Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh U Tán

Ba Diệu quán là:

(1) Chán rời hữu vi: Trong dòng sanh tử, quán những khổ não bức bách nơi ác thú⁷² thì không khi nào ngừng nghỉ. Nơi tự thân, năm uẩn và bốn đại sanh ra nghiệp ác; chín lỗ⁷³ thường bài tiết những bất tịnh hôi hám, là chỗ tập khởi của ba mươi sáu vật⁷⁴; có vô lượng phiền não thiêu đốt thân tâm, như bọt nước⁷⁵, như bong bóng nước⁷⁶, niệm niệm lưu chuyển; si mê che lấp nên tạo nghiệp, rồi luân hồi trong sáu nẻo; tư duy xét kỹ, tâm thật sự chán bỏ.

(2) Mong cầu Bồ-đề: Quán quả Phật là tướng hảo trang nghiêm, Pháp thân bản tịnh, đủ năm uẩn: giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát trí kiến, có vô lượng thắng pháp: mười lực, bốn vô úy, v.v…, thành hai diệu trí⁷⁷, từ mẫn với chúng sanh, hướng dẫn ngu mê khiến đi đường chánh, các loài hữu tình gặp được Phật đều đoạn trừ phiền não. Thấy những công đức ấy mà tu tập và mong cầu.

(3) Nghĩ nhớ chúng sanh: Quán chúng sanh phiền não là do ngu si và ái trước, nên chịu đau khổ dữ dội; không tin vào nhân quả, tạo nhân của nghiệp ác; chán bỏ chánh pháp, tin nhận tà đạo; bốn lưu⁷⁸ trôi chảy, bảy lậu⁷⁹ rò rỉ; tuy sợ các khổ đau, nhưng vẫn làm nghiệp ác, thường tự tạo ưu bi khổ não: ái biệt ly khổ, thấy rồi cứ yêu; oán tắng hội khổ, biết rồi vẫn oán. Vì dục vọng mà khởi nghiệp, sinh ra khổ não vẫn không chán; ham vui mà phạm giới, lo buồn rồi phóng dật; tạo nghiệp vô gián, ương bướng không thẹn; chê bai Đại thừa, si chấp sanh kiêu; tuy có thông tuệ, đủ đoạn thiện căn; vọng tự cống cao, thường không hối cải; sanh Bát vô hạ⁸⁰, thiếu pháp không tu; dẫu nghe không trì, lại tập tà nghiệp; được quả tốt thế gian cho là chứng Niết-bàn; hưởng cái vui kia rồi, trở lại sanh ác thú. Thấy những hạng người như vậy, tâm sanh bi mẫn sâu xa; tiếp theo phải phát tâm, phát nguyện như vầy: “Nguyện tôi quyết định sẽ chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, có thể làm tất cả nghĩa lợi cho hữu tình.”

Hoặc tùy thuận ý lạc của danh hiệu chư Phật, như đức Phật Thích Ca ban đầu phát nguyện hy hữu, như có kệ tụng:

Nơi ba vô số kiếp Nghịch thứ gặp Thắng Quán Nhiên Đăng, Bảo Kế Phật

Sơ Thích Ca Mâu Ni.⁸¹ Bồ-tát Vô Trước do đó nói:

Thanh tịnh, tăng thượng lực Kiên cố tâm, thắng tiến Bồ-tát bắt đầu tu Ba vô số đại kiếp.⁸²

Trước tiên là khởi các căn: Tín, Tinh tiến, Niệm, Định, Tuệ, để trừ phục chướng nhiễm. Tiếp đó là phát đại nguyện thường gặp thiện hữu để làm thắng duyên; dẫu gặp ác hữu tìm mọi cách phá hoại nhưng cuối cùng vẫn không xả bỏ Bồ-đề tâm. Những thiện pháp mà mình tu tập dần dần tăng trưởng, bởi vì có sự thúc đẩy phát khởi [Bồ-đề tâm] nên không có sự thoái lui, khuất phục. Có đủ các điều trên gọi là tối sơ tu hành.

Theo những điều nói trên, sơ phát tâm rồi thì gọi là Thú nhập Vô thượng Bồ-đề, tham dự vào số lượng các Bồ-tát Đại thừa; nơi biển sanh tử, làm hạn kỳ xuất ly một cách dũng mãnh, nhất định sẽ mau bước lên ‘bờ bên kia’.

