồm ta méo hay không méo?

Vừa nói vừa lấy tay vả vào mồm, mồm trở lại bình thường như cũ. Lại bảo:

- Ngươi chấp tướng chúng sinh, ở trong không tạo nghiệp chướng tưởng, ở không trả quả tạo trả quả tưởng. Đó là nghiệp chướng.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Do trên, ta có thể biết tất cả nghiệp chướng là do tâm. Tâm nếu là không thì không có gì gọi là chướng, không có gì gọi là trả quả, không trả quả. Có trả quả là do không trả quả.

1486. Thần thông

Ma Cốc và bạn đồng học sau khi ngộ Đạo rồi, cả bọn 5 người cùng đi hành cước tham phỏng. Trời nắng gắt 5 người khát nước bèn vào một quán trà bên đường, gọi 5 ly trà. Bà lão bán trà thấy 5 vị hòa thượng bèn hỏi:

- Các vị đi đâu?

- Đi tham thiện tri thức.

Bà già bưng trà ra rồi bảo:

- Trà ở đây chỉ người có thần thông mới uống được, người không thần thông không uống được.

5 vị thiền sư tuy đã đại ngộ nhưng thần thông chưa phát, nhìn nhau không dám nâng ly lên uống.

Bà già thấy vậy cười ha hả:

- 5 con chim ngốc này hãy coi bà bà trình thần thông uống trà!

Nói rồi nâng ly lên uống cạn một hơi.

5 người hoảng nhiên đại ngộ, cùng thưa:

- Hôm nay mới là ngày chúng tôi chân chính ngộ đạo; chúng tôi ở trong thần thông mà không biết thần thông, còn tìm bên ngoài. Hôm nay nếu không gập bà bà thì đã sai lầm một kiếp.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Tầm thường nhật dụng chính là thần thông diệu dụng.

1487. Khai, thị, ngộ, nhập

Thời mạt Thanh, Phát Tổ thuộc dòng Lâm Tế, đạo phong truyền xa. Các người có tên tuổi như Nguyệt Hà, Sở Tuyền đều mộ danh đến theo sư tham cứu. Một hôm sư thượng đường bảo chúng:

- Đây là nơi truyển Phật trường, đào luyện long tượng, không bảo các ngươi đến để ăn, ngủ, chợp mắt. Hôm nay ta muốn khảo sát các ngươi xem ai là bậc hào kiệt, anh tài. Yếu chỉ của kinh Pháp Hoa là khai thị ngộ nhập Phật tri kiến. Ý chỉ huyền ảo, lịch đại tổ sư đều tuyên dương như hoa như gấm. Mọi người đọc xong không ai là không tán thán. Nhưng đó là của các vị tổ sư, không phải là của các ngươi. Căn cứ vào những lời, những chữ trên để ngộ thì thật vô ích. Hôm nay ta muốn chính các ngươi từ trong lòng nói ra xem ai có chân tri kiến.

Nói rồi rút một thẻ điểm danh ra:

- Sở Tuyền! ngươi nói trước: “Khai” làm sao khai?

Tuyền không đáp được.

- Ngươi ở đây nhiều ngày làm cái gì? Tham thiền như thế chỉ là trò con nít, uổng phí thời gian, bao giờ mới xuất đầu lộ diện? Quỳ xuống! Tham!

Sư sai Duy Na đốt hương, đánh bảng bảo đại chúng tham. Quẻ hương cháy hết. Duy Na đánh bảng khai tĩnh. Sư hỏi Sở Tuyền:

- Làm sao khai?

Tuyền vẫn không đáp được. Sư thở dài:

- Tham thiền như vậy, chừng nào mới được!

Lại ra lệnh quỳ tham tiếp.

Que hương thứ hai cháy hết, Tuyền vẫn không đáp được, sư vẫn không cho nghỉ, trách rằng:

- Hôm nay không đáp được, sẽ bảo ngươi quỳ ở đây tới chết.

Lại ra lệnh tiếp tục quỳ tham.

Đáng thương cho Sở Tuyền, tâm như lửa đốt, quỳ đến tê chân, mồ hôi rỏ giọt nhìn que hương thứ 3 đã cháy hết. Duy Na đánh bảng khai tĩnh. Sở Tuyền hốt nhiên tỉnh ngộ lớn tiếng thưa:

- Có rồi! Có rồi! Khai được rồi!

