Những Đóa Hoa Thiền - Q3

1786. Hãy bỏ tâm sân đi đã.

Có một vị tướng quân từng lăn lộn nhiều năm ngoài chiến trường. Một hôm ông đến thăm thiền sư Đại Huệ và yêu cầu xuất gia.

-Thiền sư, con nay đã chán hồng trần, xin thầy từ bi xuống tóc cho con, nhận con làm đệ tử.

Đại Huệ từ chối :

-Ông có gia đình, có nhiều tập khí xã hội, chưa thể xuất gia ngay được, hãy từ từ.

Tướng quân vội đáp :

-Thiền sư, hiện giờ cái gì con cũng bỏ xuống được, vợ con, gia đình đều không thành vấn đề. Xin thầy cho con xuất gia.

Đại Huệ lập lại :

-Hãy từ từ.

Tướng quân chưa chịu thôi, một hôm đến chùa thật sớm. Đại Huệ hỏi :

-Sao mới sáng sớm mà ông đã tới lễ Phật vậy ?

Tướng quân bèn ngâm hai câu thơ :

Để dập tắt ngọn lửa

Dậy sớm lễ tôn sư.

Đại Huệ cười :

Sao ông dậy sớm thế ?

Chẳng sợ vợ bỏ ư ?

Tướng quân nổi giận :

-Lão quái này sao dám mạ lỵ người.

Đại Huệ cười ha hả, đọc cho một bài kệ :

輕 輕 一 撥 扇

Khinh khinh nhất bát phiến

性 火 又 燃 燒

Tánh hỏa hựu nhiên thiêu

如 此 暴 躁 氣

Như thử bạo táo khí

怎 算 放 得 下

Chẩm toán phóng đắc hạ.

Nhè nhẹ quạt một cái

Ngọn lửa lại cháy bùng

Tánh tình thô bạo thế

Bỏ xuống được hay chăng ?

(Thiền Vị)

1787. Phật Đà Nan Đề

Phật Đà Nan Đề là tổ thứ 8 của Thiền tông Ấn Độ. Khi ông gập tổ thứ 7 là Di Dá Ca, ông nói :

-Tôi đến luận nghĩa với sư.

-Này hiền giả, nếu luận thì chẳng phải là chân lý, chân lý chẳng cần phải luận.

Nghe rồi Phật Đà Nan Đề liễu ngộ cái lý vô sanh.

(Zen Light)

Có một câu chuyện nổi tiếng về một người đến hỏi Phật :

-Bạch Thế Tôn, có linh hồn không ? Linh hồn có vĩnh viễn không ? Khi chết rồi linh hồn sẽ ra sao ? v . v .

Trong một thoại bản Đức Phật im lặng không trả lời.Trong một thoại bản khác Đức Phật kể một câu chuyện : Có một người bị tên độc bắn. Chúng ta nên rút mũi tên ra và lo chữa trị cho người đó hay là hỏi ai bắn ? Vì lý do gì mà bị bắn v . v . Trả lời những câu hỏi này cần nhiều thì giờ, nhưng chúng ta không có thì giờ. Chúng ta đang sống trong tình trạng cấp cứu vì chúng ta đang bị bắn bởi những mũi tên buồn khổ, bệnh tật, chết chóc. Chúng ta phải hành động để giải quyết những vấn đề này ở đây và ngay bây giờ. Những giải thích siêu hình thì lý thú thật nhưng xa vời với thực tại chúng ta đang sống. Thiền là ở đây, ngay bây giờ, ở trong việc rửa bát, quét nhà, cãi lộn giữa vợ chồng, con cái, bạn bè.

1788. Xà Dạ Đa

Xà Dạ Đa là tổ thứ 20 của Thiền tông Ấn Độ. Một lần tổ thứ 19 là Cưu Ma Đa La bảo ông :

-Mặc dầu ông tin vào ba nghiệp, nhưng ông chưa rõ nghiệp ấy là do vọng mà sanh, vọng lại do thức mà có. Thức lại do bất giác sanh, mà bất giác lại ở nơi tâm. Tâm vốn thanh tịnh, không sanh diệt, không tạo tác, không báo ứng, không hơn kém, êm đềm sáng suốt. Nếu ông tin nhận pháp môn này thì ông cũng giống như chư Phật không khác. Tốt, xấu, hữu vi, vô vi, đều là chiêm bao, mộng ảo.

Nghe được lời này Xà Dạ Đa hiểu được thâm ý và nẩy sanh trí huệ ông đã có từ muôn kiếp.

(Zen Light)

Công án này nêu lên vấn đề nghiệp và công lý. Tại sao có những người hiền lành làm nhiều việc tốt mà vẫn chịu khổ sở, trong khi những kẻ xấu xa, tội lỗi lại được hưởng đời sống vinh hoa, phú quý ? Thực ra nghiệp rất phức tạp. Có những nhân gieo trong đời này có kết quả ngay, nhưng cũng có khi đến các đời sau quả mới hiện thành. Tâm có thể phân làm phàm tâm và chân tâm. Cưu Ma Đa La chỉ cho chúng ta biết chân tâm vắng lặng không có tốt xấu, hữu vi, vô vi, tất cả là mộng ảo. Nghiệp không tồn tại trong chân tâm. Trái lại, phàm tâm có phân biệt tốt xấu, hơn kém, chủ thể, đối tượng. Phàm tâm thấy kẻ xấu sống sung sướng trong khi người tốt lại chịu nhiều đau khổ. Chính cái phàm tâm này tạo nên nghiệp báo ba đời. Phải bỏ xuống hết. Đạo Nguyên nghe Như Tĩnh bảo phải thoát lạc thân tâm liền giác ngộ. Chúng ta phải bỏ xuống mọi khát khao, thực hiện công lý, cũng bỏ xuống sự chán ghét mọi bất công. Bỏ của cải, bỏ tư tưởng, bỏ chấp trước. Bỏ xuống những gì ta nghĩ ta không cần. Những gì ta nghĩ ta cần là vọng, những gì ta nghĩ ta không cần cũng là vọng nốt.

1789. Ưu Ba Cúc Đa

Ưu Ba Cúc Đa là tổ thứ 4 của Thiền tông Ấn Độ. Ông theo học Thương Na Hòa Tu ba năm rồi xin xuống tóc. Một lần Thương Na Hòa Tu hỏi ông :

-Ông xuất gia là thân ông xuất gia hay tâm ông xuất gia ?

-Là thân con xuất gia.

-Diệu pháp của chư Phật có liên quan gì đến thân hay tâm ?

Nghe lời này Ưu Ba Cúc Đa hoát nhiên đại ngộ.

(Zen Light)

Thế đạo luôn phân biệt, chia cách, đa thù và vọng tưởng. Chúng ta đang sống trong thế giới ảo vọng.

Phật đạo từ vạn pháp trở về một, là con đường chữa lành vết thương của thân và tâm. Phật đạo chỉ rằng thân và tâm không phải chỉ là thân hoặc tâm mà là thân tâm. Khi chúng ta giác ngộ (trở về với cái một) và thực hành hạnh bố thí thì tặng phẩm của chúng ta cho người khác là tặng phẩm của cái một. Đó là lý do tại sao Đức Phật nói : “Khi bố thí chân chính thì không có người cho, kẻ nhận chỉ có sự bố thí.”

1790. Một hạt chủng tử

Quế Khâm đến tham phỏng Huyền Sa. Huyền sa biết ông nghiên cứu Duy Thức rất thâm, cố ý trỏ một cái ghế, hỏi :

-Ba giới duy tâm, vạn pháp duy thức, cái này ông lý giải ra sao ?

-Nếu nói đến duy thức, duy tâm thì dùng cái nhìn của duy thức, duy tâm mà lý giải là được rồi.

Huyền Sa không cho là phải :

-Đứng trên lập trường đạo lý mà nói thì như vậy nhưng cũng có lúc không có cách chi nhận thức được vũ trụ vạn hữu.

Quế Khâm chỉ một cái bàn hỏi :

-Xin hỏi thầy gọi cái này là cái gì ?

-Cái bàn.

