Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh U Tán

2. Pháp được học:

(1) Đầu tiên là Thắng giải đối với [1] công đức của Tam bảo, [2] uy lực của Phật Bồ-tát, [3] nghĩa chân thật, [4] nhân duyên, [5] quả không điên đảo, [6] nghĩa phải đắc, [7] phương tiện để đắc [nghĩa phải đắc], và [8] pháp được thiện ngôn, thiện ngữ, thiện thuyết trong khế kinh, ứng tụng, ký biệt, v.v...; thắng giải mà có đầy đủ tịnh tín, quyết định hỷ lạc.¹⁴³

(2) Tiếp theo là phải Cầu pháp, phải ở nơi tất cả pháp của Phật, nội luận, nhân luận, thanh luận, y phương luận, công nghiệp xứ luận,¹⁴⁴ mà cần cầu chánh xác. Nên cầu như thế nào? Với chánh pháp của Phật, phải an trú nơi sự yêu kính mãnh liệt để cầu nghe. Giả sử vì nghe được một câu pháp được thiện thuyết, thì dù đường đi tới có [lửa dữ đang cháy], đất là sắt nung nóng, [không có phương tiện nào khác để nghe được pháp của bậc thiện thuyết, bèn phát khởi sự yêu kính mãnh tình, là khả năng thành thục hữu tình. Thành thục tự Phật pháp 誠熟自佛法 = thành thục Phật pháp liệt,] hoan hỷ bước vào; huống chi là muốn được nghe nhiều nghĩa thiện thuyết. Tuy yêu tự thân, của cải và đồ dùng, nhưng sự yêu kính chánh pháp chẳng có thí dụ nào so sánh được. Sự yêu kính chánh pháp thì không bao giờ đủ, không có chán mệt; yêu kính bằng sự thâm tín, nhu hòa, tâm chánh trực, nhận thức chánh trực. Yêu đức, yêu pháp, cho nên đi đến chỗ Pháp sư, không có tâm cật vấn, chỉ có các tưởng: diệu bảo, tuệ nhãn, trí minh, thắng quả, không tội và duyệt ý¹⁴⁵; phát khởi sự kính trọng sâu xa, không có tâm cống cao, khinh mạn; không có các tưởng [về người thuyết pháp]: huỷ phạm giới luật, chủng tộc thấp kém, hình dáng xấu xí, văn từ vụng về, câu cú thô lỗ và tư tưởng khác lạ.¹⁴⁶ Chỉ vì cầu thiện nên không hiển bày đức của mình, không vì danh lợi mà cầu chánh pháp. Nghe chánh pháp thì phải đúng lúc, ân cần, cung kính, không có tâm tổn hại, không vì thuận theo, không tìm lỗi lầm.¹⁴⁷ Cũng không khinh miệt đối với tự thân.¹⁴⁸ Lắng nghe chánh pháp với tâm cầu sự hiểu biết, chuyên nhất hướng tâm, chú tai nghe tiếng, tẩy sạch tâm mình và nhiếp giữ mọi tâm hành.¹⁴⁹

Vì nghĩa gì mà cầu? Cầu nội minh xứ là vì lợi ích bản thân tu tập và tỏ ngộ cho người khác. Cầu nhân minh xứ là vì hàng phục tà luận, an lập chánh đạo. Cầu thanh minh là vì khiến chúng sanh tin ưa điển ngữ và tự thân sanh tin kính sâu xa. Cầu y phương minh xứ là vì chữa dứt các bệnh tật, đem an vui cho chúng sanh. Cầu công nghiệp minh xứ là vì dùng ít công sức mà tích tập nhiều của cải, châu báu, tạo lợi ích rộng lớn. Việc trọng yếu là siêng năng cầu đạt và thứ lớp tu học năm minh xứ ấy, để sinh khởi cái trí vô chướng [nhất thiết trí] mà làm tư lương cho đạo quả Vô thượng bồ-đề mau chóng viên mãn.¹⁵⁰

(3) Tiếp theo là vì người khác mà Thuyết giảng chánh pháp, thuyết về năm minh xứ, tùy chỗ thích ứng mà làm lợi lạc.

Thuyết giảng như thế nào? Nghĩa là phải an trú uy nghi đúng pháp mà vì người khác thuyết giảng. Không vì người không bệnh mà ngồi tòa cao, v.v…¹⁵¹ mà thuyết giảng chánh pháp. Do chư Phật, Bồ-tát luôn kính trọng pháp, nên khiến người khác cũng hết sức quý trọng, cung kính pháp. Phải thuyết giảng pháp không gián đoạn. Không tạo sự nắm giữ pháp của vị sư, [vì tạo điều kiện cho vị sư sanh tâm bỏn sẻn pháp,] mà vị ấy phải tùy sự ưa thích của đại chúng mà lần lượt nêu ra, giải thích. Không có tâm bỏn sẻn, keo kiệt pháp, gọi là tùy thuận thuyết. Đối với những người oán thù, phải trú nơi tâm từ. Đối với những người làm ác thì trú nơi tâm lợi ích. Đối với những người có vui mà phóng dật, những người có khổ mà thấp kém, thì phải trú nơi tâm thương xót, tạo lợi ích, an lạc. Không khởi tâm đố kị, tự khen ngợi mình, chê bai kẻ khác. Không mong cầu danh lợi, cung kính, tán thán mà thuyết pháp.¹⁵²

(4) Tiếp theo là phải Tu hành. Phải khéo léo rời xa ba nghiệp có tội mà Phật đã chế định; tu hành không điên đảo những sự và nghiệp mà đã nghe nhận.¹⁵³ Ngồi chỗ yên tĩnh, vắng vẻ mà tư duy những pháp đã được nghe; tư duy ân cần, không gián đoạn, quán sát cân nhắc. Những gì chưa biết thì cầu biết, đã biết thì đừng quên. Dù chưa thấu đạt những điều Phật dạy cũng không sinh tâm phỉ báng. E rằng không có tuệ nhãn, trực tâm và đức tin mãnh liệt. Khéo biết mật ý [của Phật], không lay động đối với những học thuyết khác lạ. Để đạt tới cảnh giới ly ngôn, phải chuyên chú buộc tâm, rời xa các hý luận, không có các tưởng nhiễu loạn, tu Xa-ma-tha (chỉ) và Tỳ-bát-xá-na (quán).¹⁵⁴

(5) Tiếp theo là Giáo thọ¹⁵⁵. Phải quán xét tầm tư nơi tâm, căn và ý lạc.

Theo chỗ thích ứng, giáo thọ các Bồ-tát vô số cánh cửa thú nhập¹⁵⁶, khiến được thú nhập. Được thú nhập rồi, thuyết giảng cho các Bồ-tát về sự thực hành đối trị trong xứ tà chấp thường biên và đoạn biên, khiến họ trừ bỏ tăng thượng mạn¹⁵⁷.¹⁵⁸ (6) Tiếp theo là Giáo giới. [1] Già chỉ (ngăn cấm) có tội hiện hành; [2] Khai hứa (mở cho) không tội hiện hành; [3] Nếu ở trong pháp già chỉ, khai hứa mà có người phạm vì tạm hành, thì đúng như pháp can ngăn, dạy bảo (gián hối); [4] Nếu có người ở vào trường hợp tạm hành mà cố ý hủy phạm, cứ mãi coi thường, phóng túng, thì đem ý lạc không đục bẩn, không có biến đổi và thân thiện mà quở trách, tẩn xuất hay dữ tác ức niệm¹⁵⁹; [5] Nếu ở trong pháp già chỉ, khai hứa mà có người siêng năng chánh hành, thì từ ái xưng tán công đức một cách chân thật, làm cho người ấy hoan hỷ.¹⁶⁰

(7) Tiếp theo là An lập ba nghiệp: [1] Bố thí: Trước là đem của cải, vật chất mà làm lợi ích cho hữu tình, khiến họ nghe lời thuyết giảng, tiếp nhận và thực hành. [2] Ái ngữ: Đối với những kẻ ngu si thì phải dùng ái ngữ khiến họ thu nhận, xem xét chánh lý; [3] Lợi hành: Đưa hữu tình ấy ra khỏi chỗ bất thiện, khuyến khích an lập thiện xứ; [4] Đồng sự: Đối với sự nghiệp chánh đáng kia, phải cùng nhau tu hành, khiến cho người được hóa độ kia không buông lời này khác¹⁶¹.¹⁶² (8) Tiếp theo là Tu sáu Ba-la-mật-đa: a. Thí: Có tự tánh là vô tham và ba nghiệp được phát động bởi vô tham.

