Những Đóa Hoa Thiền - Q3

1732. Đầu gậy trăm trượng bước thêm bước nữa

Tông Phong là tổ sư khai sơn Đại Đức Tự. Mới đầu cắt tóc xuất gia ở Vạn Thọ Tự, chăm chỉ học tập Phật pháp, sau khi ngộ rồi lại theo thiền sư Thiệu Minh khắc khổ ma luyện. Thường các vị thiền sư giác ngộ rồi thì ở lại chùa giáo hóa đồ đệ, nhưng Tông Phong thì lại lìa Vạn Phật Tự. Ông ẩn cư ở Vân Cư Am cùng sinh hoạt với bọn ăn mày ở Ngũ Đại Kiều và giảng Phật pháp cho bọn họ. Trải 20 năm như vậy, một hôm ông được Thiên Hoàng triệu kiến. Khi gập mặt, Thiên Hoàng bảo ông :

-Phật pháp vô biên không thể nghĩ bàn, một gã ăn mày đối tọa với Thiên Hoàng.

Ông trả lời ngay :

-Vương pháp không thể nghĩ bàn, Thiên Hoàng đối diện với Phật pháp.

Thiên Hoàng thấy Tông Phong đối với uy nghi của Hoàng Đế mà vẫn thản nhiên không hề khiếp phục thì rất kính phục.

(Danh Thiền Bách Giảng)

Đối với câu nói của Thạch Sương :

-Đầu gậy trăm trượng làm sao bước thêm bước nữa ?

Trường Sa trả lời :

-Đầu gậy trăm trượng, bước bước nữa

Đại thiên thế giới hiện toàn thân.

Đã leo tới đầu gậy là đã đạt ngộ. Ngộ đạo rồi nên tiến lên cảnh giới cao hơn là lìa đầu gậy bước vào thế giới hiện thực, một là để đào luyện đạo lực của mình, hai là để cứu độ chúng sanh. Sinh hoạt của thiền sư Tông Phong chính là như vậy. (Xem thêm công án 275).

1733. Không màng danh lợi

Khai sơn tổ sư của tông Tào Động Nhật Bản là Đạo Nguyên. Cả đời ông không hề chạy theo danh lợi. Khi Đạo Nguyên du học ở Trung Quốc, ngộ đạo rồi, từ biệt Như Tĩnh về nước. Như Tĩnh bảo :

-Phen này ông về Nhật Bản, tuyên dương Phật pháp, khai hóa dân tâm, đừng sống ở nơi thành thị, đừng thân cận các vị quan lớn, cứ sống ở nơi rừng sâu, núi thẳm mà dạy dỗ học trò.

Đạo Nguyên y lời dạy, trở về nước mới đầu cư ngụ ở kinh đô. Về sau danh tiếng càng cao bèn rời về làng Vũ Trị dạy học và hoàn thành tác phẩm Chánh Pháp Nhãn Tạng. Ông từng nói :

-Học tập Phật đạo là học tập chính mình. Học tập chính mình là quên đi chính mình, quên đi chính mình là chứng minh vạn pháp, chứng minh vạn pháp là thoát ly chính mình.

Danh càng cao thì càng nhiều phiền nhiễu, ông bỏ Vũ Trị di chuyển đến nơi xa xôi hơn, lập nên Vĩnh Bình Tự. Chính quyền Mạc Phủ vời ông đến Liêm Thương, ông vâng lời. Nửa năm sau ông lại trở lại Vĩnh Bình Tự. Trong khi ông vắng mặt đệ tử Huyền Minh nhận 2000 thạch do Mạc Phủ hiến tặng. Đạo Nguyên biết chuyện này rất tức giận, mắng đệ tử :

-Ông là đồ thối tha mới nhận tiền của người, tôi bình sinh chưa hề thuyết pháp vì danh hay lợi. Ông nghe theo lời của người quyền thế vọng cầu danh lợi là giặc của Phật.

Nói rồi đuổi Huyền Minh ra khỏi chùa, đoạn tuyệt quan hệ.

(Danh Thiền Bách Giảng)

1734. Một bài Thiền thi của Hoa Đình Thuyền Tử

天 尺 絲 綸 直 下 垂

Thiên xích ty luân trực hạ thùy

一 波 才 動 萬 波 隋

Nhất ba tài động vạn ba tùy

夜 靜 水 寒 魚 不 食

Dạ tĩnh thủy hàn ngư bất thực

滿 船 空 載 月 明 歸

Mãn thuyền không tải nguyệt minh quy.

Buông xuống dây câu dài ngàn thước

Một sóng vừa động, vạn sóng theo

Đêm tĩnh nước lạnh cá không đớp

Thuyền không chỉ chở ánh trăng gieo.

(Thiền Môn Khai Ngộ Thi)

1735. Linh hồn

Thiền sư Bạch Ẩn lúc nhỏ có lần bị một loại thiền bệnh là do tinh thần suy nhược mà ra. Lúc đó sư phụ ông bị bệnh liệt giường, ông phải túc trực hầu hạ bên mình. Ban ngày hầu hạ sư phụ, ban đêm tọa thiền niệm Phật. Trải mấy tháng trời như vậy, một hôm trong khi ngồi thiền ông thấy xuất hiện một đầu mèo to bằng bánh xe bò. Ông hoảng sợ, nhưng định tâm lại không thèm để ý đến nữa. Một lúc thì đầu mèo biến mất. Lại một hôm khác, đang ngồi thiền, ông bỗng thấy mình nhẹ bỗng, thấy mình bay khỏi Điền Vũ Thành, bay qua Năng dã sơn rồi dọc theo ven biển Ký Châu. Bạch Ẩn kinh hoàng hét lớn :

-Không thể thế được !

Tiếng hét này làm tâm ông trở lại bản thể. Bạch Ẩn liền hiểu rằng linh hồn là do ý niệm sinh ra.

(Danh Thiền Bách Giảng)

Khẳng định có linh hồn là thường kiến, phủ định có linh hồn là đoạn kiến. Thiền là vượt lên thường kiến và đoạn kiến, chỉ coi trọng hiện tại.

1736. Bài kệ của Đông Sơn Huệ Không

梁 魏 山 河 本 太 平

Lương ngụy sơn hà bản thái bình

無 端 容 此 老 狐 精

Vô đoan dung thử lão hồ tinh

九 年 皮 髓 分 張 盡

Cửu niên bì tủy phân trương tận

隻 履 空 棺 更 誑 人

Chích lý không quan cánh cuống nhân.

Đất nước Lương Ngụy vốn thái bình

Vô cớ lại chứa lão Hồ tinh

Chín năm chia hết da và tủy

Bỏ dép trong hòm dối chúng sanh.

(Thiền Môn Khai Ngộ Thi)

Đây nhắc lại tích Đạt Ma quẩy một chiếc dép về Tây, khi đi ngang qua ngọn Thông Lãnh thì gặp Tống Vân đi sứ trở về. Vân hỏi :

-Thầy đi đâu ?

-Tôi về Tây Phương.

Khi gặp vua, Vân kể lại câu chuyện trên, vua sai quật mả Tổ lên thì chỉ thấy một chiếc dép. (Xem thêm công án 442)

1737. Bài kệ của ni sư Vô Trước

殺 活 并 行

Sát hoạt tịnh hành

醍 醐 毒 藥

Đề hồ độc dược

是 賞 是 罰

Thị thưởng thị phạt

一 任 卜 度

Nhất nhậm bốc độ

Thi hành cứu, giết

Thuốc độc, đề hồ

Là thưởng hay phạt

Do ông tự lo

(Thiền Môn Khai Ngộ Thi)

Đây là phê bình câu nói của Đức Sơn :

Nói được hay không cũng đánh ông 30 gậy.

Dù đáp được hay không, Đức Sơn đều đánh. Vì sao ? Đây không phải là thưởng hay phạt mà là xem trình độ hư thực của ông tăng thế nào .

1738. Nhận giả làm chân

Một ông tăng hỏi Đầu Tử Đại Đồng :

-Mặt trời, mặt trăng chưa sáng, Phật và chúng sanh ở đâu ?

-Thấy lão tăng giận nói giận, Thấy lão tăng vui nói vui.