- Làm sao khai?

- “Khai” ra bản hữu.

- Thị?

- “Thị” ra bản vô

- Ngộ cái gì?

- Ngộ vô hữu vô.

- Là người gì?

- Vào ra vô ngại.

Sư nghe rồi khen ngợi:

- Tốt, rất sảng khoái. Nếu không buộc các ngươi dụng công thì bao giờ mới xong. Hôm nay không uổng công ngươi quỳ 3 que hương.

Tổ rất cao hứng, lại gọi:

- Nguyệt Hà, ngươi nói làm sao khai, thị, ngộ, nhập?

Hà không suy nghĩ, đáp ngay:

- Con xin mượn 4 câu của Sở huynh để trả lời.

- Mượn thế nào?

- “Khai” ra bản hữu là lý pháp giới, “thị” ra bản vô là sự pháp giới, “ngộ” vô hữu vô là lý sự vô ngại pháp giới, “Nhập” xuất vô ngại là sự sự vô ngại pháp giới.

Sư khen ngợi:

- Tốt lắm! So với Sở Tuyền còn hơn. Nơi đây không uổng là tuyển Phật đường. Hôm nay tuyển được 2 vị tôn Phật.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Đây chính là:

Chẳng phải một phen sương lạnh buốt

Hoa mai đâu dễ ngửi mùi hương.

Người xưa không ngại khó, ngại khổ cho nên mới có thành tựu.

1488. Nghiệp chướng

Một ông tăng hỏi một vị cổ đức:

- Nghiệp chướng là thế nào?

- Vốn không.

- Vốn không là thế nào?

- Nghiệp chướng .

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Không ở đây không phải là ngoan không hoặc đoạn diệt không mà là tất cả sự việc. Tâm vốn thông linh vô ngại chỉ vì mê cảnh chấp tướng mà thành chướng, chấp tướng mà tạo nghiệp. Trải nhiều kiếp nghiệp tích thành tập khí. Nếu biết tướng vốn không thì chướng cũng không, nghiệp cũng không, nghiệp chướng cũng không nốt.

1489. Tụng kinh

Chi hòa thượng nghe nói có ông tăng hàng ngày tụng 100 bộ kinh Kim Cương bèn sai thị giả vời đến, hỏi:

- Nghe nói mỗi ngày ông tụng 100 bộ kinh Kim Cương có phải không?

- Dạ phải!

- Ông có tham ý kinh không?

- Dạ không .

- Ông nên tụng mỗi ngày một bộ, tham cứu Phật ý; nếu ngộ được một câu thì như nếm một giọt nước biển, mà biết được vị của trăm sông.

Ông tăng nghe lời. Một hôm tụng đến câu “nên biết như thế, thấy như thế, tín giải như thế, chẳng sinh pháp tướng “ liền có chỗ ngộ.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Nhiều người học Phật, thấy Phật nói tụng kinh công đức không thể nghĩ bàn, nghĩ rằng càng tụng nhiều công đức càng lớn. Công đức này tích tụ có thể dẫn đến khai ngộ. Không biết rằng tụng mà không hiểu ý thì khác gì con vẹt học nói tiếng người, làm sao mà khai tâm kiến tánh? Tụng nhiều chỉ là gieo thiện nhân, chờ quả phúc mà thôi.