Quế Khâm lắc đầu :

-Thầy không hiểu ba giới duy tâm, vạn pháp duy thức, cái này không chỉ cái bàn. Cái bàn là giả danh, giả tướng.

-Không sai, “cái này” không phải là cái bàn, chân tướng của cái này là gỗ. Gỗ đóng thành bàn gọi là cái bàn, đóng thành ghế gọi là cái ghế. Khuôn mặt xưa nay của cái bàn, cái ghế là gỗ.

Quế Khâm gật đầu. Nhưng Huyền Sa chỉ cái bàn :

-Cái này không phải là cái bàn, không phải là gỗ, là cây lớn trong rừng.

Huyền sa thấy Quế Khâm định mở miệng liền ngăn lại, nói tiếp :

-Cái này cũng không phải là một cây lớn mà là một chủng tử quy tụ các duyên ánh sáng, đất, nước, không khí mà thành cây, thành gỗ, thành bàn, thành ghế. Nói tóm lại là vũ trụ, vạn hữu do nhân duyên tạo thành.

-Vũ trụ vạn hữu là duy thức, duy tâm.

-Ông đã tới đây tham học sao không nói vũ trụ vạn hữu là thiền tâm.

(Thiền Vị)

Trong tâm mỗi người đều có chủng tử thiền tâm, sao không để nó lớn lên và trở thành cây lớn.

1791. Bất Như Mật Đa

Bất Như Mật Đa là tổ thứ 26 của Thiền tông Ấn Độ. Khi còn là thái tử, tổ 25 hỏi ông :

-Khi ông xuất gia, ông định làm gì ?

-Khi con xuất gia con chẳng làm gì đặc biệt.

-Ông không làm những việc gì ?

-Con không làm những việc thế tục.

-Vậy ông tính làm gì ?

-Con làm việc Phật.

-Thái tử thiệt là thiên tư mẫn tuệ, ông phải là một vị thánh ứng thế.

Nói rồi cho phép ông xuất gia.

(Zen Light)

Có thể làm sáng bản tâm là làm việc Phật. Bản tâm chứa trong mọi vật. Mọi vật đều có bản tâm. Do đó, không có sự khác biệt giữa tu sĩ, cư sĩ, đàn ông đàn bà, cảnh sát, kẻ tù tội , v . v . Bất cứ ta sống duới dạng thức nào cũng là Đạo. Chúng ta có thể tu ở bất cứ đâu. Bất cứ cái gì chúng ta làm cũng là biểu hiện của Đạo. Không cần phải đi đâu, tìm học một cuốn kinh sách gì, chúng ta đang ở trong Đạo, điều phải làm là thực hành.

1792. Không thấy mình

Có một học tăng đến tham học với Trí Thường. Lúc gập Trí Thường đang cuốc đất, một con rắn trong đám cỏ bỗng bò ra. Trí Thường giơ cuốc bổ xuống.

Học tăng kinh ngạc :

-Từ lâu vẫn mộ danh nơi đây đạo phong từ bi, tới nơi chỉ thấy một gã tục nhân thô lỗ.

-Như ông nói thì ông thô hay tôi thô ?

Học nhân không vui hỏi :

-Thế nào là thô ?

Trí Thường ném cuốc xuống ;

-Thế nào là tế ?

Trí Thường giơ cuốc lên làm bộ chém rắn.

Học tăng không hiểu ý Trí Thường hỏi :

-Thiền sư nói thô tế khiến người ta chẳng hiểu gì cả.

Trí Thường hỏi ngược lại :

-Không nói thô, tế nữa; xin hỏi ông thấy tôi chém rắn ở đâu ?

Học tăng không khách khí đáp :

-Ngay đây.

Trí Thường giáo huấn ông :

-Ngay đây ông không thấy mình, lo xem người khác chén rắn làm gì ?

Học tăng do đó tỉnh ngộ.

(Thiền Vị)

Người ta thường chỉ chăm phê bình người khác mà không lo xét mình.

1793. Hạc Lặc Na

Hạc Lặc Na là tổ thứ 23 của Thiền tông Ấn Độ. Một lần kia tổ 22 là Ma Na La bảo ông :

-Tôi có pháp bảo quý báu ông phải lắng nghe, tiếp nhận rồi tương lai sẽ giáo hóa cho chúng sanh.

Nghe lời này Hạc Lặc Na tỉnh ngộ.

(Zen Light)

Công án này là nói về pháp bảo. Đức Phật nói:

-Tôi giáo hóa 49 năm mà chưa hề mở mồm nói một điều gì.

Thế là thế nào? Phật đã chẳng dạy Tứ diệu đế, 12 nhân duyên và Bát chánh đạo đó sao ?

Trong cuộc trò truyện với học trò, Socrates bảo họ mọi thứ đều là tiến trình nhớ lại những gì họ đã có trong họ.

Đức Phật nói :

-Hãy nội quán và các ông sẽ thấy các ông là Phật.

Trong một lần đi thuyết pháp, Đức Phật qua một làng nọ, người làng thưa :

-Có nhiều vị thầy đến làng chúng tôi. Một vị nói thế này, thế này là chân lý. Một vị khác nói ngược lại vị trên, như vậy, như vậy mới là chân lý. Một vị khác nữa nói khác hẳn hai vị kia và quả quyết chân lý phải như thế này cơ. Lời giảng của vị nào là đúng và làm sao nhận ra thế nào là pháp bảo ?

Và Phật trả lời :

-Hãy nhìn vào trong ông. Ông thấy điều nào tốt cho mình và không hại cho người thì làm. Điều nào không tốt cho mình và cho người thì không làm. Đừng trông vào ai, chỉ nương tựa vào chính mình.

1794. Bát Nhã Đa La

Bát Nhã Đa La là tổ thứ 27 của Thiền tông Ấn Độ. Một lần tổ 26 là Bất Như Mật Đa hỏi ông :

-Ông còn nhớ chuyện quá khứ không ?

-Con nhớ nhiều kiếp trước đã ở chung với thầy. Thầy có giảng kinh Ma ha Bát Nhã, còn con thì giảng kinh Thậm Thâm Tu Đa La. Việc gặp gỡ ngày nay là do túc duyên lúc trước.

(Zen Light)

Công án này đề cập đến thời gian. Keizan có nói :

-Hôm nay thấy là thấy từ vĩnh cửu, nếu ông nhìn lại vĩnh cửu thì thấy hôm nay. Khi chúng ta đạt đến cảnh giới này thì không có quá khứ, hiện tại, tương lai. Pháp vượt thời gian. Hiện tại chứa cả 3 thời.

1795. Chân, giả

Có lần Đạo Quang hỏi Đại Châu Huệ Hải :

-Thiền sư bình thường dụng công là dùng tâm nào để tu ?

-Lão tăng không có tâm nào để dùng, đạo nào để tu.

-Vậy sao hàng ngày thiền sư tụ chúng, khuyên người tham thiền tu đạo ?

-Lão tăng trên không có mái ngói, dưới không có tấc đất cắm dùi làm gì có chỗ để tụ chúng ?

-Sự thực thì thiền sư mỗi ngày đều tụ chúng luận đạo, chẳng lẽ không phải là thuyết pháp độ chúng ?

-Ông đừng đổ oan cho tôi, ngay lời nói tôi cũng không biết nói, làm sao luận đạo, một người tôi cũng không gặp làm sao độ chúng ?

-Thiền sư đã vọng ngữ rồi !

-Lão tăng ngay lưỡi cũng không có, làm sao vọng ngữ ?

-Chẳng lẽ khí thế gian, hữu tình thế gian, sự tồn tại của thiền sư và con, còn có tham thiền thuyết pháp đều là giả sao ?

-Đều là thật.

-Nếu là thật sao thiền sư lại phủ định ?

-Giả cũng phủ định, thật cũng phủ định.

Đại Quang cuối cùng đại ngộ.

(Thiền Vị)

Không tâm để dùng, không đạo để tu, đó chính là cảnh giới đắc đạo.