(Công Án Thiền Cơ)

Lời giải thích ở đây bổ túc cho lời giải thích ở công án 69. Chúng ta sống trong thế giới này thường nhận giả làm chân, cứ nhận rằng những gì mình nhìn thấy, nghe thấy là thật. Người chưa giác ngộ, Phật tánh bị vọng tưởng tập khí che lấp.

Thường trong thiền học người ta lấy mặt trời, mặt trăng, tinh tú để chỉ các thức 8, 7, 6 .

Khi mặt trời (8) sáng chỉ ánh sáng của trí tuệ hiển hiện, chiếu phá tất cả phiền não, tình kiến. Khi trăng (7) sáng thì tâm không vọng chấp, những chủng tử của A Lại Da Thức là thật mà lạc vào ảo cảnh. Khi tinh tú (6) sáng thì tâm không còn phân biệt ngoại cảnh nữa. Ba thức này tạo nên nghiệp lực của chúng ta. Vì vậy cần mặt trời, mặt trăng sáng để khống chế hành vi của thức thứ 6, vĩnh viễn thoát khỏi phiền não, chứng đắc vô thượng Bồ đề.

Giận là cái gì ? Chỉ là tướng bên ngoài. Nội tâm thiền sư có giận không ? Phật tánh như như bất động có giận không? Phật tánh không nổi giận, nổi giận là tập khí. Chúng ta thấy cổ tăng đại đức thường nổi giận để độ chúng sanh, kỳ thật nội tâm họ như như bất động. Cũng như trong công án này thấy lão tăng giận nói giận, vui nói vui, đó chỉ là nhìn quả không nhìn thấy nhân. Thể tánh của chúng ta là cái gì ? Là vô lậu công đức, có vô lậu công đức tướng làm sao có thể nổi giận ? Phiền não, tham, sân, si ? Không thể được ! Nhân vì si là không nhận thức được nhân quả. Thể tánh sao lại không nhận thức được nhân quả chứ.

1739. Bài kệ của Phật Huệ

出 門 便 是 太 忙 然

Xuất môn tiện thị thái mang nhiên

萬 里 無 來 未 得 圓

Vạn lý vô lai vị đắc viên

欲 識 山 家 門 去 路

Dục thức sơn gia môn khứ lộ

暮 煙 輕 鎖 綠 綿 綿

Mộ yên khinh tỏa lục miên miên

Cứ ra khỏi cửa là mịt mùng

Vạn dậm không đi, chuyện chẳng cùng

Muốn biết con đường ra khỏi cửa

Khói lam chiều nhẹ nhẹ vờn không.

(Thiền MônKhai Ngộ Thi)

Phật Huệ nhắc đến công án “ra cửa liền là cỏ.” (Xem công án 668)

1740. Bốn bà vợ

Một hôm, Đức Phật kể cho đại chúng nghe một câu chuyện cổ :

-Ngày xưa, có một vị phú thương có 4 bà vợ.

Bà thứ 1 : lanh lợi, đáng yêu, luôn ở bên cạnh.

Bà thứ 2 : do ông chiếm đoạt về, rất xinh đẹp.

Bà thứ 3 : giúp đỡ ông trong sinh hoạt.

Bà thứ 4 : vì suốt ngày đêm đôn đáo việc này việc nọ, ông ta hầu như quên hẳn sự tồn tại của bà này.

Một lần phú thương định đi xa, hành trình rất gian khổ. Ông định đem theo một bà vợ đi cho có bạn. Ông ngỏ ý với các bà.

Bà thứ 1 :

-Ông cứ đi đi, tôi không theo đâu !

Bà thứ 2 :

-Tôi bị ông chiếm đoạt về, không phải là tự nguyện, tôi không đi.

Bà thứ 3 :

-Tôi không chịu được gian khổ, cùng lắm đưa ông ra tới cổng thành thôi.

Bà thứ 4 :

-Dù ông đi đâu tôi cũng theo, vì tôi là vợ ông.

Do đó, ông đem bà thứ 4 theo.

Kỳ thật, phú thương là chúng ta. Bà thứ 1 là thân xác ta, khi chết ta không mang theo được. Bà thứ 2 là tiền bạc do ta kiếm về, sanh không mang đến, chết chẳng thể đem theo được. Bà thứ 3 là bạn bè. Bà thứ 4 là tự tánh.

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Tự tánh vĩnh viễn đi theo ta. Chúng ta phải gìn giữ tâm điền để cho sự sinh hoạt trở về thuần phác.

1741. Bài kệ của Thảo Đường :

不 是 心 兮 不 是 佛

Bất thị tâm hề bất thị Phật

黃 檗 喚 出 是 何 物

Hoàng Bá hoán xuất thị hà vật

裴 公 從 此 認 虛 名

Bùi công tòng thử nhận hư danh

天 下 納 僧 跳 不 出

Thiên hạ nạp tăng khiêu bất xuất.

Chẳng phải tâm hề, chẳng phải Phật

Hoàng Bá gọi là vật gì à ?

Bùi công từ đó nhận tên ấy

Nạp tăng thiên hạ đố nhẩy ra.

Thảo Đường nhắc đến công án đặt tên tượng Phật của Bùi Hưu.

(Xem công án 607)

1742. Sanh tử

Một ông tăng hỏi Mật thiền sư :

-Xin hỏi thầy ý nghĩa sanh tử ở chỗ nào ?

-Ông sanh lúc nào, chết lúc nào ?

-Con không hiểu ý thầy.

-Nếu không hiểu thì chết đi coi thử !

(Danh Thiền Bách Giảng)

Nghe nói Bạch Ẩn có nói :

-Chúng sanh nếu không muốn chết, hiện tại hãy chết thử coi, đã chết một lần rồi thì sẽ không chết nữa.

Chúng ta thường phân sanh tử ra làm 2, coi mỗi thứ là một trạng thái, kỳ thật đó chỉ là bề ngoài. Thiền pháp khuyên chúng ta phải chú ý xem trong sanh có tử để vượt lên cảnh giới sanh tử.

1743. Ý Tổ sư từ Tây sang

Một ông tăng hỏi Khánh Chư :

-Thế nào là ý Tổ sư từ Tây sang ?

-Một phiến đá trong không ?

Ông tăng lạy, sư hỏi :

-Ông hiểu không ?

-Dạ không !

-May mà ông không hiểu, nếu không tôi đã đánh vỡ đầu ông rồi !

(Công Án Thiền Cơ)

Công án “Ý Tổ sư từ Tây sang” là một công án mà các ông tăng mới học, không ai là không tham. Bởi vì mới học nên không biết 3 nghiệp : thân, khẩu, ý làm sao tu, làm sao dứt. Thiền sư thấy ông tăng không đặt một câu hỏi thiết thực liền tùy tiện đưa ra một câu trả lời để bịt miệng ông , tâm ông, khiến ông không vọng tưởng nữa. Giả như thiền sư nói : Tổ sư từ Tây sang là vì thấy Trung thổ có dấu vết Đại Thừa hiện khởi, nên đem giáo pháp chỉ thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật mà truyền v. v. Giảng như thế chỉ khiến người học đã mê càng mê thêm, không giải thoát được. Tổ sư từ Tây sang để làm gì ? Đây là một sự kiện thực về hiện tượng giới. Khánh Chư trả lời :

-Một phiến đá trong không.

Nếu muốn giải thích thì có thể nói không trung là hư không, không một vật; ông tự nhiên ảo tưởng thành một phiến đá. Đó là từ thể tánh thanh tịnh vô sự lại đi tìm sự, lấy câu “Ý Tổ sư “ mà vọng tưởng. Đó chính là trăng trong nước, hoa đốm trong không, không phải là thật, vì vọng tưởng của ông mà từ không thành có. Ý Tây sang chẳng liên quan gì đến ông cả. Ông không đề cập đến những cảnh giới của quá trình tu hành mà động niệm vọng tưởng, trình ra những lời vô ý nghĩa. Tôi tùy tiện đáp là bịt miệng ông, không cho ông loạn tưởng.

Ông tăng nghe không hiểu bèn lạy. Lạy là ngụ ý cám ơn, là đã ngộ rồi, nên thiền sư mới hỏi :

-Ông hiểu không ?

-Dạ không !

Con suy nghĩ, phân tích mãi mà vẫn không hiểu “một phiến đá trong không” là ý gì ?

-May mà ông không hiểu, nếu không tôi đã đánh vỡ đầu ông rồi !

