Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh U Tán

bất dị Không, Không bất dị Không,…, bất sanh, bất diệt, bất cấu, bất tịnh, bất

tăng, bất giảm,’ nhưng chưa giải thích do đâu mà ‘sắc, thọ, v.v… đều không có’. Nay nêu rõ lý do ‘Trong Không không có pháp’: Nếu ở trong sắc thể, thọ thể, v.v… mà ‘hữu’ dù một chút, thì theo thắng nghĩa ắt phải có một chút sở đắc; nhưng vì chúng đều là vô đắc, cho nên [các pháp] bản tánh toàn Không. Như kinh Đại Bát-nhã nói: “Vì tự tánh Không cho nên tất cả đều Không.”

Người phái Như Ứng nói: Luận Biện Trung Biên nói: “Bồ-tát chánh tu mười thiện xảo quán: 1. Uẩn; 2. Xứ; 3. Giới; 4. Duyên khởi; 5. Xứ phi xứ; 6. Căn; 7. Thế; 8. Đế; 9. Thừa; 10. Hữu vi vô vi.”⁴⁷⁵ Do tôn giả Xá-lợi tử tiệm ngộ Đại thừa, nên ở đây đều không có sáu loại quán: thông, biệt, cận, viễn, gia hành và căn bản của ba thừa. Hai chân quán vị là để chứng sự lý của pháp⁴⁷⁶. Nơi biến kế sở chấp, sáu tướng đều là vô sở hữu.⁴⁷⁷ Nơi y tha và viên thành, quyết chẳng có sáu tướng, vì vậy mà dùng chữ vô sở đắc để giải thích chung những chữ vô đã nêu trước.⁴⁷⁸ Như kinh Đại Bát-nhã nói: “Các pháp sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều là vô sở đắc, cho nên Bát-nhã thậm thâm cũng vô sở đắc.” Kinh văn: Bồ-đề tát đỏa, y Bát-nhã Ba-la-mật-đa cố, tâm vô quái ngại. Vô quái ngại cố, vô hữu khủng bố, viễn ly nhất thiết điên đảo, mộng tưởng, cứu cánh Niết-bàn.

Tán:

Người phái Thắng Không nói: Trên kia là phá hai chấp, rộng nói hai không. Dưới đây là khen hai y, nói rõ được hai lợi. Đây là khen lợi ích của nhân dựa vào sự đoạn chướng nhiễm. Y, là cách gọi khác của chữ hành đã nói ở trước. Quái, là che lấp. Ngại, là hạn chế. Khủng, là lo sợ. Bố, là kinh hãi. Chưa y theo tuệ để ngộ, chấp trước sắc, thọ, v.v… là hữu, thì bị trói buộc, chìm đắm trong các khổ, thường sanh khiếp sợ, có điên đảo hư vọng và mộng tưởng sanh tử. Vì những sự ấy, ưa thích với cứu cánh Niết-bàn. Đã y theo Bát-nhã, thông đạt sắc, thọ, v.v… là Không, thì không vướng mắc, không chướng ngại, không khổ sợ, không giải thích sự không thủ đắc sao cho thích hợp để, như một số bản dịch khác, đặt câu dĩ vô sở đắc cố vào đầu đoạn này, rồi phải chuyển văn mà dịch, như sau: vì không thủ đắc nên Bồ tát y theo Bát nhã thì tâm không bị chướng ngại ... (Lại vì không thủ đắc nên) Phật đà cả ba thì gian y theo Bát nhã thì được vô thượng bồ đề.” Ấy là vị trí của câu dĩ vô sở đắc cố. Khuy cơ đại sư đã đặt câu ấy vào cuối đoạn trên, nói câu ấy giải thích tất cả chữ vô ở trên nó (Chính 33/540). Nhìn vào chính văn, thấy cách sử dụng chữ Cố của ngài Huyền tráng thì không thể không đồng ý với Khuy cơ đại sư. Vì nếu đặt câu dĩ vô sở đắc cố vào đầu đoạn này thì hiểu và dịch chữ Cố sẽ rất bất ổn: Vì không thủ đắc nên vì bồ tát y theo Bát nhã nên tâm không bị chướng ngại, vì không bị chướng ngại nên không khiếp sợ ... Về ý nghĩa, nếu đặt câu dĩ vô sở đắc cố vào đầu đoạn này thì chỉ là lặp lại sự không thủ đắc mà thôi, không có ý nghĩa như đã giải thích. Nhưng ý nghĩa như đã giải thích thì rất quan trọng. Cũng có thể giải thích sự không thủ đắc sao cho thích hợp để, như một số bản dịch khác, đặt câu dĩ vô sở đắc cố vào đầu đoạn này, rồi phải chuyển văn mà dịch, như sau: vì không thủ đắc nên Bồ tát y theo Bát nhã thì tâm không bị chướng ngại ... (Lại vì không thủ đắc nên) Phật đà cả ba thì gian y theo Bát nhã thì được vô thượng bồ đề.