1796. Nghe không hiểu

Vương cư sĩ là một tín đồ rất cung kính Phật pháp. Hễ có thời gian rảnh rỗi là ông chạy tới chùa hoặc giúp viên đầu trồng rau, tưới nước, hoặc giúp điển tọa bổ củi, nấu cơm, nói tóm lại là luôn luôn bận rộn. Nếu gặp thiền sư Vô Danh thuyết pháp cho đại chúng thì cũng hết sức lắng nghe. Có một lần Vương cư sĩ ở ngoài thiền đường nhìn các học tăng mắt nhìn mũi, mũi quán tâm, không nén được thở dài, gập lúc thiền sư Vô Danh đi qua nghe được.Thiền sư bèn hỏi :

-Vương cư sĩ, sao ông lại thở dài ?

Vương cư sĩ lại thở một hơi dài nữa. Vô Danh không hiểu lại hỏi :

-Bình thường ông rất cung kính Phật pháp, lại hết lòng giúp đỡ làm các việc trong chùa, gập buổi thuyết pháp thì chăm chú lắng nghe. Có thể nói thân, khẩu, ý đều phiếm du trong bể pháp. Vì sao lại thở dài ?

-Thiền sư, phiền não của con là nghe Phật pháp mà không hiểu. Thiền sư giảng cho các học tăng nào là “Ý của tổ sư từ Tây sang”, “Con chó có Phật tánh không”, “Tức tâm, tức Phật”, “Thế nào là bản lai diện mục” v . v . Con đều nghe mà chẳng hiểu gì cả, giống như xem hoa trong sương mù. Vì sao con hết lòng nghe mà chẳng hiểu ?

-Lúc trước, khi một học tăng đến nhập môn, Đức Sơn liền đánh, Lâm Tế thì hét, Tuyết Phong thì hỏi là cái gì ? Lịch đại tổ sư, đại đức cả đời chỉ tham một công án mà cũng chưa khai ngộ, cho thấy học thiền phải dụng công mà tham, không chỉ nghe không mà được.

Vương cư sĩ vẫn không hiểu hỏi :

-Làm sao để tham ?

-Trước hết ông hãy tham “Nghe mà chẳng hiểu”.

(Thiền Vị)

Chẳng kể hiểu hoặc không hiểu, nên lắng nghe tiếng nói của nội tâm.

1797. Thấy và không thấy

Khi Hà Dịch Thần Hội mới đến tham học lục tổ Huệ Năng, tổ hỏi :

-Ông từ xa tới đây, đường xá diệu vợi gian khổ, có đem tự tánh thiền tâm theo không ? Có thể thấy bản thể của pháp tánh là cái gì không ?

-Bẩm sư phụ, “ngã” có đến đi, còn “tự tánh” không có đến đi, bản thể pháp tánh ở khắp pháp giới làm sao nói thấy hoặc không thấy ?

-Ông thật mẫn tiệp.

Nói rồi dùng gậy đánh, Thần Hội không tránh hỏi ngược lại :

-Lúc sư phụ tọa thiền là thấy hay không thấy ?

Lục tổ không đáp ngay, dùng gậy đánh Thần Hội 3 gậy, hỏi :

-Tôi đánh ông đau hay không đau ?

-Cũng đau, cũng không đau.

Tổ cũng theo ngữ khí của Thần Hội mà đáp :

-Tôi tọa thiền cũng thấy, cũng chẳng thấy.

Thần Hội không bỏ lỡ cơ hội, hỏi tiếp :

-Vì sao sư phụ cũng thấy, cũng chẳng thấy ?

-Tôi thấy là thường thấy những lỗi lầm của mình, không thấy là không thấy thị phi, thiện ác của người khác. Cho nên nói cũng thấy, cũng chẳng thấy. Còn như ông nói không đau thì ông giống như sỏi đá, không có tri giác, còn nói đau thì giống như tục nhân có tâm oán hận. Tôi bảo cho ông biết thấy và không thấy là chấp vào lưỡng biên, đau và không đau là hiện tượng sanh diệt. Ông ngay tự tánh chưa rõ, còn nói không tới, không đi ?

Về sau khi Huệ Năng sắp viên tịch, chúng đệ tử đều buông tiếng khóc lớn, chỉ có Thần Hội là yên lặng không khóc. Tổ bảo :

-Tại sao các ông lại khóc ? Tôi đã biết rõ sẽ đi về đâu. Nếu tôi không biết làm sao có thể nói trước cho các ông biết ? Chỉ có Thần Hội vượt qua được quan niệm thiện ác đạt tới cảnh giới hoại không động, buồn vui không sanh. Đại chúng nên ghi nhớ pháp tánh vốn không sanh diệt, đến đi.

(Thiền Vị)

Con mắt thường đánh lừa chúng ta.

1798. Bà Xá Tư Đa

Bà Xá Tư Đa là tổ thứ 25 của Thiền tông Ấn Độ. Tổ 24 là Sư Tử Tôn Giả bảo ông :

-Nay tôi truyền chánh pháp nhãn tạng của Như Lai cho ông, ông phải hết lòng hộ trì và quảng thí cho tất cả quần sanh trong tương lai.

Bà Xá Tư Đa nghe rồi rõ được nguyên nhân của nghiệp báo và được truyền tâm ấn.

(Zen Light)

Công án này nói về cái một. Chúng ta theo một cách nào đó đều liên quan đến cái một. Lòng từ bi là một chứng cớ. Chúng ta có thể cảm nhận nỗi đau đớn hay nỗi hân hoan của người khác mặc dù thân thể ta không đau đớn hoặc đó không phải là chuyện vui của ta. Công án này chỉ cho chúng ta thấy cái một vượt lên trên sanh tử, những gì đã có trong quá khứ thì sẽ có trong tương lai. Cái một vượt lên trên không gian và thời gian.

1799. Ba Tu Bàn Đầu

Ba Tu Bàn Đầu là tổ thứ 21 của Thiền tông Ấn Độ. Có lần tổ 20 là Xà Dạ Đa nói :

-Tôi không cầu đạo, cũng không điên đảo; tôi không lễ Phật cũng không khinh dể Phật, tôi không ngồi lâu cũng không lười biếng. Tôi không độ ngọ cũng chẳng ăn tạp. Tôi không biết đủ cũng không tham lam. Tâm không cần gì. Đó gọi là Đạo.

Ba Tu Bàn Đầu nghe lời này bỗng phát sinh trí vô lậu.

(Zen Light)

Công án này đề cập đến sự cố gắng tu tập. Đạo Nguyên nói :

-Ngồi thiền, tự nó là con đường giác ngộ.

Chúng ta thường ngồi thiền với mục đích đạt được một cái gì, chẳng hạn chúng ta muốn trở thành thiền sinh, thiền sư, hay được tâm an bình. Công án này bảo cho chúng ta thấy có một mục đích để đạt thì không phải là Đạo, có mục đích là chúng ta đã đánh mất Đạo. Tại sao không có gì để đạt tới ? Vì chúng ta đã có nó rồi. Ở đâu ? Ngay trong chúng ta. Chúng ta ngồi là ngồi, không phải để trở thành Phật, để được giác ngộ, để giải một công án. Vậy thì học công án thế nào ? Chúng ta hãy để cho công án thấm qua các lỗ chân lông và trở thành một với công án.

1800. Thiền là thế đó

Có một vị y sĩ, y thuật rất giỏi, mỗi ngày đều nhìn thấy nhiều bệnh nhân qua đời, do đó ông bị ám ảnh bởi cái chết, sinh ra lo sợ. Ông nghe nói học thiền thì có thể khắc phục trạng thái tâm lý này. Ông đến gập thiền sư Nam Ẩn xin được khai thị. Nam Ẩn bảo ông :

-Học thiền không khó, ông vốn là một y sĩ ông hãy đối đãi tử tế với bệnh nhân của ông. Đó là Thiền.

Y sĩ dường như hiểu, dường như không. Ông trở lại vài lần, lần nào thiền sư cũng bảo :

-Là một y sĩ ông đừng phí thời gian ở chùa, hãy về săn sóc bệnh nhân.

Y sĩ không hiểu loại khai thị này làm sao trừ được nỗi sợ chết chóc ? Do đó lần tham phỏng thứ tư, ông trách :

-Có một vị vân thủy tăng bảo cho con biết, học Thiền thì sẽ không còn sợ chết nữa, nhưng mỗi lần con đến thầy đều bảo con lo săn sóc bệnh nhân. Điều này thì con đã rõ, nhưng đó gọi là Thiền thì về sau con không dám đến làm phiền thầy nữa.

Nam Ẩn mỉm cười :

-Tôi quá nghiêm khắc với ông, hãy thử cho ông một công án xem sao.

Nói rồi bảo y sĩ về tham thoại đầu chữ “Vô” của Triệu Châu.

Y sĩ khổ công tham thoại đầu này nhiều năm, cuối cùng tự giác tâm mình trong sáng tĩnh lặng, Vô đã trở thành chân lý. Y sĩ chăm sóc tốt cho các bệnh nhân của mình, nhưng không coi đó là thiện hạnh. Ông đã thoát được sự lo lắng về cái chết. Khi y sĩ đến trình sự tu tập của mình cho Nam Ẩn. Thiền sư mỉm cười bảo ông :

-Từ vong ngã đến vô ngã, đó là sự biểu hiện của thiền tâm.

(Thiền Vị)

Vong ngã là để hết tâm chí vào một việc gì, vô ngã là trí huệ thấy mọi pháp đều là không.

1801. Phú Na Dạ Xa

Phú Na Dạ Xa là tổ thứ 11 của Thiền tông Ấn Độ. Ông đứng chấp tay trước mặt tổ thứ 10. Tổ thứ 10 là Hiếp Tôn Giả, hỏi ông :

-Ông từ đâu đến ?

-Tâm con không đến, không đi.

-Ông trụ ở đâu ?

-Tâm con không chuyển, không trụ.

-Vậy ông chẳng nhất định sao ?

-Chư Phật cũng vậy.

-Ông không phải là chư Phật và chư Phật cũng chẳng phải.

Nghe lời này Phú Na Dạ Xa nhập định 21 ngày đắc vô sanh pháp nhẫn và đưa ra câu trả lời :

-Chư Phật chẳng phải và chư Phật cũng chẳng phải là thầy.

Hiếp Tôn Giả gật đầu và truyền tâm ấn cho ông.

(Zen Light)

Công án này nói về trụ xứ. Chúng ta trụ ở đâu ? Ở Nữu Ước ? Ở nhà ? Ở rừng ? Ở thân ? Ở tâm ? Ở Phật ? Không ! Không ở những chỗ này. Vậy thì ở đâu ? (Vô sanh pháp nhẫn : cảnh giới không làm các hành vi tạo nên nghiệp)

1802. Sư Tử Tôn Giả

Sư Tử Tôn Giả là tổ thứ 24 của Thiền tông Ấn Độ. Ông hỏi tổ 23 là Hạc Lặc Na :

-Con muốn cầu Đạo, vậy phải dụng tâm thế nào ?

-Muốn cầu đạo thì không phải dụng tâm.

-Nếu không dụng tâm thì ai làm việc Phật ?

-Nếu ông dụng tâm thì không có công đức. Nếu ông không làm gì cả thì đó là làm việc Phật. Kinh nói : Công đức tôi làm không phải là của tôi.

Nghe lời này Sư Tử Tôn Giả phát sanh Phật huệ.

(Zen Light)

Công án này chỉ rằng Phật đạo không phải là con đường ta có thể tạo nên để đi trên đó. Sư Tử Tôn Giả hỏi :

-Con phải làm gì để đi trên đường Đạo ?

-Không làm gì cả hãy ra khỏi đường là ở trên đường.

Cố gắng đạt Đạo giống như muốn tạo thêm một cái đầu mới. Chúng ta đã có một cái đầu đầy đủ tai, mắt, mũi, miệng và chúng ta có thể nghe, nhìn, ngửi, nếm. Chúng ta đâu cần có thêm một cái đầu nữa để làm gì ?

1803. Lý Vạn Quyển

Trong kinh Duy Ma Cật phẩm Bất Khả Tư Nghị trong đó có các câu : “Hạt cải đựng núi Tu Di” và “Nước của bốn biển chứa trong một lỗ chân lông”.

Đời Đường, Lý Bột là một người nổi tiếng xem nhiều sách. Vì số sách ông đọc nhiều hơn vạn cuốn nên người ta gọi ông là Lý Vạn Quyển. Một hôm, Lý Bột đến thăm Trí Thường, ông hỏi :

-Trong kinh điển nhà Phật có câu “Hạt cải đựng núi Tu Di”, làm sao giải thích đây ?

-Người ta gọi ông là Lý Vạn Quyển, không biết vạn quyển đó làm sao chứa trong đầu ông hả ?

Lý Bột hoát nhiên đại ngộ.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Tất cả mọi pháp, có khi từ sự mà nói, có khi từ lý mà giải. Nên biết vũ trụ thế gian trong sự có lý, trong lý có sự. Tu Di đựng hạt cải là sự, hạt cải đựng Tu Di là lý. Nếu rõ lý sự vô ngại thì chư pháp sẽ viên dung vậy.

(Tinh Vân)

(Xem thêm công án 985)

1804. Đứng trên đỉnh núi cao, đi dưới đáy bể sâu

Đời Đường, Lý Cao khi nhậm chức Đỉnh Châu Châu Mục, ông đến bái phỏng hòa thượng Dược Sơn (751-834), hỏi :

-Xin hỏi thầy : thế nào là Giới, Định, Tuệ ? (giữ giới, thiền định và trí tuệ, thường được gọi là tam học, là cơ bản tu học trong Phật giáo)

-Ở đây bần đạo không có chuyện bá láp này. (nói cách khác là ở đây tôi không có loại công cụ vô dụng này)

-Thật là lời huyền chỉ khó lường. (Lời thầy khó hiểu quá, con chẳng hiểu gì cả)

-Thí chủ à ! Loại chuyện này (Phật pháp đại sự), nếu muốn gánh vác trên vai thì ông phải đứng trên ngọn núi cao và đi dưới đáy bể sâu. Nếu ông bỏ xuống được những chuyện trong khuê phòng thì tất cả phiền não sẽ được giải trừ.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Trong bài dân dao (ca dao) đầy ý vị thiền Sơn Mụ (bà già trong núi) có câu : Đỉnh cao của pháp tánh lộ rõ lòng mong cầu bồ đề, vô minh của hang sâu chỉ ra sự giáo hóa chúng sanh.

Câu nói này chúng ta phải suy ngẫm cho kỹ.

1805. Một người đứng trên đỉnh núi cao không có đường ra, Một người đứng ở ngã tư đường không biết xoay lưng vào hướng nào ?

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Đây là câu nói của hòa thượng Lâm Tế. Nói cách khác, khi đạt tới tâm cảnh tuyệt đối bình đẳng nhưng thân vẫn ở trong trần cảnh bất bình đẳng, cũng là nói muốn viên dung bình đẳng và bất bình đẳng của pháp giới sự sự vô ngại (tư tưởng tối cao của kinh Hoa Nghiêm. Sự giao tham vô ngại giữa hai cá thể của cảnh giới tự tha bất nhị.)

Còn nữa, một người đứng ở ngã tư đường là sống ở thế giới tương đối, bất bình đẳng nhưng chẳng cầu tiến, lui. Tuy ở thế giới bất bình đẳng nhưng không bị trói buộc bởi bất bình đẳng mà sống trong cảnh giới bình đẳng. Trên đỉnh núi cao là cầu Bồ Đề, ngã tư đường là giáo hóa chúng sanh.

1806. Phật mặt trời, Phật mặt trăng

Mã Tổ ngã bệnh, nằm trên giường, tình trạng nguy kịch chỉ trong sớm tối. Viện chủ tới thăm bệnh, hỏi :

-Lão sư, gần đây thân thể thế nào ?

-Phật mặt trời, Phật mặt trăng.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Phật mặt trời,Phật mặt trăng dẫn xuất từ kinh Tam Thiên Phật Danh. Phật mặt trời thọ mạng là 1800 năm; Phật mặt trăng thọ mạng chỉ có 1 ngày 1 đêm. Mã Tổ đại sư định nói gì ? Quản Nguyên Thời Bảo lão sư nhận rằng nói Phật mặt trời, Phật mặt trăng là nói không muốn chết ! Không muốn chết ! Nghe nói Ẩn lão sư khi bị giải phẫu kêu lớn :

-Đau quá, đau quá đi ! Ai nói không đau là nói bậy !

