Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh U Tán

BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH U TÁN

般若波羅蜜多心經幽贊

Prajñāpāramitā-hṛdaya-sūtra-vyākhyana

A Comprehensive Commentary on the Prajñāpāramitā Heart Sūtra

(Taishō Volume 33, Number 1710)

Đại sư Khuy Cơ biên soạn

Quảng Minh dịch & chú giải 1 Con thành kính hiến cúng dịch phẩm này dâng lên Đại sĩ Thích Trí Quang như lời tri ân giáo thọ 2

DẪN NHẬP

Bát-nhã ba-la-mật-đa Tâm kinh u tán (般若波羅蜜多心經幽贊), gồm 2 quyển: thượng và hạ, gọi tắt là Tâm kinh u tán, do ngài Khuy Cơ đời Đường soạn, thu vào Đại chánh tạng, tập 33, số 1710.

Khuy Cơ (窺基, 632-682) là người Kinh Triệu, Trường An, đời nhà Đường, là bậc cao Tăng nổi tiếng, khai sơn tổ sư của Duy thức Pháp tướng tông, họ là Uất Trì, tự Hồng Đạo, còn được gọi là Linh Cơ, Thừa Cơ, Đại Thừa Cơ, thầy Cơ, hoặc gọi tắt là Cơ, pháp danh Khuy Cơ, được tôn xưng là đại sư Từ Ân, pháp sư Từ Ân. Sư có tướng mạo khôi ngô, bẩm tánh thông tuệ, xuất gia lúc 15 tuổi, phụng sắc làm đệ tử của Huyền Trang (602-664), vào ở chùa Hoằng Phước, sau chuyển đến chùa Đại Từ Ân, theo Huyền Trang học Phạn văn và kinh luận Phật giáo. Năm 25 tuổi, Sư tham gia dịch kinh, đến năm thứ 4, niên hiệu Hiển Khánh (659), khi Huyền Trang dịch bộ Duy thức luận, Sư cùng với ba vị Thần Phưởng, Gia Thượng, Phổ Quang, cùng hiệu đính văn phong, nghĩa lý của bộ luận này. Huyền Trang còn sai Sư diễn thuyết về Nhân minh chánh lý môn luận và Du-già sư địa luận của Trần Na, vì vậy Sư rất thông đạt tông pháp của Nhân minh và Ngũ tánh. Vào năm đầu niên hiệu Long Sóc (661), những bộ luận do Huyền Trang chủ dịch như Biện trung biên luận, Nhị thập Duy thức luận, Dị bộ tông luân luận, A-tỳ-đạt-ma Giới thân túc luận, đều được Sư chấp bút; và ngoại trừ A-tỳ-đạt-ma Giới thân túc luận, Sư đều soạn thuật ký cho các bộ luận này. Về sau, Sư ngao du Ngũ đài sơn, tuyên giảng đại pháp, rồi trở về chùa Từ Ân truyền thọ giáo nghĩa của thầy mình. Trước tác của ông rất nhiều cho nên người đương thời gọi ông là Bách bản sớ chủ hay Bách bản luận sư. Sư lấy Duy thức luận làm tông chỉ, nên còn được gọi là Duy thức pháp sư.

Vào năm đầu niên hiệu Vĩnh Thuần (682), Sư thị tịch tại viện Phiên Kinh của chùa Từ Ân, hưởng thọ 51 tuổi, an táng ở thôn Phiền, bên cạnh mộ tháp Tam tạng pháp sư Huyền Trang.

Trước tác của Sư gồm có: Thành duy thức luận thuật ký, Đại thừa Pháp uyển nghĩa lâm chương, Du-già sư địa luận lược toản, Đại thừa Bách pháp minh môn luận giải, Nhân minh nhập chánh lý luận sớ, Nhiếp Đại thừa luận sao, Đối Pháp luận sao, Thắng tông thập cú nghĩa chương, Diệu pháp liên hoa kinh huyền tán, A Di Đà kinh thông tán sớ, Quán Di Lặc thượng sanh Đâu suất thiên kinh tán, Kim Cương Bát-nhã kinh tán thuật, Thuyết Vô Cấu Xưng kinh sớ, Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh Bát-nhã lý thú phần thuật tán, Duy thức nhị thập luận thuật ký, Thành duy thức luận chưởng trung xu yếu, Biện trung biên luận thuật ký, A Di Đà kinh sớ, Kim cương Bát-nhã luận hội thích, Tây phương yếu quyết thích nghi thông quy, Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm kinh u tán, Tạp tập luận thuật ký. Khi còn sanh tiền, Sư là người có chí khí mạnh mẽ, tạo tượng Di-lặc và hàng ngày ở trước tượng tụng một thiên Bồ-tát giới, nguyện sanh Đâu-suất, cảm được tượng phát ra hào quang toàn thân rực rỡ. Sau đó, Sư đến Ngũ đài sơn tạo tượng Bồ-tát Văn-thù bằng ngọc thạch, đồng thời viết kinh Bát-nhã bằng nhũ vàng, khi hoàn thành cũng có phát thần quang. Những đệ tử kế thừa đều lấy Sư làm chuẩn tắc và xem như ngài Huyền Trang lúc còn sống.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa (T.5-7.220), 600 quyển, được ngài Huyền Trang và những người cộng sự chuyển dịch từ ngày 16 tháng 2 năm 660, cho đến 25 tháng 11 năm 663, khoảng thời gian mà sức khỏe của ngài Huyền Trang suy giảm. Đây là dịch phẩm trọng đại cuối cùng, và ngài Huyền Trang đã viên tịch một năm sau khi hoàn thành nó. Bát-nhã Tâm kinh (T.8.251) được chuyển dịch năm 649, cùng năm ngài Huyền Trang hoàn thành mười một dịch phẩm khác, bao gồm Phật địa kinh luận (T.26.1530). Đại thừa chưởng trân luận (T.30.1578), Nhiếp Đại thừa luận bản (T.31.1594).

Không Hải (空海, Về phần chú sớ của Tâm kinh thì có rất nhiều bản, trong đó quan trọng nhất là Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm kinh u tán của Khuy Cơ, Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm kinh tán của Viên Trắc (圓測, 613-696), Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm kinh lược sớ của Pháp Tạng (法藏, 643-712), và Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm kinh sớ của Tuệ Tịnh (慧淨, 578-?), Bát-nhã Tâm kinh bí kiện (: Secret key to the Heart Sũtra ) của

774-835), v.v…

Bát-nhã ba-la-mật-đa Tâm kinh u tán là sách chú giải sớm nhất về Bát nhã Tâm kinh. U, là u tịch, ẩn tàng sâu kín. Tán, là tán dương, suy diễn để hiển lộ nghĩa lý khó hiểu. U tán, là tán dương nghĩa lý thâm trầm, sâu kín. Toàn sách nương theo ý nghĩa của Pháp tướng duy thức, rồi theo văn mà giải thích nội dung của Tâm kinh. Trước hết, dẫn ba thời giáo phán của kinh Giải thâm mật, và kệ tụng trong phẩm Biện tướng của luận Biện trung biên để tán thán nghĩa lý Trung đạo. Kế đến, giải thích tên kinh, và trình bày ý nghĩa của năm loại bát-nhã và bảy thứ tối thắng.