đảo tưởng. Sắc sanh tử⁴⁷⁹ tức là Niết-bàn, sao phải hư cấu mong cầu cứu cánh viên tịch? Thế nên, y theo Bát-nhã thì viễn ly tất cả.

Người phái Như Ứng nói: Dưới đây là nói sự y theo học đức, khen sự được thắng lợi, ly khổ viên chứng vậy. Đây là khen lợi ích tu tập của Bồ-tát ở nhân vị. Ở mọi thời gian, Bồ-tát duyên thuyết văn tự [bát-nhã], học khởi quán chiếu [bát-nhã], tầm quán thật tướng [bát-nhã], tu trì quyến thuộc [bát-nhã], chẳng vọng cầu biết tất cả cảnh giới [bát-nhã], gọi là y Bát-nhã. Quái, là có phiền não chướng, nên chẳng đắc Niết-bàn. Ngại, là có sở tri chướng, nên chẳng đắc Bồ-đề. Hoặc quái tức là ngại, cùng chung hai chướng. Khủng bố, là năm sự sợ hãi: (1) Sợ không sống: do phân biệt tài sản của mình là để sống còn, nên khởi tâm luyến ái; (2) Sợ tiếng xấu: có các hành không tạo lợi ích, khởi tâm mong cầu làm được; (3) Sợ chết: do có ngã kiến, nên khởi ý tưởng thất hoại; (4) Sợ đường ác: do không gặp chư Phật, nên khởi tâm sợ các nghiệp ác đã làm; (5) Sợ giữa đám đông: thấy cái mình chứng biết là thua kém, khởi tâm sợ người khác vượt thắng.⁴⁸⁰ Điên đảo, là bảy đảo: (1) Tưởng đảo; (2) Kiến đảo; (3) Tâm đảo; (4) Vô thường cho là thường; (5) Khổ cho là lạc; (6) Bất tịnh cho là tịnh; (7) Vô ngã cho là ngã.⁴⁸¹ Bốn thứ phân biệt vọng tưởng ở sau, gọi là tưởng đảo. [Dựa vào bốn thứ vọng tưởng phân biệt ấy], xác nhận dục lạc, kiến lập chấp trước, gọi là kiến đảo. [Dựa vào những chấp trước ấy], sanh khởi các phiền não, gọi là tâm đảo. Phiền não có ba loại: (1) Có phiền não là căn bản đảo: là ngu si (: vô minh); (2) Có phiền não là thể tánh đảo: là tát-ca-da kiến (: thân kiến), một phần biên chấp kiến, kiến thủ, giới cấm thủ và tham; (3) Có phiền não là đẳng lưu đảo: là các phiền não khác (: tà kiến, một phần biên chấp kiến, khuể, mạn và nghi).⁴⁸² Mộng tưởng, là chưa được trí giác chân chánh, hằng sống trong mộng, cho nên Phật nói là ‘đêm dài sanh tử’.⁴⁸³ Mộng do tưởng khởi, nên gọi là mộng tưởng. Bảy đảo ở trên do vọng tưởng sanh ra. Ở trong mộng mà có tâm hành, nên gọi là mộng tưởng. Các đảo là nhân của sanh tử; mộng tưởng là quả của sanh tử; như sống trong mộng thường thấy thân mình và cảnh vật; vì vậy mộng tưởng là đứng trên mặt quả mà nói.