Câu hỏi này là câu hỏi của người sơ cơ, nếu ông là người sơ cơ thì mới hỏi câu này, còn như người đã tham lâu rồi thì không bị tôi đánh vỡ đầu mới là lạ !

Đối với mọi cảnh giới, chúng ta đều bỏ xuống, không dùng tập khí mà ứng duyên, đó là lấy bất biến ứng vạn biến vậy.

1744. Chém vô minh

Một ông tăng hỏi Toàn Hoát :

-Kiếm sắc chém thiên hạ, ai là kẻ rơi đầu ?

-Ám.

Ông tăng lại hỏi, sư nói :

-Gã độn căn này, đi ra !

(Thiền Cơ)

Kiếm sắc trong câu hỏi của ông tăng là loại xuy mao kiếm, là loại kiếm sắc bén không những chặt đứt vật dắn (tập khí thô), mà những vật mềm (tập khí tế) cũng chặt đứt luôn, như để sợi lông trên mũi kiếm, thổi phù một cái là sợi lông đứt làm 2 đoạn.

Kiếm sắc ở đây là dụ cho trí huệ Bát Nhã, chặt đứt hết nghiệp duyên phiền não của chúng ta. Đầu ai bị rơi ? (Người bị chém là ai, Là vật gì ?) Toàn Hoát trả lời Ám, là chỉ vô minh. Tại sao thánh nhân có thể dùng kiếm sắc chặt đứt vô minh, còn chúng ta thì không ? Đó là bởi vì khi chúng ta gập chuyện thì tâm hoảng, ý loạn, chủ yếu là vì tâm ta chấp trước. Tỷ như có tâm tham lợi, có tham thì có kỳ vọng. Có kỳ vọng là có tâm được mất, gập chuyện dĩ nhiên là không bỏ xuống được. Ông tăng lại hỏi vì không hiểu thiền cơ. Thiền sư đuổi ông ra vì ông ta chưa có tuệ nhãn, cần tham thiền nhiều hơn nữa để nhờ giới định mà sinh huệ. (Xem thêm công án 1493)

1745. Rùa đá nói rồi

Một ông tăng hỏi Cơ Độn Chứng Không :

-Thế nào là Ý Tổ sư từ Tây sang ?

-Đợi rùa đá nói, tôi sẽ bảo ông.

-Rùa đá nói rồi.

-Nói gì với ông vậy ?

(Công Án Thiền Cơ)

Tổ sư Đạt Ma tới Trung Thổ có mục đích gì ? Chẳng phải là đem giáo pháp chỉ thẳng tâm người, kiến tánh thành Phật, giới thiệu cho người Trung Hoa sao ? Trung Hoa lúc đó đã có thiền, nhưng là thế gian thiền. Đạt Ma vì thấy Trung Hoa có khí tượng Đại Thừa mới ứng duyên đến truyền pháp. Ông tăng còn vọng tưởng nên mới hỏi. Người có minh nhãn không hỏi vì chân lý không thể diễn tả bằng lời, dùng lời gì để nói ? Vì vậy thiền sư mới bảo :

-Đợi rùa đá nói, tôi sẽ bảo ông .

Ông tăng cố nài thiền sư, nói :

-Rùa đá nói rồi !

Nếu thiền sư bảo cho ông tăng câu trả lời thì có ích gì cho ông ta không ? Chi bằng để cho ông ta tự đối diện với vấn đề thì mới thực sự có ý nghĩa. Ông tăng tâm còn phù động, công phu chưa đủ, thiền sư khuyên ông nên giới ngữ thì có thể nhập đạo, vì vậy nên mới hỏi lại :

-Nói gì với ông vậy ?

(Xem thêm công án 68)

1746. Đừng vin vào duyên

Đỉnh Châu Đức Sơn sai thị giả gọi Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Tuyết Phong tới, thiền sư bảo :

-Tôi kêu Nghĩa Tồn ông tới làm gì ?

Tuyết Phong không trả lời được.

(Công Án Thiền Cơ)

Đức Sơn sai thị giả đi gọi Tuyết Phong. Thị giả bảo :

-Tuyết Phong sư phụ gọi ông.

Sư phụ gọi, đương nhiên ông phải tới. Công án này kể một câu chuyện nhỏ : Đức Sơn sai thị giả gọi Tuyết Phong tới, không phải là có chuyện gì mà là chỉ cho ông đừng ứng duyên. Tôi sai người gọi ông đến, ông lại đến thật. Ông đến làm gì ? Có quan hệ gì đến ông ? Nếu là người chân tu thì ông cứ mặc sư phụ gọi, đó là biểu thị tâm ông không bị động, lúc đó sư phụ sẽ khen :

-Được lắm ! Tâm ông có thể như như không động.

Nhưng nếu sư phụ không phải là thiền sư thì sẽ nói :

-Tôi kêu ông tới, sao ông dám không tới ? Trong mắt ông tôi còn là sư phụ chăng ?

Do đó, thiền tông yêu cầu thiền sinh phải đào luyện tâm như tường đồng, vách sắt không theo duyên mà ứng, không bị chướng ngại làm cho phiền não. Cứ chạy theo cảnh mà sinh tâm thì làm sao mà nhập đạo ? Vì vậy người mới tu nên xả thức dụng căn, không động niệm vin lấy duyên. Cho nên khi niệm Phật hay khi ngồi thiền, một niệm khởi lên không kể là thật hay giả chỉ thoáng biết qua rồi thôi, không chạy theo nó.

1747. Đi rửa bát đi

Một ông tăng hỏi Triệu Châu ;

-Thế nào là tự kỷ của con ?

-Ông đã ăn cháo chưa ?

-Dạ ! Đã .

-Đi rửa bát đi !

(Công Án Thiền Cơ)

Công án này đề cập đến ngộ (ăn cháo) và tu tập (rửa bát) để chứng ngộ. Từ ngộ đến chứng ngộ là một con đường rất xa. Lục tổ sau khi ngộ, ẩn cư ở nơi rừng sâu, núi thẳm, sống lẫn lộn cùng đám thợ săn 15 năm để tu tâm dưỡng tánh rồi mới ra hoằng dương Phật pháp. Một ông tăng đã ngộ, hỏi Triệu Châu :

-Cái nào là tự kỷ của con ? Con đang ở đâu ?

Tự kỷ ở đây không phải là chỉ nhục thể, cái sắc thân quả báo cũng không phải là tâm mà là cái thể chân chánh. Thầy nói minh tâm là có thể kiến tánh, vậy tại sao con không nhận thức được tự tánh ?

Triệu Châu hỏi :

-Ông đã ăn cháo chưa ?

Muốn nhận biết bản lai diện mục, hãy tự hỏi mình đã thực sự ngộ chưa ? Ăn cháo là chỉ khai ngộ.

-Dạ, đã !

Con đã ngộ rồi nhưng chưa thấy tự kỷ.

Người khai ngộ bồ đề tự tánh và thiên nghiệp lưu thức (遷 業流 識) cùng hiện, do đó không thấy được tự tánh, không biết tự tánh là cái gì ? Ăn cháo xong thì phải rửa bát vì đồ dơ chính là nghiệp thức đã được huân tập, nghiệp thức sạch rồi thì tự tánh tự nhiên hiển lộ. (Xem thêm công án 1029)

1748. Nghe mà chẳng biết

Có ông tăng hỏi Trí Thường :

-Thầy có phương tiện nào chỉ cho con đường vào không ?

-Quán âm diệu trí lực, có thể cứu khổ thế gian.

-Thế nào là quán âm diệu trí lực ?

Thiền sư gõ vào đỉnh 3 lần, hỏi :

-Ông nghe không ?

-Dạ, nghe.

-Sao tôi lại không nghe ?

Ông tăng không trả lời được, sư đánh đuổi ra.

(Công Án Thiền Cơ)

Phật giáo có tám vạn bốn ngàn pháp môn, biết cửa nào là khế cơ có thể vào ? Ông tăng xin Trí Thường chỉ cho ông đường vào Đạo. Thiền sư chỉ cho ông pháp “Nhĩ căn viên thông” của Bồ tát Quán Thế Âm. Thiền sư gõ vào đỉnh : đinh, đinh, đinh, hỏi : “Ông có nghe không?” và “Sao tôi lại không nghe?” là chỉ cho ông tăng phải xả thức dụng căn, đừng phan duyên vào tiếng mà khởi tâm phân biệt. Thiền sư nói : sao tôi lại không nghe, là nói về thể tánh. Khi thanh âm tới tai thì thức thứ 6 liền khởi phân biệt, tiếng nhỏ, tiếng to, tiếng trầm, tiếng bổng, tiếng du dương đáng yêu, tiếng chát chúa đáng ghét v . v . thức thứ 8 cũng nghe nhưng không khởi phân biệt.

