Những Đóa Hoa Thiền - Q3

1831. Bãi cứt trâu

Tô Đông Pha cùng ngồi thiền với Phật Ấn, ông cảm thấy thân tâm thông sướng, bèn hỏi Phật Ấn :

-Thầy thấy tôi ngồi thiền như thế nào ?

-Rất trang nghiêm, giống như một vị Phật.

-Còn học sĩ thấy tôi ngồi thiền như thế nào ?

-Giống một bãi cứt trâu.

Phật Ấn nghe rồi rất cao hứng. Tô Đông Pha nghĩ mình chiếm được thượng phong, lấy làm khoái chí đi khoe cùng khắp. Chuyện tới tai người em gái là Tô tiểu muội, cô bảo anh :

-Ca ca sai rồi ! Trong óc thiền sư như Phật nên thấy anh là Phật. Trong óc anh như cứt trâu nên thấy thiền sư là bãi cứt trâu.

Đông Pha á khẩu, mới biết thiền công của mình còn kém Phật Ấn xa.

(Tinh Vân Thiền Thoại)

Thiền không phải là tri thức mà là ngộ tánh. Thiền không phải là ăn nói cho giỏi mà là linh tuệ. Thiền sư cơ phong linh lợi, sắc bén, không nói nhưng pháp âm có thể làm điếc cả tai.

1832. Trộm trăng

Một lần thiền sư Lương Khoan đi vắng, một tên trộm lẻn vào am cỏ của ông nhưng chẳng tìm thấy món đồ nào có giá trị để lấy. Đúng lúc đó Lương Khoan trở về. Ông không nỡ để tên trộm về tay không bèn cởi áo ra cho. Tên trộm vội vơ lấy áo mang đi. Lương Khoan mình trần nhìn trăng sáng cảm khái :

-Tiếc thay tôi không thể cho hắn vầng trăng sáng này.

(Thiền Vị)

Vầng trăng tượng trưng cho tự tánh của chúng ta. Tự tánh trong chúng ta có vô hạn bảo tàng, nếu có thể nhận biết bảo tàng của mình thì đâu cần đi ăn trộm của người.

(Xem công án 351)

1833. Đông Tây đều là giặc

Thiền sư Tự Tân từng theo học với Đạo Ưng, về sau quy ẩn ở Chung Lăng Quảng Đức Sơn. Văn Mục Vương dẫn quân đi chinh phục Chung Lăng, khi quân tới chùa, đại chúng đều chạy trốn cả, chỉ có một mình Tự Tân ngồi thiền như bình thường. Văn Mục Vương ngạc nhiên hỏi :

-Mọi người đều chạy trốn, sao thầy không chạy ?

-Đông Tây đều là giặc, lão tăng chạy đi đâu ?

Văn Mục Vương nghe lời chỉ trích ngay thẳng, cảm phục, hạ lệnh rút quân.

Về sau Vương xây Đoan Ứng Viện cho thiền sư và tặng hiệu Quảng Hiện đại sư.

(Thiền Vị)

Thất bại có thể dẫn đến thắng lợi, tử vong có thể dẫn tới vĩnh sanh.

1834. Đồ chồn hoang này

Nhân chuyện Kim Ngưu hòa thượng (Xem công án 156) Trường Khánh phê bình :

-Có gì đâu, giống như tụng kinh trước khi thọ trai vậy.

Một ông tăng không hiểu hỏi Đại Quang câu này có ý nghĩa gì. Đại Quang bèn nhẩy múa để trả lời. Ông tăng lạy. Đại Quang hỏi :

-Ông thấy gì mà lạy ?

Ông tăng bèn nhẩy múa. Đại Quang mắng :

-Đồ chồn hoang này !

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Tuy nói thiền là không dính mắc gì, nhưng không thể không phân rõ ràng mà ha hả cười lớn hoặc nhẩy múa, thậm chí còn nhẩy múa trần truồng trước mặt người nữ. Đó là giả thiền của bọn chồn hoang. Nghe nói Tuyết Đậu cũng thích câu nói này nên chép vào Bích Nham Lục.

1835. Hiếp Tôn Giả

Hiếp Tôn Giả là tổ thứ 10 của Thiền tông Ấn Độ. Ông theo tổ thứ 9 là Phục Đà Mật Đa, ba năm liên tục không nằm xuống ngủ. Một hôm, Phục Đà Mật Đa đọc một cuốn kinh và giảng lý vô sanh của tự tánh. Nghe lời này ông đại ngộ.

(Zen Light)

Ngày xưa kinh được chép trên những tấm lụa, cuốn vào một trục. Khi đọc kinh người ta mở tấm lụa ra, phần nào đã đọc xong người ta cuốn vào một trục khác. Vì tấm lụa chép kinh được mở ra bởi một trục và cuốn lại bởi một trục khác nên người ta còn gọi đọc kinh là chuyển kinh (chuyển pháp luân). Ở Tây Tạng thì người ta khắc kinh trên những cối đá xoay có tay cầm để xoay. Hãy khiến những lời kinh trở thành lời của chính các ông. Hãy chuyển, chuyển cho tới khi sự chuyển kinh trở thành các ông.

1836. Mã Minh

Mã Minh là tổ thứ 12 của Thiền tông Ấn Độ. Ông hỏi tổ thứ 11 là Phú Na Dạ Xa :

-Con muốn biết Phật, Phật là thế nào ?

-Ông muốn biết Phật, thì chỗ không biết ấy là Phật.

-Đã chẳng biết Phật, sao biết đó là Phật.

-Ông đã không biết Phật, sao biết đó không phải là Phật.

-Giống như là cưa.

-Giống như là gỗ. Tôi hỏi ông cưa nghĩa là sao ?

-Con và thầy bình phân như răng cưa trên lưỡi cưa, còn gỗ nghĩa là gì ?

-Ông cưa tôi ra.

Nghe rồi Mã Minh đại ngộ.

(Zen Light)

Không biết ở đây không có nghĩa là ngu si chẳng biết gì cả, mà là không có một quan điểm đặc biệt nào, là cởi mở với bất cứ cái gì xẩy ra, không có ước lượng, không đánh giá, chỉ nhìn sự vật như chính nó không thêm thắt gì. Chúng ta thường có khuynh hướng thêm thắt. Hãy làm một thử nghiệm. Chúng ta hãy kể một chuyện gì đó cho một nhóm 5 người, rồi sau đó bảo họ kể lại. Chắc chắn là năm chuyện kể lại không giống như những gì ta kể cho họ. mỗi người trong nhóm đều có thêm thắt một cái gì. Nghe không đơn giản chỉ là nghe. Nó là một tiến trình gồm kinh nghiệm, ý kiến, tiên kiến, những cái chúng ta yêu ghét, tín ngưỡng v .v . Vì vậy khi kể lại những yếu tố này đã ảnh hưởng đến câu chuyện. Khi Phú Na Dạ Xa trả lời Mã Minh :

-Chỗ không biết ấy là Phật.

Không phải ông bảo “không biết” là Phật mà là chính Mã Minh ông “Không biết” đã là Phật rồi.

1837. Cưỡi trâu tìm trâu

Có ông tăng hỏi Bách Trượng :

-Con muốn thành Phật, xin thầy từ bi chỉ thị phải làm sao cho tốt ?

-Giống như cưỡi trâu tìm trâu.

-Nếu tìm được trâu rồi thì sao ?

-Cưỡi trâu về nhà.

-Làm sao giữ cho trâu khỏi chạy rông ?

-Phải coi cho kỹ đừng để cho nó ăn lúa ruộng người.

(Thiền Vị)

Tự tánh ai cũng có.

(Xem thêm công án 448)

1838. Thiếu gì ?

Trần Tôn Túc hỏi một lão thiền sư :

-Nếu có một đồng hành huynh đệ đến, thiền sư sẽ nói gì ?

-Đợi họ đến sẽ nói.

-Sao bây giờ không nói ?

-Ông có thiếu gì ?

-Tốt ! Tốt ! Đừng nói những lời vô bổ .