Niết-bàn, là Phạn ngữ; đời Đường gọi là viên tịch, là nghĩa ‘thể biến khắp’, ‘tánh yên tĩnh’. Tuy chân như tánh là không hai, không khác, nhưng căn cứ theo ‘duyên tận’ và ‘chứng Thánh đạo’⁴⁸⁴ mà Niết-bàn có bốn loại: (1) Niết-bàn mà tự tánh bản lai thanh tịnh: là thật tướng, chân như của tất cả pháp; (2) Niết-bàn vô trú xứ: là chân như thanh tịnh đã xuất ly sở tri chướng, luôn được chắp cánh bởi đại bi và bát-nhã; (3) Niết-bàn hữu dư y: là chân như được hiển lộ bởi tập đế hoàn toàn diệt tận; (4) Niết-bàn vô dư y: là chân như được hiển lộ bởi khổ đế hoàn toàn diệt tận.

Có chỗ y cứ Niết-bàn đầu mà nói, ‘Các phàm Thánh đều bình đẳng, cộng hữu; tất cả hữu tình không sanh, không diệt, bản lai vắng bặt, tự tánh Niết-bàn.’ Có chỗ y cứ Niết-bàn thứ hai mà nói, ‘Chư Bồ-tát trú vô sở trú’ và ‘Thanh văn, Độc giác không đắc Niết-bàn.’ Có chỗ y cứ hai loại Niết-bàn sau mà nói, ‘Hành giả ba thừa đồng đắc giải thoát.’ Chữ Niết-bàn ở đây là tổng thuyết.

Do chư Bồ-tát y theo Bát-nhã mà ngộ nhập ba vô tánh, và do nhất thiết Không được hiển lộ bởi ngã Không và pháp Không, nên tâm của chư vị ấy không trở ngại bởi hai chướng, không khiếp sợ bởi năm sự sợ hãi, không trói buộc bởi bảy đảo, không mê hoặc bởi mộng tưởng, liền được cứu cánh, khế chứng Niết-bàn.

Hoặc là, chư Bồ-tát do y theo Bát-nhã thì: (1) Ở thắng giải hành vị, tu tập tư lương đạo⁴⁸⁵ thì dần dần trấn áp hiện hành phần phân biệt của hai chướng⁴⁸⁶. Tu tập gia hành đạo⁴⁸⁷ thì nhanh chóng trừ diệt phần phân biệt của hai chướng, cũng dần dần trấn áp phần câu sanh của hai chướng, tâm vô quái ngại; (2) Ở kiến đạo vị, đoạn phân biệt chấp, tùy nguyện nhanh chóng viên mãn, vô hữu khủng bố; (3) Ở tu đạo vị, giải và hành thêm rộng, đoạn các điên đảo, viễn ly nhất thiết sanh tử mộng tưởng; (4) Ở vô học đạo, được cứu cánh Niết-bàn. Bốn giai vị trên được nói theo sự tăng thượng.

Lại nữa, (1) ở Cực hỷ trú, các phiền não phẩm của tất cả đường ác, và sở tri chướng thuộc loại thô trọng da ngoài⁴⁸⁸, thảy đều vĩnh đoạn. Có khả năng làm cho phiền não không còn hiện hành, thì tâm vô quái ngại. Đó là tối sơ chứng đắc vô lậu trí. (2) Ở Vô công dụng vô tướng trú, các phiền não phẩm, bao gồm tất cả năng chướng cho Vô sanh pháp nhẫn, và sở tri chướng thuộc loại thô trọng da trong, thảy đều vĩnh đoạn. Tất cả phiền não đều không hiện tiền, thì vô hữu khủng bố. Đó là nhân từ quả được tên, vì quả đã đoạn. (3) Ở Tối thượng thành mãn Bồ-tát trú, tất cả phiền não, tập khí, tùy miên, và sở tri chướng thuộc loại thô trọng xương cốt, thảy đều vĩnh đoạn. (4) Sau đó, thể nhập Như Lai trí, gọi là viễn ly điên đảo mộng tưởng, tức là hai chướng và ba trú đều được đoạn. Do đây, quả vị Phật là cứu cánh Niết-bàn.