1749. Dùng roi chăn trâu

Trường Khánh Đại An đến tham phỏng Bách Trượng, lạy rồi thưa :

-Con muốn thành Phật, Phật là thế nào ?

-Giống như cưỡi trâu mà tìm trâu .

-Thấy rồi thì sao ?

-Như cưỡi trâu đã về tới nhà.

-Làm sao để bảo nhiệm ?

-Như người chăn dùng roi không cho trâu ăn lúa ruộng người.

(Công Án Thiền Cơ)

Đại An khai ngộ nhưng không biết làm sao bảo nhiệm để thành tựu Phật đạo. Bách Trượng bảo ông :

-Giống như cưỡi trâu mà tìm trâu.

Ông đã thấy vết chân trâu (ngộ) muốn tìm ra trâu (chứng ngộ), nếu ông dùng sắc tướng mà tìm Phật thì tìm không ra đâu !

-Vậy phải làm sao ?

-Như cưỡi trâu đã về tới nhà.

Sau khi đã thuần phục được dã tánh của trâu rồi thì có thể cưỡi nó về nhà.

-Nhưng làm sao bảo nhiệm ?

-Như người chăn dùng roi đừng để trâu ăn lúa ruộng người.

Khi khởi tâm động niệm liền tạo ra nghiệp, cho nên thời thời khắc khắc đều phải tu. Tâm địa chúng ta là đại đạo trường. Ngày hôm nay có chuyện gì ? người đó nói câu gì ? chúng ta phản ứng ra sao ? Tâm chúng ta phải thanh tịnh nếu chúng ta phản ứng thì chúng ta phải điều chỉnh. Đó mới là chân chánh tu hành.

1750. Thấy núi xanh đi

Đạo Nguyên thượng đường nói :

-Khi thấy núi xanh thường đi, ai biết trong đêm đá trắng sanh con.

Nói rồi xuống tòa giảng.

(Đạo Nguyên Ngữ Lục)

Nguyên câu nói này là của Phù Dung Đạo Giai trong Phổ Đăng Lục : Núi Xanh thường đi, ban đêm thạch nữ sanh con. Trong tắc này Đạo Nguyên đổi thành đá trắng. Trong thế giới tuyệt đối , núi xanh và chúng ta là một, siêu việt hết tất cả tư lượng.

1751. Ca Diếp đạp bùn

Sư thượng đường kể :

-Xưa, khi ngài Ca Diếp đạp bùn để xây tường, một sa di hỏi :

-Tôn giả, sao lại làm việc này ?

-Nếu tôi không làm thì ai làm cho tôi ?

Đạo Nguyên thêm :

-Tâm như cái quạt trong tháng 12, thân như đám mây trong hang lạnh. Nếu hiểu được ý “tôi làm” trong câu nói của tôn giả thì không có nhị kiến ta người. Hành vi của tôn giả như bức tường sắt, sừng sững khiến người khó thấy.

(Đạo Nguyên Ngữ Lục)

Do công án này có thể thấy Thiền tông rất đề cao lao động. Bách Trượng cũng có nói : “Một ngày không làm, một ngày không ăn”.

1752. Phật tánh

Sư thượng đường nói :

-Tôi nhớ có một ông tăng hỏi Triệu Châu như sau :

-Thế giới chưa có, tánh này đã có. Thế giới diệt rồi, tánh này không diệt. Tánh bất hoại này là gì ?

Triệu Châu đáp :

-Tứ đại, ngũ uẩn.

-Vẫn bị hoại, cái gì không hoại ?

-Tứ đại, ngũ uẩn.

Đạo Nguyên nói :

-Triệu Châu cổ Phật chỉ biết nghiêm khắc, nhưng chẳng khoan dung, còn Vĩnh Bình tôi sẽ nói : “Nước sâu thuyền cao, bùn nhiều Phật lớn”.

(Đạo Nguyên Ngữ Lục)

Tuy hình thể vô thường, theo thời gian mà tiêu diệt, nhưng Phật tánh trong chúng ta thì bất diệt.

1753. Ngày giỗ Như Tĩnh

Ngày giỗ Như Tĩnh, Đạo Nguyên thượng đường nói :

-Tôi đến Trung Quốc vào đời Tống, theo Như Tĩnh học Phật pháp như người tới Hàm Đan học đi đứng, chỉ học được mắt ngang, mũi dọc. Chớ nói Như Tĩnh dấu người học mà là Vĩnh Bình tôi lừa Như Tĩnh.

(Đạo Nguyên Ngữ Lục)

Ở đây Đạo Nguyên đề cập đến chuyện trong Thu Thủy Thiên (một thiên trong Nam Hoa Kinh của Trang Tử) kể rằng người ở Hàm Đan (kinh đô nước Triệu đời chiến quốc, nay thuộc tỉnh Hà Bắc) đi đứng rất tao nhã, lịch sự. Người ở các nơi đến học tập, kết quả là chưa học được cách đi đứng mới mà đã quên cả cách đi đứng cũ, phải bò mà về xứ. Đạo Nguyên đưa ra tỷ dụ này để chỉ rằng ông theo Như Tĩnh, Phật pháp chưa học được tốt mà những gì tu học lúc trước đều đã quên cả.

1754. Rửa bát quét nhà

Một ông tăng mới vào thiền viện hỏi Triệu Châu :

-Con mới vào thiền viện, xin thầy đặc biệt chỉ thị.

-Ông đã ăn sáng chưa ?

-Dạ ! Đã ăn rồi .

-Vậy sao ? Hãy đi rửa bát đi.

-Đã rửa sạch sẽ rồi.

-Vậy đi quét nhà đi.

Ông tăng lộ vẻ bất mãn :

-Chẳng lẽ ngoài rửa bát quét nhà ra thầy không còn thiền pháp nào sao ?

-Ngoài rửa bát quét nhà ra, tôi chẳng còn biết thiền pháp nào nữa.

(Tinh Vân Thiền Thoại)

Thiền không lìa sinh hoạt. Mặc áo, ăn cơm là thiền, bổ củi, xách nước là thiền. Một người không lo sinh hoạt cho tốt : bát không rửa, nhà không quét thì làm sao giải quyết được vấn đề sanh tử giải thoát ? (Xem thêm công án 1073)

1755. Cá nhỏ nuốt cá lớn

Đạo Nguyên thượng đường nêu công án một ông tăng hỏi Nham Đầu :

-Buồm cũ chưa treo thì thế nào ?

-Cá nhỏ nuốt cá lớn.

Nếu các ông muốn biết ý nghĩa của công án này thì hãy nghe bài kệ của Vĩnh Bình tôi :

小 魚 吞 大 魚

Tiểu ngư thôn đại ngư

和 尚 讀 儒 書

Hòa thượng độc nho thư

透 出 佛 魔 網

Thấu xuất Phật ma cương

法 塵 也 掃 除

Pháp trần dã tảo trừ.

Cá nhỏ nuốt cá lớn

Hòa thượng đọc sách Nho

Ra khỏi lưới ma, Phật

Là sạch hết bụi nhơ.

(Đạo Nguyên Ngữ Lục)

Đạo Nguyên nêu công án này để thuyết minh chân lý vượt lên, Nho, Phật, ngay cả Phật cũng không chấp.

1756. Chưa đủ

Đạo Nguyên thượng đường nói :

-Ngày nay trong chư vân thủy huynh đệ có ai ngộ không ?

-Có ông tăng bước ra lạy.

-Có loại người này nhưng vẫn chưa đủ.

-Chưa đủ ở chỗ nào ?

-Ông không biết sao ? Là không tin đạo. Một người chân chính ngộ đạo, tâm không phụ người, mặt không sắc thẹn.

(Đạo Nguyên Ngữ Lục)

Tin đạo và thấy đạo đồng nghĩa. Không tin đạo thì không thấy được đạo lý.