Tiếp theo là tu hành. Tu hành có hai loại: (1) Lược tu hành; (2) Quảng tu hành.

Lược tu hành lại có ba: (1) Cảnh; (2) Hành; (3) Quả. Do đời trước không biết cảnh giới chân vọng (: cảnh), khởi các nhân tố phiền não (: hành), nhận chịu các khổ (: quả); đời nay thì làm ngược lại, cho nên cũng có ba: Từ tối sơ phát tâm, phải quán kỹ về ‘cảnh’; đã biết tu thiện, đoạn ác thì ‘hành’ thành tựu; do hành đã trọn vẹn thì quả đức liền chứng. Thánh giáo của chư Phật là vô biên, nhưng nói về môn tu hành thì không ngoài ba loại [: cảnh, hành, quả], vì vậy mà người tu hành phải y theo đó mà học.

1. Thế nào gọi là cảnh giới sở quán? Trước hết là quán sát ‘tất cả sắc, tâm, các tâm sở đều từ duyên sanh mà có’, tương tự hoa đốm nơi hư không, các pháp [duyên sanh ấy] làm mê hoặc người ngu, gọi đó là y tha khởi. Người ngu không hiểu, vọng chấp các pháp [duyên sanh ấy] làm ngã, làm pháp; nói rõ [cho họ] sự thật rằng, ‘tánh tướng của hoa đốm nơi hư không đều không có’, gọi đó là kế sở chấp. Nơi mặt y tha khởi, ‘ngã và pháp vốn không’; do quán cái không của ngã, pháp mà chân lý hiện bày, thí như hư không, gọi đó là viên thành thật.

Các pháp sở tri⁸³ không vượt khỏi [khái niện] có và không: (1) ‘Không có pháp thể nào là không có’, chỉ có thể nói một cách tổng quát [bởi danh từ], gọi là kế sở chấp, vì tâm kế đạt, chấp trước toàn thể khắp cả. (2) ‘Có pháp thể nào là có’, về lý phải phân biệt: Các pháp hữu vi, gọi là y tha khởi, vì là ‘sự’ duyên sanh. Tất cả [pháp] vô vi, gọi là viên thành thật, vì là lý của pháp bản⁸⁴ . Hoặc nói: Pháp hữu lậu, gọi là y tha khởi, vì là tánh điên đảo. Các pháp vô lậu, gọi là viên thành thật, vì chẳng phải tánh điên đảo.

2. Biết cảnh giới rồi, phải tu chánh hành: (1) Chánh hành do ‘văn tuệ’ được thành; (2) Chánh hành do ‘tư tuệ’ được thành; (3) Chánh hành do ‘tu tuệ’ được thành. Ba chánh hành ấy tuy gọi chung cho tất cả công đức của hai thứ [tư lương] phước và tuệ, nhưng thực hành được cương yếu căn bản sâu xa thì ‘thắng nghĩa’ dễ thể nhập, ứng thời không gì bằng, lìa các điều lầm lỗi. Xem khắp, xét kỹ thì ‘duy thức’⁸⁵ là cùng tột. Tiệm ngộ, đốn ngộ, Tiểu thừa, Đại thừa, ai cũng y theo và nói lý thâm diệu này.

Thế nên, kinh Hoa Nghiêm nói:

Tâm như người thợ vẽ, Vẽ đử thứ ngũ ấm;

Hết thảy trong thế gian, Không pháp nào không tạo.

Như tâm, Phật cũng vậy, Phật, chúng sanh cũng vậy;

Tâm, Phật và chúng sanh,

Cả ba không sai biệt.

Chư Phật đều rõ biết Tất cả do tâm chuyển Ai hiểu được như vậy Người ấy thấy chân Phật.

Thân cũng chẳng phải tâm Tâm cũng chẳng phải thân Khởi tất cả tác dụng Tự tại chưa từng có.