1490. Chư Phật không dối

Hoàng Bá sau khi xuất gia rồi, nhận rằng phải buông bỏ mọi ân tình, đạt đến vô vi thì mới là chân chính báo ân. Do đó trong 30 năm tu học không hề về thăm nhà một lần. Nhưng trong thâm tâm ông rất nhớ thương mẹ già. Năm ông 50 tuổi trên đường đi tham phỏng, bất tri bất giác hướng về cố hương. Mẹ ông rất tưởng nhớ con đã xuất gia, nhưng chẳng có tin tức gì, thương nhớ khóc lóc khiến mắt bị mù luôn. Để tưởng niệm con bà lập một quán trà bên đường, chiêu đãi các vân thủy tăng, mời họ về nhà, rửa chân cho họ để tỏ lòng kính lễ. Ngoài ra còn một nguyên nhân nữa là chân trái của Hoàng Bá có một nốt ruồi lớn. Mắt bà đã bị mù nên hy vọng trong khi rửa chân, vạn nhất có thể nhận ra con chăng. Hôm đó Hoàng Bá tiếp thọ mẫu thân chiêu đãi. Một mặt để mẹ rửa chân, một mặt thuật sự tích Phật xuất gia, hy vọng mẹ sẽ khởi tín tâm. Hoàng Bá chỉ đưa chân phải cho mẹ rửa. Hoàng Bá 2 lần về nhà. Tuy thấy khó lìa bỏ nhưng ông cố nén đau thương lên đường hành cước. Hàng xóm không nhịn được mách cho bà mẹ biết người kể truyện Phật xuất gia chính là đứa con mà bà ngày đêm mong nhớ. Bà như phát cuồng nói:

- Chả trách tiếng nói giống tiếng con ta.

Nói rồi đuổi theo đến bờ sông, không may lúc đó Hoàng Bá đã lên thuyền và thuyền đã rời bến. Bà mẹ lỡ bước rơi xuống sông bất hạnh bị chết đuối.

Hoàng Bá đứng ở bờ bên kia thấy mẹ lỡ bước bị chết đuối không nén được bi thương, khóc rằng:

Một con xuất gia, 9 tộc lên trời, nếu không được vậy chư Phật đã nói dối.

Bèn quay trở lại, làm lễ hỏa táng cho mẹ. Khi hỏa táng dân làng đều thấy hình ảnh của bà mẹ bay lên không.

(Tinh Vân thiền thoại)

Hoàng Bá Hy Vận người Phúc Kiến, xuất gia ở Giang Tây thọ pháp với Bách trượng Hoài Hải, nhưng giác ngộ và được ấn chứng ở nơi Nam Tuyền. Hoàng Bá không phải là không hiếu thuận. Gọi là hiếu có 3 bậc:

1- Tiểu hiếu: phụng dưỡng cha mẹ.

2- Trung hiếu: quang tông, diệu tổ

3- Đại hiếu: độ cho cha mẹ siêu thăng.

Hoàng Bá độ cho mẹ siêu thăng là đại hiếu vậy.

1491. Thấy sắc là thấy tâm

Một ông tăng hỏi Huệ Chân:

- Thấy sắc là thấy tâm, chư pháp vô hình làm sao thấy?

- Một nhà có chuyện, trăm nhà bận rộn.

- Con không hiểu, xin thầy chỉ thị.

- 3 ngày sau coi lại.

(Công án thiền cơ)

Công án này nêu lên 2 vấn đề:

1- Kiến sắc tức kiến tâm, nhưng tâm vô hình làm sao thấy?

2- Khi có phiền não làm sao giải quyết?

Khi ngoại cảnh có nhân duyên tới, ta khởi tâm tương ứng thì A lại da thức sẽ phản ánh cảnh bên ngoài (thí dụ một ngọn núi). A lại da thức có công năng y tha khởi tánh (do cảnh bên ngoài mà khởi tự tánh) ở trường hợp này là kiến tánh, nếu ở ngoại cảnh là âm thanh thì tự tánh sẽ là văn tánh. Nhờ kiến tánh mà ta nhận biết hình ảnh trong A lại da thức là ngọn núi. Tiếp đó thức thứ 7 sẽ trắc lượng nó to, nhỏ. Thức thứ 6 sẽ phân biệt nó với các ngọn núi khác. Do đó mà sinh tâm. Bởi vậy mới nói kiến sắc là kiến tâm.

Thiền sư nói một nhà có sự là chỉ căn trần thức hòa hợp; trăm nhà bận rộn là chỉ 18 xứ khởi tác dụng sẽ sinh ra chư pháp.

Vấn đề thứ hai nếu ta giải quyết ngay thì sẽ khó tránh được sai lầm. Thiền sư bảo để 3 ngày sau sẽ coi lại. Phiền não phát sinh là do một nhân ở trong quá khứ, ta không thể thay đổi được. Nhưng nó cần có trợ duyên thì mới sinh ra quả phiền não được. Nhưng ta biết duyên có thể thay đổi bởi thời gian, không gian. Nên 3 ngày sau trở lại thì duyên đã biến đổi có thể không tạo ra quả nữa, hoặc có tạo thì cũng là một quả mới không phải là quả cũ.