Sau cùng, giải bày nghĩa của văn kinh. Các bản chú sớ về sách này thì có: Bát-nhã Tâm kinh u tán Không đồng ký (般若心經幽贊崆峒記), 3 quyển, Thủ Thiên (守千), đời Tống, soạn tập; Bát-nhã Tâm kinh u tán Giải tiết ký (般若心經幽贊解節記), 6 quyển, Hộ Mệnh (護命) biên soạn. 4 Kinh Giải thâm mật đề cập đến ba chuyển pháp luân: “Bấy giờ đại bồ tát Thắng nghĩa sinh lại thưa Phật: bạch đức Thế tôn, xưa kia, trong thời kỳ đầu tiên, khi ở trong rừng Ban cho loài nai, chỗ tiên nhân Ba la niệt tư sa xuống, đức Thế tôn chỉ vì những vị xu hướng Thanh văn thừa, căn cứ đạo lý tứ đế mà chuyển pháp luân, tuy rất lạ, rất hiếm, bao nhiêu người trời trong thế giới không ai chuyển được đúng cách, nhưng pháp luân được chuyển trong thời kỳ này vẫn có cái trên nữa, vẫn chịu đựng đả phá, là nghĩa lý chưa hoàn hảo, là nơi đặt chân của sự tranh luận. Kế đó, trong thời kỳ thứ hai, đức Thế tôn chỉ vì những vị xu hướng Đại thừa, căn cứ đạo lý "các pháp toàn không, không sinh không diệt, bản lai vắng bặt, tự tánh niết bàn", dùng sự ẩn mật mà chuyển pháp luân, tuy càng rất lạ, càng rất hiếm, nhưng pháp luân được chuyển trong thời kỳ này vẫn còn có cái trên nữa, vẫn còn chịu đựng đả phá, vẫn là nghĩa lý chưa hoàn hảo, vẫn là nơi đặt chân của sự tranh luận. Còn nay, trong thời kỳ thứ ba, đức Thế tôn khắp vì các vị xu hướng Nhất thế thừa, căn cứ đạo lý "do ba vô tánh nên các pháp toàn không, không sinh không diệt, bản lai vắng bặt, tự tánh niết bàn", dùng sự minh bạch mà chuyển pháp luân, càng rất lạ nhất, càng rất hiếm nhất, và pháp luân được chuyển hiện nay không còn có cái gì trên nữa, không còn chịu đựng sự đả phá nào nữa, nghĩa lý đích thực hoàn hảo, không còn là nơi đặt chân của sự tranh luận.”¹

Theo đại sư Khuy Cơ và đại sư Viên Trắc², Tâm kinh hiển thị cho phương tiện của sự Chuyển pháp luân thứ hai, nó giải thích vì sao Tâm kinh nhấn mạnh đến tánh Không (空) và sự không hiện hữu (無). Theo lý thuyết về Ba chuyển pháp luân trong kinh Giải thâm mật và những kinh khác, sự nhấn mạnh ấy là sự đáp trả về sự thật căn bản của hiện hữu (有) được khẳng định trong sự Chuyển pháp luân thứ nhất. Đại sư Khuy Cơ và đại sư Viên Trắc đều liên kết sự Chuyển pháp luân thứ hai với giáo lý Trung đạo, nhưng qua cách thức khác nhau. Sự Chuyển pháp luân thứ hai, mà có thể khích lệ quan điểm đối kháng của sự đoạn diệt, cũng cần được thay thế bởi sự Chuyển pháp luân thứ ba, mà đại diện là tư tưởng Duy thức, để minh giải tường tận mọi mặt từ sự tướng đến lý tánh, từ tự thể đến tổng thể, giữa tồn tại và không tồn tại. Đại sư Khuy Cơ và đại sư Viên Trắc đều trích dẫn kệ tụng trong luận Biện trung biên để giải thích quan điểm Duy thức:

Phân biệt hư vọng có Ở đây hai đều không

Trong đây chỉ có không Ở kia cũng có đây.

Nên nói tất cả pháp Chẳng không, chẳng bất không Vì có, không, và có Chính khế hợp Trung đạo.

Đại sư Viên Trắc bày tỏ sự dung hòa trong mối tương quan giữa Trung đạo và Duy thức, ngang qua sự tranh luận giữa Thanh Biện và Hộ Pháp. Theo Viên Trắc, hai vị Bồ-tát ấy thiết lập hai tôn chỉ không và hữu, thấy như trái nghịch nhau, nhưng cùng thuận theo Phật ý: “Bồ-tát Thanh Biện thì chấp ‘không’, bài bác ‘hữu’, để trừ chấp hữu. Bồ-tát Hộ Pháp thiết lập hữu, bài bác ‘không’, để trừ chấp không. Thế thì, các pháp tự thành, vì ‘không’ chẳng trái lý ‘hữu tức không’, vì ‘phi vô’ chẳng trái thuyết ‘không tức sắc’; ‘cũng không cũng hữu’ thì thuận thành nhị đế; ‘phi không phi hữu’ thì khế hội Trung đạo.”³

Trong Tâm kinh u tán, Đại sư Khuy Cơ dùng học thuyết Duy thức để giải thích ‘hữu – không’:

“Đứng về mặt học thuyết [Duy thức] mà nói, ‘Không’ là ba vô tánh: (1) Kế sở chấp tánh: Bản thể chẳng có, tướng vô tự tánh, vì vậy gọi là Không; (2) Y tha khởi tánh: sắc như chùm bọt nổi, thọ như bong bong nước, tưởng giống như quáng nắng, hành như thân cây chuối, thức là pháp huyễn hóa, không như cái được chấp, không có tánh tự nhiên sanh, cho nên cũng gọi là Không. (3) Viên thành thật tánh: nhờ quán ‘sở chấp’ là không vô, mới chứng [thật tánh của Không], cho nên gọi là ‘chân tánh không như sở chấp kia’. Thắng nghĩa vô tánh cũng được gọi là Không.

Dựa theo sự thật, ba tự tánh là chẳng phải ‘Không’, chẳng phải ‘bất Không’. Vì để đối phá sự chấp ‘có’ mà ngầm nói là Không, chẳng phải hai tánh sau đều ‘không có’ mà gọi là Không. Nói ‘Tất cả đều Không’, là mật ý của Phật. Đối với ‘có và không’, nói chung là Không. Như đức Thế Tôn dạy:

Vô tự tánh: tướng, sanh, thắng nghĩa Như vậy Ta đều đã nói rõ Nếu không biết mật ý của Phật

Mất chánh đạo, không đi đến đâu.”

Có thể nhận thấy dễ dàng là, đại sư Khuy Cơ luôn cung cấp cho người đọc hai quan điểm của hai trường phái: Trung quán và Duy thức, và đặt chúng trong bối cảnh tranh luận, chứ không phải như những giải thích trái ngược.

Trong lời mở đầu, đại sư Khuy Cơ đã giải thích mục đích của Tâm kinh đầy triết lý và thiết tha. Giáo lý của Phật đà thích ứng mọi căn cơ, và Tâm kinh chủ yếu là khích lệ sự thực hành giáo lý ấy. Nếu Bồ-tát Quán Tự Tại có thể đạt được những gì cần đạt được, dù phải trải năm giai vị, qua ba vô số kiếp, thì chúng ta cũng không nên sanh tâm thoái lui: “Bồ-tát Quán Tự Tại kia, khi xưa mới phát ý, có đủ các phiền não, ở trong cái vỏ bọc vô minh mà kiến lập tâm thù thắng, xả thân mạng tài sản, cầu trí tuệ Phật, khởi tâm đại dũng mãnh mà thành Đẳng Giác. Ta cũng nên như vậy để khích lệ chính mình tu hành tăng tiến, không nên tự khinh mà sanh tâm thoái lui, khuất phục.” Bồ-tát Quán Tự Tại và tôn giả Xá-lợi tử là những hành giả đích thật để chúng ta noi theo trên hành trình ‘đến bờ bến kia’, và hành trình ấy phải có có đủ bảy thứ tối thắng: 1. An trú chủng tánh Bồ-tát; 2. Y chỉ tâm đại Bồ-đề; 3. Bi mẫn tất cả hữu tình; 4. Hành đủ tất cả sự nghiệp; 5. Nhiếp thọ bởi trí vô tướng; 6. Hồi hướng Vô thượng Bồ-đề; 7. Không bị hai chướng xen tạp.