(Tứ Lý Thiền)

Đây là đối thoại của 2 vị cao thủ. Trần Tôn Túc trước công sau thủ, lão thiền sư trước thủ sau công. Hai người ngang tay.

1839. Một câu nói hết

Một ông tăng hỏi Trần Tôn Túc :

-Làm sao là một câu nói hết ?

-Câu nói của ông vốn có khuyết điểm, không thể đứng vững.

(Tứ Lý Thiền)

Câu hỏi của ông tăng vốn đã có mâu thuẫn. Nếu đã là một câu nói hết thì tại sao lại còn thêm làm sao ?

1840. Buổi tham chiều của Mục Châu

Mục Châu Trần Tôn Túc là học trò của Hoàng Bá Hi Vận, là sư huynh của Lâm Tế Nghĩa Huyền. Một hôm nhân buổi tham vấn bảo :

-Các ông đã thấy đường vào cửa thiền chưa ? Nếu chưa thì hãy cố gắng tìm. Khi tìm được rồi đừng hạnh phụ lão tăng.

Lúc đó một ông tăng đứng ra thưa :

-Về sau con không dám hạnh phụ hòa thượng.

-Ông nói vậy là đã hạnh phụ lão tăng rồi, còn nói gì về sau nữa ?

(Tứ Lý Thiền)

Cảnh giới thiền là không linh, không vết tích. Ông tăng này đem “Không dám hạnh phụ” ném vào tâm, tuy có lòng thành nhưng cũng đã lìa xa thiền một vạn tám ngàn dậm rồi.

1841. Tăng Già Nan Đề

Tăng Già Nan Đề là tổ thứ 17 của Thiền tông Ấn Độ. Một lần tổ thứ 16 đọc cho ông nghe một bài kệ :

Tôi vốn không ngã

Ông nên thấy ngã

Vì ông nhận tôi là thầy

Ông sẽ hiểu tôi không phải là ngã.

Ông nghe bài kệ này, tâm huệ mở ra, cầu tổ độ thoát.

(Zen Light)

Một trong những giáo lý của Như Lai là vô thường. Điểm này không có gì là khó hiểu. Chúng ta thấy với chính mắt chúng ta mọi vật luôn thay đổi. Ngã không cố định, nó luôn biến đổi. Chúng ta không thể chỉ vào nó và nói đây là ngã. Cái mà ta chỉ không phải là nó nữa rồi, nó đã đổi khác. Từ đó chúng ta sẽ cảm nhận về giáo lý của tánh không. Chúng ta có thể nói ngã là không. Thân ta, con chó, con mèo, sông, núi, hoa lá v . v . chúng đều có một điểm chung : chúng đang chuyển động, thay đổi, không bao giờ cố định. Lời nói là sai lầm. Chúng ta cố dùng lời để xác định một sự vật, nhưng chúng ta quên rằng mọi vật luôn thay đổi. Khi chúng ta gập một người sau nhiều năm thì người đó không phải là người mà chúng ta quen lúc trước nữa. Vấn đề là ở chỗ chúng ta cứ bám víu vào một cái gì đó mà chúng ta tin là ngã. Khảo sát tế bào bằng những kính hiển vi điện tử chúng ta thấy rằng những khoảng trống giữa các tế bào rất lớn. Càng nhìn gần chúng ta thấy khoảng cách càng lớn. Ngã là không. Trong tánh không chúng ta hoàn toàn cởi mở với người khác.

1842. Chỉ là cái đó

Thiền sư Ngũ Tiết Linh Mặc mới đầu tham học nơi Mã Tổ, sau lại đến bái phỏng Thạch Đầu Hi Vận. Khi gặp mặt Thạch Đầu, ông hỏi :

-Nếu thầy nói một câu khế hợp con sẽ ở lại theo thầy, nếu nói không khế hợp con sẽ đi nơi khác.

Thạch Đầu ngồi im trên thiền sàng, không thèm để ý đến ông. Linh Mặc quay đầu đi ra. Thạch Đầu bỗng gọi :

-Xà lê !

Linh Mặc bất giác quay đầu lại. Thạch Đầu bảo :

-Ông hãy chú ý ! Một người từ sanh đến tử đều y cứ vào cái đó, đầu ông quay đi, quay lại suy nghĩ lung tung có ích gì ?

Thạch Đầu vừa nói xong, Linh Mặc liền triệt ngộ, bẻ gậy ở lại bái Thạch Đầu làm thầy.

(Tứ Lý Thiền)

Công án này rất tinh xảo. Descartes có nói : “Tôi suy nghĩ, vậy tôi hiện hữu.” Nhưng cái tôi này là gì ? Trăm năm, ba vạn sáu ngàn ngày, cái tôi này ngày ngày theo ta như thế nào, e rằng ít người biết rõ. Không biết có gương báu nào có thể soi thấy cái tôi bản lai diện mục này ? Người nào có hứng thú có thể dùng tiếng gọi của Thạch Đầu quay đầu lại tự phản tỉnh chính mình.

1843. Đống củi

Thạch Đầu hỏi một ông tăng mới tới :

-Ông từ đâu đến ?

-Con từ Giang Tây lại.

-Ông có đến tham vấn Mã đại sư không ?

-Dạ có !

Thạch Đầu chỉ đống củi ở sân thiền viện :

-Ông thấy Mã đại sư có giống đống củi này không ?

Ông tăng không trả lời được, trở về Giang Tây thuật lại cho Mã Tổ nghe. Mã Tổ hỏi :

-Ông thấy đống củi ấy nặng hay nhẹ ?

-Con không cân nên không biết.

-Ông thật có sức mạnh, vác một đống củi từ Hồ Nam về đến Giang Tây.

(Tứ Lý Thiền)

Thiền luôn luôn chỉ đến chỗ tận cùng của chân lý (tự tánh). Các thiền sư khảo nghiệm, ấn chứng là xem các thiền sinh thể nghiệm tự tánh này như thế nào. Cái tự tánh này ở trong vạn vật nhưng lại độc lập, người thường dùng lý luận chia chẻ nên không nhận ra. Ông tăng trong công án này không biết cái gì là Mã Tổ, cái gì là đống củi. (Xem thêm công án 888)

1844. Phật, pháp đều là bụi

Thiền sư Hương Nghiêm Nghĩa Đoan là học trò Nam Tuyền Phổ Nguyện có lần bảo đại chúng :

-Huynh đệ, các ông trong khi tu hành nên biết Phật là bụi, pháp cũng là bụi, đều là đối tượng của tư duy, không phải là Phật thật, pháp thật. Do đó các ông cả ngày đi tìm chỉ là tốn công, phí sức làm sao có thể chân chánh an tĩnh thành Phật, chân chánh hiểu pháp ? Tôi bảo cho các ông biết phương pháp khi làm bất cứ một sự việc gì không giữ thiện cũng không bỏ ác. Các ông chớ nên bị hiện tượng này làm mê muội. Đó là chỗ các ông phải tu.

(Tứ Lý Thiền)

Công án này chỉ rõ phương pháp của Thiền tông, chỉ rằng đừng mê tín Phật, pháp, điều quan trọng là làm sao tự mình đạt tới cảnh giới Phật. Nhưng con người ta vì chấp vào chuyện giữ thiện, bỏ ác quá nặng nên khó thoát khỏi cái vòng tư duy tương đối này.

1845. Núi xanh chẳng động

Có ông tăng hỏi Linh Vân Chí Cần :

-Tu hành làm sao để đạt tới cảnh giới không bị thọ khổ bởi những hiện tượng vô thường : sinh, lão, bệnh, tử ?

-Ông có thấy ngọn núi xanh sừng sững trước mặt không ? Nó đứng đây từ ngàn vạn năm không hề chuyển động mặc mây sớm mưa chiều, mưa móc tới rồi đi.

(Tứ Lý Thiền)

Sinh lão bệnh tử là bốn sự việc vô thường tối thống khổ. Cái ngã chịu sự chi phối bởi sinh lão bệnh tử khác với chân ngã bất động như ngọn núi xanh không hề hấn gì bởi mây sớm mưa chiều. Hiểu rõ cái chân ngã ấy rồi thì ta sẽ hưởng dụng được thường, lạc, ngã, tịnh.