1757. Đông Ấn quốc vương

Đạo Nguyên thượng đường nói :

-Đông Ấn quốc vương mời tôn giả Bát Nhã Đa La thọ trai. Vương hỏi :

-Mọi người đều tụng kinh, thầy vì sao không tụng ?

-Bần đạo thở ra không theo chúng duyên, hít vào không ở ấm giới, thường chuyển trăm ngàn vạn ức quyển kinh.

Ai có thể nói ra đạo lý ảo diệu của tôn giả ?

(Đạo Nguyên Ngữ Lục)

Đạo Nguyên nêu công án này để thuyết minh tụng kinh chân chính là lãnh hội đạo lý tự nhiên của trời đất.

1758. Phật Pháp

Đạo Nguyên thượng đường nói :

-Bỗng nghe 2 tiếng Phật pháp làm bẩn cả tai tôi, các ông chưa tới Pháp đường đã bị ăn 30 gậy rồi. Tuy là vậy, sư núi này, hôm nay cũng vì các ông mà tận tâm nói pháp.

Nói rồi Đạo nguyên hét lên một tiếng, xuống tòa giảng.

(Đạo Nguyên Ngữ Lục)

Phật pháp là chân lý tối thượng, nếu lấy đó làm đối tượng chấp trước thì chân lý không còn là chân lý nữa.

1759. Không từ ngoài tới

Đạo Nguyên thượng đường nói :

-Không từ ngoài tới, không từ trong ra, đối mặt chỉ vẫy tay một cái mọi việc đều được giải quyết, đâu cần nhọc công truy vấn. Đó chính là trí tuệ Bát Nhã vậy.

(Đạo Nguyên Ngữ Lục)

Đây là Đạo Nguyên giảng về Phật tánh.

1760. 500 vị A La Hán

500 vị A La Hán cùng tu với Đức Phật. Các vị này đều chứng ngũ thông, chỉ còn Lậu Tận Thông là chưa chứng thôi. Các vị này dùng trí thần thông mà quán sát chính mình thì thấy trong quá khứ hoặc giết cha, giết mẹ, giết A La Hán, phá hòa hợp tăng v . v . toàn là những đại tội. Dùng Túc Mạng thông, họ thấy kiếp này phạm tội gì, kiếp kia phạm tội gì, tội nghiệp vô lượng, vô biên. Lòng đầy mặc cảm tội lỗi, họ rất sợ hãi, cùng rủ nhau đến bạch Phật :

-Thế Tôn ! Ngài giảng rất nhiều pháp, nhưng chúng con vẫn chưa đạt được cứu cánh. Tại sao chúng con tự mình quán sát những nhân duyên trong quá khứ, nội tâm không siêu việt được mà còn phát sinh ra những cảm giác tội lỗi, sợ hãi ?

Lúc đó Văn Thù Sư Lợi đang ngồi bên Phật bèn đứng dậy, dùng kiếm trí tuệ đến bên Phật uy hiếp. Thế Tôn nói :

-Được rồi ! hãy ngưng lại. Diễn đến đây là được rồi ! Các ông vừa thấy Văn Thù định giết ta, cũng như các ông trong quá khứ đã giết cha, hại mẹ. tất cả đều đã là quá khứ rồi. Dù là trăm ngàn năm hay vài giây thôi, quá khứ vẫn là quá khứ. Khi tâm niệm khởi, tâm này có thật không ? Có thể nắm giữ không ? Không. Tâm này là hư ảo, không thật, không nắm được, có gì mà phải sợ ?

(Công Án Thiền Cơ)

Những ai tu đến Đệ tứ thiền đều có Ngũ thần thông, nhưng muốn đạt tới Lậu Tận thông thì phải tu được Ngã không và Pháp không. Lúc đó tất cả mọi phiền não do nội tâm, ngoại cảnh đều không làm lay động được tâm như như bất động này. Tuy những gì ta tưởng, ta thấy đều là hư ảo nhưng những tập khí khiến chúng ta vẫn cứ phiền não, cứ theo nghiệp duyên mà lưu chuyển. cho nên lý giải là một chuyện, tu chứng lại là một chuyện khác.

1761. Bài kệ của Vân Cái Trí Bản

一 年 春 盡 一 年 春

Nhất niên xuân tận nhất niên xuân

野 草 山 花 幾 度 新

Dã thảo sơn hoa cơ độ tân

天 曉 不 因 鐘 鼓 動

Thiên hiểu bất nhân chung cổ động

月 明 非 爲 夜 行 人

Nguyệt minh phi vi dạ hành nhân.

Một năm xuân hết một năm xuân

Cỏ hoang, hoa núi nở mấy lần

Trời sáng chẳng do chuông, trống đánh

Trăng tỏ đâu vì dạ hành nhân.

(Thiền Thị Kiếm Nhẫn Đích Sự)

Trời sáng là trời sáng không do chuông, trống đánh mà tối sớm hay muộn, trăng soi vằng vặc chẳng liên quan gì đến người đi đêm. Nhưng vì chúng sanh điên đảo, nhận rằng thời gian và không gian vì mình mà chuyển động, cứ lo thủ, xả cả đời. Đó chính là căn nguyên của phiền não.

1762. Bài kệ của Tuyết Đậu Trùng Hiển

牛 頭 峰 頂 鎖 重 雲

Ngưu đầu phong đỉnh tỏa trùng vân

獨 坐 寥 寥 寄 此 身

Độc tọa liêu liêu ký thử thân

百 鳥 不 來 春 又 去

Bách điểu bất lai xuân hựu khứ

不 知 誰 是 到 庵 人

Bất tri thùy thị đáo am nhân

Mây phủ Ngưu Đầu đỉnh

Vắng ngắt một mình ngồi

Chim bay rồi, xuân tận

Người nào tới am chơi ?

(Thiền Môn Khai Ngộ Thi)

Tuyết Đậu nhắc tới công án Tứ tổ tới thăm Pháp Dung.

(Xem công án 1082)

1763. Bài kệ của Phật Tâm Bổn Tài

草 鞋 頭 戴 與 誰 論

Thảo hài đầu đới dữ thùy luận

四 海 無 風 浪 自 平

Tứ hải vô phong lãng tự bình

解 道 曲 終 人 不 知

Giải đạo khúc chung nhân bất tri

江 頭 贏 得 數 峰 青

Giang đầu doanh đắc sổ phong thanh.

Dép cỏ đội đầu cùng ai luận ?

Bốn biển không gió sóng bình an.

Hết câu, hiểu đạo người chẳng biết.

Đầu sông xem thấy vài non xanh.

(Thiền Môn Khai Ngộ Thi)

Phật Tâm Bổn Tài nhắc đến công án Nam Tuyền chém mèo. (Xem công án 563)

1764. Bài kệ của Hoàng Long Huệ Nam

盧 陵 米 价 逐 年 新

Lô Lăng mễ giá trục niên tân

道 聽 虛 傳 未 必 真

Đạo thính hư truyền vị tất chân

大 意 不 須 歧 路 問

Đại ý bất tu kỳ lộ vấn

高 低 宜 見 本 來 人

Cao đê nghi kiến bản lai nhân.

Giá gạo Lô lăng mỗi năm thay.

Lý đạo được nghe chửa chắc ngay

Đại ý chẳng nên cặn kẽ hỏi

Thấp cao căn cứ mặt xưa nay.

(Thiền Môn Khai Ngộ Thi)

Hoàng Long nhắc lại công án “Giá gạo ở Lô Lăng.”

(Xem công án 772)

1765. Vô minh và Phật tánh

Hòa thượng Thần Hội nói :

-Vô minh và Phật tánh đều là tự nhiên mà sanh. Vô minh dựa vào Phật tánh; Phật tánh dựa vào Vô minh; cả 2 dựa vào nhau, có thì cùng có. Giác rồi là Phật tánh, không giác là vô minh.

(Thiền Ngộ Dữ Thực Hiện)

Lý tánh và dục vọng, chúng ta gọi chung là Phật tánh và phiền não. Nếu chúng ta không tỉnh giác thì không thể tự do tự tại làm chủ được chính mình. Chúng ta sẽ trở thành con ngựa lỏng cương, túng dục vô độ bị vô minh trói buộc, không thể tự chế.

1766. Phàm phu và đạo nhân

Thiền sư Hoàng Bá nói :

-Phàm phu giữ cảnh, đạo nhân giữ tâm.