Sự tu hành được nhấn mạnh trong Tâm kinh u tán. Ngay câu đầu tiên của Tâm kinh, ‘hành thâm Bát-nhã ba-la-mật-đa thời’, đại sư Khuy Cơ tập trung vào một thuật ngữ mà các nhà chú giải khác thường bỏ qua, đó là chữ ‘hành’. Văn bản U tán trải dài trên các trang 523b13 đến 542c11, tập 33, của Đại chánh tạng. Sự giải thích cho chữ ‘hành’ bắt đầu từ trang 524c14 cho đến trang 535b09. Đại sư Khuy Cơ dành hơn nửa văn bản, 11 trang trên tổng số 19 trang, để trình bày chi tiết về sự tu hành, bao gồm các chủ đề: ba sự luyện mài tâm chí; năm giai vị để ngộ nhập Duy thức; sự lược tu hành qua cảnh, hành, quả; sự quảng tu hành qua xứ được học, pháp được học và biết tu học; sự thực hành sáu ba-la-mật; mười ba Bồ-tát trú. Các chủ đề này chánh yếu là trích dẫn từ Bồ-tát địa của luận Du-già sư địa, và các kinh luận khác như kinh Đại Bát-nhã, kinh Thập địa, kinh Giải thâm mật, kinh Hậu nghiêm, luận Thành duy thức, luận Biện trung biên, luận Nhiếp đại thừa, luận Đại trí độ. Những trích dẫn trong luận Du-già sư địa đều khái lược, nhiều chỗ tối giản, cho nên khi chuyển dịch, chúng được đối chiếu với luận bản để mở rộng sao cho rõ nghĩa.⁴ Đại sư Khuy Cơ muốn nhắc nhở chúng ta rằng, tuệ giác về tánh Không của Bồ-tát Quán Tự Tại có được là từ sự thực hành và ngay khi thực hành Bồ-tát đia. Để chỉ ra điều này, đại sư Khuy Cơ đã tổng hợp sơ lược nhưng toàn diện về các giai đoạn tu tập được nói trong luận Du-già sư địa. Rõ ràng, để có được tuệ giác ‘chiếu kiến ngũ uẩn giai Không’ là không dễ dàng.

Trong câu ‘chiếu kiến ngũ uẩn đẳng giai Không’ và ‘thọ, tưởng, hành, thức, đẳng diệc phục như thị’, đại sư Khuy Cơ dường như cố ý đưa vào và mặc nhiên thừa nhận chữ ‘đẳng’⁵, vốn không có trong nguyên bản Tâm kinh. Trong Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm kinh tán, đại sư Viên Trắc cũng thừa nhận chữ ‘đẳng’ này, nói thêm rằng, có một văn bản khác ngoài bản Tâm kinh do Huyền Trang dịch: “Hoặc có bản chép ‘chiếu kiến ngũ uẩn đẳng giai không’. Tuy có hai bản, nhưng bản sau là chính xác. Đối chiếu, tra xét thì Phạn bản có chữ ‘đẳng’. Thế nên, bản sau có nói chữ ‘đẳng’ là căn cứ theo đây.” “Thọ, tưởng, hành, thức diệc phục như thị: Đây là phần thứ hai giải thích bốn uẩn, chúng đều có bốn câu. Nên biết, bốn câu tương tức thì căn cứ theo trên. Lại hiểu kinh này tự có hai bản: một bản thì như trên; và một bản kinh chép rằng, ‘thọ, tưởng, hành, thức đẳng diệc phục như thị’. Nói chữ ‘đẳng’, là căn cứ kinh văn ở bản sau, có sáu thứ thiện xảo: uẩn, xứ, giới, duyên sanh, tứ đế và Bồ-đề Niết-bàn. Nay chỉ nêu bốn uẩn còn lại, năm môn (: thiện xảo) còn lại đều có bốn câu, cho nên nói ‘đẳng’.” “Hoặc có bản chép rằng, ‘viễn ly nhất thiết điên đảo mộng tưởng’⁶. Tuy có hai bản, nhưng bản sau thì tốt hơn.”⁷ Xem xét các Quảng bản và Lược bản Tâm kinh có trong Đại chánh tạng, thì dễ dàng thấy các bản ấy đều không có thêm hai chữ ‘đẳng’. Phải chăng có một Phạn bản Tâm kinh, chính là bản mà đại sư Khuy Cơ chú giải? Hay đại sư Viên Trắc dựa vào bản dịch có thêm chữ ‘đẳng’ của đại sư Khuy Cơ mà giải thích như vậy? Bản tiếng Anh của Tâm kinh u tán có tên là A Comprehensive Commentary on the Heart Sutra, được chuyển dịch bởi Heng-ching Shih (釋恆清) và Dan Lusthaus, năm 2001, Numata Center for Buddhist Translation and Research,

Berkeley.

Tâm kinh, một tác phẩm kinh điển của Phật giáo, một bản kinh được phổ biến nhất trong truyền thống Phật giáo Bắc truyền, chỉ bao gồm trong 260 từ của bản dịch chữ Hán, nhưng lại chứa đựng tinh túy của kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thậm chí là toàn bộ giáo lý của Đại thừa. Tâm kinh được chuyển dịch sang các ngôn ngữ khác nhau từ khi nó xuất hiện, và có hàng trăm bình luận, chú sớ, diễn giải Tâm kinh, dựa trên các hệ thống giáo lý Phật giáo khác nhau. Ngang qua tư tưởng Duy thức, xuyên suốt tác phẩm Tâm kinh u tán, đại sư Khuy Cơ đã trích dẫn rất nhiều văn bản để chú giải ý nghĩa của từng đoạn văn và thuật ngữ cụ thể. Để hiểu tường tận phần chú giải, đòi hỏi người đọc phải tìm hiểu thêm những văn bản liên quan như: Du-già sư địa luận, Duy thức nhị thập luận, Biện trung biên luận, Phật địa kinh luận.

Sáu độ muôn hạnh tương ứng với diệu tuệ, có khả năng thành tựu thực tướng Bát-nhã, là quyến thuộc của tuệ tánh quán chiếu Bát-nhã, được đại sư Khuy Cơ giải thích chi tiết qua văn tự Bát-nhã, để chỉ rõ lý u tịch của Không, siêu việt sanh diệt tăng giảm; cảnh thâm sâu của trí, viễn ly ngôn ngữ tâm hành, như nước trong trăng hiện, như trống trời tự kêu. Tứ cú đã dứt, bách phi đã trừ, chân tục không hai, các pháp thường tự vắng lặng, Bồ-tát đi đường đi của Phật đà, yếu chỉ diệu huyền của Bát-nhã đều được hiển thị trong Tâm kinh u tán vậy.

3/12/2019

Quảng Minh kính ghi 9 BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH

Quán Tự Tại Bồ-tát hành thâm Bát-nhã Ba-la-mật-đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn đẳng giai không, độ nhứt thiết khổ ách.

Xá-lợi tử, Sắc bất dị Không, Không bất dị sắc; sắc tức thị Không, Không tức thị sắc; thọ, tưởng, hành, thức, đẳng diệc phục như thị.

Xá-lợi tử, thị chư pháp Không tướng, bất sanh bất diệt, bất cấu bất tịnh, bất tăng bất giảm.

Thị cố Không trung vô sắc, vô thọ, tưởng, hành, thức;

vô nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý; vô sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; vô nhãn giới, nãi chí vô ý thức giới;

vô vô minh, diệc vô vô minh tận, nãi chí vô lão tử, diệc vô lão tử tận;

vô khổ, tập, diệt, đạo;

Vô trí diệc vô đắc;

dĩ vô sở đắc cố.

Bồ-đề-tát-đỏa, y Bát-nhã Ba-la-mật-đa cố, tâm vô quái ngại.

Vô quái ngại cố, vô hữu khủng bố, viễn ly nhất thiết điên đảo, mộng tưởng, cứu cánh Niết-bàn.

Tam thế chư Phật, y Bát-nhã Ba-la-mật-đa cố, đắc A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề.

Cố tri Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thị đại thần chú, thị đại minh chú, thị vô thượng chú, thị vô đẳng đẳng chú, năng trừ nhất thiết khổ;

chân thật bất hư.

Cố thuyết Bát-nhã Ba-la-mật-đa chú, tức thuyết chú viết:

Yết-đế yết-đế, ba-la-yết-đế, ba-la-tăng-yết-đế, bồ-đề tát-bà-ha.

10 BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH

Bồ-tát Quán Tự Tại khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, soi thấy năm uẩn, v.v… đều Không, vượt mọi khổ ách.

