Những Đóa Hoa Thiền - Q3

1242. Chặt giun làm hai

Đời mạt Đường, một ông tăng hỏi Diên Khánh:

- Một con giun bị chặt đôi, hai đầu đều động đậy, không biết Phật tánh ở đầu nào?

Diên Khánh không đáp, chỉ dang hai tay ra.

(Bồ đề linh quang)

Diên Khánh dùng tay để diễn ý hai tay đều động, Phật tánh ở đâu? Phật tánh ở tâm, không đâu không có (Xem thêm công án 1954).

1243. Ngày nay, ngày mai

Có ông tăng hỏi thiền sư Diễn Giáo:

- Ý tổ sư từ Tây sang là gì?

- Ngày nay, ngày mai.

(Bồ đề linh quang)

Ngày nay, ngày mai đều bình thường. Bình thường là Thiền. Người không ngộ nói nhiều vô ích, người lãnh hội ngày ngày đều ở trong Đạo.

1244. Trăng khuyết, trăng tròn

Thạch Thất và Ngưỡng Sơn cùng thưởng nguyệt. Ngưỡng Sơn hỏi:

- Khi trăng khuyết thì trăng tròn đi đâu? Khi trăng tròn thì trăng khuyết đi đâu?

- Khi trăng tròn thì trăng khuyết ẩn, khi trăng khuyết thì trăng tròn ẩn.

(Bồ đề linh quang)

Cảnh trăng là cảnh thiền. Trong tròn có khuyết, trong khuyết có tròn (Xem thêm công án 346).

1245. Trú xứ của chân Phật

Có ông tăng hỏi Quang Dũng:

- Chân Phật trú ở đâu?

- Tức thời không hình trạng, cũng không ở chỗ nào khác.

(Bồ đề linh quang)

Chân Phật ở tự tánh cho nên nói không hình trạng, cũng không ở chỗ nào khác (vì ở khắp mọi chỗ).

1246. Không phải là Phật thì là ai?

Một lần, có vài pháp sư đến tham kiến Huệ Hải. Một ông hỏi:

- Muốn hỏi một vấn đề, thiền sư có chịu trả lời không?

- Bóng trăng dưới ao sâu, tùy ý nắm bắt.

- Thế nào là Phật?

- Đối mặt ao trong chẳng phải Phật thì là ai?

(Bồ đề linh quang)

Ý thiền sư là trước mặt ta người người đều có tự tâm là Phật.

1247. Phật cũng là bụi

Có ông tăng hỏi Vân Môn:

- Khi con quét sạch bụi trần, phiền não, thấy Phật rồi thì sao?

- Lúc đó ngươi thấy Phật cũng là bụi, là phiền não, cũng phải quét đi.

(Bồ đề linh quang)

Có thấy là không phải chân không, cho nên chưa thấy chân Phật.

1248. Bảo Phúc

Có ông tăng hỏi Bảo Phúc:

- Thế nào là gia phong của hòa thượng?

- Mây trên trời xanh, nước trong bình.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

Bảo Phúc dùng lại câu nói của Dược Sơn (Xin xem công án 1021).

1249. Hưng Giáo

Có ông tăng hỏi Hưng Giáo:

- Thế nào là Đạo?

- Cạo đầu vào chỗ hoang vu.

- Thế nào là người trong Đạo?

- Que cứt khô.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

Hưng Giáo dùng lại câu nói của Vân Môn (Xem công án 199).

1250. Phàm và thánh

Có ông tăng hỏi Đức Sơn Tuyên Giám:

- Phàm và thánh khác nhau nhiều ít?

Đức Sơn bèn hét lớn.

(Thiền sư khải ngộ pháp)

Phàm là chỉ cảnh giới của người đời, cũng là hiện tượng giới. Thánh là cảnh giới sau khi ngộ, cũng là bản thể giới. Đối với người kiến tánh thì phàm và thánh chỉ là một vì lìa hiện tượng thì không có bản thể. Câu ông tăng hỏi xuất phát từ tâm phân biệt. Đức Sơn hét lớn để cắt đứt vọng niệm của ông tăng.

1251. Đại ý Phật pháp

Một ông tăng hỏi Cảnh Như:

- Đại ý Phật pháp là thế nào?

Thiền sư hét lớn.

(Thiền sư khải ngộ pháp)

Lời giảng cũng tượng tự công án trên.

1252. Hừ!

Mỗi khi có thiền sinh nào hỏi về pháp, về thiền, về Đạo, Toàn Hoát đều hét lên:

- Hừ!

(Thiền sư khải ngộ pháp)

Tiếng hừ trong đời thường có hàm ý cấm đoán, thiền sư ám chỉ câu của ngươi hỏi phát xuất từ vọng tâm chỉ làm trở ngại sự kiến tánh.

1253. Vô niệm

Đại Châu nói:

- Vô niệm là ở tất cả mọi nơi đều vô tâm, không mong cầu đối với mọi cảnh giới không động niệm.

(Thiền sư khải ngộ pháp)

Đối với Đại Châu vô niệm là không bị ngoại cảnh hạn chế, không có tình thức quyến luyến, đối với ngoại cảnh hoàn toàn khách quan, không bị khích động. Cảnh giới này không thể dùng phương thức lý giải của thế giới nhị nguyên mà giải thích được.

1254. Nghiệp thức mang mang

Quy Sơn hỏi Ngưỡng Sơn:

- Chúng sinh nhân vì tâm bị ô nhiễm quá nghiêm trọng không biết tự kỷ Phật tánh, ngươi có biện pháp nào để biết nghiệp thức của họ ở đâu không?

- Con đương nhiên có biện pháp.

Chính lúc đó có một ông tăng đi qua. Ngưỡng Sơn kêu ông ta một tiếng, ông tăng ngoảnh đầu lại. Ngưỡng Sơn thưa:

- Thầy coi! Đấy là nghiệp thức mang mang không chỗ nắm bắt.

(Bồ đề linh quang)

Trong cõi hồng trần, người người đều là cố nhân. Chỉ cần thức ngã, biết ngã, quên ngã, không bị ngã trói buộc thì mới chính thức vượt ra ngoài tam giới.

1255. Rõ mình, ngộ ngay trước mắt

Tổ Tâm thượng đường bảo đại chúng:

- Chỉ rõ mình mà không lãnh ngộ sự trước mắt là người có mắt không chân. Lãnh ngộ sự trước mắt mà không rõ mình là người có chân không mắt. Hai loại người này thường có một vật để trong lòng. Có vật trong lòng thì trước mắt thường hiện ra tướng bất an, mọi chỗ đều trở ngại, không thông làm sao an ổn? Chư tổ đã chẳng nói qua sao “Chấp vào được mất là đi vào tà đạo. Cứ bỏ xuống hết, thuận theo tự nhiên thì chẳng có hơi thở đến, đi sai biệt”.

(Bồ đề linh quang)

Mắt thấy hãy còn là hư, chân đạp là thật. Đối với thiền giả mắt và chân đều trọng, bước đi trong đạo.

1256. Ca Diếp múa

Càn Đạt Bà Vương tấu nhạc, sơn hà đại địa đều vang tiếng đàn, Ca Diếp liền múa. Vương hỏi Thế Tôn:

- Ca Diếp là A La hán các lậu đều hết, sao hãy còn dư tập?

Thế Tôn đáp:

- Thật không còn dư tập, ngươi đừng báng pháp.

Vương lại đánh đàn ba lượt, Ca Diếp lại múa ba lần. Vương lại hỏi:

- Chẳng phải Ca Diếp múa sao?

- Thật không múa.

- Sao Thế Tôn lại vọng ngữ?

- Không vọng ngữ. Khi ngươi đánh đàn, sơn hà đại địa cỏ cây đều vang tiếng nhạc, chẳng phải sao?

- Dạ phải.

- Ca Diếp cũng vậy! Thật không có múa.

(Thiền thất dữ công án đích áo bí)

Diệu nhạc của Càn Đạt Bà Vương là đại lực của cảnh giới Bồ tát. Do đó sơn hà đại địa, cỏ cây đều vang tiếng nhạc và Ca Diếp thì múa. Vương tuy phát tâm thâm viễn nhưng trí tuệ chưa hoàn toàn thông suốt ngay trí tuệ của mình, cũng chưa rõ nên không hiểu Ca Diếp vô tâm mà múa. Lúc đó đáng nhẽ Thế Tôn phải đánh cho ông 30 gậy. Đây là cảnh giới động tĩnh là một, múa mà không múa.