Nếu người muốn cầu biết Tất cả Phật ba đời

Cần phải quán như vậy Tâm tạo chư Như Lai. ⁸⁶

Luận Trí Độ nói: “Bồ-tát lại suy nghĩ rằng: Các vật hiện hữu trong ba cõi, đều do tâm tạo. Vì sao? Vì tùy tâm nghĩ đến thảy đều được thấy. Lấy tâm thấy Phật, lấy tâm làm Phật, tâm tức là Phật, tâm tức là thân ta. Tâm không tự biết, cũng không tự thấy. Nếu chấp thủ ‘tâm tướng’, thảy đều vô trí, tâm cũng hư dối, đều từ vô minh xuất sanh. Nhân tâm tướng ấy, liền thể nhập thật tướng của các pháp.”⁸⁷ Thế nên, Duy thức quán là bậc nhất. Thức là tâm. Tâm làm chủ bằng sự tập khởi và họa vẽ⁸⁸; nó hoạt động độc lập, nắm giữ các pháp khác qua danh ngôn.⁸⁹ Duy, là bác bỏ ‘chấp ngã, chấp pháp tách rời tâm mà có’. Thức, là biểu thị ‘nhân duyên, pháp tánh đều không tách rời tâm’. Rõ ràng rằng, ‘pháp⁹⁰ tách rời tâm’ chắc chắn là không có, nên gọi là Duy thức, chứ chẳng phải ‘tất cả [pháp] duy chỉ một thức tâm, ngoài ra không có vật gì khác’⁹¹. Thiện hữu, ác hữu, các quả, các nhân, lý, sự, chân, tục đều không tách rời thức mà có. Kế sở chấp tánh chỉ là hư vọng

thức⁹²

. Y tha khởi tánh chỉ là thế tục thức⁹³ . Viên thành thật tánh chỉ là thắng nghĩa thức⁹⁴. Thế nên, các pháp đều không tách rời tâm. Như có kệ tụng:

Quỷ, bàng sanh, trời, người, Mỗi loài tùy thích ứng

Một sự tâm thấy khác Cảnh nghĩa mà chẳng thật.

Sự quá khứ, vị lai Và mộng ảnh, ảnh tượng Tuy sở duyên chẳng thật Nhưng cảnh tướng thành tựu.⁹⁵

Ý của kệ này, nhiều chỗ nói là ‘duy hữu tâm’ (: toàn là duy tâm)⁹⁶, e rằng văn rườm rà nên lược không nói. Nay xét kỹ Thánh giáo nói về Duy thức, tuy có vô lượng thứ, nhưng không ngoài năm điều⁹⁷:

1. Khiển hư tồn thật (Bỏ hư giữ thật): Quán ‘Biến kế sở chấp chỉ là hư vọng khởi, đều không có thật thể, thật dụng’, cần phải trừ bỏ. Quán ‘Y tha và Viên thành là thật thể của các pháp, là cảnh giới của hai trí⁹⁸, nên giữ lại làm ‘có’, [bởi vì tình không lý có.]⁹⁹ Như có kệ tụng:

Danh, sự cùng làm khách Tánh ấy nên tầm tư Với hai cũng phải xét Duy lượng và duy giả.

Thật trí quán vô nghĩa Chỉ có ba phân biệt Kia không nên đây không Thì ngộ nhập ba tánh.¹⁰⁰ Trừ bỏ là quán không, đối phá chấp hữu. Giữ lại là quán hữu, đối trừ chấp không. Nay quán không và quán hữu là để trừ bỏ hai chấp. Hữu và không mà không có, thì cũng không có quán không và quán hữu. Do có sự tương quan đối đãi giữa hữu và không, mà sự quán thành tựu. Nếu chỉ thuần hữu, hay chỉ thuần không, thì không của cái gì? Hữu của cái gì? Vì vậy, muốn chứng nhập pháp tánh ly ngôn thì cần phải nương vào phương tiện ấy¹⁰¹ để đi vào, chẳng phải là sự khẳng định khi nói ‘không’, nói ‘hữu’. Ở giai vị quán ‘chứng chân’, thì [các pháp] chẳng phải ‘hữu’, chẳng phải ‘không’; các pháp thì vô phân biệt, khó nghĩ bàn. Nói rằng ‘phải quán không mới chứng chân’, nghĩa là vì quán ‘biến kế sở chấp nơi ngã và pháp’ đều là Không, để thể nhập chân tánh, chân thể ‘chẳng phải Không’.

Ở đây, duy thức, mang nghĩa phủ định ‘sở chấp’. Nếu chấp ‘duy chỉ các thức là thật có’, thì đã là ‘sở chấp’, cũng phải trừ bỏ. Những kinh luận¹⁰² có nói đến: Nhất thiết duy thức, hai đế, ba tánh, ba vô tánh, ba giải thoát môn, ba vô sanh nhẫn, bốn tất-đàn, bốn ôn-đà-nam¹⁰³, bốn tầm tư, bốn như thật trí, năm nhẫn quán¹⁰⁴, v.v… đều nhiếp thuộc trong quán này.