Hễ hành bố thí, đối với chúng sanh nếu chỉ khiến được an lạc, không tạo thiện lợi, hoặc chẳng có thiện lợi và an lạc thì không nên thí cho. Nếu chỉ có thiện lợi nhưng không tạo an lạc, hoặc có đủ cả thiện lợi và an lạc thì nên thí cho.

Người cầu tài vật thì thí cho họ mọi thứ cần dùng; người cầu tự tại thì thí cho họ phương pháp đoạn tâm. Nếu cầu xin chất độc, lửa, dao, rượu … để hại mình hoặc để hại người khác thì không nên cho. Hành bố thí thì không dùng tài vật của người khác mà thí; không được làm việc mai mối, không dùng thê thiếp của người khác mà thí; không thí các đồ ăn uống có trùng, không thí vật dụng dẫn phát việc vui đùa hoặc vô nghĩa; không thí dụng cụ sát hại mạng sống; không tự làm hoặc sai bảo người khác làm việc cúng tế uế tạp; không thí vùng nước, vùng đất có chúng sanh đang sống cho người rắp tâm giết hại; không thí phương tiện cho người muốn báo thù; không thí cho người có bệnh đến cầu xin các thức ăn uống không đúng lượng hoặc không thích hợp; không thí cho người có tánh tham ăn thường xuyên tới xin; không thí phương tiện cho người sầu lo, bức bách muốn tự tổn thương hoặc tự vẫn; không ép uổng, cướp đoạt vợ con người rồi thí cho kẻ khác. Không trái vượt các học xứ hiện có để hành bố thí. Hoàn toàn không sanh tâm phân biệt kẻ oán, người thân; không hứa tốt cho xấu, không hứa nhiều cho ít; hoặc ôm ý khác, sinh tâm giận dữ, vẫn đục mà hành bố thí. Thí rồi tự khen và kể ơn. Không có tâm trịch thượng, bất kính dù là thí cho kẻ hèn kém. Nếu người cầu xin là người tà ác, vẫn không khởi tà hành, tâm chán mệt mà hành bố thí và chuyển hóa họ. Không do ác kiến, vọng hữu, chấp thủ mà hành bố thí. Không vọng chấp chỉ có Nhất thiết chủng cực thiện thanh tịnh mới hành bố thí được. Không do duyên khác, không phải từ chỗ dẫn nêu của người khác mà hành bố thí. Không sợ mình nghèo nàn, chỉ sợ không có tâm bi mẫn. Không đem đồ dư mà thí cho người xuất gia. Không thí các vật tạp nhiễm, bất tịnh, nước dãi, máu mủ, … mà không nói rõ cho người xin nhận biết. Không thí cơm, cháo, … mà không như pháp, như người không ăn hành, ăn thịt mà lại trộn hành, trộn thịt vào thức ăn. Hoặc sắp xếp công việc không hợp với phép tắc mà hành bố thí. Không khiến người cầu xin phải tới lui nhiều lần, cầu cạnh, lệ thuộc, ngăn cản, mệt nhọc rồi mới bố thí. Không dựa vào danh tiếng, sự tán dương của thế gian mà hành bố thí. Không dựa vào sự báo đáp ân đức của người mà hành bố thí. Không dựa vào quả báo Đế thích, Ma vương, Luân vương, Tự tái mà hành bố thí. Không bố thí để được tôn trọng, cung kính, ngợi khen, cúng dường. Không có ý lượng hẹp kém mà hành bố thí, tức của cải tuy ít nhưng bố thí với tâm rộng lớn. Không vì lừa dối người mà hành bố thí, như là trước thí cho người ta sanh lòng yêu mến, gần gũi, nương tựa, sau lại hãm hại, tiêu diệt họ.

Không vì sự trái nghịch, chia rẽ người khác, đoàn thể, … mà hành bố thí. Trước tự hành bố thí, sau mới khích lệ người khác hành bố thí. Không quan tâm người xin đến trước sau, sắp đặt chỗ ngồi theo thứ tự, phân phát các vật thí đầy đủ, đồng đều.

Trước khi thí thì ý vui, đang lúc thí thì tâm thanh tịnh, sau khi thí thì tâm không hối tiếc. Không đem tâm dối trá mà bố thí, như không đem trân châu, ma-ni, ngọc bích, san hô chẳng thật mà thí, để mong cầu châu báu chân thật. Bố thí phải dụng tâm, trước là muốn thí cho hết thảy, sau là có người đến xin thì coi như giữ tái sản của mình. Thí đúng thời, hợp phép tắc và không tâm tán loạn; không thí phi thời, trái phép tắc và tâm tán loạn. Khi bố thí không khinh khi, đùa cợt, khiến người nhận xấu hổ, cũng không cau mày, khó chịu, lặng thinh, xin hoài không cho. Ngoại đạo cầu chánh pháp của Phật là vì tìm lỗi, thì chớ nên trao truyền. Không thí cho người đến cầu xin có tánh tham cầu, muốn khoe khoang kinh điển, muốn biết bí mật tạng, sự nghiệp chưa thành tựu pháp.¹⁶³

Những trường hợp có tội, đều không nên làm; trái với các trường hợp kể trên thì nên làm.

Nếu có ít tài sản, phải xem người đến xin: một là hạng người an vui, chẳng nghèo khổ; hai là hạng người khốn khổ, không có nơi nương tựa. Liệu mình có đủ tiền của thì cho cả hai toại nguyện, thiếu tiền của thì khéo léo từ chối người an vui đến xin.¹⁶⁴ Biết có người rất keo kiệt, hoặc trước kia nghèo thiếu, muốn người ấy gởi trồng cây phước, nên phương tiện hướng dẫn, cất lời: “Tôi không khiến tài bảo của ông hao tổn, mà muốn ông tạo lợi ích. Tôi có nhiều của cải, châu báu để bố thí.

Nếu có người đến xin, chớ để họ ra về tay không, hãy bảo đến nhà tôi lấy tài vật, tùy ý thí cho họ. Khi tôi hành bố thí, mong ông sanh tâm tùy hỷ.” Người ấy nghe vậy liền sanh hoan hỷ, dần dần gieo trồng hạt giống điều phục tâm keo kiệt.¹⁶⁵

Thấy người đến xin có ý mong cầu, tùy theo chỗ thích mà bố thí. Nếu người có tánh gian trá, muốn lừa gạt, tuy biết rõ nhưng khéo che giấu lỗi họ, không để người khác biết, huống là xúc não, thỏa mãn mong muốn của người ấy, khiến không bị xấu hổ, hoan hỷ mà đi. Có người ban đầu là lừa dối, sau đó mới biết rõ, thì đừng rao lỗi họ, đừng quở trách họ, chỉ sanh lòng bi mẫn: “Họ lừa dối ta, làm việc sai trái đó. Ta nên có tâm hỷ xả, khiến họ vô tội.”¹⁶⁶

Nếu không có tiền của, tùy theo khả năng của mình, đúng pháp mà kiếm tiền của, khiến sự thí không thiếu sót. Khéo dùng mỹ từ tuyên dương chánh pháp của Phật, khiến các hữu tình tùy khả năng mà tu tập bố thí. Thấy người thường tu thí xả, nên bảo người đến xin để khuyến khích tâm người hành thí. Trong khi hành thí, nếu người thí thiếu thốn tài vật, hoặc cung cấp vật thô xấu, hoặc bị bạn xấu hủy hoại, hoặc không có lòng cung kính, hoặc quên mất không nhớ, thì khéo léo giúp đỡ khiến những lỗi kia không xảy ra.