Khi cảm thấy trời đất là một phiến đau, nỗi đau mới chân chánh tồn tại. Đau đớn tột cùng đó là tâm cảnh nơi đây Huệ Huyền không có sanh tử. Cổ nhân còn nói thêm như vạn tên xuyên ngực. (Xem thêm công án 986)

1807. Bách Trượng ngồi một mình trên núi Đại Hùng

Có ông tăng hỏi Bách Trượng :

-Thế nào là sự kỳ đặc ?

-Bách Trượng ngồi một mình trên núi Đại Hùng.

Ông tăng này hướng Bách Trượng lạy, Bách Trượng bèn đánh ông.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Đối với một thiền giả chuyện kỳ đặc là chuyện ngộ đạo. Đó là tự giác thánh trí của kinh Lăng Nghiêm. Thánh trí là trí tuệ Bát Nhã là loại trí tuệ mà chủ quan và khách quan hợp nhất. Do đó, nếu có người nào hỏi tôi thế nào là ngộ ? tôi chỉ có thể bảo tôi đang ngồi đây, hoặc tôi đang dùng bút viết văn. Đây chỉ là cảnh giới của bút giả. Bách Trượng ngồi một mình trên núi Đại Hùng là nói tôi đang ngồi trên núi Bách Trượng đây. Ông tăng hiểu ý này nên lạy. Bách Trượng nhận rằng “Gã tiểu tử này có thể nói chuyện được đây nên thưởng cho ông một gậy. (Xem thêm công án 119)

1808. Giã gạo quên nhấc chân

Hòa thượng Thiện Đạo (lai lịch không rõ) nhân sự kiện Hội Xương đời Đường Võ Tông (bức hại Phật giáo) bị bắt hoàn tục. Về sau khi pháp nạn chấm dứt ông không quay trở lại, sống cuộc đời nửa tăng nửa tục. Người đương thời đều gọi ông là Thạch Thất hành giả. Có một lần đang giã gạo ông tụ tinh, hội thần tiến vào cảnh giới vô tâm, vô ngã. Ông giơ chân lên mà quên không bỏ chân xuống, đầu óc là một phiến hư vô. Có người đem chuyện này hỏi Lâm Tế. Lâm Tế bảo :

-Ông ta đã chìm sâu trong suối nước.

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Vô tâm cố nhiên là tốt, nhưng nếu là một loại thiền người chết thì không có cách gì lý giải chân lý. Cái gọi là chân thiền thì phải có định tuệ (định tuệ bình đẳng), phải trong không sản sanh ra tự giác, tức là phải từ tác dụng của tam muội. Khi tọa thiền nhìn những người qua lại Ngũ điều kiều (tên cây cầu ở kinh đô) như những cây cối trong rừng sâu. Nhưng như vậy vẫn chưa đúng. Khi tọa thiền phải nhìn những người qua lại ở Ngũ điều kiều như chính họ, thì mới được.

1809. Chẳng có công đức gì cả

Lương Võ Đế hỏi tổ Đạt Ma :

-Từ khi trẫm quy y Phật, xây nhiều chùa chiền, chép nhiều kinh Phật, cung dưỡng tăng chúng. Những chuyện này thuộc loại công đức nào ?

-Chẳng có công đức gì cả.

(Xem thêm công án 1025)

(Danh Thiền Bách Giảng)

Lương Võ Đế xây chùa, chép nhiều kinh, lại tự đăng đàn giảng kinh, cho là mình có công đức vô lượng. Đối với xã hội có nhiều cống hiến, ông sinh lòng vui vẻ chứ không phải là do người khác tán dương. Đạt Ma nói không có công đức gì cả là để giáo huấn ông chớ có kiêu ngạo, tự mãn và khuyên ông phải vượt lên công đức có không, vì dân chúng tạo nhiều phúc lợi.

1810. Phật là thế nào ?

1.- Có một phụ nữ hỏi Bàn Khuê :

-Nghe nói người nữ tội nghiệp thâm trọng, không thể thành Phật có thật không ?

-Người nam có Phật của người nam, người nữ có Phật của người nữ. Tuy nam và nữ khác nhau, nhưng đều có thể thành Phật.

2.- Một bà cụ hỏi Triệu Châu :

-Con mang thân ngũ chướng, làm sao để trừ ngũ chướng ?

-Nguyện chúng sanh đều sanh cực lạc, nguyện lão bà sanh địa ngục.

(Danh Thiền Bách Giảng)

Đứng trên lập trường Phật giáo. Phật không có phân biệt nam nữ, ai cũng có thể thành Phật.

1811. Ngộ và không ngộ

Một ông tăng cung kính hỏi Huệ Lâm Từ Ái :

-Một người ngộ đạo có thể nói ra sự cảm thọ và ngộ cảnh không ?

-Nếu đã ngộ, không thể nói ra.

-Khi không nói ra được thì cảnh tượng thế nào ?

-Giống như người câm ăn mật.

-Một người chưa ngộ nhưng có biện tài, những gì ông ta nói có thể coi là thiền ngộ không ?

-Nếu chưa ngộ, những gì nói ra sao có thể coi là thiền ngộ được ?

-Không ngộ coi là ngộ thì giống gì ?

-Giống như vẹt học nói tiếng người.

-Người câm ăn mật là biết và vẹt học nói tiếng người là không biết, như trẻ con học nói nhưng không hiểu nghĩa.

-Người chưa ngộ làm sao thuyết pháp độ sinh ?

-Mình biết nói cho người khác biết, mình không biết không nói cho người khác biết.

-Hiện lão sư biết hay không biết ?

-Tôi như người câm ăn hoàng liên bị đắng nói không ra. Cũng như vẹt học nói rất giống. Ông nói tôi biết hay không biết ?

Ông tăng ngay đó giác ngộ.

(Xem thêm công án 1002)

(Tinh Vân Thiền Thoại)

Cảnh giới giác ngộ của thiền như thế nào ? Điều này không thể nói ra. Lịch đại tồ sư dùng đánh, hét nhưng không nói ra. Đức Phật cũng nói : “Những gì tôi nói không phải là Phật pháp.”

Đây không phải là chuyện cười bởi vì không dùng lời nói để thuyết Phật pháp, đó chính là Phật pháp. Thiền tâm là cảnh giới tự chứng, từ bình đẳng tính trí vô phân biệt mà biết. Đó không phải là hoàng liên (thằng cuội trong hạt sen, vị đắng) mà là mật ngọt. Không phải là vẹt mà là Bồ Tát.

1812. Nghèo

Một hôm Hương Nghiêm ( ? - 898) khi giẫy cỏ, cuốc làm văng một hòn đá chạm vào thân trúc phát ra một tiếng. Ông hoát nhiên đại ngộ. Sau ông trở về bái phỏng ân sư là Quy Sơn cầu ấn chứng. Quy Sơn rất cao hứng bảo Ngưỡng Sơn đứng hầu bên cạnh :

-Hương Nghiêm đã triệt ngộ rồi.

Nhưng Ngưỡng Sơn còn trẻ người non dạ khó lòng ngay đó chấp nhận sư đệ Hương Nghiêm đã ngộ do đó hỏi khó :

-Nếu ông đã thực ngộ hãy thử nói chuyện khác coi sao ?

Do đó Hương Nghiêm lại hướng Quy Sơn trình bài kệ mà 2 câu cuối như sau :

Năm ngoái nghèo còn có dùi cắm đất

Năm nay nghèo ngay cả dùi cắm đất cũng không.

(Xem thêm công án 1023 và 1048)

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Trong quá khứ nghèo không phải là chân chính không, hiện tại nghèo mới là không chân chính. Năm ngoái nghèo hãy còn có dùi cắm đất. Hiện tại ngay dùi cũng không có. Ý là không chân chính (không một vật) là ngay ý tưởng về không cũng không tồn tại.