Xá-lợi tử, sắc chẳng khác Không, Không chẳng khác sắc;

sắc tức là Không, Không tức là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức, v.v… cũng lại như vậy.

Xá-lợi tử, tướng Không của các pháp ấy không sanh không diệt, không dơ không sạch, không thêm không bớt.

Thế nên, trong Không không sắc, không thọ, tưởng, hành, thức; không nhãn, nhĩ, tỹ, thiệt, thân, ý; không sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; không nhãn giới, cho đến không ý thức giới;

không vô minh và không sự diệt tận của vô minh, cho đến không lão tử và không sự diệt tận của lão tử;

không khổ, tập, diệt, đạo;

không quán trí và không thủ đắc;

vì không thủ đắc gì cả.

Bồ-tát, y theo Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì tâm không bị chướng ngại. Không bị chướng ngại, thì không có khiếp sợ, xa lìa mọi điên đảo mộng tưởng, được cứu cánh Niết-bàn.

Chư Phật trong ba đời, y theo Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa là thần chú vĩ đại, là chú rất sáng chói, là chú vô thượng, là chú không gì sánh bằng, trừ được mọi khổ não;

chân thật không hư dối.

Cho nên tôi muốn thuyết thần chú Bát-nhã ba-la-mật-đa, liền nói chú rằng: Yết-đế, yết-đế, ba-la-yết-đế, ba-la-tăng-yết-đế, bồ-đề, tát-bà-ha. BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH U TÁN

Đại Thừa Khuy soạn

Tán:

Nay vì hữu tình bị tập quán kiết sử⁸ che lấp, cho nên cung kính tiếp nhận tà giáo, chê bai hủy hoại Đại thừa. Đối với các kinh nghĩa lý về Không và Hữu, y theo lời kinh mà chấp trước, dựa trên ý tưởng mà kiến giải, nên sinh tâm chán ghét, mong cầu. Dù mong cầu yếu đạo xuất ly, thân cận bạn lành, nhưng do mê lầm mà dạy điều tà, học điều loạn. Sợ biển văn rộng lớn, ban đầu không có ý tìm tòi; ưa kinh văn khái lược mà vẫn không sao hiểu được. Với lý của chân tục, tranh nhau nói có không; nơi pháp của tâm cảnh, thay nhau sanh lấy bỏ.

Với nghĩa của Chánh pháp, cần phân biệt rõ ràng đúng sai, để hữu tình tin học đều được lợi lạc, tôi y theo sự truyền dạy [từ Thầy tôi] trước đây mà tán dương tóm tắt đối với nghĩa lý Trung đạo.

Như trong kinh Giải Thâm Mật, đức Phật dựa theo Biến kế sở chấp tánh để thuyết: “Tất cả pháp đều là vô tự tánh, không sanh, không diệt, bản lai [vắng bặt], [tự tánh] Niết-bàn.” Sau khi đức Phật thuyết về ba vô tánh: tướng vô tánh, sanh vô tánh và thắng nghĩa vô tánh, lúc ấy Bồ-tát Thắng Nghĩa Sanh bạch Phật:

“Bạch đức Thế Tôn, trong thời kỳ đầu, đức Thế Tôn chỉ vì những vị hướng đến Thanh văn thừa mà chuyển pháp luân ‘Tứ đế’, tuy là pháp rất lạ, rất hiếm, nhưng chưa phải pháp liễu nghĩa, vẫn là chỗ đặt chân của sự tranh luận. Tiếp đó, [trong thời kỳ thứ hai], vì những vị hướng đến Đại thừa mà chuyển pháp luân ‘Ẩn mật’, thuyết ‘tất cả pháp đều là vô tự tánh, không sanh, không diệt, bản lai vắng bặt, tự tánh Niết-bàn’, tuy là pháp rất lạ, rất hiếm, nhưng chưa phải pháp liễu nghĩa, vẫn là chỗ đặt chân của sự tranh luận. Còn nay, [trong thời kỳ thứ ba], vì những vị hướng đến Nhất thiết thừa mà chuyển pháp luân ‘Hiển liễu’, không còn pháp nào trên nữa, không còn chịu đựng [sự đả phá nào nữa], là giáo lý liễu nghĩa, chân thật trong Thắng nghĩa, chẳng phải là chỗ đặt chân cho sự tranh luận.”⁹

Kinh Kim Quang Minh nói ba pháp đó gọi là Chuyển pháp luân, Chiếu pháp luân và Trì pháp luân¹⁰, vì phá vỡ danh ngôn và phủ định biểu tượng. Do các hữu tình mê lầm nơi thật tướng của pháp mà khởi hoặc và tạo nghiệp, trầm luân trong biển sinh tử. Bậc Đại Thánh Pháp Vương chứng tự tánh của pháp, dùng phương tiện thiện xảo mà thích ứng với mọi căn cơ, nơi pháp ly ngôn mà dùng lời nói để hiển thuyết, muốn hữu tình theo đó đạt được thật tướng của Trung đạo. Vì vậy có kệ tụng:

Chư Phật hoặc thuyết ngã Có lúc thuyết vô ngã Trong thật tướng các pháp Không ngã, không phi ngã.¹¹

Các kinh khác lại nói rằng, đức Phật dùng một âm thanh diễn tả vô biên nghĩa, chúng sanh tùy loại đều hiểu được như nhau, ví như trống trời ứng với niệm nghĩ mà phát ra âm thanh, cũng như hạt châu Ma-ni ứng với lời cầu mà mưa tuôn tài bảo.¹² Đức Phật thi thiết đủ loại pháp môn để tùy cơ ứng vật, nhưng do trí kiến thuần hòa nên chưa sanh sự tranh cãi. Sau khi đức Phật nhập Niết-bàn, nhân nơi sự thể của Đại Thiên¹³ mà người và pháp ngổn ngang, đầu tiên là chấp chặt vào hữu, như có tụng:

Phải xét kỹ lời Phật Toàn nương Thánh Đế thuyết Như đãi vàng trong cát Chọn lấy thứ chân thật.¹⁴

Đại sĩ Long Mãnh¹⁵, [Đề Bà, Thanh Biện], v.v… vì muốn trừ sự chấp Hữu mà chọn lọc, tập hợp giáo nghĩa chân thật, thông suốt hoàn toàn Không tông, như có kệ tụng khác:

Chân tánh, hữu vi không, Như huyễn vì duyên sanh, Vô vi không có thật, Chẳng khởi, tợ không hoa.¹⁶

thiện. 2. Vô tri (còn sự không biết): Vô tri có hai thứ là Nhiễm ô và Bất nhiễm ô. Các vị A la hán tuy không còn vô tri nhiễm ô, nhưng vẫn còn vô tri bất nhiễm ô. 3. Do dự (còn điều hoài nghi): Nghi có hai thứ là nghi tùy miên và nghi xứ phi xứ. A la hán vẫn chưa dứt hết nghi xứ phi xứ, nên tuy là bậc Thánh mà vẫn còn ngờ vực. 4. Tha linh nhập (nhờ người khác giúp vào): A la hán phải nhờ người khác ấn chứng mới biết mình là La hán. Như Xá lợi phất là người trí tuệ bậc nhất, Mục kiền liên là người thần thông bậc nhất, nhưng cũng phải nhờ đức Phật chỉ bảo cho mới biết mình đã giải thoát. 5. Đạo nhân thanh cố khởi (nhờ âm thanh mới chứng Thánh đạo): A la hán nhờ quán xét Khổ, Không, Vô thường, Vô ngã (Tứ Thánh đế) mà được niềm vui giải thoát, đó là do chán các nỗi khổ và chí thành cất tiếng kêu khổ thay mà Thánh đạo hiện khởi. Trên đây là sự giải thích của Đại thiên về năm việc do chính ngài đề xướng. Nhưng, theo quan điểm của Thượng tọa bộ, thì năm việc đó là trái với Phật pháp, là nói láo, nên đã đưa đến sự chia rẽ giáo đoàn thành hai phái là Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ. [X. luật Ma ha Tăng kỳ Q.33; luận Đại tỳ bà sa Kệ tụng trên ý nói: Theo thế tục thì có thể nói ‘các pháp là [thật] hữu’, nhưng theo Thắng nghĩa đế thì ‘tất cả pháp đều là Không’. Tuy chân không ấy, tánh của nó chẳng trống không hay chẳng có, nhưng dựa vào đó để trình bày đạo lý Thắng nghĩa rằng ‘các pháp đều là tánh Không’. Hữu tình do vậy tiếp tục phát sanh kiến chấp về Không. Bồ-tát Vô Trước lại xin Đức Từ Tôn thuyết về giáo lý Trung đạo để trừ bỏ cả hai chấp [hữu - vô], mà nói kệ tụng:

Phân biệt hư vọng có Ở đây hai đều không Trong đây chỉ có không Ở kia cũng có đây.