1257. Dùng tay

1- Một ông tăng hỏi Hương Nghiêm:

- Thế nào là ý tổ sư từ Tây sang?

Hương Nghiêm thu tay vào lòng rồi dang hai tay ra.

2- Một ông tăng hỏi Lạc Kinh Hắc Giản:

- Thế nào là người trong mật thất?

Lạc Kinh lấy tay đấm ngực.

(Thiền sư khải ngộ pháp)

Câu hỏi của hai ông tăng trên đều là hỏi về tự tánh. Hương Nghiêm và Lạc Kinh đều dùng động tác để trả lời. Động tác là chỉ bản thân biểu hiện, nhưng đây không phải là toàn bộ sinh mạng. Nếu chấp vào động tác là lạc vào hiện tượng giới, không hiểu được tự tánh là gì .

1258. Cơ kêu mổ

Một ông tăng hỏi Giang Tây Lư Sơn Song Khê Điền Đạo Giả:

- Thế nào là cơ kêu mổ?

Sư lấy tay ra dấu mổ.

(Thiền sư khải ngộ pháp)

Gà mẹ ấp trứng 21 ngày. Gà con từ trong kêu, gà mẹ mổ, gà con từ trong vỏ chui ra. Kêu mổ phải đồng thời. ông tăng hỏi dụng của cơ kêu mổ. Thiền sư dùng tay ra dấu mổ là chỉ thị, nếu ông tăng chưa siêu việt hiện tượng giới thì đây là sự trợ giúp rất tốt khiến ông thoát khỏi mê đắm mà thấy tự tánh (Xem công án 125).

1259. Mèo bắt chuột

Hối Đường hỏi Thảo Đường:

- Trong Đàn kinh có công án gió động, cờ động ngươi giải thích thế nào?

- Con một điểm nhập thủ cũng chẳng có, xin thiền sư chỉ điểm.

- Ngươi có xem mèo bắt chuột không? Khi rình chuột mắt nó không chớp, bốn chân quỳ trên đất đợi cơ hội hành động. Mắt, tai, mũi đều để ý đến chuột, đầu đuôi đều cùng một hướng. Từ đầu đến cuối chỉ một mục đích. Do đó, trăm lần vồ trăm lần trúng. Nếu ngươi làm được như vậy tâm không tưởng gì khác: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý tự nhiên thanh tịnh, tự mình thể hội. Bảo đảm trăm lần không sai.

Thảo Đường cứ y thế mà làm, qua một năm cuối cùng đại ngộ.

(Bồ đề linh quang)

Thành hay bại là do “toàn thần quán chú” và “tâm viên ý mã”. Nhập thiền cũng không ngoại lệ.

1260. Phật tánh của hòa thượng

Có ông tăng hỏi Ứng Thiên:

- Mọi người đều có Phật tánh, Phật tánh của hòa thượng ở đâu?

- Ngươi bảo cái gì là Phật tánh?

- Vậy hòa thượng là người không có Phật tánh.

- Chính là thế đó! Ta khoái quá.

(Bồ đề linh quang)

Tất cả đều không; Phật tánh thường tương tùy.

1261. Ô, guốc ở đâu?

Một hôm Thiên Vương đến thăm Nam Ẩn, gập lúc trời mưa không ngớt. Khi chào hỏi xong, Nam Ẩn hỏi:

- Ta biết ông để guốc ở ngoài hành lang nhưng ta không biết ông để cái ô ở bên phải hay bên phải hay bên trái đôi guốc?

Thiên Vương không trả lời được, rất mắc cỡ bèn bái Nam Ẩn làm thầy.

(Nhất vị thiền: quyển Phong)

Sau sáu năm theo thấy cuối cùng Thiên Vương đã đạt được yêu cầu của Nam Ẩn niệm niệm đều thiền.

1262. Một cọng cỏ

Đức Phật và chúng đệ tử tản bộ ở nơi điền dã, thấy phong cảnh đẹp đẽ, chỉ một khoảng đất bảo:

- Chỗ này nên xây chùa.

Thiên đế thuận tay ngắt một cọng cỏ cắm xuống đất:

- Bạch Thế Tôn, chùa đã xây xong.

Đức Phật gật đầu mỉm cười.

(Hảo tuyết phiến phiến)

Một cọng cỏ là một tòa Phật điện trang nghiêm chẳng trách Triệu Châu nói lão tăng lấy một cọng cỏ làm gậy kim cương; lấy gậy kim cương làm một cọng cỏ. Các bậc tu hành nói 3 ngàn uy nghi, 8 vạn tế hạnh đều từ cái ‘một’ này mà bắt đầu. Phải nên quý một cọng cỏ, một hạt gạo, một bát cháo. Nên biết nước trong thiên hạ đều từ một giọt nước Tào Khê mà ra.

1263. Cư sĩ có nhà không?

Thiên Nhiên đến thăm Bàng Uẩn, thấy một thiếu nữ đang ngồi nhặt rau ngoài cổng (Đó là Linh Chiếu, con gái Bàng Uẩn). Thiên Nhiên hỏi:

- Cư sĩ có nhà không?

Linh Chiếu bỏ rổ rau xuống, đứng dậy . Thiên Nhiên lại hỏi:

- Cư sĩ có nhà không?

Linh Chiếu nhấc rổ rau lên, bỏ đi.

(Thiền cơ)

Câu hỏi ‘Cư sĩ có nhà không?’ lần thứ nhất hàm ý: ‘cư sĩ có thể ở nhà, có thể không ở nhà’. Lần thứ hai có nghĩa là cư sĩ (chỉ tự tánh) không chỗ nào là không ở.

1264. Từ phương Nam tới

Viên Quang hỏi một ông tăng mới tới:

- Ngươi từ phương Bắc hay phương Nam tới?

- Từ phương Nam.

- Không rơi vào ngôn ngữ, nói đi!

- Con người Phước Kiến.

- Tham thiền đi!

(Thiền cơ)

Không rơi vào ngôn ngữ ám chỉ vào thẳng tự tánh.

1265. Đệ tử có bệnh

Một ông tăng thưa với Hoàng Thông:

- Đệ tử có bệnh, thỉnh thầy chữa!

- Mang bệnh ra đây ta chữa cho.

- Mời thầy chữa.

- Trả tiền thuốc đi!

(Thiền cơ)

“Trả tiền thuốc đi” là ám chỉ ông tăng có phàm bệnh thiền sư sẽ cho thánh dược, ông tăng có thánh bệnh thiền sư sẽ cho phàm dược.

1266. Thầy của Chư Phật

Thúy Vi ở Chung Nam Sơn hỏi Đơn Hà:

- Thế nào là thầy của Chư Phật?

- Thật đáng thương, cầm chổi để làm gì?

(Thiền sư khải ngộ pháp)

Đơn Hà mắng Thúy Vi còn muốn người phục dịch cái gì, khiến Thúy Vi thể ngộ được pháp giới nhất như của tự tánh.

1267. Gánh Vác

Huyền Sa và Đại Phổ chuyện trò với nhau. Huyền Sa nói:

- Chỉ dẫn cho một người hiểu rõ Đạo sinh hoạt thật khó.

- Đúng vậy, thật là khó!

- Khó ở chỗ nào?

- Ỡ chỗ hắn không chịu gánh vác.

(Thiền sinh mạng đích vi tiếu)

Vì không chịu gánh vác nên không có khả năng tham dự vào sinh hoạt. Do đó làm sao mà khoái lạc được? Khoái lạc là một loại sinh hoạt thực tiễn không phải tìm cầu mà được.

1268. Trí Tạng và Lý Cao

Thượng thư Lý Cao hỏi một ông tăng:

- Mã đại sư có lời dạy gì?

- Đại sư hoặc nói “Tức tâm tức Phật” hoặc nói “Phi tâm phi Phật”.

- Chưa quá bên này.

Lý Cao lại hỏi Trí Tạng . Trí Tạng gọi lớn:

- Lý Cao !

- Dạ!

- Cổ giác động.

(Thiền sư khải ngộ pháp)

Bên này là chỉ cảnh phàm. Công án có thể có 2 giải thích:

Lý Cao nhận rằng ông tăng đối với lời dạy của Mã Tổ chỉ lý giải chứ chưa thể ngộ, cho nên nói ông hãy còn ở trong cảnh phàm.