(Thiền Ngộ Dữ Thực Hiện)

Nếu con người không tự chủ được chính mình thỉ dễ bị hoàn cảnh chi phối.

1767. Tâm bình thường

Đời Đường, một đệ tử hỏi Cảnh Sầm :

-Tâm bình thường là sao ?

-Muốn ngủ thì ngủ, muốn ngồi thì ngồi.

-Con không hiểu.

-Nóng tìm chỗ mát, lạnh thì gần lửa.

(Thiền Ngộ Dữ Thực Hiện)

Cảnh Sầm đã giảng rất rõ đói ăn mệt ngủ, nhưng người thường ăn chẳng lo ăn, mệt chẳng lo ngủ, chỉ nghĩ chuyện đâu đâu.

1768. Phật Đại Thông Trí Thắng

Một ông tăng hỏi Sùng Huệ :

-Phật Đại Thông Trí Thắng là sao ?

-Từ vô lượng kiếp không bị ngưng trệ, chẳng phải là Phật Đại Thông Trí Thắng thì là ai ?

(Thiền Ngộ Dữ Thực Hiện)

Phật Đại Thông Trí Thắng là người giác ngộ, có thể khế hợp với tất cả, nhưng không nắm giữ gì cả.

(Xem công án 193)

1769. Tiếc thay một chén trà

Một ông tăng sau khi xem công án đạp đổ tịnh bình (Xem công án 210) khi bưng trà cho sư phụ không biết cố ý hay lỡ tay làm rơi vỡ chén trà. Sư phụ bảo :

-Tiếc thay một chén trà ! (Xem công án 324)

(Nhất Chuyển Ngữ Thiền)

Ý của thiền sư là ông vừa đánh vỡ một chén trà, thật là đáng tiếc. Nếu ông là người có năng lực thì như trong tay áo có nắm một cái chùy, không cần phải lộ cái chùy ra ngoài cho người khác thấy. Làm việc chỉ cần tận lực mà làm, cũng là vô tâm mà làm không cần đả động đến tâm người khác. Hơn nữa, thiền trọng sự sáng tạo chứ không thích mô phỏng.

1770. Nghe lời chỉ trích nên hoan hỉ

Có một ông tăng bảo thiền sư Linh Mặc :

-Trong đám đệ tử của thầy có một ông tăng thường nói xấu thầy và loan truyền những lời không tốt, thầy nên khai trừ hắn.

-Dù ông ta có phao ngôn khắp nơi về tôi thì sao chứ ? Huống hồ ông ta là đệ tử của tôi. Cứ để ông ta nói chán thì thôi. Ông ta chỉ trích chỉ là muốn tôi thành một vị thầy tốt.

(Nhất Chuyển Ngữ Thiền)

1771. Thương Na Hòa Tu

Thương Na Hòa Tu là tổ thứ 3 của Thiền tông Ấn Độ. Ông hỏi A Nan :

-Tự tánh là cái gì mà có thể sanh ra vạn pháp ?

A Nan chỉ vào cà sa của ông. Ông không hiểu, lập lại câu hỏi. A Nan nắm lấy chéo áo của ông giật mạnh một cái. Thương Na Hòa Tu hoát nhiên đại ngộ.

(Zen Light)

Thương Na Hòa Tu hỏi A Nan về tự tánh, cái bất sinh bất diệt, cái tuyệt đối –mặt trăng. Ông muốn A Nan chỉ cho ông cái bí mật của vũ trụ, cái chất keo dính mọi vật lại. Ông thử thách A Nan xem A Nan có thể chỉ cho ông cái không thể chỉ ? hoặc thực tình ông mong mỏi cái mà mọi người mọi lứa tuổi, mọi thời đại muốn biết, những câu nói cuối của kịch bản Ghost của Henrik Ibsen :

-Mẹ ơi ! Hãy cho con mặt trời.

Sau khi nói xong lời này đứa con trở nên điên luôn, không thể chữa được nữa. Cũng như con thiêu thân bay vòng quanh ngọn lửa, chỉ có một cách được nó là mất nó vĩnh viễn.

Thi nhân Lý Bạch đời Đường chết đuối vì cố ôm bóng trăng được phản chiếu trên mặt hồ. Hãy cho tôi ngọn lửa, cho tôi sự bí mật của vô sanh, cho tôi mặt trời, cho tôi mặt trăng.

A Nan không điên. Ông biết dục vọng của con thiêu thân sẽ khiến nó lao vào lửa và chết. Ông biết muốn với tới mặt trăng chỉ đưa tới rồ dại. Do đó ông dùng ngón tay trỏ mặt trăng. Ngón tay là ngón tay, mặt trăng là mặt trăng, đừng lầm ngón tay với mặt trăng. Hạt bụi nhỏ trên áo cà sa Thương Na Hòa Tu là mặt trăng, là tự tánh. Thương Na Hòa Tu phải tự mình thấy. Ông không thấy do đó A Nan kéo áo ông để nhắc nhở. Cuối cùng thì Thương Na Hòa Tu đã ngộ.

1772. Cưu Ma Đa La

Cưu Ma Đa La là tổ thứ 19 của Thiền tông Ấn Độ. Có một lần Già Gia Xá Đa (tổ thứ 18) bảo ông :

-Lúc trước Thế Tôn có phó chúc rằng : “Sau khi tôi diệt độ một ngàn năm, một đại sĩ xuất hiện ở nước Nguyệt Thị sẽ đảm đương chánh giáo mà quảng độ quần sanh.’ Nay ông gặp tôi thật là may mắn.

Nghe lời này Cưu Ma Đa La liền đắc túc mạng minh (rõ được các kiếp trước).

Keizan có bài kệ :

Trong quá khứ ông ta đã bỏ hết xác này đến xác khác

Giờ đây, ông ta lại gập lại người bạn cũ.

(Zen Light)

Công án này đề cập đến ánh sáng. Người bạn cũ trong bài kệ của Keizan là ánh sáng. Cái ánh sáng này chiếu khắp mọi vật, mọi thời. Sau này Bàn Khuê gọi nó là Tâm bất sinh. Phật trong tiếng Phạn có nghĩa là người tỉnh thức, là người giác ngộ. Phật là người sống trong ánh sáng nội tâm ấy. Tỉnh thức là hiện diện trong ánh sáng nội tâm, không để những khái niệm, tư tưởng, hình ảnh, hoặc sự chồng chất các sự kiện làm mờ đi cái ánh sáng ấy.

1773. Leo núi

Thiền sư Động Sơn trách Vân Cư :

-Ông không ở thiền đường mà dụng công, lại chạy đi đâu ?

-Con đi leo núi.

-Leo núi nào ?

-Chẳng có ngọn nào để con leo.

-Ý ông là đã leo hết mọi núi rồi ?

-Cũng không phải như vậy.

-Vậy là ông đã tìm được đường ra.

-Không có đường ra.

-Nếu không có đường ra sao ông có thể gập tôi ở đây ?

-Nếu có đường ra vậy thầy và con đã cách nhau một ngọn núi !

Không lâu, Động Sơn lại hỏi ;

-Ông đi đâu ?

-Con đi leo núi.

-Có leo tới đỉnh không ?

-Có.

-Trên đỉnh có người không ?

-Không có.

-Có thể thấy ông vốn không leo tới đỉnh.

-Nếu không leo tới đỉnh sao con biết đỉnh núi không có người ?

-Vì sao ông không ở lại ?

-Không phải là con không muốn ở, nhưng người ở đó không cho.

Động Sơn cười ha hả :

-Tôi đã sớm biết ông leo qua núi đó rồi.

(Thiền Vị)

Tu đạo giống như leo núi, quá trình gian khổ chỉ tự mình biết. Người đã leo tới đỉnh cảm nhận cảnh trí ở đó như thế nào, chỉ người ấy biết thôi.

1774. Cháo và trà

Thiền sư Triệu Châu rất chú trọng đến sinh hoạt, ông biểu lộ thiền phong trong mọi sinh hoạt.

Có ông tăng đến hỏi :

-Con mới vào nghiệp lâm, xin thầy khai thị.

-Ông ăn cháo chưa ?

-Dạ ! đã ăn rồi.

-Vậy đi rửa bát đi.

Ông tăng này do đó khai ngộ.