1846. Ông chính là Phật

Thiền sư Phù Dung Linh Huấn tham học với Quy Tông Trí Thường, ông hỏi :

-Làm sao mới thành Phật ?

-Nếu tôi nói rõ cho ông, ông có tin không ?

-Lão thiền sư thành tâm, thành ý bảo sao con dám không theo ?

-Ông chính là Phật.

Linh Huấn tâm lãnh, thần hội, lại hỏi :

-Làm sao bảo nhậm ?

-Một hạt bụi rơi vào mắt, không hoa rơi loạn.

(Tứ Lý Thiền)

Một hạt bụi trong mắt, không hoa rơi loạn, một mạch không thông, toàn thân chẳng an, một lỗ kiến nhỏ di hại vạn dậm đê. Cẩn thận.

1847. Con chó không có Phật tánh

Một ông tăng hỏi Triệu Châu :

-Con chó có Phật tánh không ?

-Không !

(Tứ Lý Thiền)

Phật tánh không thể dùng lý luận mà biết được, mà phải thực chứng.

(Xem thêm công án 1020)

1848. Con chó có Phật tánh

Một ông tăng khác lại hỏi Triệu Châu :

-Con chó có Phật tánh không ?

-Có !

-Tại sao phải làm thú ?

-Biết mà cứ làm.

(Tứ Lý Thiền)

Ông tăng đã biết Phật tánh là bình đẳng, sao còn phân biệt người với chó ?

1849. Huệ Năng nghe kinh

Lục tổ Huệ Năng lúc còn nhỏ, bố mất sớm, sống với mẹ. Về sau mẹ rời về Nam Hải Quần ( nay là Quảng Châu). Ngày ngày ông phải đi đốn củi, rồi gánh ra chợ bán để sống. Một hôm ở chợ, ông nghe một người khách đọc kinh. Huệ Năng nghe rồi tâm liền khai ngộ.

(Tứ Lý Thiền)

Trong thế giới này mọi người đều bình đẳng, bình đẳng trong sinh hoạt, bình đẳng trong chân lý; chẳng vì giàu nghèo mà có sai biệt. Vấn đề là tâm để ở đâu thôi.

1850. Vua làm ruộng

Một ông tăng hỏi Trường Sa Cảnh Sầm :

-Bản lai nhân (tự tánh) có cần thành Phật không ?

-Ông có thấy Hoàng đế Đại Đường xuống ruộng cầy, cấy không ?

(Tứ Lý Thiền)

Nhìn là công việc của mắt, nghe là công việc của tai, tiêu hóa là công việc của dạ dày và ruột. Những việc này đều do đại não cai quản, nhưng đại não không làm những việc này. Thiền tông nhận định rằng thành Phật là một quá trình tu hành, và quá trình này chỉ là sự trở về của Phật tánh. Tôi bỏ nhà ra đi, nay trở về nhà tôi vẫn có.

1851. Tâm bình thường

Một ông tăng hỏi Trường Sa Cảnh Sầm :

-Thiền tông nói tâm bình thường là đạo, xin hỏi tâm bình thường là cái gì ?

-Muốn ngủ thì ngủ, muốn ngồi thiền thì ngồi. Đó là tâm bình thường.

-Con vẫn chưa hiểu.

-Nóng thì tìm bóng mát, lạnh thì lại gần đống lửa. Đó là tâm bình thường.

(Tứ Lý Thiền)

Tâm bình thường là tâm chúng ta dùng hàng ngày có thể sản xuất thiện ác, xấu đẹp, có thể phát minh, sáng tạo. Nó bình thường không có đặc điểm gì. Nếu có đặc điểm gì thì là do nó tạo ra không phải là bản thân nó.

1852. Dạy ông suy nghĩ

Một ông tăng hỏi Trường Sa Cảnh Sầm :

-Sư phụ của thầy là Nam Tuyền chết rồi đi đâu ?

-Hòa thượng Thạch Đầu lúc còn trẻ là sa di có đến tham phỏng Lục tổ.

-Con không hỏi chuyện hòa thượng Thạch Đầu đến tham Lục tổ, con hỏi là hỏi Nam Tuyền chết rồi đi đâu ?

-Tôi dạy ông suy nghĩ .

(Tứ Lý Thiền)

Một người chết rồi đi đâu ? Có thật là có linh hồn không ? Thiền tông phản đối chuyện này. Cứ theo Thiền tông thì sau khi chết con người có tồn tại hay không, không cần biết, điều ta cần biết là ngay lúc này ta tồn tại hay không tồn tại ?

1853. Ông lão 80

Bạch Cư Dị thỉnh giáo điểu sào thiền sư :

-Đại ý Phật pháp là gì ?

-Không làm mọi điều ác, làm tất cả mọi điều lành.

-Trẻ ranh 3 tuổi cũng biết điều này.

-Trẻ 3 tuổi biết, nhưng lão 80 chưa chắc đã làm được !

(Tứ Lý Thiền)

Biết là một chuyện, làm được hay không lại là một chuyện khác. Ai cũng muốn được Chân, Thiện, Mỹ nhưng đạt được thì có mấy người ?

(Xem thêm công án 75)

1854. Hư không rơi xuống đất

Một ông tăng hỏi Triệu Châu :

-Cây bách khi nào thành Phật ?

-Khi hư không rơi xuống đất.

-Khi nào hư không rơi xuống đất.

-Khi cây bách thành Phật.

(Tứ Lý Thiền)

Câu trả lời của Triệu Châu không có khởi điểm, cũng không có kết cục. Ở đây thời, không không phải là cốt yếu mà là hiện tại. Ông việc gì phải phí tâm lực lo lúc nào cây bách thành Phật, mà không nghĩ lúc nào mình thành Phật ?

1855. Tâm động

Lục tổ sau khi giác ngộ, ẩn cư 15 năm trong dân gian, sau đó tới Pháp Tánh Tự. Lúc đó gió thổi, cờ bay. Có 2 ông tăng tranh luận. Một ông nói gió động, một ông nói cờ động. Lục tổ bảo :

-Không phải gió động, không phải cờ động mà là tâm các ông động.

(Xem công án 95)

(Tứ Lý Thiền)

Đây là một chuyện triết lý thú vị. 3 đáp án, câu nào trúng ? Dĩ nhiên là câu của Lục tổ, và như vậy Lục tổ đã đội mũ duy tâm chủ nghĩa. Nhưng Thiền không phải là triết học mà là sự tu dưỡng của tâm và thân. Trong kinh Phật có câu đếm của báu của người dù có đếm bao nhiêu cũng vô dụng. Trong Thiền học chúng ta phải bắt tay vào chính của báu của mình là thân và tâm chứ ngưng lại ở nhận thức do đọc sách hay nghe giảng thì có lợi ích gì ?

1856. Quán Âm vào cửa

Có một lần Bách Trượng dẫn chúng tăng làm ruộng trên núi. Đúng ngọ, tiếng trống chùa vang lên báo giờ cơm đã đến. Vì Bách Trượng chưa ra lệnh nghỉ nên chư tăng vẫn làm việc. Có một ông tăng nghe tiếng trống bèn vác cuốc lên vai, cười ha hả đi về chùa. Bách Trượng trông thấy, khen ngợi :

-Hay quá ! đúng là Quán Âm vào cửa.

Khi về tới chùa Bách Trượng kêu ông tăng đó lại hỏi :

-Hôm nay ông thấy đạo lý gì mà có cử chỉ ấy ?

-Chẳng có đạo lý gì cả. Buổi sáng nay con chưa ăn cơm, cảm thấy đói bụng, nghe tiếng trống báo giờ ăn nên chạy về chùa ăn.

Bách Trượng nghe xong ha hả cười lớn.

(Tứ Lý Thiền)

Đừng coi chân lý là những lý lẽ huyền diệu của bờ bên kia. Trong sinh hoạt hàng ngày đi, đứng, nằm, ngồi đều thấm nhuần chân lý. Đừng đem chân lý ném vào đầu não, mà để đầu não trở về với sinh hoạt hiện thực, như thế không phải đi tìm, chân lý luôn theo bên ông.