Nếu có thắng giải về kinh pháp, thì nên biên chép kinh pháp để thực hành bố thí, khiến người xin kinh pháp được chuyển hóa. Nếu thấy nơi khác không có kinh pháp và cũng không có khả năng biên chép, nên suy xét: “Ta đối với pháp có tâm keo kiệt trói buộc, hoặc có ý riêng trở ngại, hoặc có nghĩa thiết yếu thù thắng mà chẳng thí cho kia ư?” Nếu vì keo kiệt trói buộc, vì ý riêng trở ngại, thì nên thực hành bố thí, khởi nghĩ như vầy: “Ta nay quyết định phải thực hành bố thí. Giả sử do ta hành pháp thí đây mà ở hiện tại thành ngu si, câm ngọng cũng được. Đối với người không chấp nhận phiền não còn phải pháp thí, huống chi là người thiếu thốn tư lương của diệu trí.” Nếu tự rõ biết ở nơi pháp đây không có chút keo kiệt, cũng không có ý riêng trở ngại, chỉ vì muốn thành tựu nghĩa thiết yếu thù thắng, mà không thí cho người, thì nên suy nghĩ: “Thực hành pháp thí là để diệt trừ phiền não, để nghĩ đến chúng sanh, để đầy đủ nhân tố của trí.” Quán xét tự mình không có phiền não, nếu không thực hành pháp thí này, thì càng tăng thêm tư lương của trí, sẽ làm tuệ giác thêm phong phú, cũng vì ái niệm một chúng sanh này và những chúng sanh khác. Nếu thí cho một người này thì tức là ái niệm một chúng sanh, không phải ái niệm tất cả chúng sanh. Như vậy, không thí pháp cho người kia thì không có tội, không có hối hận và cũng chẳng trái vượt tịnh giới của Bồ-tát.¹⁶⁷

Khéo léo lập phương tiện để dẫn dụ người đến xin rời đi.¹⁶⁸

Phải tác tịnh đối với tài bảo tích chứa, và dùng ý lạc thanh tịnh để hiến cúng mười phương chư Phật, Bồ-tát. Tuy tích chứa tài bảo để tịnh thí như vậy, nhưng vẫn được gọi là an trú Thánh chủng, sanh vô lượng phước. Thường suy tư về cái phước ấy khiến ở trong mọi thời gian gắn bó, tăng trưởng hạnh bố thí. Luôn tác tịnh tất cả vật thí, như chư Phật, Bồ-tát luôn phó chúc, hộ trì. Nếu xét thấy vật thí không đúng với chánh lý, tức chưa tác tịnh, thì nên nói: “Hiền thủ! Đây là vật của người khác, không thể thí cho ông.” Dùng lời dịu dàng để an ủi, từ chối họ, hoặc lấy vật khác, số lượng gấp hai, gấp ba, cung kính thí cho, để họ biết tâm ý của người thí chẳng phải là tham lam, keo kiệt, và biết người thí không được tự tại nên không thể thí kinh sách ấy cho họ.¹⁶⁹

Nếu có bốn chướng ngại trong việc thực hành bố thí, thì không thể huệ xả; phải khởi bốn trí mà đối trừ bốn chướng ngại:

1. Có nhiều tiền của nhưng tâm không ưa huệ thí, phải suy nghĩ là do đời trước chưa từng tập quen việc bố thí. Đời nay không cố gắng thí xả thì đời sau càng thêm xấu. Thế nên phải nỗ lực tu tập, sinh ra trí ‘giác ngộ’.

2. Thiếu thốn tiền của nhưng tâm không ưa huệ thí, phải suy nghĩ sự thiếu thốn đó là nhân duyên chướng ngại việc bố thí. Nên khởi tâm bi mẫn, tự chịu nghèo khổ, thấy được sự lợi ích của bố thí, sinh ra trí ‘nhận chịu các khổ’.

3. Vì quá yêu thích vật thí nên tâm không ưa huệ thí, phải suy nghĩ sự tham đắm đó là do hư vọng điên đảo, ở nơi khổ mà tưởng là vui; phải hiểu rõ sự tham đắm đó sẽ sanh ra nhiều khổ ở vị lai, cho nên hiện tại nỗ lực xả bỏ, sinh ra trí ‘biết toàn là điên đảo’.

4. Tuy thực hành bố thí nhưng chỉ ưa cầu quả thế gian, phải mau chóng thông đạt, ‘đây là cái thấy sai lầm về quả [dị thục khả ái]’, phải như thật quán sát, ‘các hành đều không bền chắc, niệm niệm sanh diệt; quả thọ dụng thì mau chóng diệt mất, mau chóng ly tán’, nên không sanh sự ưa thích quả dị thục thế gian, chỉ mong cầu quả Vô thượng Bồ-đề, sanh trí ‘thấy các hành không bền chắc’.¹⁷⁰

Nên ở chỗ tĩnh lặng, khởi tịnh tín thuần hậu, thường xuyên duyên niệm nơi vô số tài bảo thượng diệu, dùng cái lực của thắng giải để vui hành huệ thí cho chúng sanh, tuy ít công dụng nhưng sanh vô lượng phước. Đối với tài bảo khả ái cũng có thể tự mình mở xả. Nếu quá khó khăn để có được tài vật cũng đừng keo kiệt mà không bố thí. Tịnh tín bố thí, cung kính bố thí, tự tay bố thí, đúng thời bố thí, không tổn não người mà hành huệ thí.¹⁷¹ Sự bố thí có ba loại: (1) Cho vật tịnh diệu, rộng tu tài thí; (2) Trừ bỏ mọi sợ hãi, tu vô úy thí; (3) Khuyên tu thiện nghiệp mà hành pháp thí.

Mau chóng hành thí, không được trì hoãn. Chẳng phải người đến xin mong nhanh được tài vật, mà người bố thí mong mau được huệ thí.¹⁷² Hễ có người xin thì liền thí, không tích góp lâu dài rồi mới thí.¹⁷³ Đối với người đến cầu xin, lấy tâm khiêm hạ mà thí, cũng không thí rồi sanh kiêu mạn.¹⁷⁴

b. Giới: Có tự tánh là ba nghiệp khi thọ học tịnh giới của Bồ-tát.

Tu tập tịnh giới thì có [bốn công đức]: (1) Chánh thọ từ người khác; (2) Ý lạc thiện tịnh; (3) Phạm rồi trở lại thanh tịnh; (4) Kính trọng sâu, chuyên nhớ nghĩ, không trái phạm.

Chánh thọ từ người khác, nếu có phạm học giới thì nhìn người khác mà sanh hổ thẹn (: tàm). Ý lạc thiện tịnh, nếu có phạm học giới thì tự xét mình mà sanh hổ thẹn (: quý). Nhờ tàm quý mà khéo phòng hộ giới đã thọ; do khéo phòng hộ giới đã thọ mà rời xa các ác tác¹⁷⁵. Nếu nơi các học xứ, phạm rồi được trở lại thanh tịnh, thì phải nên kính trọng và chuyên nhớ nghĩ, không trái phạm nữa. Do ba pháp: ‘chánh thọ từ người khác’, ‘ý lạc thiện tịnh’ và ‘kính trọng sâu, chuyên nhớ nghĩ, không trái phạm’, khiến cho không hủy phạm giới đã thọ. Do một pháp: ‘phạm rồi trở lại thanh tịnh’, khiến cho phạm rồi trở lại ra khỏi ¹⁷⁶. Có đủ bốn công đức là tự tánh của giới, tức là tịnh giới diệu thiện, tịnh giới vô lượng, tịnh giới nhiêu ích tất cả hữu tình, tịnh giới hoạch đắc đại quả thắng lợi.¹⁷⁷

Tại gia và xuất gia đều tu ba loại giới:

1. Luật nghi giới: Là luật nghi mà bảy chúng nhiếp thọ. Bồ-tát trú luật nghi giới Biệt giải thoát, bỏ ngôi vị Chuyển luân vương mà xuất gia, như cắt bỏ cỏ tạp. Không mong cầu diệu dục cõi Trời, huống nữa là ngôi vị, tiền của ở loài người. Còn nhàm chán thắng quả, huống nữa là các sự thấp kém. Siêng năng tu tập các đẳng trì, chẳng phải chỉ có tịnh giới là đủ. Lìa ngôn luận bất chánh và ác tầm tư, dẫu có hiện hành cũng mau chóng chế ngự chúng, dần dần trở thành thiện tầm tư và ngôn luận chánh lý. Nghe những học xứ cực khó hành mà tâm không kinh khiếp, tinh cần tu học tất cả học xứ. Không xét lỗi người, thường xét lỗi mình. Thấy các hữu tình phạm giới hung ác, phát khởi tâm bi để nhiếp thọ. Bị người hại, tâm không chút oán giận, huống là trách mắng, làm tổn hại. Có lỗi thì sám hối, sửa đổi, thề không tái phạm. Ít muốn vui đủ, gắng chịu các khổ, không trạo cử, không xao động, uy nghi tịch tĩnh, rời xa dối trá, rời xa các pháp sanh khởi tà mạng.¹⁷⁸

thanh tịnh, tự tâm phát khởi thệ nguyện: ‘Tôi ở đương lai quyết định tự phòng hộ, trọn không phạm tội trọng.’ Như vậy, đốì với lỗi đã phạm được ra khỏi, trở lại thanh tịnh.” Du-già sư địa luận, quyển 40, tr. 515b22: “Nếu các Bồ-tát, do dục, tham cầu sự lợi dưỡng và cung kính mà khen mình chê người, đó là pháp tha thắng xứ thứ nhất. Nếu Bồ-tát, hiện có tư tài, nhưng do tính bỏn sẻn tài sản, khi những kẻ bần cùng khốn khổ, không nơi nương tựa, đến trước mặt cầu xin tư tài, mà tâm không thương tưởng, không tu tập huệ thí; hoặc có người đến trước mặt cầu pháp, nhưng vì tính bỏn sẻn đối với pháp nên dù có pháp mà không ban bố cho, đây là tha thắng xứ thứ hai. Nếu Bồ-tát mãi ôm ấp các oán hận, do nguyên nhân ấy chẳng những phát ra lời thô bạo mà thôi, mà còn do oán hận che lấp nên dùng tay, chân, đất, đá, đao, gậy, đánh đập gây thương tích cho hữu tình, bên trong ôm giữ vui thích phẫn hận, nếu có làm sái mà người khác đến can ngăn lại chẳng chịu, chẳng nhận, không bỏ oán kết, đây là tha thắng xứ thứ ba. Nếu các Bồ tát báng bổ Bồ-tát tạng, ưa thích tuyên thuyết, khai thị, thiết lập tương tợ pháp, đối với pháp tương tợ ấy hoặc tự mình tin và hiểu hoặc lôi cuốn bởi người khác, đây là tha thắng xứ thứ tư.” Đây là bốn tha thắng xứ hay bốn ba-la-di của Bồ-tát. Chỉ cần phạm phải một điều khoản cũng đủ mất tư cách Bồ-tát chân thật, vì không thể giữ gìn tư lương Bồ-đề rộng lớn của Bồ tát. Nếu Bồ tát nhiều lần hiện hành bốn tha thắng xứ mà không hề tỏ ra hổ thẹn trái lại ưa thích và tưởng như vậy là công đức, đó là trường hợp thượng phẩm phạm, tức cực trọng. Với trường hợp này, Bồ-tát được coi như 2. Nhiếp thiện pháp giới: Là sau khi thọ luật nghi giới, thân ngữ ý tu tập thiện pháp với mục đích vì đại Bồ-đề. Nương tựa và an trú nơi giới, ưa thích độc cư, mà văn, tư, tu chỉ quán. Hành sự cung kính đối với bậc tôn trưởng, phát tâm bi mẫn đối với người bệnh tật. Tán thán bậc thuyết diệu pháp, ngợi khen người có, tùy hỷ với tất cả phước thiện, hồi hướng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, phát vô số chánh nguyện, hằng cúng dường Tam bảo. Tinh cần hộ giới, ăn uống đúng lượng, mật hộ căn môn. Đầu đêm, cuối đêm, thường tỉnh giác tu hành. Gần gũi bậc thiện sĩ, nương tựa bạn lành. Đối với thân mạng và tài sản cũng không nhẫn thọ, sanh chút đoái luyến. Đối với ác pháp cũng không nhẫn thọ.¹⁷⁹ Khéo biết nhân quả của thiện pháp¹⁸⁰, cho đến trừ bỏ những chướng ngại [của sự nhiếp thiện pháp] thì dần dần sẽ trú trong mười độ.

3. Nhiêu ích hữu tình giới: Có mười một tướng: (1) Đối với các hữu tình, có thể dẫn khởi nghĩa lợi cho sự nghiệp vô đảo của họ. (2) Làm trợ bạn cho những khổ đau của hữu tình: như người bệnh thì chăm sóc; người mù thì dắt dẫn, người điếc thì ra dấu, người câm thì chỉ hình, người què thì cõng vác, người lạc thì chỉ đường, người mệt thì cho yên nghĩ, người tàn tật thì cho gậy xe, người ngu si thì dạy cho trí tuệ thù thắng để trừ bỏ những phiền não trói buộc. (3) Giảng nói pháp yếu và những điều cao thượng - thấp kém, khuyên đoạn dứt tánh keo kiệt, tâm xấu ác, dạy cách kiếm tiền của, làm cho họ tin tưởng Thánh giáo, hết phiền não, lìa khổ đau. (4) Thể hiện sự tri ân báo ân, theo chỗ ứng hợp hiện tiền đền đáp. (5) Cứu giúp người thoát nỗi sợ hãi về sư tử, cọp, sói, vua, giặc, nước lửa; giải bày người vơi sầu khổ như mất mát thân thuộc, của cải bị hủy hoại. (6) Luôn chuẩn bị tài sản để khi có người nghèo khổ đến xin liền huệ thí, trước là chào đón, sau là chu cấp.

Nếu mình thiếu tiền của thì ra sức tìm kiếm để làm việc bố thí. (7) Thuận theo đạo lý, lấy đó làm chỗ nương, như pháp lãnh đạo đồ chúng. (8) Thuận theo sự việc và lời nói thế gian như đến đi, mời gọi, đàm luận, chúc mừng, chia sẻ; tùy lúc mà tới lui, từ người thọ nhận các thứ vật thực uống ăn, v.v..... Nói tóm lại, nên xa lìa tất cả việc dẫn tới sự vô nghĩa, trái ý, hiện hành ý; đối với những việc khác, tâm đều theo đó tùy chuyển. (9) Hoặc ẩn, hoặc hiện đều hiển thị công đức chân thật, khiến các hữu tình hoan hỷ, tinh tấn học theo. (10) Đối với người phạm lỗi, phát khởi tâm gần gũi, ý lạc tăng thượng nhằm tạo lợi ích an lạc cho người ấy. Vì muốn khiến người phạm lỗi ra khỏi các việc bất thiện, an đặt nơi thiện, nên dụng phương tiện điều phục, quở trách, trị phạt, đuổi bỏ. (11) Dùng lực thần thông, phương tiện thị hiện địa ngục cùng hình trạng của các đường ác... khiến các hữu tình khởi tâm hy hữu kỳ lạ, do nhân duyên đây nhàm chán, xa lìa bất thiện. Đối với Thánh giáo của Phật, phương tiện dẫn dắt khiến họ nhập vào, tin vui hoan hỷ, siêng tu chánh hạnh.¹⁸¹ Lại nữa, đối với các vật phải theo phép tắc, như pháp thu được, như y phục, ẩm thực, ngọa cụ, y dược, đồ dùng, Bồ-tát cùng đại chúng đồng dùng chung, không cất giấu riêng để tiêu dùng, khiến hao tổn đức. Tùy từng giai đoạn, Bồ-tát thuận theo tám thứ giáo thọ mà dạy trao, dùng năm thứ giáo huấn mà khuyên bảo. Chư Bồ-tát tùy chuyển tâm người, trọn không cố ý xúc não người, chỉ trừ khi quở trách các lỗi trái phạm. Lúc quở trách phải khởi tâm từ bi, các căn tịch tịnh, như lý quở trách khiến điều phục người phạm lỗi. Lại chư Bồ-tát tùy chuyển tâm người, trọn không được cười nhạo, trách cứ, cao cử, khinh thường khiến người xấu hổ, đỏ mặt, tâm không an ổn, cũng không khiến kia sanh tâm buồn rầu, ray rứt. Tuy có khả năng hàng phục kẻ ấy, mà không để rơi vào thế thua cuộc, sanh buồn bã, áo não. Nếu hữu tình kia vì tịnh tín nên sanh lòng khiêm hạ, Bồ-tát cũng không được hiện tướng cao cử. Lại chư Bồ-tát tùy chuyển tâm người, đối với các hữu tình, chẳng nên không thân cận, chẳng nên quá thân cận, cũng chẳng được phi thời mà thân cận. Lại chư Bồ-tát tùy chuyển tâm người, trọn không hiện tiền chê bai điều người thích, khen ngợi điều người không thích. Không được mong cầu, thọ dụng biết lượng. Nếu chẳng phải bạn thâm tình thì không được nói ra tất cả điều mong muốn chân thật của mình. Nếu trước đã hứa cúng dường vật thực, v.v... cho người, trọn không được lừa dối. Vì tánh tự trọng, không được đến cầu xin, chỉ như pháp hiểu dụ. Lại chư Bồ-tát tánh vui khen ngợi công đức chân thật khiến người hoan hỷ. Đối với người hiện có đầy đủ công đức tín tâm, khen ngợi đức tin khiến họ hoan hỷ. Đối với người có đầy đủ công đức giới, khen ngợi đức giới khiến họ hoan hỷ. Đối với người đầy đủ công đức nghe, khen ngợi đức nghe khiến họ hoan hỷ.