Lý Cao nhận mình chưa liễu giải.

Cổ giác:cổ là cái trống, giác là tù và, là những dụng cụ trong quân đội để báo giờ. Trí Tạng dùng cổ giác để chỉ tác dụng của tự tánh. Vì tự tánh vô hình vô tướng nên lời nói không thể dùng để tả nhưng có thể dùng để chỉ đạo cho thiền sinh ngộ nhập tự tánh.

1269. Không rời pháp đường

Dược Sơn hỏi Đạo Ngô:

- Ngươi từ đâu tới?

- Đi chơi núi tới.

- Không rời pháp đường, nói mau!

- Trên núi chim trắng như tuyết, dưới khe cá lội tung tăng.

(Thiền ngộ dữ thực hiện)

Câu hỏi của Dược Sơn là song quan ngữ (một mặt chỉ tự tánh, một mặt chỉ pháp đường), nếu ngươi không rời pháp đường làm sao du sơn ngoạn thủy? Đạo Ngô không bị mắc bẫy rơi vào văn tự và trí giải, dùng cảnh sắc mà trả lời.

1270. Làm sao để thành Phật

Một ông tăng hỏi Huệ Trung:

- Làm sao mới thành Phật?

- Tâm là Phật.

- Tâm này có phiền não không?

- Phiền não tự nhiên không khởi.

- Vậy là phải cắt đứt phiền não?

- Nếu cắt đứt phiền não thì là nhị thừa, phải không sinh phiền não thì mới là đại Niết Bàn.

(Thiền Ngộ Dữ Thực Hiện)

Niết Bàn là chỉ tâm đạt tới cảnh giới thanh tịnh, tròn đầy không còn phiền não.

1271. Chánh pháp nhãn tạng

Lâm Tế sắp di hóa bảo chúng đệ tử:

- Ta mất rồi, không được làm mất chánh pháp nhãn tạng của ta.

Đệ tử Tam Thánh bước ra thưa:

- Không dám làm mất đâu.

- Về sau có người hỏi ngươi, ngươi sẽ trả lời làm sao?

Tam Thánh lập tức hét to.

- Không ngờ chánh pháp nhãn tạng của ta bị mất bởi con lừa mù này!

Lâm Tế nói rồi nhắm mắt an tọa, ly khai nhân thế.

(Nhất vi thiền: quyển Nguyệt)

Chánh pháp nhãn tạng còn được gọi là thanh tịnh pháp nhãn. Chánh là trung chánh, không nghiêng về một bên; pháp là cái tâm thể trung chánh hiển hiện; nhãn là có thể chiếu soi mọi vật; tạng là tâm chứa mọi thiện pháp. Chúng ta tập quán dùng mắt thịt mà coi vạn tượng thế gian, rồi dùng thường thức mà phán đoán. Do nhiều nguyên nhân cá biệt, mỗi người đều có cái nhìn khác nhau. Nếu dùng chánh pháp nhãn tạng thì phải có tâm nhãn thanh tịnh, vô nhiễm, lấy tâm vô phân biệt mà quán sát sự vật. Chúng ta phải đóng con mắt thường, mở con mắt huệ, đứng trên quan điểm duyên khởi, tánh không mà quan sát sự vật thì mới xem thấy đước thực tướng của vạn vật.

1272. Một khúc tiêu thiền

Giác A là người Nhật bản đầu tiên đến Trung Quốc học thiền đã được truyền chánh pháp. Sau đó ông cũng không đi khắp nơi du sơn ngoạn thủy, chỉ tìm chỗ thâm sơn cùng cốc mà ngồi tham thiền nhập định. Nếu có người tìm đến học hỏi ông chỉ lược thuyết vài câu. Sau đó ông lại dời đi chỗ khác, không để lại tung tích. Sau nhiều năm tham thiền ở Trung quốc, ông trở về nước. Thiên Hoàng nghe tiếng ông, mời ông vào Hoàng cung giảng pháp. Ông đứng yên lặng trước mặt Thiên Hoàng rồi rút ở trong tay áo ra một một ống tiêu. Ông thổi một điệu tiêu sau đó cung kính vái chào bỏ đi.

(Nhất vị Thiền: Quyển Phong)

Giác A chỉ thổi một điệu tiêu thôi, không biểu thị gì khác. Do đó, mọi người không nhận ông đã đem thiền vào Nhật Bản, nhưng mỗi khi nghe tiếng chim hót ríu rít, tiếng suối róc rách, tiếng gió thổi qua lá rì rào . . . thì tiếng tiêu đó như phảng phất bên tai chúng ta.

1273. Trong rừng vắng

Một hôm, Đức Phật ngồi thiền trong rừng vắng. Trừ tiếng gió thổi qua lá ra không có tiếng động nào khác; có khi ngay cả tiếng gió cũng không có nữa. Tất cả đều im lặng. Đột nhiên Ngài nghe có tiếng tranh cãi của một đôi nam nữ từ xa vọng lại. Không lâu thấy một thiếu nữ hoảng hốt chạy qua, không biết có Đức Phật đang ngồi thiền dưới bóng cây. Lại một lát sau, một chàng thanh niên chạy tới, trông thấy Đức Phật bèn hỏi:

- Ông có thấy một thiếu nữ chạy qua đây không? Cô ta đã trộm tiền của tôi.

- Đi tìm người thiếu nữ và đi tìm chính mình, điều nào quan trọng hơn?

Chàng thanh niên kinh ngạc, trong sát na đó như người tỉnh mộng.

(Nhất vị Thiền: Quyển Phong)

Đánh mất chính mình để đi tìm vật dục thật là ngu xuẩn.

1274. Xuống giường đứng

Một ông tăng hỏi Triệu Châu:

- Thế nào là ý tổ sư từ Tây sang?

Triệu Châu xuống giường đứng yên.

- Có phải lão sư chỉ như vậy không?

- Ta còn chưa nói mà.

(Thiền sư khải ngộ pháp)

Triệu Châu xuống giường đứng là dùng động tác để chỉ thị. Ông tăng không hiểu nên hỏi lại tự tánh có phải là như thầy chỉ không? Tự tánh không có phạm vi, giới hạn, chỉ có mình tự thể nghiệm mà biết thôi, không thể phân biệt. Câu đáp của Triệu Châu có nghĩa là ta không có gì để chỉ điểm cả, bác bỏ kiến giải của ông tăng.

1275. Đào đất tìm trời

Có ông tăng hỏi Thiện Chiêu:

- Đại đạo lúc bắt đầu thế nào?

- Đào đất bùn tìm trời xanh.

- Như vậy sao được?

- Hãy nhận thức lý u huyền!

(Bồ đề linh quang)

Tìm ngược về khởi nguyên của Đạo là chấp mê, giống như đào đất mà tìm trời xanh.

1276. Xúc mục Bồ đề

Một ông tăng hỏi Tuyền Châu:

- Thế nào là xúc mục Bồ đề?

Sư lấy gậy đánh đưổi đi.

(Thiền sư khải ngộ pháp)

“Xúc mục Bồ đề” là chỉ những gì mắt nhìn, không gì không là Bồ đề. Trong sinh hoạt hàng ngày không có gì không phải là do tự tánh biểu lộ; nhưng điều này phải do chính mình thể ngộ, không thể do người khác bảo cho biết vì những gì người khác nói hay chỉ đều là lý niệm không phải là thể nghiệm. Trong công án này Tuyền Châu lấy gậy đuổi ông tăng đi, nếu ông ngộ thì đó là đáp án của thiền sư, nếu ông không ngộ thì động tác của thiền sư có ý nghĩa là hãy bỏ vọng niệm đi.

1277. Huệ Minh nhấc bát

Viễn Châu Mông Sơn Huệ Minh, đuổi theo Lư hành giả tới Đại Dữu Lãnh. Huệ Năng để y bát trên tảng đá, sư nhấc lên không được bèn thưa:

- Tôi đến vì pháp, không vì y bát, xin hành giả khai thị.

- Không nghĩ thiện, không nghĩ ác, ngay lúc đó cái gì là khuôn mặt xưa nay của Minh thượng tọa?

Sư nghe rồi ngộ.