Một ông tăng khác hỏi :

-Con mới vào nghiệp lâm, xin thầy khai thị.

-Ông đến đây lâu chưa ?

-Dạ ! vừa mới đến sáng nay.

-Đã uống trà chưa ?

-Dạ, đã uống rồi.

-Ông hãy đến khách đường báo danh.

(Thiền Vị)

Cái gọi là Phật pháp, thiền tâm đều không lìa sinh hoạt. Ăn cho hợp vị là thiền, ngủ cho no giấc là thiền. Nếu lìa sinh hoạt, Phật pháp còn có ích lợi gì ?

1775. Phất trần nói pháp

Động Sơn Lương Giới khi còn tham học với Quy Sơn Linh Hựu, có lần hỏi Quy Sơn :

-Lão sư ! Con không hiểu công án “Vô tình thuyết pháp” của Nam Dương Huệ Trung. Hữu tình thuyết pháp có thể hiểu được, còn vô tình làm sao thuyết pháp, chẳng hạn cái bàn, cái ghế thuyết pháp làm sao ? Xin thầy phương tiện chỉ thị.

Quy Sơn giơ phất trần lên, hỏi :

-Cái này, ông hiểu không?

-Dạ, không hiểu. Xin thầy từ bi chỉ thị.

-Miệng cha mẹ tôi sanh ra không phải để bảo cái bí mật này cho ông.

Động Sơn không cho là phải :

-Phật pháp cũng có bí mật sao ?

Quy Sơn lại giơ phất trần lên :

-Cái này là bí mật.

-Nếu thầy không muốn bảo cho con biết cái bí mật ấy, con có thể hỏi bạn đồng tham của thầy không ?

-Ở Lễ Lăng (huyện Du) có một động đá trong đó có một vị Vân Nham đạo nhân, nếu ông tìm gập được thì nhất định ông ta sẽ bảo cho ông biết.

-Không biết ông ta là người thế nào ?

-Ông ta từng tham với tôi.

-Ông ta học được gì ở thầy ?

-Ông ta hỏi tôi làm sao để chặt đứt phiền não ?

-Thầy trả lời sao ?

-Tôi bảo ông cứ làm theo ý tôi là được.

-Ông ta có làm theo ý thầy không ?

-Ông ta rất theo ý tôi.Ông ta hiểu vô tình làm sao thuyết pháp. Ông coi. Phất trần đang thuyết pháp đấy thôi.

Động sơn cuối cùng đại ngộ.

(Thiền Vị)

Chỉ cần lắng nghe, Phật pháp ở khắp mọi nơi, không đâu không có.

1776. Buông đao đồ tể

Mộng ước của Ương Quật Ma La là trở thành quốc vương. Một tà sư ngoại đạo bảo ông chỉ cần có một ngàn ngón tay cái đủ để làm một sâu chuỗi thì ước muốn sẽ thành sự thật. Do đó ông đi khắp nơi để thu thập, cuối cùng đã được 999 ngón. Ông định giết luôn cả mẹ để hoàn thành ước nguyện. Đức Phật đang ở núi Linh sơn quán chiếu thấy vậy, muốn độ ông. Ngài bèn hóa thành một vị sa di xuất hiện trước mặt Ương Quật Ma La. Ma La vội đuổi theo để giết. Vị tỳ kheo cứ chậm chậm mà đi nhưng Ma La cố hết sức đuổi theo mà vẫn không kịp. Ông hét lên :

-Ngừng lại !

Phật tổ bảo ông :

-Tôi ngừng đã từ lâu rồi, sao ông còn chưa chịu ngừng ?

Ương Quật Ma La đột nhiên giác ngộ, vội bỏ đao xuống, xin quy y Phật.

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Làm sao để tâm phiền não ngừng lại ? Chúng ta phải có thời gian tư khảo, tham ngộ để tâm được an định.

1777. Đối người thân thiết, đối mình nghiêm khắc.

Câu này thường gập trong các bộ ngữ lục, có ý là đối với người mình phải đem hết lòng dâng hiến còn đối với mình phải thật nghiêm khắc, nỗ lực bài trừ ngã chấp. Sơn Bản Huyền Phong, năm 19 tuổi mắt bị bệnh cơ hồ gần mù. Ông lưu lạc tứ xứ. Một hôm vừa bệnh, vừa đói ngã gục trước Tuyết Hề Tự, được trụ trì là Sơn Bản Thái Huyền cứu sống. trụ trì hỏi ông :

-Sau này ông định làm gì ?

-Con muốn làm hòa thượng.

-Thật vậy sao ?

-Dạ ! Nhưng con là một gã mù dở, không đọc kinh được, có thể làm hòa thượng được không ?

-Tuy ông không thành một ông tăng phổ thông, nhưng nếu quyết tâm có thể thành một hòa thượng chân chính.

(Nhất Chuyển Ngữ Thiền)

Quả nhiên về sau Huyền Phong trở thành một vị thiền sư trứ danh cận đại.

1778. Bước bước là đạo trường

Hòa thượng Từ Hải ở Kim Các Tự, trên đường gập một vị giáo sư. Hai người nói chuyện rất hợp ý. Khi chia tay hòa thượng mời giáo sư có rảnh thì đến vãn cảnh chùa. Giáo sư rất vui, nghĩ bụng hòa thượng đã mời chắc phải có gì đặc biệt cho mình coi. Được một ngày nghỉ, giáo sư bèn đến chùa. Tới nơi không lâu thì đến bữa ngọ. Giáo sư nghĩ chắc phải có bữa cơm chay đặc biệt, nào ngờ khi đem ra cũng chỉ có đậu phụ và tương. Sau bữa cơm, giáo sư ngỏ ý muốn bàn luận về thiền. Hòa thượng bảo :

-Ông muốn tôi nói về thiền sự là không được. Tôi chỉ là người được chùa giao cho việc quét dọn. Quét dọn là việc tôi rành nhất. Được để tôi kể ông nghe.

Nói rồi, hòa thượng dẫn giáo sư đi khắp nơi từ nhà kho, nhà bếp, nhà tắm, nhà vệ sinh, sân chùa, v . v . Tới mỗi nơi đều cắt nghĩa phải làm gì, dùng chổi như thế nào. Giáo sư rất kinh ngạc :

-Cám ơn thầy đã tận tình tiếp đãi.

Nói rồi chuồn mất.

(Nhất Chuyển Ngữ Thiền)

Quét nhà chỉ là một việc, còn nhiều việc khác nữa chúng ta cho là vô ý nghĩa. Nếu chúng ta nhất tâm, nhất ý làm thì đó là một cách ma luyện chính mình, khảo nghiệm thực lực của mình. Nếu bị sai làm một việc mà ta cảm thấy phiền não thì ta phải lấy câu “Bước bước là đạo trường” mà cảnh giác.

1779. Giữ giới

Trào Minh, thiền sư Phổ Minh có làm Mục Ngưu Đề Tụng (Tụng Tranh chăn trâu) trong đó bài Vị mục (Chưa chăn) như sau :

生 獰 頭 角 趑 咆 哮

Sanh nanh đầu giác tư bào hao

奔 走 溪 山 路 轉 遙

Bôn tẩu khê sơn lộ chuyển dao

一 片 黑 雲 橫 谷 口

Nhất phiến hắc vân hoành cốc khẩu

誰 知 步 步 犯 佳 苗

Thùy tri bộ bộ phạm giai miêu.

Vênh váo đầu sừng miệng hậm hự

Chạy theo khe núi mỗi lúc xa

Một dải mây đen ngang cửa động

Ai hay từng bước dẫm mạ a !

Dã tánh và trí tuệ cùng tồn tại, cũng giống như vàng lẫn trong khoáng chất. Dã tánh là phiền não, trí tuệ là Phật tánh. Muốn lấy vàng thì phải dùng lửa để tinh luyện. Chất khoáng sẽ bị đốt thành than và vàng sẽ được tinh luyện. Phiền não là tối ám dùng sáng để phá tối chứ không thể dùng tối để phá sáng. Muốn dùng sáng để phá tối thì theo Phổ Minh đầu tiên là phải dùng giới luật nên ông làm bài Sơ Điều (Mới chăn) như sau :

我 有 芒 繩 驀 鼻 穿

Ngã hữu mang thằng mạch tỵ xuyên

一 迴 奔 競 痛 加 鞭

Nhất hồi bôn cạnh thống gia tiên

從 來 劣 性 難 調 制

Tòng lai liệt tánh nan điều chế

猶 得 山 童 盡 力 牽

Do đắc sơn đồng tận lực khiên.