Đối với người có đầy đủ công đức xả, khen ngợi đức xả khiến họ hoan hỷ. Đối với người có đầy đủ công đức tuệ, khen ngợi đức tuệ khiến họ hoan hỷ. Như vậy, Bồ- tát thành tựu tất cả việc nhiêu ích hữu tình giới.¹⁸² Đây gọi là ba tạng giới của Bồ-tát, cũng gọi là vô lượng đại công đức tạng.

Nếu các Bồ-tát trước đã phát hoằng nguyện về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, muốn siêng năng tu học, thì ở nơi bậc có năng lực khai thị, truyền thọ mà như pháp thỉnh cầu thọ tịnh giới Bồ-tát. Bấy giờ, bậc Bồ-tát đó chánh thức khai thị, truyền trao Bồ-tát giới, khiến người cầu thọ sinh tâm ân trọng, chuyên niệm nơi một cảnh, trưởng dưỡng tâm thanh tịnh. Nếu không có người khai thị, truyền trao giới Bồ-tát thì ở trước tượng Phật, như pháp tự thọ. Từ đó về sau, suy tư xét kỹ ‘đây là việc Bồ-tát nên làm, đây là việc Bồ-tát không nên làm’, lắng nghe và giải thích Khế kinh ngang qua Bản mẫu¹⁸³.

Nếu là bậc tuy thông tuệ, quảng thuyết nhưng hủy báng Bồ-tát tạng thì¹⁸⁴ không nên theo cầu thọ tịnh giới Bồ-tát. Chớ giảng nói, khai thị Bồ-tát giới cho những người không tin, hủy báng Bồ-tát tạng. Bồ-tát an trú luật nghi tịnh giới Bồ-tát cho nên thành tựu vô lượng đại công đức tạng. Kẻ phỉ báng kia cũng bị theo đuổi bởi vô lượng đại tội nghiệp tạng. Chừng nào lời nói xấu ác, kiến giải xấu ác và tư duy xấu ác chưa trừ bỏ thì kẻ kia trọn không thể rời khỏi đại tội nghiệp tạng. Lại chư Bồ-tát muốn truyền Bồ-tát giới, trước nên vì người mà thuyết Bản mẫu của pháp tạng Bồ-tát, học xứ của Bồ-tát và các trường hợp vi phạm. Người kia sau khi được nghe, dùng tuệ quán sát nơi bản thân, có ý lạc và tư trạch để quyết định tiếp thọ Bồ-tát giới, chẳng phải vì được người khác khuyến khích, cũng chẳng phải vì muốn hơn người. Đây gọi là vị Bồ-tát có đức tin kiên cố, kham thọ luật nghi tịnh giới Bồ-tát. Hãy đem giới pháp Bồ-tát, theo chỗ thích hợp mà chánh thức trao truyền.¹⁸⁵

Có bốn pháp tha thắng xứ:

1. Bồ-tát vì tham cầu danh lợi và cung kính mà tự khen mình, chê người.

2. Có người đến cầu xin tài vật hay chánh pháp, vì có tánh bỏn xẻn nên Bồ- tát không bố thí. 3. Do tâm oán hận che lấp nên Bồ-tát làm những việc thương tổn, não hại hữu tình; người khác đến can ngăn lại chẳng nhận sai, không bỏ oán kết. 4. Báng bổ Bồ-tát tạng, ưa thích tuyên thuyết, khai thị, thiết lập tương tợ pháp; đối với pháp tương tợ ấy hoặc tự mình tin và hiểu hoặc lôi cuốn bởi người khác.

Bồ-tát đối với bốn pháp tha thắng xứ này, hễ phạm một pháp, huống là phạm tất cả, thì không có khả năng nhiếp thọ tăng trưởng tư lương Đại bồ-đề của Bồ-tát ở trong hiện pháp, không thể có được ý lạc thanh tịnh ở trong hiện pháp. Đây gọi là tương tợ Bồ-tát, chẳng phải chân thật Bồ-tát.

Lược có hai lý do khiến xả bỏ luật nghi tịnh giới Bồ-tát: (1) Xả bỏ đại

nguyện Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; (2) Hiện hành pháp tha thắng xứ thuộc thượng phẩm triền phạm. Hạ phẩm và trung phẩm triền phạm thì không xả bỏ tịnh giới. Nhiều lần hủy phạm cả bốn pháp tha thắng xứ nhưng đều không xấu hổ, cứ ưa thích hủy phạm, thấy là công đức, gọi đó là thượng phẩm triền phạm. Nếu Bồ-tát tạm hành một pháp tha thắng thì không được gọi là xả luật nghi tịnh giới Bồ-tát, không như các tỳ-kheo phạm pháp Tha thắng (: Ba-la-di) thì xả bỏ Biệt giải thoát giới. Nếu không có hai lý do trên thì tuy thọ sanh nơi cõi khác, cũng không xả bỏ luật nghi tịnh giới Bồ-tát. Nếu Bồ-tát thọ sanh đời khác, quên mất bản niệm, nhưng được gặp bạn lành khiến giác ngộ bản niệm Bồ-tát, tuy nhiều lần thọ lại, mà chẳng phải mới thọ, cũng chẳng phải mới đắc.¹⁸⁶

Bồ-tát an trú luật nghi tịnh giới Bồ-tát, trong sinh hoạt hằng ngày, đối với Phật, Pháp, Tăng thì phải dựng tháp, tạo luận, tùy ứng cúng dường, thân một lần cung kính lễ lạy, miệng một lần tụng tán bốn câu, ý một lần khởi đức tin thanh tịnh, tùy niệm nghĩ nhớ công đức chân thật của Phật, Pháp, Tăng, chớ để một đời trôi đi một cách trống rỗng mà không cung kính và không sách tiến. Chớ sanh tham dục lớn, chán bỏ danh lợi. Kính thờ các bậc trưởng lão hữu đức, y theo chánh lý mà thưa đáp. Đúng pháp nhận lời mời thỉnh. Không nhiễm ô mà thí tài, không nhiễm ô mà thí pháp. Đối với tánh tội và già tội, phải dốc lòng hộ trì; nếu vì lợi tha thì tùy ứng mà hiện hành tánh tội nhưng không phạm giới Bồ-tát. Phải trú chánh mạng, ba nghiệp tịch tĩnh, chán chê sanh tử, ưa muốn Niết-bàn. Tiếng xấu hay khen ngợi, giữ tâm trong sáng như băng tuyết. Người có hành vi xúc phạm mình, dù có ăn năn tạ lỗi hay không, cũng không sanh tâm hiềm hận hay trả đũa. Không tham đắm sự cúng dường, không đem tâm ái nhiễm để quản trị đồ chúng. Không biếng nhác nên không ham ngủ nghỉ phi thời, phi lường. Rời tâm ái nhiễm, bàn luận thế sự hư huyễn, uổng phí qua ngày. Khiêm tốn cầu pháp, đoạn trừ năm cái.