(Thiền Thất dữ công án đích áo bí)

Huệ Minh và Huệ Năng cùng là đệ tử của Hoằng Nhẫn. Một người thô tục chỉ muốn đạt danh vị, còn một người là bậc chân tu. Khi Huệ Minh truy sát Huệ Năng, Huệ Năng để y bát lên trên tảng đá, Huệ Minh đến nhấc lên không được mới nói “Tôi đến vì pháp không vì y bát. Xin hành giả khai thị.” Đó là hồi đầu chuyển xứ. Chính sự hồi đầu này là cơ duyên khai ngộ. Có người ở tình cảnh này không chịu ngừng bước nên không có cơ hội mà tham ngộ. cũng giống như tên cướp Ưng Quật Ma La cầm dao bức Phật. Phật bảo “Ta đã ngừng rồi, sao ngươi còn chưa ngưng?”. Tên cướp đột nhiên ngộ đến sự khốn quẫn của thân mình, không hướng ngoại bôn ba mà hướng nội phản chiếu do đó giác ngộ.

1278. Mã Tổ gửi thư

Mã Tổ sai người đem thư cho Quốc Nhất Đạo Khâm. Đạo Khâm mở thư ra chỉ thấy trong thư vẽ một vòng tròn. Đạo Khâm chấm vào vòng tròn một điểm, rối gửi trả lại. Trung quốc sư nghe được chuyện này phê bình:

- Khâm sư hãy còn bị Mã sư mê hoặc.

(Thiền Thất dữ công án đích áo bí)

Mã Tổ thích đùa cợt người. Ông vẽ một vòng tròn gửi cho Đạo Khâm là đạo lý gì? Kỳ thực chẳng có đạo lý gì; chỉ là bình thường vẽ một cảnh giới tròn đầy cho Quốc Nhất. Quốc Nhất không ngờ đó là cái bẫy nên bị rơi vào. Ông Chấm 1 điểm vào vòng tròn là công phu của ông là chiếu cả bản lai diện mục. Nhưng điểm của ông còn bị vòng tròn bao vây. Ông chỉ chiếu chứ không thể hoạt. Trung quốc sư là người sáng mắt lợi khẩu nên bảo Khâm sư bị Mã sư mê hoặc. Thực ra cái bẫy của Mã sư đã bị Khâm sư khám phá, nhưng vẫn bị rơi vào. Trung quốc sư cũng vậy cũng ở trong bẫy nốt. Vòng tròn của Mã sư vẽ thiên vẽ địa, bất cứ ai cũng ở trong đó cả. nhưng ở trong đó đâu có sao? Chỉ cần thanh tịnh là được.

1279. Phùng trường tác hý

Khắc Cần lên giảng đường nói:

- Lửa, chẳng chờ mặt trời mọc mới nóng; gió chẳng đợi trăng lên mới mát, chân hạc dài, chân vịt ngắn, thiên nga trắng, quạ thì đen, mọi sự đều hiển lộ. Nếu lãnh hội ở mọi nơi đều làm chủ, gập cơ duyên đều là thiền chỉ, giống như nghệ sĩ giang hồ có mang theo gậy trúc phùng trường tác hý. Có hạng người ấy chăng?

(Bồ đề linh quang)

Vạn vật đều hàm thiền chỉ; mọi sự mọi nơi, mọi thời đều có thể tham ngộ; chỉ là nghệ sĩ giang hồ phùng trường tác hý ít thấy thôi.

1280. Gương cổ và thế giới

Tuyết Phong bảo đại chúng:

- Các ngươi biết không, nhận thức và đối tượng khế hợp nhau; nếu thế giới vuông tròn một thước thì gương cổ cũng vuông tròn một thước. Nếu thế giới vuông tròn một trượng thì gương cổ cũng vuông tròn một trượng.

Huyền Sa Sư Bị chỉ lò lửa hỏi:

- Cái này lớn chừng nào?

- Gương cổ cũng lớn cùng cỡ.

(Bồ đề linh quang)

Gương cổ (chỉ sự nhận thức) phản chiếu thế giới. Vạn sự vạn vật đều ở trong gương cổ.

1281. Phá chấp

Bắc Dã là vị trụ trì ở Vĩnh Bình Tự, lúc trẻ thích vân du bốn phương. Năm 20 tuổi trên đường hành cước ông gặp một người hút thuốc, 2 người kết bạn vượt qua đường núi. Đến một gốc cây 2 người ngồi nghỉ mệt. Người bạn đồng hành đưa điếu thuốc thuốc cho ông. Vừa mệt, vừa đói, Bắc Dã nhận lấy và hút vài hơi. Sau đó ông khen vị thuốc rất ngon. Người kia bèn tặng luôn ống điếu và một ít thuốc cho ông. Sau khi người bạn đồng hành đi khỏi, Bắc Dã nghĩ bụng “Hút thuốc thích thật nhưng sẽ làm trở ngại thiền định, ta phải ngưng ngay để khỏi tích ác thành tập”. Do đó ông ném bỏ ống điếu và thuốc hút. Ba năm sau, ông bắt đầu nghiên cứu kinh Dịch. Lúc đó vào mùa đông, ông rất cần áo ấm, bèn viết thư nhờ người mang đến lão sư ở cách xa cả trăm dậm. Mùa đông đã qua gần hết mà áo ấm vẫn chưa nhận được, cũng chẳng có thư tín gì cả. Bắc Dã bèn bói một quẻ thì biết thư mình chưa đến. Quả nhiên không lâu nhận được thư của sư phụ, trong thư không hề đề cập đến chuyện áo ấm. Bắc Dã kinh dị nghĩ bụng “Nếu Dịch học có tác dụng như thế sẽ hủy hoại khóa trình thiền học của ta.” Do đó ông lại bỏ sự nghiên cứu kinh Dịch. Năm 28 tuổi ông lại thích thư pháp và làm thơ, ngày càng tiến bộ và được lão sư khen ngợi. Ông lại nghĩ: “Nếu ta không đình chỉ ngay ta sẽ thành một nhà thi họa, hay một thi sĩ chứ không phải là một thiền sư nữa.”

(Nhất vị Thiền: Quyển Phong)

Bắc Dã viên tịch năm 1433 thọ 92 tuổi, suốt đời nỗ lực phá chấp tất cả mọi sự việc.

1282. Thiền gần

Huyện lệnh Thành Đô là Phạm Mỗ nghe nói Viên Ngộ Khắc Cần đến Thành Đô trú ở Chiêu Giác Tự, bèn đến xin thiền sư chỉ con đường Đạo. Viên Ngộ bảo ông tham câu của Mã Tổ “Không phải là tâm, không phải là Phật, không phải là vật” là ý nghĩa gì?

Phạm Mỗ tham cứu rất lâu nhưng chẳng được gì, khóc thưa với Viên Ngộ:

- Xin thầy phương tiện chỉ cho con đường nào khiến con hiểu được Thiền.

- Ở đây ta có một cách rất giản tiện ngươi chỉ cần nghĩ nó là cái gì, không là cái gì?

Phạm Mỗ cuối cùng khai ngộ thưa:

- Nguyên lai Thiền không ngăn cách chút nào, ở ngay bên cạnh.

(Bồ đề linh quang)

Thiền nói xa thì xa, nói gần thì gần. người cho là huyễn thì xa vạn lý, người biết bình thường thì ở ngay tâm.

1283. Chèo quậy sóng xanh, khó gập cá vàng

Một hôm Thuyền Tử dừng thuyền ở bờ, ngồi chơi. Có một vị quan nhân hỏi:

- Việc hàng ngày của hòa thượng là gì?

Thuyền Tử giơ mái chèo lên hỏi:

- Hiểu không?

- Không hiểu.

- Dùng mái chèo quậy sóng xanh, khó gập cá vàng.

(Bồ đề linh quang)

Chấp mê khó thấy chân Đạo, ngồi chơi (vô tâm) lại gần thiền cảnh.

1284. Báo danh khế ngộ

Lương Toại đến thăm Ma Cốc. Ma Cốc thấy ông tới giơ cuốc lên cuốc cỏ. Lương Toại đến chỗ cuốc cỏ. Ma Cốc không thèm nhìn ông trở về phòng phương trượng, đóng cửa lại. Ngày hôm sau Lương Toại lại đến. Ma Cốc vẫn đóng cửa. Lương Toại gõ cửa. Ma Cốc hỏi:

- Ai?