Nên nói tất cả pháp Chẳng không, chẳng bất không

Vì có, không, và có Chính khế hợp Trung đạo.¹⁷ Kệ tụng này nói: Theo thế tục, ngã và pháp là có; theo Thắng nghĩa đế, thì cả hai là không. Tuy đức Phật vì phá tông tướng của chấp không, chấp có, mà tuyên thuyết rằng, ‘các pháp là có, là không’, hoặc nói ‘các pháp chẳng không, chẳng có’, nhưng tánh chất của danh tự là tách rời ‘không’, tách rời ‘có’, tách rời ‘chẳng không, chẳng có’. Thắng nghĩa dựa vào ngôn ngữ để trình bày có cái ‘không’, có cái ‘có’. Vì vậy, đức Từ Tôn nói: “Hữu vi, vô vi, gọi đó là có. Ngã và ngã sở, gọi đó là không.” Chẳng phải nói pháp ‘có - không’ toàn là ‘không – có’. Xét mật ý của Phật, thì ‘không và có’ không trái nhau. Pháp tách rời trí giác và ngôn ngữ diễn tả thì cái gì là không, cái gì là có? Đối cơ để trị bệnh mà giả nói là có, là không. Các học đồ đời sau, theo văn tự mà khởi chấp, cho rằng những gì mình hiểu thì khế hợp với Trung tông, những gì người khác biết trở thành học thuyết sai lầm. Nay tán thán nghĩa lý của kinh để bày tỏ về hai khía cạnh ấy; diệu lý đúng hay sai, kẻ trí sẽ rõ.

Bát-nhã Ba-la-mật-đa là tên chung của Đại Kinh [Bát-nhã]. Tâm Kinh là tên riêng của kinh này, là kinh tinh túy của Bát-nhã. Trong Tam-ma-sa thích¹⁸, lấy Y sĩ [thích] làm danh. Trong Tô-mạn-đa thanh¹⁹, lấy thuộc cách và chủ cách làm mục. Dù Tâm kinh cũng gọi là [kinh] Bát-nhã, nhưng vì tên chung kia và tên riêng đây, nên chỉ gọi là Tâm.

Bát-nhã, nghĩa là Tuệ. Xưa giải thích bát-nhã có ba: (1) Thật tướng bát-nhã: là chân lý; (2) Quán chiếu bát-nhã: là chân tuệ; (3) Văn tự bát-nhã: là chân giáo. Nay giải thích [thêm], là năm: (4) Quyến thuộc bát-nhã: là vạn hạnh; (5)

v.v… Bốn cách giải thích trên đây là phương pháp giải thích những danh từ trong danh từ kép. 5. Lân cận thích (鄰近釋, Avyayibhāva), tương đương với Bất biến từ, là danh từ kép của phó từ. Tức chỉ cho tiếng trước là phó từ, quan hệ từ bất biến, còn tiếng sau là 1 loại danh từ kép của danh từ. Ví dụ: Yathà (như)-vidhi (pháp), hàm ý là ‘pháp như’, ‘tòng pháp’. Nhưng, đối với ‘Lân cận thích’, Trung quốc xưa nay giải thích không giống với nguyên ý trong tiếng Phạm, mà chỉ theo ý gần giống để đặt tên, mà gọi là Lân cận thích. Chẳng hạn như ‘Tứ niệm xứ’ tuy lấy tuệ làm thể, nhưng nghĩa của tuệ lại gần với niệm, cho nên gọi là ‘Niệm xứ’, chứ không gọi ‘Tuệ xứ’. 6. Hữu tài thích (有財釋, Bahuvrīhi), cũng gọi Đa tài thích. Tức danh từ kép có tác dụng của hình dung từ, gọi là Hữu tài thích. Nếu khi danh từ kép trong 5 trường hợp ghi trên, được dùng làm hình dung từ, thì cũng có thể giải thích bằng Hữu tài thích. Ví dụ: Tay áo dài (Trì nghiệp thích), có thể giải thích là ‘Người có tay áo dài’ Lục hợp thích trên đây, từ xưa đến nay, cũng có trường hợp quen xếp theo thứ tự: 3, 1, 6, 2, 5, 4. [X. chương Tổng liệu giản trong Đại thừa pháp uyển Cảnh giới bát-nhã: là các pháp [chân đế và tục đế].²⁰ Phước và trí đều tu; có và không cùng chiếu; suy ngôn ngữ, hội ý chỉ, tột cùng nghĩa lý, phát sanh tín giải.²¹ Tự tánh của tuệ và trợ bạn của tuệ đều là Bát-nhã, đều có thể trừ nghiệp chướng, tập khí, chứng chân lý của các pháp, đứng đầu các đức, hướng dẫn vạn hạnh. Tuy chỉ gọi là tuệ nhưng nó thu nhiếp tất cả pháp.

Ba-la, nghĩa là ‘bỉ ngạn’ (: bờ bên kia). Xưa nói có hai: Bồ-đề và Niết-bàn. Nay giải thích có năm: (1) Sở tri (: pháp được biết đến)²²; (2) Giáo; (3) Lý; (4) Hành; (5) Quả.

Mật-đa, nghĩa là ‘tách rời’, là ‘đến’. Do thực hành Bát-nhã mà tách rời các chướng và tạp nhiễm²³. Về cảnh, biết tận cùng có – không (: cảnh); về giải, hiểu tột cùng sáu tạng²⁴ (: giáo); về nghĩa, rõ suốt cả chân - tục (: lý); về nghiệp, trang bị đủ hai nhân²⁵ (: hành); giác mãn, tịch viên²⁶ (: quả), ấy là ‘thăng bỉ ngạn’ (: lên bờ bên kia).

Thể và dụng cùng nêu, nên đặt tên gọi này (: Bát-nhã Ba-la-mật-đa).

Nhưng sự tu hành phải có đủ bảy thứ tối thắng mới được gọi là Ba-la-mật-đa: (1) An trú chủng tánh Bồ-tát; (2) Y chỉ tâm đại Bồ-đề; (3) Bi mẫn tất cả hữu tình; (4) Hành đủ tất cả sự nghiệp; (5) Nhiếp thọ bởi trí vô tướng; (6) Hồi hướng Vô thượng Bồ-đề; (7) Không bị hai chướng xen tạp.²⁷ Nếu tu hành tất cả nghiệp thiện đồng đẳng với tuệ (: tức năm độ) mà thiếu một trong bảy thứ tối thắng ấy thì chẳng phải ‘đến bờ bên kia’. Sự tu hành ở vô số kiếp thứ nhất gọi là Ba-la-mật-đa; ở vô số kiếp thứ hai gọi là Cận ba-la-mật-đa; ở vô số kiếp thứ ba gọi là Đại ba-la-mật-đa. Trong quả vị Phật càng không có danh xưng nào khác. Nay bao gồm cả nhân và quả mà nêu tên chung.

Tâm, là chỉ cho cái chắc thật, tối diệu. Đại kinh [Bát-nhã] theo căn cơ mà thuyết, nghĩa và văn đều rộng, người thọ trì, truyền tập sanh tâm khiếp sợ, thối lùi. Bậc Thánh truyền pháp ghi lại những yếu chỉ chắc thật, tối diệu ở trong Đại kinh mà biệt xuất kinh này, nhưng trong ba phần và hai tự, kinh này có thiếu sót²⁸. Kinh này là sự phân tích tinh túy, sự biên tập cương yếu. Sự tuy muôn hình nhưng tổng hợp ‘ngay Sắc mà là Không’; đạo dù ngàn cửa nhưng xuyên suốt ‘không Trí mà có Đắc’. Đó là sự lựa chọn mật ý nơi văn rộng [ở kinh Đại Bát-nhã] để nêu bật cái ‘Tinh túy nguyên chất’29 làm tên gọi.