Không hủy báng nhị thừa, nghiên cứu kỹ Bồ-tát tạng rồi mới học Thanh văn tạng, tinh thông Phật pháp mới tập ngoại luận. Bậc thông tuệ hằng ngày thường dùng hai phần đế tu học điều Phật dạy và một phần để học bên ngoài, giống như tập quen với vị cay. Tin ưa pháp nghĩa chân thật tối thắng thì mới có thể lợi ích an lạc hữu tình. Biết ở đâu có giảng pháp thâm diệu đều cố gắng sắp xếp để đến nghe. Khéo nương văn nghĩa, kính khen pháp sư,(…), biến hiện thần thông để có thể dẫn nhiếp, điều phục hữu tình.

Tất cả trường hợp như vậy, nếu người kia mà tâm trí cuồng loạn, hoặc lãnh thọ trọng khổ bức bách, hoặc chưa từng thọ luật nghi tịnh giới và trú mười địa thì đều không vi phạm. Trái ngược với những điều kể trên thì biết có phạm. Nếu chư Bồ-tát vi phạm thượng phẩm triền của tha thắng xứ pháp đã nói, thì mất luật nghi giới, cần phải thọ lại. Nếu vi phạm trung phẩm triền của tha thắng xứ pháp đã nói, nên đối trước ba vị, hoặc quá số trên, như pháp phát lồ, đoạn trừ các ác tác. Nếu chư Bồ-tát vi phạm hạ phẩm triền của tha thắng xứ pháp và các vi phạm khác, phải đối trước một vị, như pháp phát lồ sám hối. Nếu vị ấy không tùy thuận, Bồ-tát không thế đối trước vị ấy phát lồ hối trừ chỗ phạm, bấy giờ Bồ-tát dùng ý lạc thanh tịnh, tự tâm phát khởi thề nguyện: “Tôi ở đương lai quyết định tự phòng hộ, trọn không phạm tội trọng”. Như vậy, đốì với lỗi đã phạm được ra khỏi, trở lại thanh tịnh.

Như vậy, Bồ-tát tự nương tất cả Tỳ-nại-da, tu học các học xứ, thành tựu ba thứ viên mãn, an trú nơi an lạc:

1. Thành tựu gia hành viên mãn: Chư Bồ-tát hành trì tịnh giới không khuyết phạm; thân, ngữ, ý hiện hành thanh tịnh, không có hủy phạm, phát lồ điều ác của mình.

2. Thành tựu ý lạc viên mãn: Chư Bồ-tát vì pháp xuất gia, cầu Đại bồ-đề, vì cầu pháp Sa-môn, vì cầu Niết-bàn, cho nên không trú giải đãi, tinh tấn yếu ớt, không xen tạp các phiền não tạp nhiễm, các pháp ác bất thiện, để thân sau thọ quả dị thục của các khổ thiêu đốt mạnh mẽ, với những sanh lão bệnh tử ở đời vị lai. 3. Thành tựu túc nhân viên mãn: Chư Bồ-tát trong các kiếp sống trước đã khéo tu phước, tu thiện, nên trong hiện đời bản thân không bị thiếu thốn các thứ y phục, thức ăn uống, ngọa cụ, thuốc trị bệnh, các thứ vật dụng nuôi thân, lại có thể thực hành huệ thí rộng lớn cho người khác.

Xưa hành diệu nghiệp, nay được thắng quả, lại có thể tu thiện, sao chẳng an lạc? Trái với điều trên thì có ba thứ suy tổn, trú nơi nguy khổ. ¹⁸⁷ Vì trì tịnh giới mà xả bỏ ngôi vị, của cải cho đến mạng chung, không hề khuyết phạm một tí nào, thường không phóng dật, cũng không lầm phạm. Do đó đời đời kiếp kiếp thường đạt được năm lợi: (1) Thường được mười phương chư Phật hộ niệm; (2) Lúc sắp xả thân mạng, trú nơi đại hoan hỷ; (3) Sau khi mạng chung, tại những nơi chốn sanh ra luôn có được tịnh giới, hoặc bằng hoặc hơn các chúng Bồ-tát, vì là đồng phận, làm bạn đồng pháp, làm thiện tri thức; (4) Thành tựu vô lượng đại công đức tạng, có thể viên mãn Tịnh giới ba-la-mật-đa; (5) Hiện pháp, hậu pháp thường thành tựu tịnh giới tự tánh, giới thành bởi tự tánh ấy.¹⁸⁸

Vì an trú tâm, thành tựu Phật pháp và lợi lạc hữu tình, nên chuyên tinh tịnh giới, đừng vi phạm.

c. Nhẫn: Có tự tánh là vô sân, tinh tiến, thẩm sát tuệ khi xúc đối với cảnh.

Nhẫn có ba loại:

1. Nhẫn chịu oán hại: Nghĩa là khi gặp người hại nên nghĩ như vầy: “Đó là nghiệp đời trước của ta, nay nếu không nhẫn càng làm nhân của khổ, tức là chẳng yêu chính mình, tự mình sanh trói buộc, tự mình khởi oán hại. Lại nữa, tánh chất của thân ta và thân người đều là hành khổ. Vì người kia không biết, nên nơi tánh khổ của thân ta mà gây tạo thêm khổ. Ta đã biết thế, cớ gì ở nơi tánh khổ của thân người mà gây tạo thêm khổ? Thanh văn là hạng tự lợi còn không làm khổ người khác, ta đã là hạng lợi tha nên phải nhẫn chịu người hại.”

Nghĩ vậy rồi nên tu năm tưởng: (a) Tưởng thân thiện từ đời trước: Nghĩ họ với ta, vô thủy trường thời, hoặc là thân thuộc, hoặc là bạn bè, cho nên ta phải xả tâm oán hại, trú tưởng thân thiện. (b) Tưởng tùy thuận chỉ là pháp: Nghĩ sự nương gá các duyên chỉ là hành, chỉ có pháp, đều không có ngã, thì ai là kẻ oán hại? Phải xả tưởng hữu tình, trú tưởng ‘chỉ có pháp’¹⁸⁹. (c) Tưởng vô thường: Nghĩ sự sanh trưởng của hữu tình, tự tánh là vô thường, ta rất muốn báo oán, thì bất quá là đoạn mạng. Ai là người có trí, đối với thân mạng của hữu tình trong pháp sanh tử mà lại muốn giết hại? Tâm nhiễm trược còn không nên khởi, huống là giết hại. Phải xả tưởng thường, bền vững, trú tưởng vô thường. (d) Tưởng khổ: Nghĩ hữu tình khi hưng thịnh hay lúc suy tổn luôn bị ba khổ (: hành khổ, hoại khổ, khổ khổ) theo đuổi, ta nay đối với hữu tình kia nên tìm phương tiện khiến vĩnh viễn xả ly, ôm làm gì càng thêm khổ, phải đoạn tưởng hữu lạc, trú tưởng hữu khổ. (e) Tưởng nhiếp thọ: Nghĩ sự cầu Bồ-đề của mình là vì tất cả hữu tình, phải cho họ sự nghĩa lợi, nhiếp thọ họ làm quyến thuộc, đâu để ngày nay trái nghịch với hữu tình, lại thêm oán hại? Phải xả tưởng oán hại người, trú tưởng nhiếp thọ.