- Lương Toại.

Vừa báo danh xong, Lương Toại hốt nhiên lãnh ngộ, thưa:

- Hòa thượng đừng lừa con, nếu con không đến bái phỏng hòa thượng thì đã bị Phật điển, kinh luận lừa dối một đời rồi.

Ma Cốc mở cửa tiếp kiến.

Lương Toại về giảng xá nói với đại chúng:

- Những gì các ngươi biết ta đều biết, cái ta biết các ngươi không biết.

(Bồ đề linh quang)

Tự báo danh, đột nhiên phát hiện tự ngã, nhận thức tự ngã dẫn đến đốn ngộ.

1285. Con chó có Phật tánh không?

Trong công án “Con chó có Phật tánh không?” (Xem công án 1020), Vô Môn có bài kệ:

狗 子 佛 性

Cẩu tử Phật tánh

全 提 正 命

Toàn đề chánh mạng

才 涉 有 無

Tài thiệp hữu vô

喪 身 失 命

Táng thân thất mạng

Con chó Phật tánh

Nêu trọn chánh lệnh

Vừa nói có không

Vùi thây mất mạng.

(Hân Mẫn dịch)

- Chữ vô giống như kiếm sắc chặt đứt hai bên (hữu, vô) siêu việt chân không diệu hữu xuyên suốt 48 tắc công án (trong Vô Môn Quan), như là lệnh bài vô tự, như quan tướng quân (Quan Vân trường) qua 5 ải chém 6 tướng, không qua thì không ngừng.

(Dương Tân Anh)

- Con chó, Phật tánh, vô là một. Khi trả lời vô, Triệu Châu đã vượt lên khỏi thế giới nhị nguyên của khái niệm.

(Yamada)

1286. Đầu sào trăm trượng

1- Một ông tăng hỏi thiền sư về công án “Đầu sào trămtrượng’ làm sao bước được bước nữa? (Xem công án 275), thiền sư kêu:

- A!

Ông tăng tức thời khai ngộ.

2- Một ông tăng được thiền sư cho công án ‘Đầu sào trăm trượng, làm sao bước bước nữa? Ông tham cứu 3 năm vẫn chưa ngộ. một hôm cưỡi lừa đi ngang 1 cây cầu độc mộc, không để ý, người và lừa đều rơi xuống sông. Do đó mà ông ngộ:

- A! Nguyên lai đầu sào trăm trượng làm sao bước bước nữa là vậy!

(Sinh hoạt thiền)

Trèo được 99 trượng rồi lên đến 100 trượng không phải là dễ. Lên đến nơi rồi không chịu buông tay mà nắm chắc lấy đầu sào làm sao bước bước nữa? Phải buông bỏ tất cả, ngay cả sinh mạng thì mới bước được bước nữa. Có ông tăng hỏi sư phụ:

- Thế nào là đại ý Phật pháp?

- Là chỗ ngươi bỏ thân mạng.

Là cũng ý này: tất cả đều là không, không được chấp bất cứ một cái gì dù cái chấp đó là mạng sống, là Phật, là pháp thì mới được hoàn toàn giải thoát.

1287. Lưỡi người sống trong miệng người chết

Có ông tăng hỏi Quy Nhân:

- Không nêu lên câu hỏi mà tự nói, làm sao lý giải?

- Lưỡi người sống trong miệng người chết.

- Không biết người nào có thể lãnh hội.

- Con trâu không sừng.

(Bồ đề linh quang)

Người nói có miệng nhưng vô tâm, người ngộ hỗn nhiên viên dung.

1288. Nhà ngươi tự có con cháu

Lúc Pháp Đăng là trụ trì Lam Viện, Đạo Tề là chủ quản kinh tạng. Một hôm Đạo tề đứng hầu một bên, Pháp Đăng bảo ông:

- Tạng chủ, công án ‘Ý tổ sư từ Tây sang’ ngươi hiểu sao?

- Chẳng Đông, chẳng Tây.

- Còn chưa thấm tới bờ.

- Con chỉ hiểu vậy, còn hòa thượng thì sao?

- Nhà ngươi tự có con cháu.

Đạo Tề ngộ ngay ý chỉ.

(Bồ đề linh quang)

Nhà ngươi tự có con cháu, nhà mình (tâm) phải nên coi sóc.

1289. Con lừa

Ích Châu Tông Mục thượng đường, có một ông tăng giơ tay nói:

- Hòa thượng là một con lừa.

- Ta bị ngươi cưỡi.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

Tâm cảnh đã triệt để an nhiên kiên cố như thành lũy thì không có ngoại lực nào có thể công phá được.

1290. Bốn lời nguyện lớn

Bạch Vân Thủ Đoan thượng đường nói:

- Ông già Thích ca có 4 lời nguyện lớn: “Chúng sinh vô biên thề nguyện độ, phiền não vô biên thề nguyện đoạn, pháp môn vô biên thề nguyện học, Phật Đạo vô biên thề nguyện thành.” Pháp Hoa cũng có 4 lời nguyện lớn: “Đói thì ăn, mệt thì ngủ, lạnh mặc thêm áo, nóng thích gió mát thổi”.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

Người xuất gia phải giữ giới luật. Sinh hoạt hàng ngày bị câu thúc như cử chỉ phải nghiêm trang v . v . Đó là giai đoạn còn đang tu Thấy núi chỉ là núi. Khi đã ngộ rồi thấy núi lại là núi, sinh hoạt cứ tùy duyên không bị vật ngoại nhiễu loạn, tự do vô ngại.

1291. Thiền của Lão bà

Ma Cốc, Bảo triệt, Nam Tuyền cùng hai ba người nữa đến yết kiến Kinh Sơn Đạo Khâm. Trên đường gập một bà lão. Ma Cốc hỏi:

- Đến Kinh Sơn đi lối nào?

- Cứ đi thẳng.

- Phía trước nước sâu có qua được không?

- Chân chẳng ướt nước.

- Sao bờ trên lúa tốt, bờ dưới lúa xấu vậy?

- Đều bị cua ăn hết.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

Học Thiền phải chuyên cần tinh tấn đừng sợ này sợ nọ thì mới có hy vọng thành công. Ở đây bà lão là một tác gia, bà dùng lối chơi chữ để ngụ ý. Trong tiếng Tầu con cua là “bàng giãi”. Tiếng đồng âm của bàng là bàng vụ là bị cảnh nhiễu loạn, của giãi là giãi đãi là lười, sợ khó mà lui.

1292. Pháp thân thanh tịnh

(Đàn Kinh)

Vạn sự, vạn vật đều do tự tánh mà sinh. Nếu nghĩ thiện thì làm điều thiện; nghĩ ác thì làm điều ác. Nhưng tự tánh vốn thanh tịnh như mặt trời bị mây đen che đi; bên trên là sáng, bên dưới là tối. Chỉ cần gió thổi mây tan: mặt trời lại hiện ra chói lọi. Mặt trời là tự tánh thanh tịnh, mây đen là vọng niệm, gió là trí huệ.

1293. Hư không không so sánh được

Có ông tăng hỏi Cảnh Huyền:

- Người thông ngộ triệt để thì thế nào?

- Hư không không so sánh được.

- Thế nào là pháp thân thanh tịnh?

- Trâu trắng phà ra tuyết, gà ác cưỡi ngựa ô.

(Bồ đề linh quang)

Đối với người triệt ngộ tất cả đều viên dung, trắng, đen đều thông suốt.

1294. Xem múa rối

Một hôm ngũ tổ Pháp Diễn bảo đại chúng:

- Hôm qua lão tăng vào thành thấy đám múa rối bèn lại xem, thấy các con múa rối diễn rất sinh động. Quan sát kỹ mới biết có người ở sau màn giật giây. Lão tăng không nhịn được cười hỏi:

- Trưởng sử tánh gì?

Không ngờ ông ta nói:

- Lão hòa thượng xem kịch thì cứ việc xem, còn hỏi tánh làm gì?

Lão tăng bị câu nói này không lời đáp lại được. Các ngươi có thể đáp thay cho ta không? Hôm qua ta ở đó bị thua thiệt hôm nay ở đây bù lại được rồi.

(Bồ đề linh quang)

Người sau màn chỉ tự tánh. Mọi hành động của con người đều như con rối, do tự tánh điều khiển. Tự tánh phải thể nhận, không thể dùng lời mà tả được.