1492. Tham gần đừng tham xa

Lúc trước, có một ông tăng tham thoại đầu “Mặt mũi lúc cha mẹ chưa sanh là thế nào?” Tham đã nhiều năm mà vẫn chưa khai ngộ. Về sau gập một vị đại đức bèn xin vị này từ bi chỉ thị phương tiện. Đại đức hỏi :

- Ông Tham thoại đầu nào?

- Tôi tham thoại đầu “Mặt mũi lúc cha mẹ chưa sanh là thế nào?”

- Ông tham quá xa, hãy tham gần hơn.

- Làm sao tham gần?

- Không cần biết mặt mũi lúc cha mẹ chưa sanh, hãy tham khi một niệm chưa sanh thì sao?

Ông tăng ngay đó đại ngộ.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Chúng ta thường coi Đạo là xa vời, ngộ đạo khó khăn. Đạo không ở đâu xa, ngay trước mắt. Khi ngôn ngữ chưa hình thành, một niệm còn chưa sanh chính tại lúc đó hồi quang “là cái gì?” nếu mãnh tỉnh, thì đó là ngộ đạo.

1493. Kiếm sắc

Một ông tăng hỏi Toàn Hoát:

- Kiếm sắc trảm thiên hạ, ai là người bị chém?

- Ám (tối tăm)

Ông tăng lại hỏi nhiều câu nữa. Thiền sư bảo:

- Tên độn căn này! Đi ra!

(Công án thiền cơ)

Ý của ông tăng là bát nhã chặt đứt những gì? Thiền sư trả lời ám, là chỉ những trần cấu trong tâm. Khi tâm đã trừ hết mọi tập khí rồi thì tự tánh sẽ hiển hiện. Thể của tự tánh là không, nó tự tại, vô ngại, đầy đủ công đức vô lậu, không tham, sân, si, mạn, nghi. Chúng ta phải làm sao để được minh tâm kiến tánh? Khi chùng ta không khởi một niệm (không nghĩ thiện, không nghĩ ác) còn có một cái giác tri, cái giác tri đó chính là tự tánh. Chúng ta nhận biết được cái giác tri đó thì gọi là kiến tánh.

1494. Đạo thường

Nghiêm Dương tôn giả trên đường gập một ông tăng, giơ gậy chống lên hỏi:

- Là cái gì?

- Không biết.

- Một cây gậy chống cũng không biết?

Nghiêm Dương hạ gậy xuống, chọc đất một hồi, lại hỏi:

- Còn biết không?

- Không biết.

- Một lỗ đất cũng không biết.

Lại vác gậy lên vai, hỏi:

- Hiểu không?

- Không hiểu.

- Cầm ngang gậy cau đi vào nơi ngàn vạn núi.

(Thiền tông trí tuệ dữ phong tư)

Nếu đã không biết thường thì làm sao biết vật thường (gậy chống), sự thường (lỗ đất), thường hành (gánh). Nhưng một khi đã biết, thì tất cả đều quay về thường đạo.

1495. Mạt hậu cú

Một hôm, một ông tăng đến thỉnh Ích Ngũ Tổ Diễn:

- Thế nào là mạt hậu cú? (câu nói sau cùng)

- Sư huynh ngươi hiểu “mạt hậu cú”, ngươi đi tìm hắn mà hỏi.

Ông tăng y lời đến gập sư huynh gập lúc sư huynh đi núi về đang rửa chân, bèn hỏi:

- Thế nào là “mạt hậu cú?”

Sư huynh vốc nước rửa chân, rửa mặt, hỏi:

- Mạt hậu cú cái gì?

Ông tăng trở lại vừa khóc, vừa mách tổ.

- Ta nói ngươi biết hắn biết mạt hậu cú!