2. Xả lạm lưu thuần (Bỏ tạp giữ thuần): Khi quán sự [y tha khởi] và lý [viên thành thật] thì đều không tách rời thức; nơi nội thức luôn có cảnh, có tâm, vì tâm khởi phải nhờ cảnh giới sanh. Chỉ có ‘thức’, nên nói là ‘duy’, chứ không nói là ‘duy cảnh’. [Luận Thành Duy Thức nói:] “Thức chỉ có bên trong; cảnh thì thông luôn cả trong ngoài đều có. Vì sợ xen lạm với tướng biến kế chấp bên ngoài cho nên nói là ‘Duy thức’. Lại hoặc vì kẻ ngu mê chấp nơi cảnh mà khởi nghiệp phiền não, chịu sanh tử trầm luân, không biết tự quán tâm, siêng cầu ra khỏi, vì thương hạng người đó mà đức Như Lai nói Duy thức, khiến họ tự quán tâm mình, giải thoát sanh tử, chứ không phải bảo cảnh bên trong thức cũng hoàn toàn không thật có như cảnh bên ngoài.”¹⁰⁵. Do cảnh có xen lạm, cho nên xả bỏ, không gọi là Duy [cảnh]. Tâm thể đã thuần, cho nên lưu lại, gọi là Duy thức. Vì vậy, khế kinh nói:

Sở duyên của tâm ý thức, Đều không lìa tâm tự tánh. Cho nên Ta nói hết thảy, Chỉ có thức, không gì khác.¹⁰⁶

Các kinh luận khác lại nói: ‘Tam giới duy tâm’¹⁰⁷, ‘chế tâm nhất xứ’¹⁰⁸ , v.v…, đều nhiếp thuộc trong quán này.

3. Nhiếp mạt quy bản (Thu ngọn về gốc): Cảnh giới sở thủ bên trong tâm hiển hiện rõ ràng, và tác dụng của tâm năng thủ bên trong tâm cũng hiển hiện rõ ràng. Cả hai pháp ấy (: sở thủ, năng thủ) đều nương theo thức mà có, lìa tự thể của thức thì pháp gốc, pháp ngọn đều không có. Luận Duy thức Tam thập tụng nói:

Do giả nói ngã pháp, Có tướng ngã pháp chuyển, Chúng nương thức biến hiện, Thức Năng biến có ba, [Là Dị thục, Tư lương,

Và thức Liễu biệt cảnh.] Luận Thành Duy Thức nói: “Biến, nghĩa là thức thể chuyển biến ra hai phần tương tợ là Tướng phần và Kiến phần. Tướng phần và Kiến phần đều nương Tự chứng phần của thức mà khởi lên.”

Kinh Giải Thâm Mật nói: “Từ Thị, nên biết, những gì là đối tượng của thức, duy chỉ là biểu hiện bởi thức."

Thu nhiếp Tướng phần và Kiến phần trở về gốc của tự thể thức. Những pháp quán về lý, sự, chân, tục, đa phần đều thuộc sự quán này.

4. Ẩn liệt hiển thắng (giấu kém bày mạnh): Tâm và tâm sở đều có thể biến hiện, nhưng chỉ nói là ‘Duy tâm’, chứ không nói là ‘Duy tâm sở’. Tâm vương có tánh chất mạnh mẽ, còn những tâm sở vốn phụ thuộc vào tâm vương nên có tác dụng yếu kém. Ẩn giấu cái yếu kém, chỉ hiển bày pháp mạnh mẽ, thế nên Bồ-tát Từ Thị nói:

Rằng tâm hiện tợ thành hai Cũng vậy, hiện tợ tham, v.v…

Hoặc là hiện tợ tín, v.v… Pháp thiện và nhiễm không khác.¹⁰⁹

Kinh Vô Cấu Xưng nói, “Tùy tâm cấu tịnh …,”¹¹⁰ đều thuộc sự quán này.