1295. Cuốn chiếu

Một hôm Mã Tổ Đạo Nhất thăng đường. Đại chúng tụ lại để nghe pháp. Bách Trượng cuốn chiếu. Mã Tổ bèn xuống tòa giảng.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

Đại Đạo lìa ngôn ngữ, văn tự cho nên không cần phải nói.

1296. Ta không phải là ống loa

Có một học tăng đến bái phỏng Thiết Chu, yêu cầu Thiết Chu giảng cho ông nghe Lâm Tế Lục .

- Ngươi tìm lầm người rồi, muốn nghe Lâm Tế Lục, tốt nhất là hãy đến Viên Giác Tự kiếm Hồng Xuyên.

- Không, con đã nghe Hồng Xuyên giảng rồi. Nghe nói thầy là truyền nhân của Trích Thủy hòa thượng, con muốn nghe thầy giảng. Thiết Chu chối từ hai ba lần không được đành dẫn học tăng ra luyện võ trường cùng luyện võ. Hai người luyện đến đổ mồ hôi hột mới ngưng. Thiết Chu dẫn ông tăng trở lại pháp đường.

- Thế nào ta giảng Lâm Tế Lục ra sao?

Ông tăng ngạc nhiên không thốt ra lời. Thiết Chu nhắc lại câu hỏi, ông tăng bất đắc dĩ đáp:

- Lâm Tế Lục của thầy chỉ là một bản kiếm phổ sao?

- Ta là kiếm khách, do đó ta chỉ đề xướng kiếm đạo. Ta tuy cùng Trích Thủy học Thiền nhưng ta không phải là ống loa.

- Nói vậy thì chư tổ xưa nay truyền pháp truyền tâm đều là ống loa cả sao?

- Truyền pháp, truyền tâm là truyền pháp truyền tâm, truyền loa là truyền loa.

(Tinh Vân thiền thoại)

Không phải là loa truyền, đó là phong cách đặc biệt của thiền sư. Nói đi nói lại chỉ là thiền vẹt không phải là truyền pháp truyền tâm. Phàm học thiền lý phải tự mình tiêu hóa trước, sau đó mới nói ra lời.

1297. Chân không diệu hữu

Ngọc Tuyền theo học lâu ngày với Viên Ngộ Khắc Cần cùng Đại Huệ Tông cảo là đồng môn; tự nhận mình đã khai ngộ, không còn nghi hoặc nữa. Do đó bắt đầu giảng dạy Phật pháp. Các học tăng đổ xô tới tham học rất đông. Đại Huệ biết ông chưa triệt ngộ sợ ông chỉ lầm cho người sau, bèn viết thư bảo ông đến gập. ngọc Tuyền do dự được mất, không vội trả lời ngay. Đại Huệ bèn viết bảng ngoài cửa bảo cho tứ chúng hay. Ngọc Tuyền bất đắc dĩ phải đến gập Đại Huệ. Sau khi khảo nghiệm bèn trách:

- Kiến giải của ông như vậy mà dám xưng là pháp từ của lão sư Viên ngộ sao?

Ngọc Tuyền do đó trở về phòng tham cứu. Một hôm đến tham Đại Huệ, Đại Huệ hỏi:

- Ta muốn có một người không hiểu thiền làm quốc sư.

- Đệ có thể làm quốc sư.

Đại Huệ hét lớn đuổi ra. Sau đó, không lâu Đại Huệ bảo ông:

- Chỗ ngộ cũa Hương Nghiêm không phải ở nơi hòn đá văng vào gốc tre, chỗ ngộ của Câu Chi không phải ở đầu ngón tay .

Ngọc Tuyền nghe rồi, hốt nhiên thông đạt thiền pháp, lúc đó mới là triệt ngộ.

Một hôm, Đại Huệ lên toà giảng nêu lên công án Vân Môn giơ gậy lên thị chúng. Bỗng giơ gậy lên bảo:

- Gậy không thuộc hữu, không thuộc vô, không thuộc ảo, không thuộc không. Dộng gậy xuống một cái, nói tiếp:

- Phàm phu, nhị thừa, duyên giác, Bồ tát đều hướng về chỗ đó, tùy theo căn tánh mình mà có thọ dụng, còn đối với nạp tăng muốn làm, không thể làm. Muốn tọa không thể tọa tiến lên một bước bị gậy làm lạc đường; lùi lại một bước bị gậy xuyên qua lỗ mũi. Hãy cùng gậy tương kiến nếu không sang năm lại có gậy khác làm náo loạn gió xuân, chính lúc đó phải làm sao?

Nói rồi xuống tòa bảo Ngọc Tuyền lên tòa giảng khai thị cho đại chúng.

Ngọc Tuyền nói:

- Lời hoà thượng vừa nói giống như cá mắc trong đầm, chim bệnh trong khóm lau, còn ta không như vậy.

Nói rồi giơ gậy lên:

- Gậy có thể Hữu, có thể Vô, có thể Ảo, có thể Không, phàm phu, nhị thừa, duyên giác, Bồ tát (dộng gậy xuống) hướng về chỗ đó. Còn như nạp tăng như rồng gặp nước, như hổ tựa non, muốn đi là đi, muốn ngồi là ngồi, tiến một bước thì càn khôn chấn động, lùi một bước thì cỏ rạp gió đi, nên nói không tiến, không lui làm gì?

Rất lâu lại thêm:

- Lúc nhàn, cầm kinh đứng dưới gốc tùng, cười hỏi khách tử đâu tới?

(Nhất vị Thiền: Quyển Nguyệt)

Hai đoạn pháp trên, Đại Huệ giảng chân không, Ngọc Tuyền giảng diệu hữu. Đại Huệ không thể không lau mắt cho vị đầu sào trăm trượng Ngọc Tuyền. Chưa ngộ mà nói ngộ, nếu không phải là ngu si thì là tự cao tự đại. người sáng mắt chỉ cần hai ba lời là hồ ly đã lòi đuôi cáo. Ngọc Tuyền do Đại Huệ chỉ thị nhận thức lại chính mình nên đã giác ngộ.

1298. Gia Cảnh

Một ông tăng hỏi Hoằng Thông:

- Gia cảnh thầy thế nào?

- Cả người không đáng 5 phân tiền.

- Thật nghèo quá.

- Đời xưa đều vậy.

- Làm sao tiếp dẫn người học?

- Thấy gia cảnh giầu có còn là nghèo.

(Bồ đề linh quang)

Nghèo chỉ tánh “Không”.

1299. Nhàn thần dã quỷ

Phần Dương Thiện Chiêu một hôm bảo chư tăng:

- Hôm qua ta nằm mộng thấy cha mẹ đã qua đời muốn ta cúng vàng mã và rượu thịt. Ta thấy khó chịu đành phải theo phong tục mà mua đồ cúng tế.

Cúng tế xong Phần Dương một mình, một chiếu uống rượu ăn thịt không coi ai vào đâu. Chư tăng coi không được chỉ trích:

- Hôm nay chúng tôi mới biết nguyên lai ông chỉ là một hòa thượng rượu thịt, làm sao có tư cách làm đạo sư chúng tôi.

Nói rồi cả bọn thu dọn hành trang bỏ đi. Chỉ còn lại 6, 7 người như Thạch Sương Sở Viên, Đại Ngu Thủ Chi v . v . là không đi. Bọn họ sau này đều trở thành những đại thiền sư.

Phần Dương cảm khái than:

- Chỉ tốn chút rượu thịt, vàng mã đã đuổi đi bao nhiêu nhàn thần dã qủy.

(Bồ đề linh quang)

Thiền không giảng cứu hình thức. Nếu bị cành lá che khuất mà không thấy cây lớn thì làm sao vào thiền.

1300. Ý chỉ Hoàng Mai

Có ông tăng hỏi Lục tổ:

- Người nào nhận được ý chỉ của Hoàng Mai?

- Người hiểu Phật pháp.

- Hòa thượng nhận được không?

- Ta không được.

- Vì sao hòa thượng không được?

- Ta không hiểu Phật pháp.