Kinh, là chân ngôn của diệu lý bàng bạc, là khuôn phép cho chúng sanh mê lầm cần giúp đỡ. Vì muốn cho chúng sanh tùy chứng nhập nên y theo sự chắc thật của [Đại kinh] Bát-nhã đã thuyết mà nói ra kinh này, lấy Tâm làm đề mục, như danh xưng của luận Du Già Sư Địa, Thủy lục hoa, kinh Thập Địa, v.v...³⁰

Kinh văn: Quán Tự Tại Bồ-tát,

Tán:

Người phái Thắng Không³¹ nói: Nay trong kinh này lược có hai phần: (1)

Quán Tự Tại … dĩ vô sở đắc cố, là phá hai chấp, hiển hai Không³²; (2) Bồ-đề tát đỏa … tam-bồ-đề, là khen hai y, được hai lợi.³³ Kinh Đại Bát-nhã nói: “Phật bảo cụ thọ Xá-lợi-tử: Khi đại Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên quán như vầy: Thật có Bồ-tát nhưng không thấy có Bồ-tát, không thấy có tên Bồ-tát, vì tự tánh Bồ-tát là không, tên Bồ-tát là không.”³⁴

Cho nên, nay nêu tên Bồ-tát là để nói sự ‘không thấy’³⁵ ở trên, và vì phá ‘sanh chấp’ mà nói ‘sanh không’.

Người phái Như Ứng³⁶ nói: Nay trong kinh này gồm có ba phần: (1) ‘Quán Tự Tại … khổ ách’, là nói về bậc Thượng nhân³⁷ tu hành, khuyên dạy phát tâm; (2) ‘Xá-lợi-tử … dĩ vô sở đắc cố’, là nói về tên của người cơ cảm, trình bày nghĩa lý, thương xót huấn dụ; (3)‘Bồ-đề tát đỏa … tam-bồ-đề’, là biểu lộ cái đức của sự ‘y theo mà học’, tán thán sự thu hoạch lợi ích thù thắng.

Hoặc [tương ứng với ba phần trên] là: 1. Luyện mài tâm chí; 2. Đoạn trừ bốn xứ; 3. Ly khổ viên chứng.

Sự luyện mài tâm chí, có ba:³⁸

1. Sự luyện mài tâm chí thứ nhất: Nói Bồ-tát là người tu hành đi trước, khuyên dạy phát tâm.

Nghe Bồ-đề sâu xa rộng lớn mà sanh tâm thoái lui, khuất phục thì phải luyện mài tâm chí: “Bồ-tát Quán Tự Tại kia, khi xưa mới phát ý, có đủ các phiền não, ở trong cái vỏ bọc vô minh mà kiến lập tâm thù thắng, xả thân mạng tài sản, cầu trí tuệ Phật, khởi tâm đại dũng mãnh mà thành Đẳng Giác. Ta cũng nên như vậy để khích lệ chính mình tu hành tăng tiến, không nên tự khinh mà sanh tâm thoái lui, khuất phục.”³⁹

Quán, nghĩa là quán xét, cứu giúp bằng trí tuệ và từ bi. Tự Tại, nghĩa là không có trở ngại, lấy sự cứu vớt làm diệu dụng. Làm sạch ba nghiệp nơi các hữu tình, đáp ứng mong cầu khi họ quay về nương tựa, giáo hóa bằng sáu thông, không màng nguy khốn, hàng phục như xe bay, làm người bạn không mời, làm thầy thuốc trị bệnh, nhiếp hóa lợi lạc khó lường, gọi là Quán Tự Tại.

(thì ta đây cũng sẽ chứng được), đó là sự luyện mài tâm chí thứ nhất. Do ý lạc này mà tu được lục độ; ta đã có ý lạc này thì nhờ đó ta dụng công thêm chút nữa sẽ tu được viên mãn về lục độ, đó là sự luyện mài tâm chí thứ hai. Những người có điều thiện còn chướng ngại, vậy mà chết rồi vẫn được sinh ra với cái tự thể khả ái, huống chi ta có điều thiện vi diệu, không còn chướng ngại, thì tại sao lại không được kết quả viên mãn, đó là sự luyện mài tâm chí thứ ba. Ở đây có 3 bài chỉnh cú: 1. Những chúng sinh thuộc nhân loại, và thế giới của họ, đều vô lượng, trong mỗi ý nghĩ đều có người chứng được đẳng giác, vậy ta không nên thoái lui, khuất phục. 2. Những ai có cái ý lạc của tâm trí trong sạch, thì có năng lực thực hành lục độ, ta cũng đã có được cái ý lạc thù thắng ấy, nên ta cũng có năng lực thực hành lục độ. 3. Người làm điều thiện kém cõi mà khi chết rồi vẫn được mãn ý về sự vui thích, huống chi ta đây có cái điều thiện thù thắng do vĩnh đoạn chướng ngại, thì sự viên mãn làm sao không đạt được. (Một), dứt bỏ tác ý, là tách rời cái tác ý của thanh văn duyên giác. (Hai), vĩnh viễn dứt bỏ sự hoài nghi của cái trí tuệ khác, là tách rời mọi sự hoài nghi đối với đại thừa. (Ba), dứt bỏ pháp chấp, là tách rời ngã và ngã sở trong giáo pháp được nghe và được nghĩ. (Bốn), dứt bỏ phân biệt, là tách rời tác ý và phân biệt đối với mọi hiện tượng hiện tiền và xác lập. Ở đây có một bài chỉnh cú: Thế giới hiện tiền mà ta tự nhiên sống với, cùng với những ảnh tượng được xác lập, người có trí thì không phân biệt, nên được tuệ giác tối thượng.” (H.T Thích Trí Quang Lại nữa, Quán, là nghĩa ‘soi chiếu’, tức là tuệ giác thấu rõ ‘không – hữu’. Tự Tại, là nghĩa ‘túng nhậm’⁴⁰, tức chứng đắc thắng quả. Trong quá khứ Bồ-tát đã thực hành sáu độ, nay đạt được quả viên mãn, lấy tuệ quán làm đầu, thành tựu mười Tự tại:

1. Thọ tự tại: Có thể kéo dài hay rút ngắn tuổi thọ.

2. Tâm tự tại: Ở trong sanh tử mà không bị nhiễm ô.

3. Tài tự tại: Có thể hiện ra [của cải] tùy thích, do bố thí mà được. 4. Nghiệp tự tại: Chỉ làm việc thiện và khuyên người khác làm việc thiện.

5. Sanh tự tại: Theo ý muốn mà thọ sanh, do trì giới mà được.

6. Thắng giải tự tại: Theo ý muốn mà biến hiện, do nhẫn nhục mà được.

7. Nguyện tự tại: Xét theo sự mong cầu mà trọn thành, do tinh tiến mà được.

8. Thần lực tự tại: Khởi thần thông tối thắng, do thiền định mà được. 9. Trí tự tại: Tuệ [nghe hiểu] tất cả ngôn ngữ, âm thanh.

10. Pháp tự tại: [Tác ý đúng lý] đối với khế kinh, v.v…⁴¹, do trí tuệ mà được.

Bồ-tát ở ngôi vị Bổ Xứ, đạo thành Đẳng Giác, không chỗ u tối nào mà không được soi sáng, gọi là Quán Tự Tại. Do đó, nếu chỉ xưng là Quan Âm, thì từ và nghĩa của tên Bồ-tát ấy đều mất.