5. Khiển tướng chứng tánh (Bỏ tướng chứng tánh): Thức, là sự biểu hiện, có đủ cả lý và sự. Sự là tướng dụng, trừ bỏ, không giữ lấy; lý là tánh thể, phải cầu tác chứng. Thế nên có kệ tụng:

Nơi giây khởi biết rắn Thấy giây rõ rắn không Khi chứng thấy sợi giây Biết là rắn, trí loạn.¹¹¹

Các kinh khác nói về tâm, bản tánh thanh tịnh, các pháp Hiền Thánh, đều chính là chân như, tức là cái biết về tướng y tha, là tánh chất căn bản¹¹². Lại nói về nhất đế¹¹³, nhất thừa, nhất y¹¹⁴, Phật tánh, Pháp thân, Như Lai tạng, Không, Chân như, Vô tướng, Bất sanh bất diệt, pháp môn Bất nhị, không có các phân biệt, quán chiếu ly ngôn, v.v… đều thuộc sự quán này.

Như vậy là đã nói: không - hữu, cảnh - tâm, dụng - thể, tâm vương - tâm sở, sự - lý, năm lớp quán từ thô đến tế, lần lượt trừ bỏ, tổng nhiếp tất cả diệu lý của Duy thức.

Nhờ văn, tư, tu tạo thành diệu tuệ, làm tự thể của quán. Giản trạch rõ ràng, sự quán ấy chẳng phải là sanh đắc thiện¹¹⁵. Nếu quán thuộc Dục giới thì do văn và tư tạo thành¹¹⁶; quán thuộc Sắc giới thì do văn và tu tạo thành¹¹⁷; quán thuộc Vô sắc giới thì chỉ có tu, không có văn, tư¹¹⁸. Quán thuộc Vô lậu thì nghĩa ‘tu’ thông cả Dục giới và Sắc giới, [vì không thể đi vào Vô sắc giới mà quán.]

Các duy thức quán ấy, từ lúc sơ phát ý, an trú trong bốn mươi tâm¹¹⁹, thì lắng nghe, tư duy chỉ là ‘tin hiểu sâu sắc’ [về nghĩa duy thức]; rồi tùy cảnh thích ứng¹²⁰, y theo giáo pháp mà tư lường, khiến tâm quán kia dần dần tăng tiến, nhưng chưa có thể tu quán để thấu triệt hai thủ đều là không¹²¹; dẫu có chút ít đi vào giai đoạn tu quán nhưng vẫn chưa phải chánh thắng [hành].

Ở Gia hành vị, trong bốn đẳng trì¹²², khởi bốn tầm tư, quán kỹ các đối tượng sở duyên: danh, nghĩa, tự tánh, sai biệt, chỉ là giả thiết, thật sự không có¹²³; khởi [bốn] trí như thật về ý thức năng thủ, biến tri rằng ‘ý thức là chẳng phải có’¹²⁴.

Đức Thánh Từ Tôn có giáo thọ hai bài kệ tụng:

Bồ-tát ở định vị Quán ảnh chỉ là tâm Nghĩa tưởng đã diệt trừ Xét kỹ chỉ tự tưởng.

Như thế trú nội tâm Biết sở thủ chẳng có Thì năng thủ cũng không

Sau xúc vô sở đắc.¹²⁵ Bồ-tát ở [Gia hành] vị này, tuy đắc tu quán, nhưng vì vẫn còn hệ phược bởi tướng nên chưa có thể chứng thật.

Ở Thông đạt vị, trí vô phân biệt hoàn toàn không có sự thủ đắc nơi cảnh sở duyên, lý và trí hòa hợp, tâm và cảnh nhất như. Khi tướng của hữu và không chẳng hiện tiền, thì mới gọi là chứng đắc chân lý Duy thức. Thế nên Bản tụng nói:

Nhưng khi nơi sở duyên Trí mà không thủ đắc.

Bấy giờ trú Duy thức Vì rời tướng hai thủ. ¹²⁶

Khi đã chứng chân như duy thức, sau đó khởi trí hậu đắc, mới chứng thế tục duy thức. Kinh Hậu Nghiêm nói:

Nếu không thấy chân như Không thể rõ các hành

Như huyễn sự các thứ Tuy có nhưng chẳng thật.¹²⁷

Đạt đến giai vị này, gọi là đạt pháp giới, trú Cực hỷ địa, sanh nơi nhà Như Lai, tự biết không lâu sẽ thành Vô thượng giác.

Ở Tu tập vị thì sự tu có sai biệt. Trong bốn địa đầu tiên, hai Duy thức quán: chân và tục, mỗi quán có sự chứng đắc khác biệt. Đến địa thứ năm, mới hợp quán một chút, nhưng phải hết sức dụng công, chưa thường nhậm vận¹²⁸. Đến địa thứ bảy, quán chân tục duy thức, tuy được trường thời nhưng có gia hành, [vì là hữu tướng quán]. Từ địa thứ tám trở lên thì không cần gắng sức tu, tự tại ở trong ‘không’, phát khởi hữu thắng hành¹²⁹, [vì là vô tướng quán].

Đến Cứu cánh vị thì tuy không còn tu nữa, nhưng trong từng niệm có đủ [ba tuệ]¹³⁰năng duyên với hai thức chân tục.

Sự tu có hai: (1) Hiện hành; (2) Chủng tử. Ở hai giai vị đầu [: Tư lương vị và Gia hành vị], tu hữu lậu, ba tuệ đều có cả hai: hiện hành và chủng tử; tu vô lậu chỉ có chủng tử. Ở Thông đạt vị, tu vô lậu, ba tuệ có đủ hiện hành và chủng tử; tu hữu lậu chỉ có chủng tử. Ở Tu tập vị, địa thứ bảy về trước, tu hữu lậu và vô lậu, hoặc hiện hành, hoặc chủng tử đều có ba tuệ; địa thứ tám trở đi, tu hữu lậu chỉ có chủng tử; tu vô lậu, hoặc hiện hành, hoặc chủng tử đều có ba tuệ. Ở Cứu cánh vị, tu hữu lậu đều xả bỏ; hoặc hiện hành, hoặc chủng tử, thảy đều duy chỉ vô lậu.

Tu, tức là làm cho sự quán về chủng tử và hiện hành triển chuyển tăng thắng, sanh trưởng viên mãn. Người được tự tại thì bậc thấp cũng có thể tu bậc cao. Người chưa tự tại thì không thể tu bậc cao. Đó là sự tu của Duy thức quán, tổng nhiếp các hành, vì các hành đều dựa vào Duy thức quán mà tu.

Trong Lược tu hành đây, sắc thái của quả thế nào?

Người tu hữu lậu chiêu cảm được tất cả diệu quả ở thế gian. Người tu vô lậu thì vĩnh viễn diệt trừ các chướng, đắc đại Bồ-đề, cùng tận vị lai, làm nhiều lợi ích. Đây là nói về đắc quả sai biệt. Nếu [hữu lậu và vô lậu] hỗ trợ nhau thì bao gồm đắc tất cả quả. Đã nói về lược tu hành, còn quảng tu hành thế nào?

Quảng tu hành cũng có ba: (1) Xứ được học; (2) Pháp được học; (3) Biết tu học.

Đầu tiên phải biết xứ tu học, Tiếp theo phải nương vào xứ như vậy mà tu học, sau cùng mới thành người có khả năng tu học. Do đó, ba thứ tu học này nhiếp thuộc Bồ-tát hành. 1. Xứ được học: Lược có năm xứ:

(1) Xứ sở hóa: Là phải biết rõ chủng tánh sai biệt của ba thừa, bất định¹³¹ ,

A-điên-đề-ca132, đã thành thục như thế.

(2) Xứ lợi hành: Hoặc thuần tự lợi, như vì niềm vui của mình mà cầu của cải, thọ dụng; vì thiếu pháp mà tìm hỏi, thọ trì; vì sanh thiên hưởng khoái lạc mà trì giới, tu hành; vì cầu quả hữu nhiễm [của thế gian] mà cúng dường Tam bảo; vì tham lợi dưỡng mà nói [dối] về cái đức của mình; vì muốn thâu nhận người khác [làm tôi tớ, thành người hệ thuộc cho sự nghiệp của mình] mà [giả bày phương tiện] cứu người thoát nạn; vì mê đắm mùi vị thiền định [của hiện pháp lạc trú] mà từ bỏ việc làm lợi cho hữu tình. Hoặc thuần lợi tha, như vì tà kiến mà tu bố thí, v.v.., vì kiến chấp ‘vô nhân’ mà [hủy phạm thi-la] xa rời chánh hành ‘thuyết pháp’. Những thuần lợi như thế đều phải đoạn trừ, phải khéo siêng tu tướng ‘không có tội’ nơi tự lợi, lợi tha¹³³.