1813. Thấy bằng thầy thì cái đức của thầy bị giảm đi một nửa

Một hôm hòa thượng Bách Trượng bảo đại chúng :

-Phật pháp không phải là chuyện nhỏ. Lúc trước, tôi bị Mã đại sư hét một tiếng, tai tôi bị ù mất ba ngày.

Đệ tử Hoàng Bá nghe rồi bèn thè lưỡi ra.

Bách Trượng hỏi Hoàng Bá :

-Từ hôm nay trở đi ông sẽ kế thừa pháp thống của Mã Tổ.

-Không, không thể được. Hôm nay nghe lời thầy nói con mới biết được sự vĩ đại của Mã Tổ. Con chưa từng gập Mã đại sư, nếu dám xưng là pháp tử của đại sư thì tương lai sẽ mất sạch pháp tử, pháp tôn.

-Ông nói đúng lắm ! Nếu kiến địa của đệ tử giống sư phụ thì sẽ làm giảm cái Đức của sư phụ đi một nửa. Nếu kiến địa hơn sư phụ thì mới được gọi là chân chính truyền thọ. Trí tuệ ông hiện đã hơn tôi rồi.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

1814 . Lâm Tế hét, Đức Sơn đánh

Chúng ta thường thấy một bộ ba bức tranh thiền treo ở thiền viện. Bức vẽ tổ sư Đạt Ma treo ở giữa, một bên treo Lâm Tế mở miệng hét, một bên là Đức Sơn cầm gậy. Bộ tranh này được gọi là Ma Đức Lâm. Cây gậy và tiếng hét đã được coi như tiêu biểu cơ dụng của Thiền Môn. Hai người đó được coi như những bực anh hùng. Nhưng thiền cơ không chỉ nhờ vào hét, đánh, như Triệu Châu dùng ba tấc lưỡi cũng đã làm mọi người tin phục.

Có một ông tăng hỏi Thủ Sơn :

-Lâm Tế hét, Đức Sơn đánh cứu cánh là ý nghĩa gì ?

-Ông thử nói coi.

Ông tăng hét lên một tiếng.

-Đồ mù.

Ông tăng lại hét lên một tiếng nữa.

-Đồ mù hỗn, chỉ hét bậy, còn ra thể thống gì !

Ông tăng vái lậy lui ra. Thiền sư lại nện cho ông một gậy.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Chúng ta có thể thấy hét cũng tốt, đánh cũng tốt, nhưng chỉ những thiền sư chân chính mới có thể dùng làm thiền cơ linh hoạt.

1815. Siêu Phật, vượt tổ

Một ông tăng hỏi Vân Môn :

-Thế nào là siêu Phật, vượt tổ ?

Nghe khẩu khí này của ông tăng thì ngay cả Phật ông cũng không coi vào đâu, nhưng nói như vậy mà thực sự ông vẫn bị Phật trói buộc, do đó Vân Môn đáp :

-Bánh Hồ.

Bích Nham Lục chép như vậy, nhưng trong Vân Môn Lục thì lại chép câu đáp là :

-Ma Hoàng Bồ Châu, Phụ Tử Ích Châu. (tên hai vị thuốc Bắc).

Hòa thượng Viên Ngộ cũng nói :

-Nếu là tôi thì tôi sẽ nói :”Nước đái con lừa, cứt con ngựa”.

Đó là nói vất bỏ mọi Phật kiến và pháp kiến đạt tới cảnh giới tối cao, thoát khỏi mọi hình thức.

Hòa thượng Thiên Quế (1648-1735) trong kỳ Thiền Thất cũng nêu lên công án siêu độ u linh. Một ông tăng lập tức làm bộ trừ u linh. Thiên Quế cười bảo :

-Ông cứ làm thế đi.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Nếu cứ làm như thế thì cả ngay siêu độ u linh cũng không làm được nói gì đến siêu độ cho chính mình. (Xem thêm công án 43)

1816. Ngồi lâu sanh mệt

Một ông tăng hỏi Hương Lâm :

-Ý tổ sư từ Tây sang là sao ?

-Ngồi lâu sanh mệt.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Tinh hoa của Thiền sao lại là ngồi lâu sanh mệt ? Đừng đề cập đến chuyện Bồ Đề Đạt Ma quay mặt vào vách tọa thiền 9 năm ở Thiếu Lâm Tự, cũng đừng đề cập đến chuyện các sử gia khảo chứng rằng Bồ Đề Đạt Ma chưa từng đến chùa Thiếu Lâm. Đạt Ma Thiền chỉ đến đời thứ 7 mới truyền đến chùa Thiếu Lâm. Cho nên ngồi lâu sanh mệt là chỉ liên tục tu hành đạt tới cảnh giới tối cao của thiền giả. Hòa thượng Triệu Châu cũng nói :

-Đã năm năm rồi, tôi cũng không nói được gì.

Cũng nên đem câu này ra mà tham khảo. Đó là phương thức không mô phỏng, không đóng kịch mà cần chân chính ngồi lâu sanh mệt, lúc đó có thể nhẩy nhót trước mặt tổ sư. (Xem thêm công án 83)

1817. Gà lạnh lên cây, vịt lạnh xuống nước

Thiền là Phật pháp chánh truyền. Nói như thế Như Lai thiền và Tổ sư thiền là hoàn toàn tương đồng. Nhưng thiền không phải là một sản phẩm của Ấn Độ mà là của Trung Hoa. Theo quan điểm này thì Tổ sư thiền và Như Lai thiền là hoàn toàn bất đồng.

Có ông tăng nọ hỏi Ba Lăng :

-Tổ ý và giáo ý là đồng hay dị ?

-Gà lạnh lên cây, vịt lạnh xuống nước.

Lại có ông tăng khác hỏi :

-Con đối với tam thừa, 12 phần giáo không có chút nghi ngờ gì, nhưng còn việc trong tông môn (tổ ý) thì sao ?

-Đây không phải là chuyện của nạp tăng.

-Thầy nói vậy là sao ?

-Tham nhìn sóng bạc, mất chèo trong tay.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Gà vịt dùng phương cách khác nhau, nhưng cùng có một mục đích để trốn lạnh. Nếu như chỉ tìm chi tiết trên ngôn ngữ văn tự để tìm giải đáp thì sẽ đánh mất đi trọng điểm của Phật ý.

(Xem lại công án 73)

1818. Trấn hải minh châu

Lãng Châu Đông Ấp Hoài Chính hòa thượng (đời thứ 3 dòng Mã Tổ) Khi Ngưỡng Sơn đến tham học, thiền sư hỏi :

-Ông là người ở đâu ?

-Con người Quảng Nam.

-Tôi nghe nói Quảng Nam có viên Trấn hải minh châu không biết có thật không?

-Dạ thật !

-Hình dáng nó thế nào ?

-Khi trăng sáng nó sẽ hiển hiện.

-Ông có mang theo không ?

-Dạ có mang theo.

-Sao ông không mang ra cho lão tăng coi ?

-Khi trước con tham lão sư Quy Sơn, lão sư cũng bảo con mang ra. Con không trả lời, cũng chẳng tìm thấy có pháp lý nào có thể trình ra.

-Ông thật là sư tử con, tiếng hét rất lớn.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Trong công án nếu các ông bị hỏi :

-Sao không đưa ra cho lão tăng coi ?

Các ông trả lời ra sao ? Nếu có vấn đề có thể tham khảo câu trả lời của Đầu Tử trong công án “ Đem quạt tê ngưu ra đây”.

1819. Trấn Châu sản xuất củ cải to

Có ông tăng hỏi hòa thượng Triệu Châu :

-Nghe nói mới đầu thiền sư theo hầu sau đó kế thừa y bát của Nam Tuyền. Chuyện này có thật không ?

Triệu Châu là pháp tử của Nam Tuyền, chuyện này là sự thật thiên hạ đều hay sao ông tăng này lại đem ra hỏi ? Nếu là Lâm Tế thì thảm rồi ! Ông tăng này sẽ như Định thượng tọa bị Lâm Tế tóm ngực, tát cho một cái và đuổi ra khỏi cửa. Nhưng thiền phong của Triệu Châu thì không như vậy, miệng ông như phóng quang. Ông nói :

-Trấn Châu sản xuất củ cải to.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Trấn Châu là tỉnh Hà Bắc ngày nay. Triệu Châu sống ở thành Triệu Châu cũng thuộc Trấn Châu. Ý muốn nói lão tăng sống ở nơi đây chính là môn hạ của đại nhân vật Nam Tuyền, chính là lão Triệu Châu đã mài nhẵn “Nhàn cổ chùy” đạt tới cảnh giới viên mãn vô ngại. (Xem thêm công án 126)

1820. Coi chừng chó

Tử Hồ hòa thượng (800-880) có dựng một bảng ở trước cửa phòng đề :

-Tử Hồ có một con chó, trên có thể cắn đầu, giữa cắn bụng, dưới cắn chân. Có muốn hỏi chuyện gì, thân mạng khó giữ được.

Mỗi khi có ông tăng mới đến, thiền sư đều hét :

-Coi chừng chó !

Ông tăng ngoảnh đầu lại nhìn, thiền sư bèn trở về phòng phương trượng.

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Là một thiền giả cũng nên bị con chó ở Tử Hồ cắn một miếng mất mạng rồi sẽ tái sanh. Lúc trước Bách Trượng bị Hoàng Bá đánh cho một chưởng rồi bảo đại chúng :

-Dưới núi Đại Hùng có một con hổ, các ông phải cẩn thận, lão tăng hôm nay đã bị nó cắn một miếng đấy.

1821. Ca Tỳ Ma La

Ca Tỳ Ma La là tổ thứ 13 của Thiền tông Ấn Độ. Một lần tổ 12 là Mã Minh nói về biển tánh :

-Núi sông, đại địa đều nương vào biển tánh mà kiến lập. Các pháp tam muội, lục thông đều do biển tánh mà phát hiện.

Ông nghe rồi đại ngộ.

(Zen Light)

Công án này nói về tự tánh. Bàn Khuê gọi là tâm bất sinh. Còn nhiều tên khác như : vô sanh, chân tâm, bản lai diện mục, Đạo, nội quang v . v . Tất cả đều lầm. Những gì chúng ta có thể nói về nó đều không phải là nó. Nói ra là sai rồi. Nó là nó, không hơn, không kém. Trong chuyện Ương Quật Ma La dù cố gắng cách nào, chạy nhanh thế nào cũng không bắt kịp Phật. Dù chúng ta cố gắng và khéo léo thế nào, chúng ta cũng không thể mô tả được Phật tánh.

1822. Bài kệ của Giám Chân Sư Nãi

清 風 樓 上 赴 官 齋

Thanh phong lâu thượng phó quan trai

此 日 平 生 眼 豁 開

Thử nhật bình sinh nhãn hoát khai

方 信 普 通 年 事 遠

Phương tín phổ thông niên sự viễn

不 從 蔥 岭 帶 將 來

Bất tòng thông lĩnh đới tương lai

(Thiền Môn Khai Ngộ Thi)

Lên lầu Thanh Phong dùng bữa ngọ

Mắt huệ bỗng nhiên mở bừng ra

Mới hay chuyện cũ Phổ Thông ấy

Chẳng từ đường Thông Lĩnh đem qua.

Sư được Mân Vương mời lên lầu Thanh Phong độ ngọ. Sư ngồi đợi bị ánh nắng làm chói mắt, hốt nhiên ngộ bèn làm bài kệ trên.

Phổ Thông nguyên niên là năm Bồ Đề Đạt Ma tới Trung Hoa ngang qua ngọn Thông Lĩnh.

1823. Tiếc thay một chén trà

Trung Quốc thời ngũ đại, Khể Sơn Chương thiền sư khi còn tham học với Đầu Tử, giữ chức Sài Đầu (lo việc củi nước). Một hôm, sau khi làm việc Đầu Tử ủy lạo ông một chén trà :

-Sâm la vạn tượng đều ở trong đây. Nói vậy thì chén trà này không phải là tầm thường, nếu cứ tùy tiện uống, ai biết hậu quả nghiêm trọng thế nào ?

Chương thiền sư cậy mình không thiếu tu dưỡng, không đợi thiền sư nói hết, cầm lấy chén trà hắt đi :

-Sâm la vạn tượng giờ ở đâu ?

Ông tỏ rằng mình có thiền cơ linh mẫn. Đầu Tử bình tĩnh bảo :

-Tiếc thay một chén trà !

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Ý nói thật là phí một chén trà, tỏ rằng Chương thiền sư chưa lãnh ngộ thiền ý chân chính “trong đây”.

Một chén trà có thể nói nội dung không đơn giản. Trước hết phải trồng trà, tưới bón, ánh sáng v . v . Có thể nói cây trà là tập hợp lực lượng của vũ trụ vạn hữu mới mọc thành. Đó không phải sâm la vạn tượng đều trong chén trà sao ? Chương thiền sư tuy có kiến giải nhưng không khẳng định, chỉ có Đầu Tử là biết trọn vũ trụ là một chén trà, một chén trà là tâm vũ trụ.

(Tinh Vân)

(Xem thêm các công án 324, 1769)

1824. Đến rồi hóa vẫn không gì khác . Khói ngút non Lô, sóng Chiết Giang

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Đây là hai câu kết trong một bài thơ của Tô Đông Pha mà hai câu trước là :

Khói ngút non Lô, sóng Chiết Giang

Khi chưa đến đó luống mơ màng.

Ý là nếu không thấy được cảnh kỳ quan của Lô Sơn thì không thể nào trừ được nỗi ân hận. Cũng như thế, đem hết tâm tư hết sức cố gắng để triệt ngộ, nhưng khi ngộ rồi thì thấy sự việc vẫn y như cũ chẳng có gì sai biệt.

Đến rồi hóa vẫn không gì khác

Khói ngút non Lô, sóng Chiết Giang.

Trong Luận Hàn của Vương Sung cũng nói tương tự :

-Thái Bình Thụy Ứng (bực vương giả thi hành chính sách nhân đạo làm trời đất cảm động, giáng xuống nhiều điềm tốt). Mười ngày có một cơn gió, năm ngày một trận mưa, gió không mạnh, mưa không bạo. Đó là cảnh tượng vô sự, là quý nhân. Trong đám đệ tử của Bạch Ẩn có một ông tăng đã khai ngộ, nhưng tiếc rằng cái ngộ của ông chưa tới chỗ, là ngộ lầm. Ông không lễ Phật, không dâng hương, thậm chí còn xé Đại Bát Nhã kinh làm giấy đi cầu. Ông nói :

-Tôi đã là Phật, kinh văn chỉ là ghi lại những gì Phật nói. Đã có Phật ở đây thì mớ giấy lộn này còn có công dụng gì, dùng làm giấy vệ sinh chẳng là tốt ư ?

Bạch Ẩn bảo ông :

-Nghe nói ông đã thành Phật. Chuyện này thật đáng vui, đáng chúc mừng, nhưng mà đít Phật cũng đáng tôn quý, ông nên dùng giấy trắng thì hơn.

Lời nói của Bạch Ẩn ôn hòa, êm nhẹ như không nhưng bên trong ngầm chứa kiếm sắc đã đâm trúng tâm gã thiền cuồng. Ông ta sám hối với Bạch Ẩn và chân thành tham cứu cuối cùng đã chứng nghiệm thế nào là bản lai diện mục.

1825. Mưa xuống rêu xanh tươi

Thi sĩ Ba Tiêu từ lâu nay vẫn theo tham học với hòa thượng Phật Đảnh trụ trì Lộc Đảo Căn Bản Tự. Sau một cơn mưa, hòa thượng đến thăm Ba Tiêu ở Ba Tiêu Am, ở Thâm Xuyên, Giang Hộ. Ba Tiêu mừng rỡ ra cửa đón vào. Khi hai người trò chuyện, hòa thượng cảm thấy Ba Tiêu hình như trừ bỏ được một cái gì, bèn hỏi :

-Gần đây có chuyện gì vậy ?

-Mưa xuống rêu xanh tươi.