Bồ-đề tát-đỏa, gọi tắt là Bồ-tát. Bồ-đề, là bát-nhã. Tát-đỏa, là phương tiện. Hai thứ ấy tạo tác được tất cả lợi ích an lạc cho hữu tình. Lại nữa, Bồ-đề, là giác, là quả được cầu bởi trí. Tát-đỏa, là hữu tình, là chúng sanh được độ bởi bi. Y theo lời thệ nguyện rộng lớn, nên gọi là Bồ-tát. Lại nữa, Tát-đỏa, là dũng mãnh. Cầu Đại Bồ-đề bằng sự tinh cần, dũng mãnh, nên gọi là Bồ-tát. Lại nữa, người tu hành gọi là Tát-đỏa. Những hữu tình cầu Tam-bồ-đề⁴², nên gọi là Bồ-tát.

Chư vị có đủ từ bi và trí tuệ, thực thi lòng từ mẫn khắp cả, tiếp nối Phật độ thanh tịnh, cứu giúp thế giới uế trược, cơ cảm⁴³ tương ưng, nên được gọi là Bồ-tát. Nếu là hàng Bồ-tát Thượng vị⁴⁴ thì chư vị ấy có đủ cả đại tâm, diệu tuệ thành tựu, thì đều gọi là Quán Tự Tại. Hoặc chỉ vào cái gì đó, bảo hãy nhìn cho kỹ, thì gọi là Quán. [Quán Tự Tại] không phải là người sanh về quốc độ phương Tây rồi du hành về thế giới này. Điều này không được trình bày rõ ràng ở kinh Đại Bát-nhã.

Kinh văn: Hành thâm Bát-nhã ba-la-mật-đa thời.

Tán:

Người phái Thắng Không nói: Dưới đây là phá ‘pháp chấp’ để nói ‘pháp không’. Kinh Đại Bát-nhã nói tiếp: “Không thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thấy tên Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì tự tánh Bát-nhã ba-la-mật-đa là không, tên Bát-nhã ba-la-mật-đa là không.”⁴⁵

Người phái Như Ứng nói: Rõ ràng là do ‘tu học trí tuệ’ mới soi chiếu được tánh không.

2. Sự luyện mài tâm chí thứ hai: Chỉ bày pháp mà người đi trước đã tu.

Thấy vạn hạnh khó hành của Bồ-tát mà sanh tâm thoái lui, khuất phục thì phải luyện mài tâm chí: “Ta từ vô thủy đến nay, vì mong cầu sự vui thế gian mà còn phải nhận chịu đủ thứ khổ đau vô nghĩa, huống nữa là mong cầu Bồ-đề để ra khỏi sanh tử, độ loài hữu tình, mà lại sanh tâm khiếp sợ, thấp kém sao? Pháp Bát-nhã sâu xa này, Bồ-tát [Quán Tự Tại] đã tu học, ta cũng phải như vậy, tự cảnh tỉnh lấy mình, tu hành tăng tiến, không nên thoái lui, khuất phục.”

Ngài Xá-lợi tử ở quá khứ đã phát đại tâm, nhưng vì bố thí con mắt mà thoái lui, mong cầu tiểu quả.⁴⁶ Sợ rằng đời này lại thoái lui nên [Bồ-tát Quán Tự Tại]

khuyên dạy luyện mài.

Nói về chữ Hành:

Người phái Thắng Không nói: Nếu theo thế tục, muốn chứng trí vô phân biệt xuất thế, quán Không mà không điên đảo, thì phải học khả năng từ bỏ tất cả sở duyên, văn tuệ, tư tuệ, v.v…, phải học quán chiếu cái Không, đó gọi là hành. Nếu theo thắng nghĩa, do vô sở đắc, vô phân biệt nên đều là vô sở hành⁴⁷, đó gọi là hành.

Kinh Vô Cấu Xưng nói: “Chẳng hành là Bồ-đề, vì không có nghĩ tưởng.”⁴⁸

Kinh Đại Bát-nhã cũng nói: “Chẳng thấy hành, chẳng thấy không hành, vì vô tự tánh.”⁴⁹

Nay nói về Hành: (1) ‘Đều là vô sở hành, đó gọi là hành’, không phải cái nghĩa ‘có hành’. (2) Hoặc có người kín đáo chọn lấy nghĩa khác, giải thích rằng: ‘Nếu [tâm] vô sở hành⁵⁰, vô sở bất hành⁵¹, thì đó tức là hành. Nếu [tâm] hữu sở hành, hữu sở bất hành, thì không phải là hành.’ Lại có người giải thích: ‘Động niệm, phan duyên⁵² là cội của sanh tử, nên chẳng phải là hành. Lắng tâm, dứt nghĩ là gốc của xuất thế, đó gọi là hành.’ Người phái Như Ứng nói: (1) Thí như huyễn sĩ có sự tạo tác, tuy là sự tạo tác không thật nhưng không phải không có sự tạo tác tương tự. Chờ đợi nhân duyên được nghe [pháp]; rồi ‘tín, học, chứng, thuyết’⁵³, chưa từng tạm bỏ [pháp ấy], nhưng [tâm] không phân biệt. Không thấy tướng của hành, đó là nghĩa ‘hành’, chẳng phải ‘đều là vô sở hành’. Vì có bệnh mà nói ‘trị liệu’, chẳng phải là ‘pháp tri liệu’. Nếu vốn không có pháp để có thể thực hiện, để có thể trị liệu, tức là như người ngu si về ‘pháp’ mà tự xưng là ‘đã thành giác ngộ’. Nói có mê, có ngộ thì càng tự hủy hoại mình hơn nữa. Bệnh màng mắt và hoa đốm, tự thể của chúng là không, có thể không cần trị liệu. Bệnh màng mắt đã ‘chẳng có’, sao lại cần trị liệu? Bệnh màng mắt đã không cần trị liệu, thì tức là ban đầu đã không có con mắt thật, nhờ đâu mà ‘thắng nghĩa’ soi chiếu ‘tự thể của hoa đốm là không’? (2) Nếu ‘vô sở hành, vô sở bất hành’, thì đối với ‘vô minh’ của hữu tình, không có gì là ‘bất minh’ (: không sáng, không rõ). Thế nên, từ vô thủy tất cả đều ‘minh’, đời trước hữu tình chưa ‘minh’, thì đời này ‘minh’ cái gì? Càng giống với dị đạo (: Đạo giáo): ‘Không có gì không làm’⁵⁴, ngược lý trái tông, làm sao thành tựu tuệ giác? (3) Nếu ‘dứt tuyệt phan duyên, chính là chân hành’, thì vô tưởng, v.v… nên là chân Thánh đạo; uổng bày ‘thọ trì, yếm xả, tạo tu’; làm sao tư duy kỹ lưỡng để mau trừ sai lầm?”

Nay nói về Hành: Tuy hành nhưng ‘chẳng thấy hành’, không phải nghĩa ‘không hành’. Do kinh Đại Bát-nhã nói: “Chẳng thấy hành, chẳng thấy không hành.” Tạm mượn cái ‘hữu sở hành’, vì thật sự là ‘vô hành’. Nếu không phải vậy thì chỉ nên nói là ‘chẳng thấy hành’. Thế mà còn nói ‘chẳng thấy không hành’, là có nghĩa lý gì? Do đó, chắc chắn nên theo lý thuyết sau đây: ‘Quả đức của Phật thì thù thắng vô biên, nếu chẳng phải sự tu quảng đại thì không thể có sự chứng đắc.’ Vì vậy, theo nghĩa trên mà nói về ‘hành’: Phải có đủ hai loại chủng tánh của Đại thừa mới có thể tu hành tiệm thứ theo năm vị (: giai đoạn).

Hai loại chủng tánh là: (1) Bản tánh trú chủng tánh: Trú nơi bản thức thì sanh ra công năng của bản tánh vô lậu; (2) Tập sở thành chủng tánh: Sự huân tập được khởi thành do sự nghe chánh pháp, v.v...

Phải biết vì sao người có Bản tánh trú chủng tánh, y theo bản tánh ấy mà tu tập, là nhân tố của Đại bồ-đề? (1) [Thí:] Người tánh ưa bố thí, thích ngợi khen người khác; trong những sự vô tội, đúng thời thuyết pháp cho họ; người nợ không xúc phạm, nhận gửi không thiếu sót, tâm không tham đắm tiền của, vật báu. (2) [Giới:] Người tánh thành tựu phẩm chất nhu nhuyến⁵⁵ đối với nghiệp ác, không bao giờ tổn hại người khác, lỡ làm việc xấu ác thì mau biết sám hối, thường hành từ ái, biết ơn báo ơn. Hễ mưu cầu điều gì cũng không làm phi pháp, ưa tu nghiệp phước, lo sợ tội nhẹ. Thấy nghe người chịu khổ cũng như mình chịu khổ, thích làm chung việc thiện, tâm xa lánh pháp ác. Không la mắng kẻ tùy tùng, thường tán ngưỡng đối với đạo đức (: giới luật) và người có đức. (3) [Nhẫn:] Người bị người khác hại, không khởi lòng báo thù. Người khác đến khuyên răn, mau chóng nhận lãnh, trọn không kết hận, không giận ai lâu. (4) [Tinh tiến:] Người tánh tha thiết ngưỡng vọng, [tu tập] từ lúc sáng dậy đến khi tối ngủ. Làm việc gì cũng mạnh mẽ, quyết đoán, ưa làm cho đến hoàn thành; gặp việc đại nghĩa thì không sợ hãi, không tự khinh miệt. (5) [Tĩnh lự:] Người tánh tư duy kỹ lưỡng đối với nghĩa pháp, ham thích tịch tĩnh, ái mộ xuất ly, không quên việc phải làm, từ mẫn với kẻ oán thù. (6) [Tuệ:] Người tánh thông tuệ, học gì cũng dễ thành, trong sự rời ác có cái lực tư trạch, tánh không thể khởi sự trói buộc bởi tùy phiền não⁵⁶, tạo nghiệp vô gián, đoạn các thiện căn. Giả sử người này sanh vào cõi ác cũng có thể mau chóng ra khỏi, cũng không thọ nhận các khổ lớn dữ dội; tuy chịu khổ nhẹ cũng phát ý chán ghét hơn nữa các khổ, sanh lòng thương xót sâu xa đối với hữu tình.⁵⁷

Nếu thấy những thô tướng kể trên: thí, giới, v.v..., tức là triền cái nhẹ bớt, [phiền não] thô trọng yếu đi, thì biết chắc người đó có bản tánh Bồ-đề. Do người đó chưa gặp được thiện hữu chân thật thuyết về Bồ-đề, hoặc tuy đã gặp thiện hữu, đã nghe thuyết về Bồ-đề, nhưng vì chấp trước điên đảo vào sự học vấn, làm phương tiện để ngã mạn⁵⁸, thiện căn chưa chín muồi, cho nên người đó vẫn trú ở sanh tử.

Nếu đi vào năm vị, tu tập vô biên chủng loại thiện pháp thù thắng, gọi là

Tập sở thành chủng tánh.

Năm vị là gì? 1. Tư lương vị: Từ sơ phát khởi Bồ-đề tâm cho đến bắt đầu tu bốn tầm tư quán⁵⁹, an trú bốn mươi tâm, đều thuộc về vị này. Bốn mươi tâm gồm:

a. Thập tín: Tín tâm, Tinh tiến tâm, Niệm tâm, Tuệ tâm, Định tâm, Thí tâm (còn gọi là Bất thối tâm), Giới tâm, Hộ tâm, Nguyện tâm và Hồi hướng tâm.⁶⁰ b. Thập trú: Phát tâm trú, Trị địa trú, Tu hành trú, Sanh quý trú, Phương tiện [cụ túc] trú, Chánh tâm trú, Bất thối trú, Đồng chân trú, Pháp vương tử trú và Quán đảnh trú.⁶¹ c. Thập hạnh: là Hoan hỷ hạnh, Nhiêu ích hạnh, vô khuể hạnh, Vô tận hạnh, Ly si [loạn] hạnh, Thiện hiện hạnh, Vô trước hạnh, Tôn trọng hạnh, Thiện pháp hạnh, Chân thật hạnh.⁶²

d. Thập hồi hướng: Cứu hộ nhất thiết chúng sanh hồi hướng, Bất hoại hồi hướng, Đẳng nhất thiết Phật hồi hướng, Chí nhất thiết xứ hồi hướng, Vô tận công đức tạng hồi hướng, Tùy thuận bình đẳng thiện căn hồi hướng, Tùy thuận đẳng quán nhất thiết chúng sanh hồi hướng, Như tướng hồi hướng, Vô phược vô trước [giải thoát] hồi hướng, Pháp giới vô lượng hồi hướng.⁶³

2. Gia hành vị: Sau Tư lương vị thì tu tập bốn loại Đẳng trì: 1. Minh đắc định; 2. Minh tăng định; 3. Ấn thuận định; 4. Vô gián định.⁶⁴ 3. Thông đạt vị: Sau bốn Định trên là Sơ tâm (: Nhập tâm) của Sơ địa, là Chân kiến đạo và Tướng kiến đạo.⁶⁵ 4. Tu tập vị: Sau Kiến đạo là Thập địa ở Tu đạo, tu tập thắng hạnh để đạt đến Kim cương [dụ] định⁶⁶. Thập địa là: Cực hỷ địa, Ly cấu địa, Phát quang địa, Diệm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa.

5. Cứu cánh vị: Sau khi đã đạt Kim cương [dụ] định, trong Giải thoát đạo, có được ba loại thân Phật⁶⁷, bốn Diệu [trí]⁶⁸ viên tịch, quả Phật viên mãn.

Tuy đã biết về năm vị, nhưng tu hành như thế nào?

Các tu hành giả muốn chứng Bồ-đề, muốn làm lợi lạc lớn, thì trước hết phảt phát khởi Đại bồ-đề tâm, rồi mới phát khởi chánh hành. (1) Ví như biển lớn ban đầu có một giọt nước cũng có thể làm trú xứ cho các thứ báu; tối sơ phát tâm cũng lại như vậy, pháp thiện của năm thừa đều nhân tâm này mà sanh ra. (2) Lại như thế giới mới bắt đầu tiệm khởi thì đã làm nhân cho sự gánh vác các chúng sanh; tâm này cũng vậy, có thể làm chỗ y chỉ để gánh vác vô lượng chủng loại trong năm cõi. (3) Lại như hư không giới, không có gì mà không chứa đựng trong đó; đại bồ-đề tâm cũng lại như vậy, hữu vi cùng khắp hư không đều yếm ly, bồ-đề như tánh hư không đều cầu chứng, chúng sanh tận cùng hư không đều nhớ nghĩ.

Sơ phát tâm ấy⁶⁹, tuy là một niệm thấp kém, nhưng khối phước của nó còn khó nói hết, huống nữa là công đức phát tâm tu hành, làm lợi lạc [cho chúng sanh] trải qua nhiều kiếp.

Lý do gì phát tâm? (1) Thấy nghe về thần lực, v.v… của Phật⁷⁰; (2) Nghe thuyết về giáo pháp của Bồ-tát tạng⁷¹; (3) Thấy nghe Phật pháp sắp diệt, nghĩ rằng: “Chánh pháp tồn tại có thể diệt được đại khổ;” (4) Thời kỳ Mạt kiếp, thường thấy chúng sanh si mê, không biết hổ thẹn, keo kiết, ganh tỵ, ưu phiền, khổ não, hành ác, phóng dật, biếng nhác, bất tín, nghĩ rằng: “Thời kỳ thế gian vẫn đục, chúng sanh thường khởi các phiền não xấu ác như vậy, ta phải phát tâm khiến những người khác học theo ta mà khởi nguyện Bồ-đề.” Vì vậy liền phát đại bồ-đề tâm.

Muốn phát tâm, trước hết phải có đủ mười thắng đức, khởi ba diệu quán.

Mười thắng đức là: (1) Thân cận thiện hữu; (2) Cúng dường chư Phật; (3)

Tu tập thiện căn; (4) Chí cầu thắng pháp; (5) Tâm thường nhu hòa; (6) Gặp khổ nhẫn được; (7) Từ bi thuần hậu; (8) Thâm tâm bình đẳng; (9) Tin ưa Đại thừa; (10)

Cầu trí tuệ Phật.