Ông tăng ngay đó đại ngộ.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Ông tăng này không phải là một người thường. Ông là một bậc anh tài dám vuốt râu cọp, cùng đại tông sư pháp chiến. Từ công án trên chúng ta có thể rút ra mấy điểm sau:

1- Ngộ đạo không khó, chỉ cần coi tất cả cảnh vật như hoa trong không, như trăng trong nước, không thể nắm bắt. Tâm không, không ô nhiễm, không thủ, không xả.

2- Khi công phu tâm có thể thâu, có thể phóng. Trong sinh hoạt hàng ngày linh hoạt vận dụng, luôn phản tỉnh, phản chiếu.

3- Thấy Đạo rồi thì bảo nhiệm chu đáo, bảo nhiệm mà không trụ vào đâu phải như Quy Tông nói “như mắt có một hạt bụi, không hoa rơi loạn” (hạt bụi dụ cho bảo nhiệm) Còn chấp vào bảo nhiệm thì vẫn chưa được giải thoát.

1496. Vật ngã bất nhị

Cư sĩ Phùng Tế Xuyên thấy ở trên tường am Minh Nguyệt có họa một cái đầu lâu, bèn đề một bài kệ ở bên cạnh:

屍 在 這 裏

Thi tại giá lý

其 人 在 何

Kỳ nhân tại hà

乃 知 一 靈

Nãi tri nhất linh

不 居 皮 袋

Bất cư bì đại.

Nơi đây thây chết

Còn người đâu ta

Tánh linh nếu biết

Chẳng mặc áo da.

Thiền sư Đại Huệ tới am, trông thấy, không đồng ý bèn viết thêm một bài kệ nữa:

即 此 形 骸

Tức thử hình hài

卽 是 其 人

Tức thị kỳ nhân

一 靈 皮 袋

Nhất linh bì đại

皮 袋 一 靈

Bì đại nhất linh.

Chính đây hài cốt

Chính đây người ta

Áo da linh tánh

Linh tánh áo da.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Bài kệ 1: chỉ ngộ thường lý sắc thân không phải là chân ngã, tánh linh mới là chân ngã, thường trụ bất diệt, có thể lìa khỏi nhục thể, tự do đến đi, không bị nhục thể trói buộc cho nên mới nói “nếu biết tánh linh, chẳng mặc áo da”. Còn chưa ngộ vật ngã bất nhị, tánh tướng một thể.

Bài kệ 2: Người chân ngộ biết một là tất cả, tất cả là một. Không phân biệt tự tha, vật ngã.

1497. Rồng kêu trong cây khô

Một ông tăng hỏi Hương nghiêm:

- Thế nào là Đạo?

- Rồng kêu trong cây khô.

Thế nào là người trong Đạo?

- Con mắt trong đầu lâu.

Ông tăng không hiểu đi hỏi Thạch Sương:

- Rồng kêu trong cây khô là sao?

- Do còn vui.

- Con mắt trong đầu lâu là sao?

- Do còn thức.

Ông tăng vẫn chưa hiểu đi hỏi Tào Sơn:

- Rồng kêu trong cây khô là sao?

- Huyết mạch chẳng đoạn.

- Con mắt trong đầu lâu là sao?

- Trời bất tận.

- Người nào nghe được?

- Tận đại địa chưa có ai là không nghe.

- Không biết rồng kêu là ở điển tích nào?

Không biết ở điển tích nào, nhưng người nghe thẩy đều mất mạng.

Lại đọc cho một bài kệ:

枯 木 龍 吟 真 見 道

Khô mộc long ngâm chân kiến đạo

髑 髏 識 盡 眼 初 明

Độc lâu thức tận nhãn sơ minh

喜 識 盡 時 消 息 盡

Hỷ thức tận thời tiêu Tức tận

當 人 那 辨 濁 中 清

Đương nhân na biện trọc trung thanh

Rồng kêu là kiến Đạo

Con mắt là sơ minh

Hỷ, thức, tiêu tức, tận

Chẳng phân trọc trong thanh.

(Phật pháp tu chứng tâm yếu)

Rồng kêu trong cây khô và con mắt trong đầu lâu là chỉ chân không diệu hữu. Đại đạo không lời nhưng không có gì là không nói được; không biết nhưng không gì là không biết. Khi thức biến thành trí thì không còn phân biệt trọc và thanh nữa.