1857. Bài kệ của Thảo Đường

七 百 僧 中 選 一 个

Thất bách tăng trung tuyển nhất cá

本 來 無 物 便 相 親

Bản lai vô vật tiện tương thân

夜 傳 衣 缽 曹 溪 去

Dạ truyền y bát Tào Khê khứ

銕 樹 開 花 二 月 春

Thiết thụ khai hoa nhị nguyệt xuân.

(Thiền Môn Khai Ngộ Thi)

Trong bẩy trăm tăng chọn lấy một

Vốn không một vật lại là thân

Lục tổ đêm ấy nhận y bát

Dường như cây sắt nở hoa xuân

Thảo Đường nhắc lại chuyện ngũ tổ truyền y bát cho Lục tổ Huệ Năng.

1858. Thể của Bát Nhã

Đời Mạt Đường, Triệu Châu Tòng Thẩm khi du phương có đến Hàn Châu Đại Từ Sơn. Triệu Châu hỏi Đại Từ Hoàn Trung :

-Bát Nhã lấy gì làm thể ?

Đại Từ lập lại :

-Bát Nhã lấy gì làm thể ?

Triệu Châu cười lớn đi ra, ông đã gập được tri âm. Ngày hôm sau, Triệu Châu đang quét sân, Đại Từ đến bên hỏi :

-Bát Nhã lấy gì làm thể ?

Triệu Châu bỏ chổi xuống, vỗ tay cười lớn. Đại Từ không hỏi nữa, trở về phòng phương trượng. Ông biết ông đã cắn phải hột hồ tiêu rất cay.

(Tứ Lý Thiền)

Bát Nhã là trí tuệ đáo bỉ ngạn, ở khắp nơi. Nếu nói đến nó là giới hạn nó. Do đó các thiền sư khi gập phải vấn đề này, nếu không chỉ Đông nói Tây thì tránh né không nói, về sau thì dùng tiếng hét hay dùng gậy đánh.

1859. Không một vật

Nghiêm Dương đến tham học với Triệu Châu, ông hỏi :

-Khi tu hành đạt tới cảnh giới không một vật, trừ hết tạp niệm, mọi tư duy thì sao ?

-Ông hãy bỏ niệm đầu không một vật xuống đi.

-Nếu đã không một vật thì còn gì để bỏ xuống nữa ?

-Nếu không bỏ xuống được, thì ông hãy mang nó đi.

Nghiêm Dương cuối cùng đã ngộ.

(Tứ Lý Thiền)

Thiền nhấn mạnh đến không nhưng nhiều người lại chấp vào không coi đó như một giáo điều thành ra “không” không còn là không nữa.

1860. Nô bộc của thời gian

Một ông tăng hỏi Triệu Châu :

-Trong 12 thời làm sao dụng tâm ?

-Ông bị 12 thời chuyển, còn lão tăng chuyển 12 thời.

(Tứ Lý Thiền)

Nên làm chủ thời gian hay làm nô lệ cho nó ? Làm sao để từ nô lệ biến thành chủ nhân ông ?

1861. Kiếp hỏa

Một ông tăng hỏi Đại Tùy :

-Khi kiếp hỏa đến, đại thiên thế giới đều bị hủy diệt, không biết cái đó (tự tánh) có bị hủy không ?

-Bị hủy.

-Nói như vậy là không thể tránh khỏi bị hủy diệt ?

-Đương nhiên là như vậy.

Ông tăng này không cho câu đáp của Đại Tùy là đúng, đem hỏi Đầu Tử, Đầu tử bảo :

-Tứ Xuyên có Phật ra đời.

(Tứ Lý Thiền)

Biến và bất biến không thể tách rời ra được, không thể ở trong biến mà đẩy bất biến về bờ bên kia được.

1862. Ý chỉ Hoàng Mai

Có ông tăng hỏi Lục tổ :

-Ngũ tổ Hoàng Mai truyền Đạt Ma đốn giáo tông chỉ, người nào nhận được ?

-Dĩ nhiên là người hiểu Phật pháp nhận được.

-Hòa thượng có nhận được không ?

-Tôi không nhận được vì tôi không hiểu Phật pháp.

(Tứ Lý Thiền)

Có nhiều chuyện người hiểu lại chẳng hiểu gì cả, còn người không hiểu lại hiểu.

1863. Thế nào là Đạo ?

Trần Tôn Túc hỏi một lão tú tài :

-Tiền bối đọc kinh gì vậy ?

-Lão chuyên nghiên cứu kinh Dịch.

-Trong kinh Dịch có câu “Lão bá tánh dùng hàng ngày mà không biết”, xin hỏi tiền bối : Lão bá tánh không biết cái gì ?

-Lão bá tánh không biết sự vận hành của Đạo.

-Vậy Đạo là gì ?

Lão tú tài không trả lời được.

(Tứ Lý Thiền)

Sinh hoạt hàng ngày vốn là Đạo, bỏ sinh hoạt hàng ngày để đi tìm Đạo thì không thể nào tìm được.

1864. Tôi ngộ rồi

Ngũ Đài Sơn Trí Thông mới đầu đến tham học với Quy Tông Trí Thường. Một đêm bỗng ở tăng đường hét lớn :

-Tôi ngộ rồi !

Làm tăng chúng đang ngủ hoảng sợ tưởng ông phát khùng. Ngày hôm sau Quy Tông bảo :

-Hôm qua ông tăng nào kêu đại ngộ hãy đứng ra coi.

Trí Thông bước ra, Quy Tông hỏi :

-Hôm qua ông ngộ được đạo lý gì hãy nói tôi nghe thử.

-Nguyên lai ni cô là người nữ.

Quy Tông kinh dị câu đáp của Trí Thông thật chẳng giống ai.

(Tứ Lý Thiền)

Thiền tông không có gì là thần bí, cũng không có gì là cao thâm, chỉ bình thường nhưng người thường không thấy được ý thú này vì tự tánh đã bị che mờ.

1865. Vì ông nói pháp

Phù Dung Linh Huấn theo học nhiều năm với Quy Tông Trí Thường, một hôm hướng Quy Tông cáo biệt. Quy Tông bảo :

-Ông ở đây đã nhiều năm, thu xếp hành trang xong hãy đến đây, tôi sẽ vì ông giảng pháp.

Linh Huấn nghe lời thu xếp hành trang xong thành tâm, thành ý đến trước mặt Quy Tông. Quy Tông bảo ông :

-Bây giờ trời đang lạnh, ông đi đường phải cẩn thận.

Linh Huấn nghe rồi bỏ xuống sở học, những nhận thức về cảnh giới giác ngộ v . v . bỏ tất cả xuống, tất cả chỉ là không.

(Tứ Lý Thiền)

Người ta tưởng Quy Tông sẽ nói Phật pháp gì hóa ra chỉ là những lời thông thường. Không nên để tri thức là cái bao, cũng không nên để cảnh giới thiền là cái bao để bọc mình. Đó mới là chân chính thiền.

1866. Nuôi ngỗng trong bình

Lục Hằng hỏi Nam Tuyền :

-Người xưa nuôi ngỗng trong bình. Ngỗng dần dần lớn lên không ra khỏi bình được. Xin hỏi trưởng lão phải làm sao để mang ngỗng ra mà không phá bình, cũng không làm ngỗng bị thương ?

Nam Tuyền cười cười gọi :

-Thích sử đại nhân !

-Dạ !

-Con ngỗng đó đã chẳng ra rồi sao ?

Lục Hằng do đó lãnh ngộ diệu thú của thiền.

(Tứ Lý Thiền)

Thường thường tư duy dễ dàng lọt bẫy của chính tư duy. Trong sinh hoạt hàng ngày nếu chúng ta có thể vượt lên được chủ quan thì chúng ta sẽ không bị công việc làm cho phiền não. Tư duy là một chìa khóa vạn năng có thể mở bất cứ cửa mê nào, nhưng chúng ta đừng để nó lại ở bất cứ ổ khóa nào.