Ta có giây thừng xỏ mũi ngươi

Kéo về chẳng được liền dùng roi

Từ đây nếu vẫn còn khó dậy

Mục đồng đành phải tận sức lôi.

(Thiền Ngộ Dữ Thực Hiện)

Dây thừng và roi là chỉ giới luật. Không giữ giới thì không thể chế ngự được phiền não của nội tại, dễ dàng đánh mất chính mình.

1780. Đột phá giới luật

Thời Nam, Bắc triều, Trúc đạo Sinh là một vị cao tăng mẫn tiệp. Một lần tống Văn Đế thiết trai cúng dường chư tăng, nhưng vì sửa soạn quá lâu khi dọn bữa ra thì đã quá ngọ. Chư tăng không dám đụng đũa. Tống văn đế bảo ;

-Chẳng quan hệ, bây giờ mới là chính ngọ.

Chư tăng vẫn không dám dùng bữa. Lúc đó Trúc Đạo Sinh đứng dậy lớn tiếng nói :

-Thanh thiên bạch nhật, thiên tử nói chính ngọ thì là chính ngọ, còn ngờ gì nữa ?

Nói rồi cầm bình bát lên ăn, chúng tăng cũng làm theo.

(Nhất Nhật Nhất Thiền)

Giới luật nhất định phải theo. Nhưng giới luật không phải là cố định mà tùy theo hoàn cảnh, thời gian mà thay đổi, như vậy mới bắt kịp sự tiến triển của xã hội.

1781. Không tại nơi khác

Một hôm Động Sơn Lương Giới hỏi Vân Nham :

-Lão sư ! nếu như thầy trăm năm rồi, có người hỏi con phong tư diện mạo thầy, con phải trả lời sao ?

-Tôi không ở chỗ khác.

Động Sơn trầm ngâm, Vân Nham bảo :

-Giới thượng tọa ! Đối với sự tình này ông phải để ý, xử lý thận trọng.

Động Sơn lòng đầy hoài nghi chẳng lẽ hỏi vấn đề này là phạm úy kỵ gì ? Về sau Động Sơn qua cầu, nhìn thấy bóng mình dưới sông đột nhiên tỉnh ngộ, bèn làm bài kệ (Xem công án 1083) Động Sơn về gập Vân Nham vui vẻ thưa :

-Lão sư ! Bất kể lúc nào dù trải qua ngàn vạn kiếp, phong tư diện mạo của thầy con đã biết rồi.

Vân Nham nghiêm trang bảo :

-Lúc đó tôi không ở đó.

Động Sơn lập tức lãnh ngộ, vội nói :

-Không tại lúc đó, không tại chỗ khác.

(Thiền Vị)

Tín ngưỡng chân chính được xây dựng trên nền đá tảng, không bị những lớp sóng thời gian lay chuyển.

1782. Không thể bắt chước

Thiền sư Lâm Tế sắp viên tịch, chiêu tập đệ tử lại bảo :

-Tôi nhập diệt rồi, các ông không thể để chánh pháp nhãn tạng của tôi bị tiêu diệt.

Đại đệ tử Tam Thánh lập tức biểu lộ quyết tâm :

-Đệ tử chúng con đâu dám để chánh pháp nhãn tạng của thầy bị hủy diệt.

Lâm Tế gật gù :

-Vậy sao ? Giả như về sau có người hỏi Phật pháp của tôi thế nào, các ông trả lời làm sao ?

Tam Thánh bắt chước Lâm Tế hét lớn. Lâm Tế lắc đầu :

-Ai ngờ đâu chánh pháp nhãn tạng của tôi bị hủy diệt bởi con lừa mù này. Thật là đau lòng !

Nói rồi, Lâm Tế đoan tọa tại pháp đường mà tịch.

Thấy Lâm Tế lìa đời, Tam Thánh rất thương tâm, bảo đại chúng :

-Bình thường lão sư đối với người đến tham học đều hét lên một tiếng, tại sao chúng ta cũng hét mà lại không được ?

Đột nhiên Lâm Tế mở mắt ra nói :

-Tôi ăn các ông không thể no, tôi chết các ông cũng không thế được.

Chúng đệ tử đều quỳ lạy, Tam Thánh thưa :

-Xin lão sư tha thứ chúng con đã không hiểu rõ giáo huấn của thầy. Xin thầy đừng vội đi, xin hãy chỉ điểm thêm cho chúng con.

Lâm Tế hét lên một tiếng lớn rồi bảo :

-Tôi không để cho các ông bắt chước.

Nói rồi, lần này đi luôn.

(Thiền Vị)

Trí tuệ chân chánh không thể mô phỏng được.

1783. Đơn Hà đốt Phật

Một hôm Đơn Hà Thiên Nhiên quải đơn ở một ngôi chùa nhỏ. Lúc đó trời rất lạnh, tuyết rơi bời bời. Đơn Hà lấy pho tượng Phật bằng gỗ đem đốt để sưởi ấm. Củ sát sư của chùa trông thấy, tức giận hét lớn :

-Thật đáng chết ! Sao ông dám đem tượng Phật ra đốt ?

-Tôi đốt để tìm xá lợi.

-Nói bậy không à ! Phật gỗ làm sao có xá lợi ?

-Đúng rồi ! Phật gỗ đương nhiên không có xá lợi, vậy chắc ông không ngại cho tôi xin một pho nữa đốt để sưởi ấm chứ ?

(Thiền Vị)

Tượng Phật là Phật giả, nội tâm mới là Phật thật.

1784. Ý nghĩa bài kệ Vô Môn

Trong công án “Tâm bình thường là đạo”, thiền sư Vô Môn có làm bài tụng sau : (bản chữ Hán xin xem công án 982)

Xuân có trăm hoa, Thu có nguyệt

Hạ có gió mát, Đông tuyết rơi

Nếu không chuyện gì làm bận óc

Thì chính nhân gian buổi đẹp trời.

(Thiền Ngộ Dữ Thực Hiện)

Mọi người dĩ nhiên hiểu và thưởng thức được cái đẹp của hoa Xuân và trăng Thu, nhưng cũng không quên những luồng gió mát của mùa Hè và cảnh đẹp của mùa Đông bao phủ dưới làn tuyết trắng. Nếu chúng ta quá coi trọng thắng bại, được mất thì sẽ đánh mất đi cái lạc thú của đời sống. Nếu chúng ta có thể dùng tâm bình thường mà sinh hoạt thì cuộc sống sẽ tự do tự tại và đầy vui vẻ. Thiền dạy chúng ta khẳng định sinh hoạt, tâm trí sẽ tĩnh lặng và tỉnh giác. Khẳng định sinh hoạt tức là dùng tâm bình thường vậy.

1785. Có oán thù gì ?

Có một vị thiền tăng tình nguyện chung thân giữ mộ tổ sư Đạt Ma. Đời Đường Đại Tông, tháp này được gọi là Viên Giác Đại Sư Không Quán tháp. Người ta gọi vị thiền tăng đó là tháp chủ. Tương truyền các thiền sinh, trong đời nhất định phải có một lần đến thăm tháp này. Một hôm, thiền sư Lâm Tế cùng mọi người đến thăm tháp. Vì Lâm Tế là truyền nhân đời thứ 11, tháp chủ trông thấy bèn hỏi :

-Xin hỏi trưởng lão lễ Phật trước hay bái tổ trước ?

-Tôi tới đây không phải để lễ Phật hay bái Tổ.

Tháp chủ bất mãn hỏi :

-Phật và Tổ có oán thù gì với trưởng lão ?

-Vậy Phật và Tổ có ân tình gì với ông ?

Tháp chủ không trả lời được, một lát sau hỏi :

-Vậy phải làm sao ?

-Diệt hết oán thù và ân tình, thể hội Phật pháp bình đẳng thì có thể thấy khuôn mặt xưa nay của Tồ sư.

-Thế nào là Phật pháp bình đẳng ?

Lâm Tế trả lời bằng câu của Tam Tổ Tăng Xán :

-Đạo lớn không khó, chỉ vì chọn lựa thôi.

(Thiền Vị)

Trong tự tánh không có phân biệt.