(Thiền thất dữ công án đích áo bí)

Ý chỉ Hoàng Mai là chỉ sự truyền pháp. Ai cũng biết y bát đã được Hoàng Nhẫn trao cho Huệ Năng. Ý chỉ Hoàng Mai đương nhiên là Lục tổ thể hội. Câu hỏi của ông tăng là một cái bẫy, Lục tổ thuận mồm chỉ thẳng, hiện tiền viên mãn, không chỗ quái ngại. Chỉ cần hiểu Phật pháp là được ý chỉ Hoàng Mai. Thiền là hiện thành, hiện tiền, không có gì là bí mật cả như mọi người đều được hưởng ánh mặt trời. Câu “Ta không hiểu Phật pháp” thật là cao minh. Có người hiểu Phật pháp liền bị rơi vào Phật pháp. Thích Ca Mâu Ni giảng pháp 49 năm nhưng không nói một lời. Lục tổ lấy Phật pháp đánh răng, xúc miệng, ngày ngày đều dùng há chẳng hiểu Phật pháp? Không có diệu pháp nào để được thì mới được A Nậu Đa la Tam Miệu Tam Bồ Đề. Muốn được cảnh giới đó thì phải có chỗ khẳng định. Do đó Lục tổ nói không có diệu pháp nào để được, ta không hiểu Phật pháp.

1301. Gió nhẹ thổi qua rặng tùng. Lại gần nghe mới rõ.

(Hàn Sơn Thi)

Đối với người thường thì người nghe (chủ thể ) và gió nhẹ (đối tượng) là hai, nhưng đối với thiền giả thì chỉ là một. Vì vậy ‘lại gần’ là chủ thể sáp lại đối tượng cho đến khi hòa với nó làm một. Đó là quá trình vô tâm tự nhiên. Lấy vô tâm mà nghe, tiếng gió chính là tự kỷ. Đó là tự tha bất nhị vậy. Phương thức ‘lại gần’ này trong thiền học gọi là ‘sự tùng vấn tùng, sự cúc thính cúc’.

1302. Chân tâm bất muội

Mộng Song quốc sư từng làm thầy của 7 triều Hoàng đế. Thọ nhiều ân điển của triều đình, cũng được tín đồ và dân chúng ngưỡng mộ. Trên đường vào kinh đi ngang Diệu Tâm Tự liền vào bái phỏng Quan Sơn. Quan Sơn nghe tin Mộng Song tới vội khoác chiếc cà sa rách nát chạy vội ra cửa nghinh đón. Hai người chuyện trò rất cao hứng. Tự viện của Quan Sơn rất nghèo không có gì để tiếp đãi quốc sư. Quan Sơn bất đắc dĩ lấy mấy phân tiền kêu thị giả mua vài cái bánh nướng cung dưỡng quốc sư. Quốc sư cảm kích tâm ý của Quan sơn không khách khí ăn hết bánh rồi đi. Bình thường Mộng Song vào cung đều có nhiều tùy tòng theo hầu. Một hôm, trong cung có chiếu mời, Mộng Song đi kiệu ngang qua Diệu Tâm Tự, thấy Quan Sơn đang cầm chổi quét lá, gom lại một đống để dành để nấu bếp, liền bảo thị giả:

- Tông môn ta bị Quan Sơn đoạt mất rồi.

Quan Sơn mỗi khi đến bái phỏng Mộng Song đều tại khe suối trước cổng chùa rửa chân cẩn thận để khỏi làm lấm bẩn Thiên Long Tự. Về sau Mộng Song sai các học tăng để một tảng đá bằng phẳng ở bên bờ suối để cho Quan Sơn dễ dàng rửa chân. Quan Sơn biết chuyện này than rằng:

- Quốc sư quả thật là quốc sư, tông phong của ông so với tảng đá này còn cứng hơn nhiều.

Hiện tảng đá này còn được giữ ở Đại Long Viện ở Diệu Tâm Sơn.

(Tinh vân thiền thoại)

Phật pháp phải cung kính mà cầu, trong sinh hoạt mà tu. Quan Sơn thi hành triệt để, tự mình quét sân chùa, dùng lá quét để thổi nấu là tiếc phúc, khi bái phỏng đều rửa chân sạch sẽ là tôn kính chẳng trách được quốc sư khen ngợi.

1303. Lãnh hội học nhân

Có ông tăng hỏi Duyên Đức:

- Thế nào là tâm của cổ Phật?

- Nước, chim, cây, rừng.

- Học nhân chẳng lãnh hội.

- Vậy, hãy lãnh hội học nhân đi!

(Bồ đề linh quang)

Thiền sư coi ‘tâm của cổ Phật’ cũng giống như nước, chim cây, rừng, đều là hư ảo, chỉ có người học tự ngộ mới thật sự là Thiền đạo

1304. Một giọt cũng không hưởng được

Trí Thường và Nam Tuyền cùng hành cước. Một hôm định chia tay, đun trà rồi Nam Tuyền hỏi:

- Lúc trước cùng sư huynh thương lượng, ngữ cú đều đã biết. Về sau nếu có người hỏi ngộ đạo chuyện lớn làm sao đáp?

- Khoảng đất này nên cất am.

- Chuyện cất am sau này sẽ nói, còn chuyện lớn ngộ đạo phải làm sao?

Trí Thường đạp đổ siêu trà đứng dậy. Nam Tuyền hỏi:

- Sư huynh đã uống trà, đệ còn chưa uống mà?

- Nếu nói vậy, một giọt trà cũng không hưởng được.

(Bồ đề linh quang)

Xét sự lý đến cùng chỉ là dung tục, càng uống trà lại càng hồ đồ.

1305. Hãy còn một quyết

Liễu Đường Chân Giác là người kinh đô Đại Hòa. 17 tuổi xuất gia. 23 tuổi tham học Đại nguyên Tông Chân mà đại ngộ. 40 tuổi đi thuyền sang Trung Quốc tham học. Thuyền đi chưa được bao lâu, khi ra đến biển lớn bỗng nhiên gập sóng to gió mạnh. Mọi người trên thuyền đều thất kinh rối loạn, chỉ riêng có Liễu Đường bình tĩnh đoan tọa niệm danh hiệu Quán Thế Âm. Tiếng niệm Phật của Liễu Đường làm mọi người bình tĩnh trở lại, nhiều người cùng niệm với ông; tiếng niệm Phật át cả tiếng sóng gió. Khi thuyền bình yên cập bến, mọi người trên thuyền đều tôn ông là Phật sống. Liễu Đường tiếp dẫn học nhân thường dùng câu ‘Vạn pháp trở về một, một trở về đâu’ làm cơ dụng (Xem công án 1040). Một hôm một học tăng hỏi về Động Sơn ngũ vị quyết (Xem công án 505). Liễu Đường giảng cặn kẽ, rồi hỏi:

- Hiểu rõ chưa?

- Con hiểu rồi!

- Tốt lắm! Nhưng ngoài ngũ vị quyết ra còn một quyết ngươi có hiểu không?

Ông tăng không biết làm sao trả lời. Liễu Đường bảo:

- Quyết này ngươi phải ghi nhớ, khi đến mọi nơi tham học không thể bảo cho người biết ngươi nghe giảng ngũ vị quyết ở nơi ta.

(Tinh vân thiền thoại)

Chẳng nên tùy tiện lấy ống loa là một quyết để chỉ sự sử sự. Ngạn ngữ cũng có câu ‘thị phi chỉ là do lắm mồm’. Người ăn mật, ngọt nhạt thế nào chỉ mình biết, không thể dùng lời diễn hết ý.

1306. Uy đức và chiết phúc

Thời Nam Bắc Triều, Tăng Trù trú ở Tung Sơn. Trong chùa tăng chúng khoảng trăm người hàng này thường dùng nước suối từ một hốc đá phun ra. Một hôm có một người đàn bà mặc quần áo rách rưới, hôi hám, tay cầm một cái chổi ngồi trên tảng đá trên suối nước, nghe tăng chúng tụng kinh. Mọi người coi bà ta là người phong cùi đồng hô đuổi bà ta đi. Bà ta thấy vậy rất tức giận dùng chân đạp vào suối nước. Suối nước lập tức khô cạn, bà ta cũng không thấy đâu nữa. Lúc đó mọi người đều kinh sợ, biết đã gây họa rồi, bèn đem sự tình kể cho Tăng Trù nghe. Tăng Trù mặt lộ tươi cười ra ngoài chùa miệng hô lớn tiếng ba lần:

- Ưu bà di! Ưu bà Di! Ưu bà di! (người phụ nữ học Phật tại gia)

Nguời đàn bà bèn xuất hiện. Thiền sư bảo bà ta:

- Chư tăng đang hành đạo, bà nên hộ trì, đừng gây rối.