Tự mình không nổi giận, không báo oán lại người, cũng không có những tùy miên trôi chảy tương tục, cho nên gọi là nhẫn. Như vậy gọi là Bồ-tát nhẫn chịu các oán hại từ người khác.¹⁹⁰

2. Nhẫn chịu các khổ: Nếu gặp khổ nơi tất cả sự¹⁹¹, nên nghĩ như vầy: Ta từ xưa tới nay, ngu si lầm lỗi, vì cầu các dục còn chịu đựng các khổ, huống là cầu Bồ-đề, thành đại sự nghiệp, dù trải trăm ngàn câu chi khổ lớn, cũng nên nhẫn chịu, huống chỉ là khổ nhỏ, như là: đối với bốn sự và các vật dụng cam chịu thiếu thốn, không sanh lo buồn; đối với pháp thế gian: suy, hủy, …, bệnh, tử; thế pháp suy hoại, cho đến bệnh tử; trú bốn uy nghi; nhiếp thọ chánh pháp; từ bỏ hình mạo, mặc y hoại sắc, cẩn trọng thu nhiếp, khất cầu vật thực, từ chối của cải phi pháp, dứt dâm dục lạc; siêng tu thiện pháp; làm lợi hữu tình; cần cù như pháp, hết thảy đều có thể nhẫn chịu. Tinh tiến không biếng nhác, cầu đại Bồ-đề, ý không biến dị, tâm không tạp nhiễm, đừng sanh thối chuyển.¹⁹²

3. Nhẫn chịu thắng giải pháp: Nhờ (1) trường thời tu tập thuần thục và (2) chứng được trí kiến thiện tịnh¹⁹³ mà Bồ-tát khéo an lập thắng giải đối với Tam bảo, v.v….¹⁹⁴ Bồ-tát có thể nhẫn chịu những việc làm không nhiêu ích của hữu tình yếu kém, hữu tình ti tiện. Bồ-tát có địa vị tôn quý, có thể nhẫn chịu những việc làm không nhiêu ích của tôi tớ của mình. Bồ-tát có thể nhẫn chịu những việc làm không nhiêu ích của kẻ oán, người thân và người không oán không thân. Đây là nhẫn khó hành.¹⁹⁵ Nhất thiết chủng nhẫn có bảy thứ: (1) Nhẫn tất cả: nhẫn với tất cả việc làm không nhiêu ích; (2) Nhẫn tất cả xứ: nơi chỗ vắng hay trước đại chúng đều có thể tu nhẫn; (3) Nhẫn tất cả thời: đầu - giữa - cuối ngày, đêm ngày, quá khứ, hiện tại, vị lai, đều có thể tu nhẫn; (4) Bệnh, không bệnh, ngủ thức, đều có thể tu nhẫn; (5)

Do thân hành nhẫn, nên không đánh đập; (6) Do ngữ hành nhẫn, nên không nói những lời không khả ái; (7) Do ý hành nhẫn, nên không sanh giận dữ, không giữ những ý lạc dơ bẩn, xấu ác.196 Nhẫn thỏa mãn mong cầu có tám thứ: (1) Đối với người có khổ đến cầu xin, yêu sách, làm điều tệ ác bức bách, Bồ-tát có thể nhẫn chịu; (2) Đối với các hữu tình ác nghiệp rất hung bạo bậc thượng, Bồ-tát nương pháp đại bi, nhẫn chịu không làm tổn não; (3) Đối với người xuất gia phạm giới, Bồ-tát nương pháp đại bi, nhẫn chịu không làm tổn não. Lại có năm thứ nhẫn chịu khổ nhọc: (4) Có thể nhẫn chịu để dứt trừ khổ sở của hữu tình dù có cực nhọc; (5) Có thể nhẫn chịu cầu pháp dù có cực nhọc; (6) Có thể nhẫn chịu pháp tùy pháp hành dù có cực nhọc; (7) Có thể nhẫn chịu đem pháp ấy vì người rộng thuyết dù có cực nhọc; (8) Có thể nhẫn chịu những việc tạo tác của hữu tình, giúp đỡ cho họ dù có cực nhọc. ¹⁹⁷

Thanh tịnh nhẫn của Bồ-tát, có mười thứ: Chư Bồ-tát khi gặp người làm việc không lợi ích, gây tổn não, trái nghịch, thì (1) không đáp trả, (2) không ý giận dữ, (3) không ý oán hiềm, thường biểu hiện sự vui vẻ tương tục. (4) Muốn làm lợi ích, trước sau không thay đổi, không chỉ làm một việc lợi ích rồi buông xả, không làm lợi nữa. (5) Đốì với người có oán, tự mình đi đến nhận lỗi, trọn không để người sanh chán ghét, sau mới chấp nhận sự hối lỗi. (6) Sợ người chán ghét, nên khi người ta hối lỗi, Bồ-tát liền chấp nhận. (7) Đối với việc không thể kham nhẫn, thành tựu thêm lên sự tàm quý mãnh liệt. (8) Nương sự kham nhẫn ở nơi Đại sư, thành tựu thêm lên sự ái kính mãnh liệt. (9) Vì nương sự không tổn não các hữu tình, nên đối với các hữu tình, thành tựu ai mẫn, yêu quý mãnh liệt. (10) Vì tất cả pháp không nhẫn và pháp trợ bạn đều được đoạn trừ, nên rời xa ái dục ở Dục giới.¹⁹⁸ Như vậy Bồ-tát tu hành nhẫn thì có khả năng làm cho tự thân trú an lạc ngay trong hiện pháp, không bị tất cả pháp ác bất thiện xen tạp, là nhân duyên dẫn đến an lạc ở đời sau, cũng khiến người khác tu hành đủ loại chánh hành đưa đến an lạc ở hiện pháp và ở hậu pháp. Bồ-tát tu hành nhẫn thì khi lâm chung không có hối hận, thọ sanh thiện thú ở đời sau, không oán không thù, chứng Vô thượng giác, cũng không chấp nhận mọi quả khổ cho nên tự mình thực hành chánh pháp, dạy người thực hành chánh pháp bằng cách ca ngợi, khích lệ, vui mừng, an ủi.

d. Tinh tiến: Đó là tánh dũng mãnh, tích cực trong sự tu tập các phẩm thiện [và đoạn trừ ác]. Tinh tiến lược có ba loại:

1. Tinh tiến gia hành¹⁹⁹: Trước khi tu tập thiện pháp, phải sanh khởi tâm chí dũng mãnh, tích cực²⁰⁰, rồi thệ nguyện: “Ta nay vì giải thoát nỗi khổ cho một hữu tình, dẫu dùng ngàn đại kiếp bằng một ngày đêm ở địa ngục, hoặc nhiều gấp trăm ngàn lần số đó, để chứng đắc Vô thượng Bồ-đề, thì sự dũng mãnh của ta cũng không bao giờ thối lui, huống là chịu khổ não trong một thời gian ngắn.” Hành giả khởi được một phần nhỏ sự tin giải đó là đã nuôi lớn vô lượng nhân tố của Bồ-đề, huống nữa là thực hiện thành tựu. Thế nên, hành giả ở giai đoạn tu tập thiện pháp không có một chút khiếp nhược.

2. Tinh tiến nhiếp thiện: Sự tinh tiến này có khả năng hướng dẫn và thành mãn các gia hành²⁰¹. Tinh tiến lược có bảy loại: 1. Tinh tiến không lay động: tất cả phân biệt, tất cả căn bản phiền não, tất cả dị luận và tất cả khổ xúc đều không thể lay động; 2. Tinh tiến kiên cố: là gia hành một cách ân trọng; 3. Tinh tiến vô lượng: là khả năng hiện chứng đắc tất cả minh xứ; 4. Tinh tiến phương tiện tương ưng: là đối với ‘nghĩa phải đắc’, không có đạo lý điên đảo, tùy thuận mà tu hành [nghĩa phải đắc], bình đẳng thông đạt; 5. Tinh tiến không điên đảo: là muốn chứng đắc để hướng đến nghĩa lợi, nên thệ nguyện được hướng dẫn bởi ‘nghĩa phải đắc’; 6. Tinh tiến hằng thời: là gia hành không gián đoạn; 7. Tinh tiến ly mạn: là do cần tinh tiến mà xa lìa cao cử. Bảy loại tinh tiến nhiếp thiện pháp đây, nếu siêng năng gia hành thì khiến chư Bồ-tát mau chóng viên mãn Ba-la-mật-đa, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Do sự tinh tấn đây mà có thể tu chứng, có thể thành tựu đạo quả Bồ-đề, làm nhân duyên tối thắng để thu nhiếp tất cả thiện pháp, ngoài tinh tiến không thể có được như thế. Cho nên đức Như Lai dùng vô số cách để xưng tán tinh tiến có khả năng chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

3. Tinh tiến nhiêu ích hữu tình: Là các việc lợi lạc hữu tình, mọi cách khích lệ đã nói ở trên²⁰² 203.

Bồ-tát có ba thứ tinh tiến khó hành: (1) Không gián đoạn xa lìa các tưởng y phục, tưởng ăn uống, tưởng ngọa cụ và tưởng thân mình; không gián đoạn tu tập các thiện pháp, chưa từng giải đãi phế bỏ; (2) Ở mọi thời gian chưa từng giải đãi, phế bỏ tất cả chúng đồng phận; (3) Thông đạt bình đẳng về các công đức tương ưng, không trì hoãn, không gấp rút, không điên đảo, có thể dẫn đến nghĩa lợi, thành tựu tinh tiến.