(Xem thêm công án 993)

1867. Vô minh

Một thiền sư nói :

-Thiền có thể trừ bỏ vô minh, phiền não của con người.

Lúc đó có một người bước ra thưa :

-Con thật không biết cái gì là phiền não của con. Xin hỏi thiền sư : Vô minh là gì ? Từ đâu mà ra ?

-Chuyện đơn giản, ngu xuẩn thế mà ông cũng hỏi được !

Người đó tức giận hỏi lại :

-Thiền sư không trả lời cũng được, nhưng tại sao lại khinh người như thế ?

Thiền sư cười :

-Đó là vô minh, vô minh được sanh ra như thế.

(Thiền Tư)

Vô minh được sanh ra từ ngu muội.

1868. Mật truyền tâm

Có một người đọc kinh gập đoạn không hiểu chạy hỏi thiền sư Huyền Ngộ :

-Thế nào là mật truyền tâm ?

Huyền Ngô im lặng bất động. Người đó không biết thiền cơ, tức giận hỏi thiền sư :

-Thầy làm gì vậy ? Con đang vểnh tai chờ nghe thầy chỉ thị đây !

Huyền Ngộ mặc kệ ông, bảo thị giả :

-Đi đun nước đi !

(Thiền Tư)

Mật truyền tâm là lấy chân tâm truyền chân tâm, im lặng mà truyền tâm, không rơi vào hình tích. Thiền sư im lặng không nói hồi lâu là chỉ cho người đó thế nào là mật truyền tâm. Nói pháp cho người không có tuệ căn giống như đàn cầm mà gẩy tai trâu vậy.

1869. Sợ ông rơi vào phàm, thánh

Mạt Đường, Thúy Nham là một vị thiền sư có tu chứng. Một hôm, một ông tăng đến thiền đường thi lễ rồi hỏi :

-Một hạt hoàn đơn điểm sắt thành vàng, một lời chí lý chuyển phàm thành thánh. Học nhân nay không cầu gì khác, chỉ xin thầy điểm.

-Tôi không điểm.

-Tại sao thầy không điểm ?

-Tôi sợ ông rơi vào phàm, thánh.

Ông tăng vẫn năn nỉ :

-Xin thầy cho con một lời chí lý.

Thiền sư lớn tiếng gọi :

-Thị giả ! Mang trà ra.

(Thiền Tư)

Phật tâm chỉ bình thường, nếu có tâm phân biệt phàm thánh thì đã lìa xa Phật pháp rồi.

1870. Kiến tánh thành Phật

Nam Tháp Quang Dõng đến bái kiến Ngưỡng Sơn Huệ Tịch. Ngưỡng Sơn hỏi :

-Ông đến làm gì ?

-Đến bái kiến thiền sư.

-Có thấy lão tăng không ?

-Có thấy.

-Thấy lão tăng có giống con lừa không ?

-Con thấy thầy cũng không giống Phật.

-Nếu không giống Phật thì giống gì ?

-Nếu nói giống gì thì có khác gì là giống lừa ?

Ngưỡng Sơn khen :

-Tôi dùng câu hỏi này 20 năm nay chưa có người nào triệt ngộ. Nay câu trả lời của ông phàm thánh đều quên, tình tận, thể lộ. Khó có người ưu tú như ông. Ông hãy bảo trọng.

(Nhất Thiền Nhất Thế Giới)

Kinh Kim Cương có nói : Phàm có tướng đều là hư vọng, nếu thấy không tướng là thấy Như Lai. Ngưỡng Sơn và Quang Dõng nghị luận Ngưỡng Sơn không giống lừa, không giống Phật, vậy cứu cánh là giống gì ? Giống chính mình. Chỉ có thấy tự tánh của mình mới có thể phàm thánh đều quên, thể dụng là một. Đó mới là thấy chân đế vô tướng. Chỉ khi nào ông quên chính mình thì đó mới thật là thiền. (Xem thêm công án 33)

1871. Tâm nhẫn nhục

Thiền sư Đạo Nguyên người Nhật Bản khi du học ở Trung Quốc về, có người hỏi ông tu đến cảnh giới nào ? Ông trả lời :

-Cũng chẳng có gì lạ, chỉ được một tâm nhẫn nhục.

(Thiền Tư)

Tâm chúng ta có một tính cách rất cương ngạnh, đó là ngã mạn (tự cao, tự đại). Khi tiếp xúc với ngoại giới nhất định bạo phát tựa hồ như nó là vĩ đại lắm. Trong thiền học không tu tâm nhẫn nhục thì không đạt được chính đạo.

1872. Bản Tịch

Sáng lập ra tông Tào Động là Động Sơn Lương Giới và Tào Sơn Bản Tịch. Khi Tào Sơn đã tham học với Động Sơn được ít lâu, Động Sơn thấy thời cơ đã chín mùi bèn lấy tên của Tào Sơn là Bản Tịch để khảo nghiệm.

Động Sơn hỏi Tào Sơn :

-Ông có vẻ là người có đức hạnh, ông tên gì ?

-Con tên Bản Tịch.

-Bản Tịch hả ? Tên Bản Tịch có thể nói thêm gì nữa không ?

-Không gì để nói.

-Tại sao ?

-Nếu có gì để nói thì không phải là Bản Tịch nữa !

Động Sơn do đó coi trọng Tào Sơn. Tào Sơn về sau trở thành một vị đại tông sư một thời.

(Thiền Tư)

Thiền giả nhận rằng bản tính con người là không hư, tịch tĩnh, không rơi vào ngôn ngữ, văn tự cho nên gọi là Bản Tịch. Bản Tịch tự nhiên là không thể dùng lời nói.

(Xem thêm công án 1693)

1873. Người cởi chính là người buộc

Lúc trước có một người luôn đau khổ, phiền não. Ông ta nghe bạn bè nói Phật có thể giải trừ mọi phiền não, bèn đi tìm Phật hỏi. Đức Phật bảo ông :

-Người có thể giải thoát phiền não của ông là chính ông .

-Nhưng chính con trong tâm bị phiền não đau khổ mà ?

-Ông thử nghĩ coi phiền não, đau khổ trong tâm ông là do ai đem vào ?

Ông ta im lặng suy nghĩ. Phật từ bi khai thị :

-Người nào đem vào thì người đó đem ra !

Người đau khổ sau cùng đã hiểu.

(Thiền Tư)

Khổ não chỉ là một loại chấp trước, muốn giải thoát chỉ nhờ vào chính mình.

1874. Tâm giao

Một ông tăng hỏi Đức Sơn :

-Người đạt đạo gặp một người đạt đạo khác trên đường nếu không dùng ngôn ngữ văn tự, họ dùng cách nào để giao lưu ?

-Giống như tôi vậy.

Đức Sơn nói rồi đứng im lặng hồi lâu. Ông tăng đợi lâu không thấy Đức Sơn nói, liền ho lên một tiếng. Đức Sơn hỏi :

-Ông còn muốn hỏi gì ?

Ông tăng quả nhiên mở miệng định hỏi, Đức Sơn không khách khí đuổi ông ra khỏi phòng.

(Thiền Tư)

Đã đạt đạo thì cần gì nói, chỉ im lặng lấy tâm ấn tâm.

1875. Con cóc và quả cà

Đời Tống, thiền sư Thanh Viễn Pháp Nhãn có kể cho đại chúng nghe câu chuyện sau :

Có một ông tăng tu giới. Ông giữ giới rất nghiêm, chưa từng phạm giới. Một đêm có việc phải ra ngoài. Đêm đó trời rất tối, ông ta đi vội, đột nhiên ông cảm thấy mình đạp phải một vật gì dưới chân, hình như một con vật gì phát ra tiếng kêu khổ não. Ông tăng tự nhủ :

-Hỏng rồi ! Là con cóc chăng ? Đúng là con cóc rồi ! Trời ơi tôi đã sát sanh rồi ! Nhỡ nó là cóc mẹ, trong bụng còn nhiều con nữa . . .

Ông tăng đó vừa sợ vừa hối. Đêm đó trằn trọc mãi không ngủ được. Sau một lúc mệt quá ngủ thiếp đi thấy cả trăm con cóc đến đòi mạng, ông sợ quá hét lên, giật mình tỉnh dậy thì ra chỉ là một cơn ác mộng. Ngày hôm sau ông vội chạy tới hiện trường, chẳng thấy xác con cóc đâu cả, chỉ thấy một quả cà dập nát nằm ở giữa đường. Ông tăng thở phào nhẹ nhõm.

Kể xong chuyện này Thanh Viễn tiếp :

-Người tu hành phải lìa tình niệm, nếu không sẽ khổ. Giờ tôi hỏi các ông : Ông tăng đó đạp trúng con cóc hay quả cà ? Nếu là con cóc thì khi trời sáng sao lại nhìn ra là quả cà ? Nếu là quả cà thì sao trong mộng lại có cóc đến đòi mạng ? Ai có thể giải thích ?

(Thiền Tư)

Người nghi ngờ quá nhiều thân không thể an.

1876. Có và không

Đại Điên khi chưa khai ngộ đến tham Thạch Đầu, hỏi :

-Người xưa bảo : nói có nói không đều là bài báng Phật pháp, xin thầy giải thích.

-Có và không là một thể hai mặt, có là không, không là có, có gì để giải thích ? Không cần giải thích.

(Thiền Tư)

Trong khoảng có, không chứa nhiều huyền cơ.

1877. Nghe không hiểu

Có một ông tăng, tham thiền không lâu hỏi Quy Tông Trí Thường :

-Thầy có phương pháp nào để chúng con vào cửa Thiền nhanh chóng ?

-Có, pháp Quán Âm diệu trí lực có thể cứu khổ thế gian.

Ông tăng vội hỏi :

-Thế nào là Quán Âm diệu trí lực ? làm sao mới tu thành ?

Trí Thường thuận tay gõ vào đỉnh ba cái : đinh, đinh, đinh và hỏi :

-Ông có nghe không ?

-Có nghe.

-Sao tôi lại không nghe ?

Ông tăng mê hoặc, nghĩ cả nửa ngày không ra, rõ ràng là có tiếng sao sư phụ lại không nghe được ?

(Thiền Tư)

Người tu hành chân chánh nhìn không thấy, nghe chẳng được. Tâm không tìm kiếm gì khác mới có thể chuyên tâm trì trí.

1878. Muối đắt, gạo rẻ

Có ông tăng hỏi Triệu Châu :

-Hòa thượng năm nay bao nhiêu tuổi ?

-Một chuỗi hạt, đếm vô tận.

-Hòa thượng kế thừa ai ?

-Thiền sư Tòng Thẩm.

-Nếu có người hỏi Triệu Châu nói pháp gì, không biết hòa thượng trả lời sao ?

-Muối đắt, gạo rẻ.

(Thiền Tư)

Những bậc tu hành lớn đều không lìa chi tiết sinh hoạt hàng ngày.

1879. Không thể sờ vào kiếm

Một ông tăng hỏi Tứ Xuyên Bố Thủy :

-Bảo kiếm mới đúc xong còn chưa mài thì thế nào ?

-Vô dụng.

-Chưa mài thì vô dụng, còn mài rồi thì thế nào ?

-Không sờ vào được.

(Thiền Tư)

Mỗi người đều có tự tánh thanh tịnh nhưng vì tập khí chưa trừ được thì không khởi tác dụng gì, giống như bảo kiếm chưa mài không thể dùng. Bảo kiếm mài rồi sẽ sắc bén, đụng vào sẽ đứt tay. Người tu hành đắc Pháp thân rồi sẽ có thần thông diệu dụng, hành động phải thận trọng nếu không sẽ làm thương tổn đến người khác và tự hại chính mình. Chưa ngộ đạo thì phải cố gắng, ngộ rồi thì phải cố giữ gìn.

1880. Hòa thượng và công sai

Có vị hòa thượng phạm tội, bị công sai đến bắt đưa vào ngục. Trên đường đi, lúc nghỉ ngơi, hòa thượng mời công sai uống rượu, uống đến say mèm. Hòa thượng bèn cạo đầu công sai trọc lóc, sau đó trốn đi. Khi công sai tỉnh rượu, đi tìm hòa thượng khắp nơi mà không thấy đâu, vô ý thức gãi đầu thấy đầu trọc lóc, bèn tự hỏi :

-A ! Thì ra hòa thượng ở đây, còn ta ở đâu ?

(Thiền Tư)

Đã có mấy người tìm ra ”ngã”.

1881. Lớn và nhỏ

Một ông tăng hỏi Đại Châu :

-Thế nào mới được coi là lớn ?

-Lớn.

-Lớn chừng nào ?

-Không giới hạn.

-Thế nào mới được coi là nhỏ ?

-Nhỏ.

-Nhỏ thế nào ?

-Nhìn không thấy.

-Lớn vô biên, nhỏ không thấy, chúng ở nơi nào vậy ?

-Ông nói coi nơi nào không có lớn, nhỏ ?

(Thiền Tư)

Có lớn nhỏ vì có so sánh, không so sánh thì không có lớn nhỏ.

1882. Khác với người

Một ông tăng hỏi một thiền sư :

-Vân Môn, Triệu Châu đều không nói thế, thiền sư vì sao nói thế ?

Thiền sư không coi đó là ngỗ nghịch, bình tĩnh bảo :

-Mỗi nhà đều có bật lửa riêng.

(Thiền Tư)

Mỗi người đều có đường riêng, tại sao phải mô phỏng người khác ? Mô phỏng người khác sẽ đánh mất chính mình.

1883. Quét hết bụi trần

Có ông tăng hỏi thiền sư Lạc Phổ Sơn Nguyên An :

-Người tu hành làm sao để về nhà ? Về nhà rồi thì sao ?

-Nhà bị phá rồi, ông còn muốn về đâu ?

Ông tăng kinh ngạc, tỉnh ngộ :

-Nếu đã không có chỗ về, vậy không về nữa ?

-Tuyết đọng ngoài sân sẽ bị mặt trời làm tan, nhưng bụi trong phòng ai quét ?

(Thiền Tư)

Người ngộ đạo trước mắt sẽ là cảnh giới mới, không còn là cảnh cũ nữa.

1884. Thuận theo tự nhiên

Phúc Châu La Sơn Đạo Nhàn tham bái Thạch Sương hỏi :

-Linh giác của tâm đã hiện, nhưng bị một khối niệm đầu bao bọc, trong lúc đó con phải dụng công thế nào ?

-Tốt nhất là đối diện với nó, vất bỏ tất cả mọi niệm đầu.

Ông tăng không vừa ý với câu trả lời này lại đi hỏi Toàn Hoát. Toàn Hoát nói :

-Tâm cuồng vọng nên ngừng thì ngừng, cứ thuận theo tự nhiên, để ý đến nó làm gì ?

(Thiền Tư)

Tâm người phức tạp, khởi phục bất định, cứ để mặc tự nhiên.

1885. Trên đường gập hổ

Một ông tăng hỏi Vân Cư Sơn Thiệu Hóa :

-Trên đường bỗng gặp một con hổ dữ thì phải làm sao ?

-Biết bao người khác không gặp hổ dữ, đủ biết tâm ông không thanh tịnh.

(Thiền Tư)

Một người tâm hay thay đổi, làm sao làm việc được thành công?

1886. Đạo

Triệu Châu hỏi Nam Tuyền :

-Đạo không ở ngoài vật, ở ngoài vật không là Đạo, có Đạo ở ngoài vật không ?

Nam Tuyền bèn giơ gậy đánh. Triệu Châu nắm lấy gậy :

-Về sau thầy đừng đánh lầm người.

-Rồng rắn dễ phân, nạp tăng khó dối.

(Tứ Lý Thiền)

Người không ăn sẽ chết. Có người nào không ăn mà không chết không ? Đạo lý này thật rõ ràng nhưng điều tối kỵ là vẽ rắn thêm chân. Tây triết có câu chân lý nếu bước thêm một bước nữa sẽ thành sai lầm. Nhưng con người thích bước xa hơn chân lý. Đối với hạng người này lại không đáng đánh hay sao ?

1887. Một trở về đâu ?

Một ông tăng hỏi Triệu Châu :

-Vạn pháp trở về một, còn một trở về đâu ?

-Tôi ở Thanh Châu may một cái áo bông nặng 7 cân.

(Tứ Lý Thiền)

Triệu Châu dùng lời khôi hài để diễn tả chân lý : vạn pháp đều sanh từ “ngã” lại trở về “ngã”. Tôi may một cái áo bông rồi lại tự mặc trên người đó, thấy không ? (Xem thêm công án 1040)

1888. Tâm mình là Phật

Đường Huyền Tông Khai Nguyên nguyên niên, Lục tổ Huệ Năng ở Quảng Đông Tân Châu, Quốc Ân Tự dùng xong bữa ngọ, đột nhiên hướng đại chúng tuyên bố :

-Các ông hãy ngồi yên, tôi sẽ cùng các ông vĩnh biệt.

Chúng đệ tử kinh sợ, có người bật khóc. Lúc đó đệ tử Pháp Hải bước ra chắp tay lạy, nén bi thương thưa :

-Sư phụ lưu lại di huấn gì để chúng sanh đời sau có thể tu thành Phật quả ?

-Các ông hãy nghe cho kỹ ! Nếu liễu ngộ tự tánh thì tất cả chúng sanh đều là Phật, nếu Phật tánh mê chấp thì Phật là chúng sanh. Nếu bản tâm không thiện hoặc bất chánh thì là Phật ở trong chúng sanh. Một niệm chân giác, bình đẳng vô sai biệt thì chúng sanh là Phật. Tâm các ông vốn là Phật, tự tâm Phật mới chính là Phật. Nếu các ông không có Phật tâm thì đi đâu mà tìm Phật thật ? Tâm các ông là Phật, đừng ngờ gì cả. Tôi đi đây !

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Từ xưa đến nay những người biết trước tử kỳ đều ung dung tự tại đối với cái chết. Chúng ta những người còn đang sống hãy trân trọng mạng sống, hãy trân trọng mỗi ngày.

1889. Thưởng trăng

Khi Nam Tuyền và chúng đệ tử đang thưởng trăng, có một ông tăng cảm khái thưa :

-Không biết đến lúc nào con mới tu đến trình độ tâm sáng như trăng ?

-Vương lão sư 20 năm trước đã tới cảnh giới này.

-Vậy nay thầy đã đạt tới cảnh giới nào nữa?

Nam Tuyền không đáp tự trở về phòng phương trượng.

(Tứ Lý Thiền)

Người ở cảnh giới thấp cầu cảnh giới cao. Người ở cảnh giới cao lại cầu vô cảnh giới. Người đạt tới vô cảnh giới lại trở về trong sự sinh hoạt bình thường.

1890. Ra cửa liền là cỏ

Có ông tăng từ Động Sơn đến thăm Khánh Chư. Khánh Chư hỏi :

-Ông từ đâu tới ?

-Con từ Động Sơn tới.

-Động Sơn có lời gì dạy các ông ?

-Động Sơn nói : Đầu Thu cuối Hạ, các ông có người đi Đông, có người đi Tây, nên đi về nơi vạn dậm không tấc cỏ.

Một lúc sau lại hỏi :

-Vạn dậm không tấc cỏ ở đâu ?

Khánh Chư hỏi :

-Có người nào trả lời được không ?

-Không.

-Tại sao không đáp : Ra cửa liền là cỏ.

Ông tăng trở về báo cáo với Động Sơn, Động Sơn bảo :

-Đây là vị thầy của 1500 chúng.

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Cỏ chỉ phiền não. Ra cửa liền là cỏ : Trong đời sống thế tục đâu đâu cũng có phiền não. Nếu muốn đến một nơi không một tấc cỏ thì phải nhổ cỏ ngay trước mắt. Trong sinh hoạt tâm thường chạy theo cảnh, chỉ có đạt được tâm tịnh thì mới tìm được tĩnh thổ không cỏ. (Xem thêm công án 668)

1891. Một sinh vạn pháp, vạn pháp trở về một

Long Đàm Sùng Tín vốn người Hồ Nam. Khi chưa xuất gia, bán bánh bên cạnh chùa, nghèo khổ đến chỗ ở cũng không có. Đạo ngộ thương tình cho ông ở nhờ ở một gian phòng nhỏ. Để trả ơn, Sùng Tín mỗi ngày đều mang biếu Đạo Ngộ 10 cái bánh. Mỗi lần Đạo Ngộ đều sai thị giả trả lại một cái. Một hôm Sùng Tín phản đối :

-Con mang bánh tặng thầy, tại sao mỗi lần thầy đều trả lại một cái ?

-Ông mỗi ngày đều tặng tôi 10 cái bánh, tại sao tôi lại không thể trả lại một cái ?

-Thầy trả lại một cái là có ý gì ?

Đạo Ngộ cười ha hả :

-Trả lại một cái không đủ sao ? 10 cái ông không cho là nhiều, một cái lại cho là ít sao ?

Sùng Tín nghe rồi có chỗ sở ngộ, xin được xuất gia. Đạo Ngộ ưng thuận. Đạo Ngộ lại nói :

-Một sinh 10, 10 sinh 100, trăm sinh ngàn vạn, chư pháp đều do một sinh ra.

Sùng Tín đáp lại :

-Một sinh vạn pháp, vạn pháp đều là một.

(Nhất Thiền Nhất Thế Giới)

Đạo Ngộ cho Sùng Tín ở nhờ là của ta là của người, trả lại một cái bánh là của người là của ta. Đạo Ngộ đã làm cho Sùng Tín khởi nghi tình mà giác ngộ tự tha là một, tâm vật chẳng hai. Nguyên lai, vũ trụ vạn vật thiên sai vạn biệt chỉ là một tâm. Một tâm chứa vạn vật, vạn vật quay về một tâm, nếu thấy thế thì một và vạn vật còn sai biệt gì ? (Xem thêm công án 997)

1892. Làm sao ra khỏi ba giới ?

Có ông tăng hỏi Hàng Châu Thiên Long (đệ tử của Đại Mai Trí Thường) :

-Làm sao để ra khỏi dục giới, sắc giới và vô sắc giới ?

-Hiện nay ông ở đâu ?

(Tứ Lý Thiền)

Thiền tông nhận định rằng : ba giới đều ở trong “Ngã”, giống như các cảnh biến ảo trong kính vạn hoa.

1893. Thế nào là huyền chỉ ?

Có ông tăng hỏi Quy Tông Trí Thường :

-Thế nào là huyền chỉ ?

-Không ai hiểu được.

-Con nỗ lực nghiên cứu, truy tầm có được không ?

-Ông nghiên cứu, truy tầm là đã sai rồi.

-Nếu không nghiên cứu, truy tầm thì sao ?

-Nhưng ai là người nghiên cứu, truy tầm ?

Lại thêm :

-Ông nên biết huyền chỉ của Phật không cần nghiên cứu, truy tầm.

(Tứ Lý Thiền)

Trong đời người cưỡi lừa đi tìm lừa rất nhiều, họ đều đi tìm một cái gì bên ngoài, không biết hướng vào trong.

1894. Rắn gỗ

Đời Đường, Tuyết Phong nhân thấy tiều phu mang củi về có một khúc rễ trông giống như một con rắn bèn khắc vào mấy chữ : “Vốn tự nhiên không khắc thêm gì”, rồi đem tặng cho Đại An. Đại An xem rồi nói :

-Bản sắc người ở núi là không dùng đao búa.

(Tứ Lý Thiền)

Tuyết Phong khéo quá hóa vụng, vẽ rắn thêm chân. Đại An mặt sắt vô tư, câu nói của ông có nghĩa là :”Nếu Tuyết Phong là người tu hành chân chánh thì không cần phải khắc gì thêm vào cái tâm vốn thanh tĩnh.