ráo không có tánh Niết-bàn. A-điển-để-ca có lẽ là tiếng dịch âm lầm của aitthajtvika, 132 A-điên-đề-ca 阿顛底迦 (Skt. ātyantika): Dịch ý là rốt ráo. Là một trong các loài hữu tình vô tính, nghĩa là rốt ráo không có tánh thành Phật. Là tên gọi khác của Nhất-xiển-đề. Thành Duy Thức Luận Chưởng Trung Xu Yếu, quyển Thượng, phần đầu (Đại 43, 610 hạ) nói: A-điên-đề-ca, hàm ý rốt ráo, nghĩa là rốt là chữ cùng loại với tiếng Phạm icchantika (Nhất-xiển-đề). [X. Đại Trang Nghiêm Luận Kinh Q.1; Huyền Ứng Âm Nghĩa Q.23] Ở đây có thể được hiểu là Vô chủng tánh (agotra). Đại thừa trang nghiêm kinh luận, phẩm Chủng tánh nói: “Vô chủng tánh vị là hạng người không có pháp đạt đến niết bàn, lược có hai loại: 1. Pháp đạt đến niết bàn có giới hạn thời gian; 2. Hoàn toàn không có pháp đạt đến niết bàn. Pháp đạt đến niết bàn có giới hạn thời gian có bốn hạng người: 1. Người chỉ một chiều hướng thực hành ác hạnh; 2. Người đoạn trừ khắp cả các thiện pháp; 3. Người không có thiện căn giải thoát phần; 4. Người thiện căn không đầy đủ. Hoàn toàn không có pháp đạt đến niết bàn thì không có nhân tố, vì hạng người này không có chủng tánh niết bàn, nghĩa là người này chỉ cầu sanh tử, không ưa niết bàn.” Xiển-đề có 3 loại: 1. Xiển-đề-ca 闡底迦 (Icchantika): Nhất xiển-đề 一闡提, còn gọi là đoạn thiện căn xiển-đề, người khởi đại tà kiến đoạn trừ tất cả thiện căn, ưa thích sanh tử; 2. A-xiển-đề-ca 阿闡底迦 (Anicchantika): còn gọi là Đại bi xiển-đề, là hàng bồ- tát có tâm đại bi muốn độ hết tất cả chúng sanh rồi thành Phật, nhưng chúng sanh không cùng tận, nên rốt ráo cũng không thành Phật; 3. A-điên-đề-ca 阿顛底迦 (Ātyantika): còn gọi là Vô tánh xiển-đề, là (3) Xứ chân thật nghĩa: Là đối với tánh như sở hữu¹³⁴, tánh tận sở hữu¹³⁵ , thế gian cực thành chân thật, đạo lý cực thành chân thật, phiền não chướng tịnh trí sở hành chân thật, sở tri chướng tịnh trí sở hành¹³⁶, theo đó mà tu đoạn.

(4) Xứ uy lực: Là [1] uy lực của thần thông¹³⁷; [2] uy lực của sáu độ có thể đoạn: keo lẫn, phạm giới, căm phẫn, lười nhác, loạn động, kiến hoặc; uy lực của thiện pháp đưa đến quả [dị thục khả ái] trong thời gian vị lai; [3] uy lực vì lợi lạc cho hữu tình mà gánh chịu đại khổ; uy lực bốn loài tín thuận, tám tướng hiện hóa¹³⁸; uy lực nghịch thai, người mù, v.v…¹³⁹ mà gặp gỡ [Phật, Bồ-tát] đều được lợi ích; toàn là do uy lực câu sanh¹⁴⁰; [4, 5] Uy lực nhận biết rõ khắp về thế giới, hữu tình giới, xứ, thời, pháp khí; uy lực thần thông hóa cảnh khắp cả vô biên giới; toàn là uy lực cộng và bất cộng [giữa chư Phật, Bồ-tát với hàng Thanh văn, Độc giác]. Biết về năm uy lực đó, thì nên siêng năng tu tập để thành thục tự Phật pháp.¹⁴¹ (5) Xứ bồ-đề: Là tất cả công đức của trí, đoạn¹⁴²; phải thấu đạt khắp cả, mong sẽ chứng quả.

Năm xứ như trên, trước tiên là phải biết rõ cơ nghi hóa độ rồi mới phát khởi thắng hành lợi tha. Tiếp theo, phải biết thật nghĩa để có thể đoạn và tu; đối với môn uy lực thì tu thành tự lợi. Sau cùng đối với quả vị Vô thượng bồ-đề, ưa thích mong cầu, tinh cần tu chứng.

Biết rõ về học xứ rồi, Tiếp theo là tu học.