Bồ-tát có bốn thứ tinh tiến nhất thiết môn: (1) Tinh tiến xa lìa nhiễm pháp: chư Bồ-tát có được tinh tiến thì có thể khiến tất cả kiết phược, tùy miên, tùy phiền não triền chưa sanh chẳng sanh, đã sanh được đoạn diệt; (2) Tinh tiến dẫn phát bạch pháp: chư Bồ-tát có được tinh tiến thì khiến cho tất cả thiện pháp chưa sanh được sanh, đã sanh được trú, có được thì không quên mất, có được thì tăng trưởng rộng lớn; (3) Tinh tiến tịnh trừ nghiệp: chư Bồ-tát có được tinh tiến thì có thể khiến ba nghiệp đều thanh tịnh, có thể điều phục thân, ngữ, ý nghiệp trở nên diệu thiện; (4) Tinh tiến tăng trưởng trí: chư Bồ-tát có được tinh tiến thì có thể tích tập, có thể tăng trưởng văn, tư, tu tuệ.

Bồ-tát có năm thứ tinh tiến thiện sĩ: (1) Tinh tiến không xả bỏ: chư Bồ-tát có được tinh tiến thì không xả bỏ tất cả dục gia hành; (2) Tinh tiến không thối giảm: chư Bồ-tát có được tinh tiến thì như trước đã nhiếp thọ, hoặc bằng hoặc thêm, phát cần tinh tiến, theo đó trưởng dưỡng; (3) Tinh tiến không hạ liệt: chư Bồ-tát có được tinh tiến thì dũng mãnh, sáng tỏ, trường thời không gián đoạn, tinh cần nỗ lực, tâm không khiếp nhược, không thối lui khuất phục; (4) Tinh tiến không điên đảo: chư Bồ-tát có được tinh tiến thì dẫn ra nghĩa lợi, được nhiếp giữ bởi phương tiện thiện xảo; (5) Tinh tiến cần dũng gia hành: chư Bồ-tát có được tinh tiến thì mau chóng tiến đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.²⁰⁴

Tóm lại, tinh tiến thì như việc dập lửa cháy đầu, là để đoạn phiền não, là thực hành pháp và tùy pháp, là phòng hộ bản thân và lợi ích người khác.

e. Tĩnh lự: Đó là lấy sự lắng nghe và tư duy [Bồ-tát tạng] làm đầu, để có được ‘tâm nhất cảnh tánh’²⁰⁵. Tĩnh lự có ba loại:

1. Tĩnh lự hiện pháp lạc trú: chư Bồ-tát có được tĩnh lự thì xa lìa tất cả phân biệt, phát sanh thân tâm khinh an, tối cực tịch tĩnh, xa lìa cao cử và ái vị, vắng lặng hết thảy tướng.

2. Tĩnh lự dẫn phát thần thông: chư Bồ-tát có được tĩnh lự thì có thể dẫn phát và an trú các thứ đẳng trì thù thắng, không thể nghĩ bàn, không thể so lường, do chủng tánh mười lực nắm giữ. Đẳng trì như vậy, tất cả Thanh văn và Độc giác còn không biết tên gọi của nó, huống là năng nhập. Hoặc chư Bồ-tát có được tĩnh lự thì có thể dẫn phát và an trú tất cả giải thoát, thắng xứ, biến xứ, vô ngại giải, vô tránh, nguyện trí của Bồ-tát và các công đức sở hữu của Thanh văn.

3. Tĩnh lự nhiêu ích hữu tình: chư Bồ-tát có mười một thứ: (1) Chư Bồ-tát nương tĩnh lự có thể làm trợ bạn đối với các sự nghiệp dẫn ra nghĩa lợi cho hữu tình; (2) Đối với hữu tình có khổ, có thể trừ khổ; (3) Đối với các hữu tình, khéo thuyết như lý; (4) Đối với hữu tình có ân, vì biết ân huệ tức liền báo đáp; (5) Đối với hữu tình đang gặp sợ hãi, có thể làm người cứu hộ; (6) Đối với hữu tình gặp sự mất mát người thân, có thể cởi giải ưu sầu; (7) Đối với những nơi thiếu thốn, có thể thí cho tài vật; (8) Đối với đại chúng, khéo lãnh đạo dạy dẫn; (9) Đối với các hữu tình, khéo tùy tâm chuyển; (10) Đối với người có thật đức, tán thán khiến sanh hoan hỷ; (11) Đối với kẻ trái vượt, khéo chân chánh điều phục, biến hiện các thứ thần thông để điều phục, dẫn nhiếp.²⁰⁶

Tĩnh lự toại cầu của Bồ-tát, lược có tám thứ: (1) Tĩnh lự dứt trừ hết thảy đủ loại tai hoạn như chú thuật, thuốc độc, sương tuyết, mưa đá, quỷ mị; (2) Tĩnh lự dứt trừ các thứ bệnh phát sanh do các giới không điều hòa, chống trái lẫn nhau; (3)

Đối với những việc đại tai như mất mùa, đói khát, v.v... tĩnh lự đem lại trời mưa mát mẻ; (4) Đối với những việc gây ra sợ hãi đủ thứ của người và phi nhân ở trên đất và dưới nước, tĩnh lự cứu vớt khỏi nạn; (5) Đối với hữu tình ở nơi hoang vắng, thiếu thốn các thức ăn uống, tĩnh lự có thể thí thức ăn uống; (6) Đối với việc giáo hóa hữu tình thiếu thốn tiền của địa vị, tĩnh lự có thể bố thí tiền của, địa vị; (7) Đối với hữu tình phóng dật ở mười phương, tĩnh lự giáo huấn răn dạy chính xác; (8) Đốì với các hữu tình tùy phát khởi các việc nên làm, tĩnh lự chân chánh trợ giúp.²⁰⁷

Tĩnh lự đời này đời khác vui của Bồ-tát, lược có chín thứ: (1) Tĩnh lự biến hiện thần thông để điều phục hữu tình; (2) Tĩnh lự biến hiện ký thuyết để điều phục hữu tình; (3) Tĩnh lự biến hiện dạy răn để điều phục hữu tình; (4) Tĩnh lự thị hiện các đường ác khiến người làm ác thấy được; (5) Tĩnh lự thí biện tài cho người không có biện tài; (6) Tĩnh lự thí chánh niệm cho kẻ mất chánh niệm; (7) Tĩnh lự lập luận không điên đảo, tán thán ca tụng tạng Ma-đát-lý-ca vi diệu, khiến chánh pháp cửu trú; (8) Đối với các sự nghiệp công xảo khéo léo của thế gian, dẫn ra nghĩa lợi nhiêu ích hữu tình, tĩnh lự năng tạo làm hết thảy chủng loại sai biệt như sách vở, thước đo, con dấu, ghế ngồi, dép guốc, ... các vật dụng nuôi thân; (9) Đối với việc giáo hóa hữu tình, tĩnh lự phóng đại quang minh chiếu đến những chúng sanh nơi đường ác khiến tạm dứt các khổ.

f. Tuệ: Đó là như lý giản trạch đối với cảnh. Tuệ có ba loại: