Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh U Tán

Xem Câu-xá luận, phẩm Phân biệt trí. Thập lục hành tướng 十六行相: Phạm: sodaśākārāh. Cũng gọi Thập lục hành, Thập lục hành quán, Thập lục hành tướng quán, Thập lục đế, Tứ đế thập lục hành tướng. Chỉ cho phương pháp quán xét 16 hành tướng của 4 đế để diệt trừ các kiến chấp. Cứ theo luận Câu xá, quyển 26, thì 16 hành tướng ấy là: 1. Bốn hành tướng của Khổ đế: a. Vô thường (anitya): Vì đợi duyên mới có; b. Khổ (dukkha): Vì có tính bức bách; c. Không (śūnya): Vì trái với ngã sở kiến; d. Phi ngã (anātman): Vì trái với ngã kiến. 2. Bốn hành tướng của Tập đế: a. Nhân (hetu): Lý ấy như hạt giống; b. Tập (samudaya): Giống như lý hiển hiện; c. Sinh (prabhava): Có năng lực làm cho sinh khởi liên tục; d. Duyên (pratyaya): Có công năng khiến cho thành tựu; ví như các duyên (điều kiện): Đất sét, cái bàn quay, dây và nước hòa hợp thành cái bình. 3. Bốn hành tướng của Diệt đế: a. Diệt (nirodha): Vì các uẩn đều đã hết; b. Tĩnh (śānta): Vì 3 thứ lửa (tham, sân, si) đã tắt; c. Diệu (pranīta): Vì không còn các hoạn nạn; d. Ly (nihsarana): Vì đã thoát khỏi mọi tai ách. 4. Bốn hành tướng của Đạo đế. a. Đạo (mārga): Vì có nghĩa là con đường thông suốt; b. Như (nyāya): Vì khế hợp với chính lý; c. Hành (pratipad): Vì hướng tới chân chính; d. Xuất (nairyānika): Vì có khả năng vượt thoát vĩnh viễn. Mười sáu hành tướng tuy có 16 tên nhưng thực ra chỉ có 7, nghĩa là khi duyên Khổ đế thì Danh, Thực đều có 4, nhưng duyên 3 đế còn lại thì Danh có 4, Thực chỉ có 1. Mục đích tu 16 hành tướng là để đối trị các kiến chấp, trong đó, (1) vì đối trị các kiến chấp: Thường, Lạc, Ngã sở, Ngã kiến, cho nên tu các hành tướng: Phi thường, Khổ, Không, Phi ngã; (2) vì đối trị các kiến chấp như: Vô nhân, nhất nhân, biến nhân, tri tiên nhân, cho nên tu các hành tướng: Nhân, Tập, Sinh, Duyên; (3) vì đối trị kiến chấp giải thoát là Không, nên tu hành tướng Diệt; để đối trị kiến chấp giải thoát là Khổ, nên tu hành tướng Tĩnh; để đối trị kiến chấp cho cái vui của Tĩnh lự và Đẳng chí là diệu, nên tu hành tướng Diệu; để đối trị kiến chấp cho rằng giải thoát luôn luôn lui sụt chứ chẳng phải vĩnh hằng, cho nên tu hành tướng Ly; (4) vì đối trị các kiến chấp: Vô đạo, Tà đạo, Dư đạo, Thoái đạo, cho nên tu các hành tướng: Đạo, Như, Hành, Xuất. [X. kinh Tọa thiền tam muội Q.hạ; kinh Chính pháp niệm xứ Q.34; luận Đại tỳ bà sa Q.79].

Cận gia hành tức là hai không.

Không có hai đế khổ tập thì không có sanh tử. Không có hai đế diệt đạo thì không có Niết-bàn.

Kinh Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 76, tr. 431a04-b03.

An lập chỉ cho bốn Thánh đế. Phi an lập chỉ cho chân như.

Biện trung biên luận, phẩm Biện tướng, tr. 465a05.09: “Luận giải: Dựa vào thức hữu sở đắc, trước có cảnh vô sở đắc phát sanh. Rồi dựa vào cảnh vô sở đắc, sau có thức vô sở đắc phát sanh. Do phương tiện ấy liền thể nhập vô tướng nơi năng thủ và sở thủ.” Hữu sở đắc: Có đối tượng. Duy thức là nói đến cái biết của chúng ta. Cái biết ấy gồm có nhận thức và đối tượng: Nhận thức là đối tượng hóa nhận thức, cũng như đối tượng là nhận thức hóa đối tượng. Vô sở đắc: Không tìm thấy được thật có, không hữu thể. Hai câu kệ đầu là nói, thức có mà cảnh không (識有境無). Hai câu kệ sau là nói, thức và cảnh đều vô sở đắc. Kệ tụng này ý nói: Dựa phân biệt hư vọng mà ngộ nhập cảnh và thức, cả hai vô sở đắc. So sánh đoạn 若時於所緣, 智都無所得, 爾時住唯識, 離二取相故.)

Thành duy thức luận, quyển 9, tr. 49c18: “Khi mà trí vô phân biệt của Bồ tát hoàn toàn không có sự nắm bắt nơi cảnh sở duyên, vì không chấp thủ các hình thái hý luận; lúc bấy giờ mới thật sự nói là trụ trong chân Thắng nghĩa duy thức tính, tức chứng chân như, vì trí và chân như đều bình đằng, tuyệt đối bình đẳng, cả hai đều loại bỏ các đặc tính năng và sở thủ, và vì các đặc tính năng và sở thủ đều là tâm phân biệt, còn có cái để nắm bắt, là hiện hành của hý luận.” (Tuệ Sỹ dịch)

Biện trung biên luận, phẩm Biện tướng, tr. 465a10-16: “Luận giải: Chỉ khi thức sanh khởi, thì mọi cảnh tướng hư vọng, tương tợ (chân thật) hiển hiện, gọi là hữu sở đắc. Vì cảnh sở đắc thì không có thật tánh, nên thật tánh của thức năng đắc cũng vô sở đắc. Vì thức năng đắc là vô sở đắc, nên hai tánh năng thủ và sở thủ là hữu sở đắc cũng đều bình đẳng thành tánh vô sở đắc.” Thức sanh khởi vì hết thảy mọi sự sai biệt của nhân sanh vũ trụ toàn liên hệ với thức, nên gọi là duy thức. Hư vọng, chỉ cho cảnh tướng mà ý thức phân biệt, biến kế ngã pháp, cảnh tướng có mà có với sự thấy lầm. Tương tợ, chỉ cho cảnh sở quán khi tu định hay ấn tượng trong định. Thức năng đắc, tức thức năng phân biệt, nó không có thật tánh, không hữu thể. Năng thủ là tâm năng quán, và sở thủ là cảnh sở quán. Kệ tụng này ý nói, đắc và vô đắc, hai tánh bình đẳng. Vọng thức và cảnh tướng hư vọng đều gọi là có sở đắc. Khi tu duy thức quán, hành giả liễu tri cảnh tướng hư vọng sở quán là giả có, không có thật tánh, như huyễn như hóa. Bước thêm bước nữa, hành giả liễu tri vọng thức năng quán, thật tánh của nó thì không thể thủ đắc. Nói cách khác, thật tánh của cảnh sở phân biệt là không có, và thật tánh của thức năng phân biệt cũng không có, nghĩa là cảnh không, tâm cũng không. Bước thêm bước nữa, thức năng đắc là không có, cảnh sở đắc cũng là không có, tức tâm không, cảnh không. Vọng thức năng thủ và vọng cảnh sở thủ, hàng phàm phu nhận là thật có; nhưng khi chứng nhập không tánh, vọng thức và vọng cảnh đều cùng diệt mất, mà thông đạt không tánh bình đẳng vô sở đắc.

Trí vô phân biệt thì vô tướng thủ 無相取, tức không tướng để thủ đắc. Trí hậu đắc thì bất thủ tướng 不取相, tức không thủ đắc các tướng.

Thiện xảo là trí. Khi quyết trạch uẩn, giới, xứ, v.v…, chánh trí chánh kiến được sanh khởi, gọi là thiện xảo. Ví dụ, khi quyết trạch nghĩa năm uẩn, chánh trí chánh kiến được sanh khởi, gọi là thiện xảo uẩn. Mười thiện xảo, theo thứ tự, trừ khử 10 ngã kiến: 1. Nhất tánh ngã kiến; 2. Nhân tánh ngã kiến; 3. Thọ giả tánh ngã kiến; 4. Tác giả tánh ngã kiến; 5. Tự tại chuyển tánh ngã kiến; 6. Tăng thượng nghĩa tánh ngã kiến; 7. Thường tánh ngã kiến; 8. Nhiễm tịnh sở y tánh ngã kiến; 9. Quán hành giả tánh ngã kiến; 10. Phược giải tánh ngã kiến.

Quán chân như về sanh không và pháp không của tất cả các pháp. Sự là tách rời các tướng phược, không có hư vọng chấp, cũng như tách rời hai thủ (bất thủ tướng, hậu đắc trí). Lý là tâm và cảnh ngầm hợp tánh bình đẳng, tuyệt đối bình đẳng, năng thủ và sở thủ đều không (vô tướng thủ, vô phân biệt trí).

Sáu tướng: sáu ấn tượng phát sanh khi ý thức (: ý và ý thức) tiếp xúc với sáu cảnh (: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp), tức ý ngôn phân biệt hiện tợ về danh và nghĩa, nhưng quy nạp thì có hai thứ ấn tượng: có thật và phân biệt, và đó là biến kế sở chấp. Do bốn tầm tư và bốn thật trí mà chính nơi cái ý thức có ấn tượng tương tự về danh và nghĩa của các pháp, mà Bồ-tát ngộ nhập được đạo lý duy thức, ngộ nhập tánh Không, vô sở hữu.

Hai thời công phu, H.T Thích Trí Quang giải thích: “Ấy là vị trí của câu dĩ vô sở đắc cố. Khuy cơ đại sư đã đặt câu ấy vào cuối đoạn trên, nói câu ấy giải thích tất cả chữ vô ở trên nó (Chính 33/540). Nhìn vào chính văn, thấy cách sử dụng chữ Cố của ngài Huyền tráng thì không thể không đồng ý với Khuy cơ đại sư. Vì nếu đặt câu dĩ vô sở đắc cố vào đầu đoạn này thì hiểu và dịch chữ Cố sẽ rất bất ổn: Vì không thủ đắc nên vì bồ tát y theo Bát nhã nên tâm không bị chướng ngại, vì không bị chướng ngại nên không khiếp sợ ... Về ý nghĩa, nếu đặt câu dĩ vô sở đắc cố vào đầu đoạn này thì chỉ là lặp lại sự không thủ đắc mà thôi, không có ý nghĩa như đã giải thích. Nhưng ý nghĩa như đã giải thích thì rất quan trọng. Cũng có thể

Sắc sanh tử 色生死 = ngũ chủng thái sắc sanh tử 五種彩色生死: sanh tử qua năm màu sắc. Kinh Chánh pháp niệm xứ, No. 721, quyển 5, tr. 23c19: “Lại nữa, tỳ-kheo ấy quán sát sanh tử qua năm màu sắc, y theo đó mà vẽ ra năm đường, ba cõi.” Kinh này nói, người họa sĩ hoặc đệ tử của ông ta có thể vẽ ra những bức tranh tùy ý theo năm màu sắc căn bản: trắng, đỏ, vàng, màu bồ câu, đen. Tâm nghiệp của chúng sanh cũng có thể vẽ ra năm đường sanh tử qua năm màu sắc tương ứng ở trên: cõi trời, người, súc sanh, ngạ quỷ, địa ngục. Tất cả các pháp đều do tâm tạo, từ vật lý đến tâm lý, từ thiên đường đến địa ngục, nhưng đặc biệt là tâm tạo được thì cũng chính tâm phá được. Tin có thức A-lại-da là tin vào thể tướng dụng của Tâm: Thể của Tâm là năng tánh huân tập các pháp tạp nhiễm hay thanh tịnh; Tướng của Tâm là biểu hiện của các tâm vương và các tâm sở; Dụng của Tâm là tạp nhiễm có thể hủy diệt, thanh tịnh có thể thích ứng. Nói cách khác, tu tập là bội trần hiệp giác, là bỏ nhiễm ô mà thành thanh tịnh, là chuyển bỏ 8 thức mà thành tựu 4 trí, mà thuật ngữ Duy thức gọi là chuyển y. Thức A-lại-da là y tha khởi tánh, theo Nhiếp luận, gồm có 11 thức. Y tha khởi là tổng thể của biến kế sở chấp tánh và viên thành thật tánh, tức là tổng thể của tạp nhiễm và thanh tịnh. Sanh tử là phần tạp nhiễm nơi y tha khởi tánh, Niết-bàn là phần thanh tịnh nơi y tha khởi tánh; chỗ dựa của hai phần ấy là y tha khởi tánh. Chuyển y là chính y tha khởi tánh khi nổi lên sự đối trị thì chuyển bỏ phần tạp nhiễm mà chuyển được phần thanh tịnh.

Ngũ bố úy: (Skt. vibhīsana) Cũng gọi Ngũ khủng bố, Ngũ bố, Ngũ úy. Năm nỗi sợ hãi của hành giả trước khi vào giai vị Kiến đạo. 1. Bất hoạt úy, cũng gọi Bất hoạt khủng bố (sợ không sống được): Người mới học đạo tuy có làm việc bố thí, nhưng lại sợ rằng chính mình không thể sống đầy đủ, cho nên thường tích trữ tiền của để phòng hờ, chứ chưa thể cho hết những cái mình có. 2. Ác danh úy, cũng gọi Ác danh khủng bố (sợ danh tiếng bị hoen ố): Người mới học đạo vì hóa độ chúng sinh mà vào quán rượu, nhưng chưa thể giữ thái độ an nhiên tự tại, vì còn sợ người khác chê cười. 3. Tử úy, cũng gọi Tử khủng bố (sợ chết): Người tu hành tuy phát tâm rộng lớn mà bố thí tài vật, nhưng vẫn còn sợ chết nên chưa dám xả thân. 4. Ác đạo úy, cũng gọi Ác thú khủng bố, Ác thú úy, Đọa ác đạo úy (sợ rơi vào đường ác): Hành giả sơ học vì sợ tạo nghiệp bất thiện sẽ bị đọa ác đạo, nên lúc nào cũng sống trong sợ hãi. 5. Đại chúng uy đức úy, cũng gọi Chúng trung bố úy, Đại chúng úy, Xử chúng khiếp úy (sợ uy đức của đại chúng): Người mới học đạo đứng trước nơi triều đình hoặc đối trước đại chúng thông hiểu pháp nghĩa, có uy đức lớn, thường e sợ ngôn ngữ cử chỉ của mình có chỗ sơ suất mà phạm lỗi. Năm tâm niệm sợ hãi nói trên, khi vào được Sơ địa thì hành giả trút bỏ hết. Tạp A-hàm, kinh Tứ lực, số 670: “Một thời, Phật ở trong vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ. Bấy giờ Đức Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo: - Có Bốn lực. Những gì là bốn? Đó là lực Giác, lực Tinh tấn, lực Vô tội, lực Nhiếp, như [các kinh] trên đã nói. Nếu Tỳ-kheo nào thành tựu được bốn lực này, thì tránh xa được năm sự sợ hãi. Những gì là năm? Sợ không sống, sợ tiếng xấu, sợ giữa đám đông, sợ chết, sợ đường ác. Đó gọi là năm sự sợ hãi.” (Thích Đức Thắng dịch)

Có 3 thứ điên đảo: tưởng điên đảo, tâm điên đảo và kiến điên đảo. Tưởng điên đảo là nắm giữ các tướng của ngã pháp. Tâm điên đảo là ái lạc đối với tưởng. Kiến điên đảo là kế đạc, chấp trước, kiến lập đối với tưởng, còn gọi là phân biệt, nhận thức. Năm thức trước có tưởng điên đảo; thức thứ 7 có tưởng và tâm điên đảo; thức thứ 6 có đủ 3 điên đảo. Tăng chi bộ kinh, IV. 49: “Này các Tỷ-kheo, có bốn tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo này. Thế nào là bốn ? Trong vô thường, nghĩ là thường, này các Tỷ-kheo, đó là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Trong khổ nghĩ là không khổ, này các Tỷ-kheo, đó là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Trong vô ngã, nghĩ là ngã, này các Tỷ-kheo, đó là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Trong không thanh tịnh, nghĩ là thanh tịnh, này các Tỷ-kheo, đó là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Này các Tỷ-kheo có bốn tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo này.” (H.T Thích Minh Châu dịch)

Du-già sư địa luận, quyển 8, tr. 14b06. “Tát-ca-da kiến là điên đảo về ngã đối với vô ngã. Một phần biên chấp kiến là điên đảo về thường đối với vô thường. Kiến thủ là điên đảo về tịnh đối với bất tịnh. Giới cấm thủ là điên đảo về lạc đối với khổ. Tham thì chung với hai thứ: điên đảo về tịnh đối với bất tịnh và điên đảo về lạc đối với khổ.

Thành duy thức luận, quyển 7, tr. 39c08.

Sự ly chướng và Thánh đạo phát sanh.

Đại thừa A-tỳ-đạt-ma Tập luận, No. 1605, tr. 682b21: “Thế nào là tư lương đạo? Là các dị sanh có được thi-la, giữ gìn căn môn, uống ăn biết lượng, đầu đêm cuối đêm thường không ngủ nghỉ, siêng tu chỉ quán, an trú chánh tri. Hoặc là tinh tiến tu tập các thiện, văn sở thành tuệ, tư sở thành tuệ và tu sở thành tuệ, tu tập ba tuệ này thì thành tựu hiện quán giải thoát làm sở y cho khí tánh.”

Hai chướng là phiền não chướng và sở tri chướng. Trong hai chướng ấy, những gì phát khởi phân biệt thì thuộc kiến sở đoạn, gọi là phần thô của hai chướng; những gì phát khởi tự nhiên (: câu sanh) thì thuộc tu sở đoạn, gọi là phần tế của hai chướng.

Đại thừa A-tỳ-đạt-ma Tập luận, No. 1605, tr. 682b21: “Thế nào là gia hành đạo? Là có tư lương đạo thì đều là gia hành đạo. Hoặc có gia hành đạo nhưng chẳng phải tư lương đạo. Người đã tích tập tư lương đạo thì có được thiện căn của thuận quyết trạch phần, và sẽ có được thiện căn của noãn pháp, đảnh pháp, thuận đế nhẫn pháp và thế đệ nhất pháp.

Thô trọng: nặng nề, chỉ cho chủng tử của các thứ ngu tối, và chỉ cho sự không kham nhiệm do các thứ ngu tối dẫn ra. Thô trọng là thế lực của chủng tử hai chướng làm cho cái thân hữu lậu không có kham năng gì. Chủng tử và thế lực ấy, gọi là thô trọng, cũng gọi là tập khí (thói quen). Tùy miên (: chủng tử của phiền não) có 3 loại: tùy miên hại bạn, tùy miên nhược liệt và tùy miên vi tế. Bồ-tát từ sơ địa đến địa thứ năm có tùy miên hại bạn; bồ-tát ở địa thứ sáu và địa thứ bảy có tùy miên nhược liệt; bồ-tát ở địa thứ tám sắp lên có tùy miên vi tế. Thô trọng có 3 loại: thô trọng da ngoài, thô trọng da trong và thô trọng xương cốt. Thô trọng da ngoài bị diệt trừ thì làm rõ ra tùy miên thứ nhất và tùy miên thứ hai [bị diệt thế nào, ở Bồ-tát địa nào, và diệt rồi được gì]; thô trọng da trong bị diệt trừ mà làm rõ ra tùy miên thứ ba; còn thô trọng xương cốt bị diệt trừ thì vĩnh viễn diệt trừ toàn thể tùy miên.

Bồ-đề (Bodhi), dịch ý là đạo, trong nghĩa ‘đức lý’ mà làm sở y của Bồ-đề. Ngài Hiuyền Trang dịch là giác, trong nghĩa ‘giác ngộ’, cái giác chống mê, hết mê. Ngài La Thập dịch là ‘Vô thượng trí tuệ’.

Trí xứ = trí cảnh. Tứ niệm xứ, No. 1918, quyển 4, tr. 578a20, ngài Trí Khải giải thích: “Cảnh và trí không hai không khác. Cảnh như như tức là trí như như. Trí tức là cảnh, cho nên nói, ‘Trí và trí xứ đều gọi là bát-nhã.’”

Đến đây là 140 công đức.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 3, tr. 12b21: “Chư Bồ-tát ma-ha-tát an trú bát-nhã ba-la-mật-đa, đem vô sở đắc mà làm phương tiện, thì phải viên mãn: pháp không quên lãng, hằng trú xả tánh, nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, nhất thiết tướng vi diệu trí. Như vậy là sáu pháp bất khả đắc.”

Du-già sư địa luận, quyển 49 – 50, Bồ-tát địa, tr. 566c-574b.

Kim cương bát-nhã kinh tán thuật 金剛般若經賛述, No. 1700, ngài Khuy Cơ soạn, có câu trích dẫn trên từ kinh Giải thâm mật.

Du-già sư địa luận, quyển 38, tr. 498c20: “Thế nào là bồ-đề? Lược nói thì Bồ-đề có hai đoạn và hai trí. Hai đoạn: 1. Đoạn phiền não chướng; 2. Đoạn sở tri chướng. Hai trí: 1. Do đoạn phiền não chướng, nên trí hoàn toàn lìa cấu, tất cả phiền não không theo trói buộc; 2. Do đoạn sở tri chướng, nên trí không chướng không nại đối với tất cả sở tri.” Lý thể của các pháp xưa nay vốn vắng lặng, gọi là Không; các pháp do nhân duyên sanh, gọi là Giả;

lý thể tuyệt đối, chẳng phải Không chẳng phải Giả, gọi là Trung. Tất cả các loại trí từ thấp lên cao là nhân của tất cả các quả vị giả lập. Trí tức Không, tức Giả, tức Trung, thì quả vị cũng tức Không, tức Giả, tức Trung. Tức Trung chính là pháp thân; tức Không chính là báo thân hay thọ dụng thân; tức Giả chính là ứng thân hay biến hóa thân.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 577, Hội thứ 9, Phần Kim cương năng đoạn, tr. 981a21: “Tất cả các đức Như Lai Ứng Chánh đẳng giác và [pháp] Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác đều từ kinh này xuất ra, chư Phật Thế Tôn đều từ kinh này sanh.” (一切如來應正等覺,阿耨多羅三藐三菩提皆從此經出, 諸佛世尊皆從此經生.) Kinh Kim cương Bát-nhã: “Tu-bồ-đề, hết thảy Phật đà và pháp Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác của các Phật đà, toàn là xuất ra từ bản kinh này.” (須菩提,一切諸佛, 及諸佛阿耨多羅三藐三菩提法,皆從此經出.)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 578, Hội thứ 10, Phần Lý thú Bát-nhã, tr. 988b09: “Nếu có người nào nghe được pháp môn Quán đảnh lý thú trí tạng sâu xa, mà tin hiểu thọ trì, đọc tụng tu tập, thì mau được đầy đủ các hạnh Bồ-tát, sớm chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.” Bồ-đề có ba loại khác nhau, đó là Thanh văn Bồ-đề, Độc giác Bồ-đề và Vô thượng Bồ-đề.

Du-già sư địa luận, quyển 45, tr. 542c16-543b01. Bốn loại đà-la-ni: 1. Pháp đà-la-ni: Có khả năng ghi nhớ các câu kinh không quên. 2. Nghĩa đà-la-ni: Có thể hiểu nghĩa kinh không quên. 3. Chú đà-la-ni: Nương vào sức thiền định mà phát khởi chú thuật để tiêu trừ tai ách cho chúng sanh. 4. Nhẫn đà-la-ni: Thông suốt thực tướng các pháp vốn lìa nói năng, an trụ nơi pháp tánh không quên mất.

Du-già sư địa luận, quyển 45, tr. 543a07: “Đối với chương cú nghĩa của thần chú như vậy, Bồ-tát tư duy xét kỹ, quán sát suy lường, theo đó tu tập chánh hành, chẳng nghe từ người, tự nhiên thông đạt.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 578, Hội thứ 10, Phần Lý thú Bát-nhã, 991a08: “Thần chú như thế đủ đại uy lực, người nào hay thọ trì thì tiêu trừ được nghiệp chướng, đã nghe Chánh pháp nhớ mãi chẳng quên, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.”

Niệm lực và tuệ lực có năng lực tổng nhiếp và ức trì, nghĩa là giúp mình không quên những giáo pháp được học, duy trì những thiện pháp, và ngăn ngừa những ác pháp, không cho sanh khởi.

Pháp trì: là văn tự bát-nhã. Nghĩa trì: là thật tướng bát-nhã, quán chiếu bát-nhã, cảnh giới bát-nhã và quyến thuộc bát-nhã.

Biện trung biên luận, phẩm 7, Biện Vô thượng thừa, tr. 474b20-c08: “Luận giải: Nên biết, chánh hành tác ý như vậy được nhiếp thọ bởi mười pháp hành. Những gì gọi là mười thứ pháp hành? Kệ tụng: Là sao nói là vô tận.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 578, Hội thứ 10, phần Lý thú Bát-nhã: (1) 987b18; (2) 987c06; (3) 987c24; (4) 988a21; (5) 988b24; (6) 988c13; (7) 989a14; (8) 989c07; (9) 991a05; (10) 991a12; (11) 991a16; (12) 991a29-b05; (13) 988b11; (14) 990c26.

Kinh Kim cương bát-nhã: “Tu-bồ-đề! Như Lai thị chân ngữ giả, thật ngữ giả, như ngữ giả, bất cuống ngữ giả, bất dị ngữ giả.”