Khi tâm nhãn mở ra thì có thể thấy chân như tướng (những gì mắt nhìn thấy đều là thật). Nói cách khác, mưa xuống rêu xanh tươi, cái cảm giác mới mẻ này là của con mắt đã giác ngộ. Hòa thượng không bỏ qua, truy vấn :

-Thế nào là Phật pháp lúc rêu chưa xanh ? (thế giới hỗn độn khi chưa có sinh vật).

Đây cũng là ý của câu “Ngọn Côn Lôn đen ngòm đi trong đêm” là đồng công, dị khúc. Nhưng Ba Tiêu không bị rơi vào hang tối (vô sai biệt của cảnh giới ác bình đẳng) nên ngâm bài cú trứ danh sau để trả lời :

Hồ cũ lặng yên

Một con ếch nhẩy vào

Bõm.

Trong khoảnh khắc tâm nhãn của Ba Tiêu đã mở ra. Thi phong của ông đã tiến vào cảnh xuất thần nhập hóa.

1826. Bị đá đè măng mọc nghiêng . Bên bờ vách hoa nở ngược

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Câu này ý nói là đợi đối phương hành động ra sao, chúng ta sẽ tìm phương cách thích hợp nhất để đối phó. Đó là tâm của thiền giả. Khi hòa thượng Già Sơn (1825-1895) ở Bát Phan Viên Phúc Tự nhậm chức Quản trưởng ở Từ Dã Đại Đức Tự (quản lý một tông phái), ông dùng thuyền từ Giang Châu Ngạn Cách tới Đại Tân đi qua hồ Tỳ Bà. Đi cùng thuyền còn có một người về sau là trụ trì Nga Sơn Thiên Long Tự, lúc đó còn tu ở Mỹ Nùng Chánh Pháp Tự. Ông phụng mệnh sư phụ đến tiệm may pháp y ở kinh đô. Nga Sơn đối với vị lão tăng mặc áo rách, đầu đội nón giống như một nông phu, chỉ nhìn bằng nửa con mắt. Với vóc dáng khôi ngô, ông có vẻ như một vị tổ sư, ông vào ngồi giữa thuyền. Không lâu, ông thấy vị tăng già bắt đầu tụng kinh, ông nghĩ thầm :

-Ông già này đã đi nửa đường rồi mà bây giờ mới học tụng kinh.

Do đó ông thuyết pháp cho Già Sơn nghe thiền học khó khăn như thế nào, phải ra sức làm sao v . v . Già Sơn chỉ im lặng. Đến bờ rồi hai người cùng đi trên đường Đại Tân, gần tối mới tới tiệm may pháp y. Lúc đó Nga Sơn mới biết ông già là Già Sơn Quản Trưởng thì rất kinh sợ. Về sau Nga Sơn trở thành đệ tử của Già Sơn.

1827. Tôi ở nơi Đam Nguyên được thể, ở nơi Quy Sơn được dụng.

Ngưỡng Sơn mới đầu theo Thạch Sương Tánh Không. Có một lần một ông tăng hỏi Thạch Sương :

-Thế nào là ý tổ sư từ Tây sang ?

-Nếu như có một người rơi xuống giếng sâu ngàn thước, ông có thể cứu người ấy ra mà không dùng một tấc giây thừng nào thì tôi sẽ bảo cho ông biết.

Ngưỡng Sơn đứng một bên nghe được đoạn đối thoại này bèn lấy đó làm công án, tham cứu nhiều năm mà vẫn không ngộ. Về sau Ngưỡng Sơn theo học Đam Nguyên, bèn đem chuyện này ra hỏi :

-Làm sao cứu được người ở trong giếng ra ?

Đam Nguyên mắng :

-Con trùng hồ đồ này! Ai ở trong giếng hả ?

Ngưỡng Sơn kinh ngạc, có chỗ sở ngộ. Về sau khi đến tham học Quy Sơn lại đem vấn đề trên ra hỏi . Quy Sơn lên tiếng gọi :

-Huệ Tịch !

-Dạ !

-Đã ra rồi !

(Nhất Nhật Nhất Thiền Ngữ)

Động tác trả lời là Dụng. Ai lên tiếng dạ ? chả là đã ra khỏi giếng rồi sao ? Ngay từ đầu vốn chẳng có ai ở trong giếng. Đến vãn niên Ngưỡng Sơn có nói qua :

-Tôi ở Đam Nguyên được Thể, ở Quy Sơn được Dụng.

Thiền vốn siêu việt thường thức. Nếu chỉ căn cứ trên sự tướng mà giải thích thế này, thế kia thì chỉ là dùng tri kiến của vọng tâm, không phải là sự thể ngộ của thiền tâm.

(Tinh Vân)

(Xem thêm công án 1014)

1828. Bài kệ của Hoa Đình Nhị Ẩn Mật Thiền Sư

Năm Khang Hi Giáp Thân, sư biết thế duyên đã tận hỏi thị giả :

-Tới ngọ chưa ?

-Thưa đã quá ngọ.

Hôm sau sư lại hỏi :

-Tới ngọ chưa ?

-Dạ, đúng ngọ.

Sư bèn đọc bài kệ từ biệt :

昨 日 歸 家 時 未 至

Tạc nhật quy gia thời vị chí

今 日 歸 家 正 午 時

Kim nhật quy gia chính ngọ thời

夢 幻 空 花 留 不 住

Mộng ảo không hoa lưu bất trú

此 心 能 有 幾 人 知

Thử tâm năng hữu cơ nhân tri.

(Thiền Lâm Châu Cơ)

Hôm qua về nhà chưa tới lúc

Hôm nay về nhà tới lúc rồi

Mộng ảo không hoa đâu giữ được

Tâm này biết có mấy người hay ?

1829. Bồ Đề Đạt Ma

Bồ Đề Đạt Ma là tổ thứ 28 của Thiền tông Ấn Độ. Tổ 27 là Bồ Đề Đa La hỏi :

-Ông có biết trong mọi vật, vật nào là vô tướng ?

-Ở trong mọi vật, không khởi một niệm là vô tướng.

-Ở trong mọi vật, vật nào là lớn nhất ?

-Ở trong mọi vật, pháp tánh là lớn nhất.

(Zen Light)

Tâm điểm của công án này là thực tại. Bát Nhã Đa La trắc nghiệm sự hiểu biết của Bồ Đề Đạt Ma bằng hai câu hỏi về thực tại, và Bồ Đề Đạt Ma trả lời là không khởi niệm và pháp tánh. Kết hợp hai ý này là có thực tại. Kinh Hoa Nghiêm cho chúng ta biết cả vũ trụ nằm trên đầu một sợi lông. Thực tại là bây giờ, là làn gió, là lá bay, là tiếng chim hót, là dòng suối chẩy. Chúng ta biết thực tại trong xương tủy chúng ta.

1830. Phục Đà Mật Đa

Phục Đà Mật Đa là tổ thứ 9 của Thiền tông Ấn Độ. Ông nghe tổ thứ 8 là Phật Đà Nan Đề nói bài kệ :

Lời ông là một với tâm ông

Ngay cha mẹ ông cũng không gần hơn

Hành động của ông cùng đạo là một

Cái tâm ấy là Phật.

Nếu ông tìm bên ngoài một vị Phật có hình tướng

Thì vị Phật ấy chẳng giống ông.

Nếu ông muốn biết bản tâm ông

Thì tâm ấy chẳng lìa chẳng hợp.

Nghe được bài kệ này ông liền giác ngộ.

(Zen Light)

Có hai chuyện có thể giải thích công án này.

Chuyện thứ nhất.- Một ông tăng hỏi Lâm Tế :

-Nếu gập Phật ở trên đường thì phải làm sao ?

-Giết liền !

Chuyện thứ hai.- Ương Quật Ma La cố đuổi theo Phật để giết nhưng dù cố gắng cách nào cũng không đuổi kịp.

Trong câu chuyện thứ hai, Đức Phật có hiện hữu không ? hay Ngài là ma ? Ngài ở đâu ?

Phật Đà Mật Đa biết điều này, ông nói :

-Cha mẹ chẳng gần tôi

Ai là người thân nhất với tôi ?

Phật chẳng phải là đường của tôi

Con đường nào thân nhất với tôi ?