1895. Mây ở trời xanh, nước ở bình

Đời Đường, Lý Cao, Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên v. v. lấy văn kết bạn. Lý Cao trước tác Phục Tánh Thư do Thiền vào Nho, về phương diện này kiến giải của ông so với Hàn Dũ thì cao thâm hơn nhiều, ông còn được coi là tiên phong của nhóm lý học gia sau này.

Lý Cao rất ngưỡng mộ đức hạnh của thiền sư Dược Sơn Duy Nghiễm. Khi ông nhậm chức Lương Châu Thích Sử đã nhiều lần mời thiền sư hạ sơn luận đạo, nhưng đều bị cự tuyệt. Lý Cao đành tự đến bái kiến, gập lúc thiền sư đọc kinh dưới gốc tùng. Tuy Thái thú thân đến bái phỏng, nhưng thiền sư không có ý nghênh tiếp. Thị giả nhắc :

-Thái thú đợi thầy đã lâu.

Thiền sư dường như không nghe, nhắm mắt dưỡng thần. Lý Cao là người nóng tánh, thấy thái độ thiền sư như vậy, tức giận nói to :

-Thật đúng là gặp mặt chẳng bằng nghe danh.

Nói rồi phất tay áo định đi. Dược Sơn lúc đó từ từ mở mắt ra hỏi :

-Sao Thái thú lại trọng tai khinh mắt như vậy ?

Lý Cao tạ tội và hỏi :

-Xin hỏi thế nào là giới, định, tuệ ?

Giới, định, tuệ là phương thức tiệm tu do Bắc phương Thần Tú đề xướng : trước tiên giữ Giới sau tiến tới Định, từ định sanh Tuệ. Nhưng Dược Sơn thuộc Nam tông của Huệ Năng chỉ giảng đốn ngộ. Do đó Dược Sơn nói :

-Nơi đây, tôi không có những chuyện vô dụng này.

Lý Cao không hiểu xoay qua chuyện khác :

-Quý tánh của thầy là gì ?

-Chính lúc này.

Lý Cao càng không hiểu quay qua hỏi sư tổng quản. Tổng quản bảo :

-Thiền sư tánh Hàn. Nay là mùa Đông, trời chẳng đang lạnh (hàn) đó sao ?

Dược Sơn phì cười :

-Nói bậy không à, chẳng lẽ Thái thú đến vào mùa Hạ, tôi lại có tánh Nhiệt (nóng) hay sao ?

Lý Cao cũng không nhịn được cười, lại hỏi :

-Thế nào là Đạo ?

Thiền sư lấy tay chỉ lên trời rồi lại chỉ xuống đất, sau đó hỏi :

-Ông hiểu không ?

Lý Cao lắc đầu :

-Dạ, không.

-Mây ở trời xanh, nước ở bình.

Câu nói này có hai ý :

1.-Mây ở trời xanh, nước ở bình, cũng như mắt ngang, mũi dọc là bản lai diện mục của sự vật, chẳng có chỗ nào đặc biệt. Chỉ cần ông hiểu biết được bản chất của sự vật, ngộ kiến bản lai diện mục của chính mình thì sẽ hiểu Đạo là gì.

2.-Là nước trong bình cũng như tâm người chỉ cần giữ cho thanh tịnh, không bị ô nhiễm thì tâm liền trong trẻo. Dù đổ nước vào bình tròn hay vuông, nước cũng thích ứng được. Tâm cũng có thể cứng, có thể mềm, có thể lớn, có thể nhỏ giống như mây ở trời xanh tự do, tự tại.

Lý Cao hốt nhiên tỉnh ngộ, bèn đọc bài kệ :

Luyện được thân hình như vóc hạc

Dưới gốc ngàn tùng hai hòm kinh

Đáp câu hỏi Đạo không thừa thãi

Mây ở trời xanh, nước ở bình.

(Nguyên văn chữ Hán xem công án 1021)

(Nhất Thiền Nhất Thế Giới)

Dược Sơn Duy Nghiễm mới đầu cố ý không để mắt tới Lý Cao để bẻ gẫy ngạo khí và nộ khí của ông. Sau đó thấy ông đã tâm bình khí hòa rồi mới chỉ cho ông lý Đạo. (Xem thêm công án 1021)

1896. Không

Đường triều sơ niên, một hôm Tứ tổ Đạo Tín đi tới huyện Hoàng Mai (nay là Hồ Bắc), trên đường gặp một đứa trẻ nhỏ cốt cách, tướng mạo thập phần kỳ tú, không giống như mọi trẻ bình thường khác. Đạo Tín hỏi :

-Ngươi tánh gì ?

-Con dĩ nhiên là có tánh, nhưng tánh không giống như mọi người có.

-Vậy là tánh gì ?

-Phật tánh.

-Nói vậy là ngươi không có tánh sao ?

-Vạn sự, vạn vật bản tánh đều là “Không”, biến hóa vô thường, con tánh “không” cho nên nói không có tánh.

Đạo Tín thấy đứa nhỏ này là một pháp khí có thể truyền thừa Phật pháp, ông thầm chấp nhận, sau lại thâu làm đệ tử và truyền cho y bát. Đứa nhỏ đó là Ngũ tổ Hoằng Nhẫn.

(Tứ Lý Thiền)

Tánh danh là tự ngã, tự ngã là ai ? Tự ngã là cơ sở để ta cảm thọ, nhận thức, nếu không có ngã thì không có cảm thọ nhận thức. Nhưng cái ngã này là thực tại bất biến hay như Phật giáo chủ trương là “Không” ? Bụng nếu chẳng “Không” thì không ăn được. Não nếu chẳng không thì cũng không suy nghĩ được. Thế giới này có cái gì là không biến đổi đâu, cái “không” này biến hay không biến ? (Xem thêm công án 662)

1897. Người ăn mày mua bánh

Có một trưởng lão một chùa nọ tinh thông kỹ xảo làm bánh tiêu. Bánh tiêu của chùa làm vừa thơm, vừa ngon khiến các khách đến viếng cảnh đều vui vẻ mua để thưởng thức. Chùa càng ngày càng hưng thịnh. Một hôm có một gã ăn mày từ xa lại muốn thưởng thức bánh tiêu. Các chú tiểu thấy gã quần áo rách rưới hôi hám, ngăn không cho gã vào phòng bếp. Hai bên tranh cãi náo loạn. Lúc đó trưởng lão đi ra bảo đồ đệ :

-Kẻ xuất gia phải có lòng từ bi, các chú sao lại làm thế ?

Nói rồi thân lựa một cái bánh tiêu to cung kính đưa cho gã. Gã ăn mày rất cảm động, ăn xong mang 3 xu ra trả:

-Đây là tiền con xin được, xin trưởng lão nhận cho.

Trưởng lão thâu tiền, chắp tay nói :

-Đa tạ ! Thí chủ lên đường mạnh giỏi.

Gã ăn mày đi rồi, chúng đệ tử phiền muộn hỏi :

-Trưởng lão đã bố thí sao còn nhận tiền ?

-Ông ta không ngại từ ngàn dậm tới chỉ để thưởng thức bánh tiêu, nên tôi tặng không cho ông ta. Nhưng không ngờ ông ta là người hiểu chuyện cho nên tôi lại nhận 3 xu của ông ta là để trân trọng và khích lệ, tương lai sự thành tựu của ông ta chắc là vô lượng.

Chúng đệ tử không cho là phải, nghĩ sư phụ là lão hồ đồ, chỉ nói chuyện trong mộng. Vào khoảng 10 năm sau, một vị phú thương đến lễ Phật, dâng cúng tiền nhang đèn rất nhiều. Chư tăng trông thấy đều kinh ngạc : Ông chính là gã ăn mày năm cũ.

(Nhất Thiến Nhất Thế Giới)

Bố thí bánh khiến gã ăn mày khỏi khổ vì đói, lại thâu tiền để thỏa mãn lòng tự tôn của gã. Ăn no chỉ giải quyết nhu cầu một thời, nhưng tôn trọng nhân cách một người sẽ khích lệ cả đời người ấy.