Người đàn bà sẽ đạp chân vào suối, suối lại tuôn nước ra. Lúc đó đại chúng đều cảm kích uy đức thần dị của thiền sư. Về sau Tề Văn Tuyên Đế mỗi khi làm xong quốc sự đều dẫn vài vệ sĩ đến gập thiền sư hỏi đạo. Thiền sư cứ mặc Tuyên Đế đến đến, đi đi không hề đưa đón một lần. Chúng đệ tử hỏi:

- Bạch thầy, bệ hạ mỗi lần giáng lâm lễ Phật, đối với việc hoằng dương Phật pháp đều rất lợi ích. Thầy không đưa đón sợ người ta dị nghị.

- Lúc trước Tân Đầu Lư đón vua 7 bước, làm cho vua bị thọ nạn 7 năm. Ta tuy đức không dám sánh với người khác nhưng cũng không thể chiết phúc của Hoàng thượng.

(Tinh vân thiền thoại)

Lấy con mắt phàm mà nhìn thì Tuyên đế là quốc vương, nhưng ở chân lý thì Tăng Trù là pháp vương đương thời. Quốc vương và Pháp vương ai đáng quý hơn? Trước Tăng Trù không lâu Đông Tán Huệ Viễn đề xuất ‘Sa môn chẳng kính Vương giả’. Ông lý luận ‘cà sa không phải là phẩm phục của triều đình, y bát chẳng phải là dụng cụ của nhà chùa sao?’

Tăng Trù không đưa đón vua cũng là ý đó.

1307. Ý Tổ Sư

1- Một ông tăng hỏi Tam Bình:

- Tam thừa thập nhị phần giáo con không nghe, nhưng thế nào là ý tổ sư từ Tây sang?

- Phất tử lông rùa, trụ trượng sừng thỏ, đại đức chứa ở đâu?

2- Một ông tăng hỏi Phục Long:

- Ý tổ sư từ Tây sang là sao?

- Sao ngươi không thấy ngứa vậy?

3- Một ông tăng hỏi Long Vân:

- Ý tổ sư từ Tây sang là sao:

- Đêm qua mất trâu trong chuồng.

4- Một ông tăng hỏi Triệu Châu:

- Ý tổ sư từ Tây sang là sao?

Triệu Châu gõ vào chân thiền sàng.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

1308. Ý Tào Khê

Có ông tăng hỏi Mục Châu Trần Tôn Túc:

- Ý Tào Khê là gì?

- Lão tăng thích sân, không thích hỷ.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

1309. Đại ý Phật pháp

1- Có ông tăng hỏi Thần Đăng:

- Thế nào là đại ý Phật pháp?

- Ngồi thuyền sắt trên không, sóng bủa quanh đỉnh núi.

2- Có ông tăng hỏi Linh Vân Chí Cần:

- Đại ý của Phật pháp là gì?

- Việc lừa chưa đi, việc ngựa đã tới.

- Con không hiểu.

- Ban ngày khó gập tinh linh.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

1310. Đệ nhất nghĩa

Có ông tăng hỏi Nam Thiền Khế Phiên:

- Thế nào là đệ nhất nghĩa?

- Sao không hỏi đệ nhất nghĩa?

(Thiền ngoại thuyết thiền)

1311. Chư Tổ truyền gì?

1- Có ông tăng hỏi Sơn Huy:

- Tổ tổ tương truyền, họ truyền cái gì?

- Ngươi hỏi ta, ta hỏi ngươi

2- Có ông tăng hỏi Nam Tuyền:

- Tổ tổ tương truyền, họ truyền cái gì?

- Một, hai, ba, bốn, năm.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

1312. Đường đi lên

Có ông tăng hỏi Trường Sa:

- Thỉnh thầy chỉ cho con đường đi lên.

- Một lỗ kim, 3 thước chỉ.

- Làm sao hiểu đây?

- Vải Ích Châu, lụa Dương Châu.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

1313. Vì người

Một ông tăng hỏi Kim Luân Khả Quán:

- Theo tông thừa làm sao để vì người?

- Hôm nay ta chưa uống trà.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

1314. Chính mình

Có ông tăng hỏi Phúc Khê:

- Thế nào là chính mình?

- Ngươi hỏi gì?

(Thiền ngoại thuyết thiền)

1315. Căn nguyên của pháp

Một ông tăng hỏi Tuyết Nhạc:

- Thế nào là căn nguyên của Pháp?

- Tạ ơn chỉ thị.

(Thiền ngoại thuyết thiền)

Từ 1307 đến 1315: các câu đáp đều không ăn khớp với câu hỏi. Hỏi một đằng, trả lời một nẻo, mục đích là để phá trừ tri kiến.

1316. Tham thiền pháp khí

Pháp Viễn Viên Giám lúc chưa chứng ngộ cùng Thiên Y Nghĩa Hoài nghe nói thiền phong của thiền sư Quy Tỉnh rất cao, cùng chúng bạn tất cả 8 người đến tham phỏng Quy Tĩnh. Lúc đó là mùa đông, tuyết rơi tơi bời. Quy Tĩnh vừa gập mặt là chửi rủa đuổi đi. Mọi người không chịu đi. Quy Tĩnh bèn lấy nước tạt, quần áo mọi người đều bị ướt. 6 người trong bọn không nhịn được, đều tức giận bỏ đi, chỉ có Pháp Viễn và nghĩa Hoài là quỳ mãi không đi. Không lâu Quy Tĩnh lại ra hét lớn:

- Các ngươi sao còn chưa đi? Chẳng lẽ đợi ta đánh cho vài gậy?

Pháp Viễn thành khẩn thưa:

- Chúng con 2 người từ ngàn dậm lại tham học, há vì một gáo nước tạt mà đi sao? Cho dù có dùng gậy đánh chúng con cũng không đi.

Quy Tĩnh bất đắc dĩ nói:

- Nếu thật đến tham thiền thì hãy đi quải đơn đi (quải đơn hay quải đáp là treo áo và túi đựng bát ở góc tăng phòng; ý là chấp nhận cho tạm trú).

Pháp Viễn quải đơn rồi từng giữ chức Điển tọa (nấu cơm). Có một lần chưa bẩm báo đã nấu cháo ngũ vị cung dưỡng đại chúng. Quy Tĩnh khi biết chuyện này rất tức giận:

- Lấy đồ của thường trú mà tư cúng đại chúng, ngoài việc phạt đánh đòn còn phải bồi hoàn phí dụng.

Nói rồi đánh Pháp Viễn 30 gậy, tịch thu y bát để trừ vào tổn thất. Sau đó đuổi Pháp Viễn ra khỏi chùa. Pháp Viễn tuy bị đuổi ra khỏi chùa nhưng không đi, mỗi ngày đều ngủ ở hành lang. Quy Tĩnh biết chuyện lại bảo:

- Hành lang cũng là công sở của thường trú, ngươi ngủ ở đó cũng phải trả tiền.

Nói rồi sai người tính tiền phòng. Pháp Viễn vẫn không tỏ vẻ khó chịu, vào phố tụng kinh cho người để kiếm tiền trả. Sau đó không lâu, Quy Tĩnh bảo đại chúng:

- Pháp Viễn quả thật là tham thiền pháp khí.

Bèn sai thị giả mời Pháp Viễn vào pháp đường, trước mặt đại chúng trao cho pháp y, đặt hiệu là Viên Giám.

(Tinh Vân thiền thoại)

Phù Sơn Pháp Viễn, chỗ đắc lực một đời là vì pháp nhẫn nại. Quy Tĩnh không cho ông quải đơn, mắng ông, đánh ông, lấy nước lạnh tạt ông, thậm chí bắt ông bán áo, mền để bồi thường, dù ngủ ở hành lang cũng bị tính tiền, đều không làm ông bỏ tâm nguyện, cho nên không lạ gì sau đó Quy Tĩnh tán thán ông.

Các học giả ngày nay gọi là tham học, nếu đãi ngộ ăn ở không tốt liền tức khắc bỏ đi, nếu không đủ lễ lạc liền phẫn hận bỏ đi, nếu so với Pháp Viễn thật đáng hổ thẹn.