Kinh văn: Tam thế chư Phật, y Bát-nhã Ba-la-mật-đa cố, đắc A-nậu-đa- la tam-miệu tam-bồ-đề.

Tán:

Người phái Thắng Không nói: Ở trên là khen lợi ích của nhân dựa vào sự đoạn chướng nhiễm. Dưới đây là khen lợi ích của quả dựa vào sự đắc Bồ-đề.

Tam thế. là quá khứ, hiện tại, vị lai. Chư Phật, là vì chẳng phải chỉ có một đức Phật. Phạn ngữ là Phật đà (Buddha); Hoa ngữ lược xưng là Phật: là bậc chủ tể hữu tuệ, đời Đường gọi là giác giả (: người giác ngộ). Đắc, là hoạch chứng. A, là vô. Nậu-đa-la, là thượng. Tam, là chánh. Miệu, là đẳng. Tam, là chánh. Bồ-đề, là giác. Mạt-già (末伽, Mārga), dịch là đạo.⁴⁸⁹ Đây không phải là một cái tên. Không pháp gì hơn được, gọi là Vô thượng. Biến tri lý sự, gọi là Chánh đẳng. Ly vọng chiếu chân, gọi là Chánh giác. A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề dịch là Vô Thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Luận Đại Trí Độ nói: “Trí và trí xứ đều gọi là Bát-nhã.”⁴⁹⁰ Ba đời giác giả nhờ y theo bát-nhã mà chứng trí đạt Không, gọi là đắc Chánh giác. Hoặc chỉ [giác giả] thuyết pháp về Không tánh, gọi là Bồ-đề, vì diệu thể của Như Lai tức là Pháp thân.

Người phái Như Ứng nói: Xuất ly sanh tử bằng tuệ ngộ, như chiêm bao thức tỉnh. Khế hợp pháp tánh mà diễn giảng, dụ hoa sen khai mở. Thành trí chân tục, đủ giác tự tha, tuệ hành đều mãn, gọi đó là Phật. Giác tuệ viên mãn, tuy chẳng còn tu, nhưng giữ không bỏ, cứu loài hữu tình, vì vậy mà nói, chư Phật y Bát-nhã. Hoặc y tức là tu, vì Phật ở nhân vị, y theo và tu hành Bát-nhã mà đắc Chánh giác.

Đức Phật có năm pháp: Một là, thanh tịnh pháp giới, tức Pháp thân Phật, chân như, Niết-bàn, đủ tánh tướng chân thật, công đức vi diệu, do quán chiếu lý Không mà đắc quả. Bốn pháp còn lại là bốn trí: Viên kính, Bình đẳng, Quán sát và Thành sự, đó là [kết quả của] công đức hữu vi.

[Đức Phật có ba thân:] (1) Phật tự thọ dụng thân, do tu nhân tố tự lợi mà đạt được quả. (2) Vì đại Bồ-tát mà hiện thân Phật tịnh tướng và quảng đại, gọi là tha thọ dụng thân. (3) Vì hàng Nhị thừa mà hiện thân Phật tịnh uế tướng và bất định, gọi là biến hóa thân. Hai thân sau đều từ nhân tố lợi tha mà tùy nghi xuất hiện.

Tự thọ dụng thân có đủ một trăm bốn mươi công đức chân thật, bất cộng: đó là Như Lai có ba mươi hai tướng đại trượng phu, tám mươi vẻ đẹp tùy hình, bốn nhất thiết chủng thanh tịnh, mười lực, bốn vô sở úy, ba niệm trú, ba bất hộ, đại bi, pháp không lãng quên, vĩnh đoạn tập khí, nhất thiết chủng diệu trí,⁴⁹¹ và tám giải thoát, tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ, bốn vô lượng tâm, ba giải thoát môn, ba vô sanh nhẫn, ba mươi bảy Bồ-đề phần pháp, năm nhãn, sáu thông, bốn vô ngại giải, vô tránh, nguyện trí, hằng trú xả tánh⁴⁹², mười tám Phật bất cộng pháp, cho đến nhất thiết trí, nhất thiết chủng trí, vô lượng công đức, nói không thể hết.⁴⁹³ Tha thọ dụng thân và biến hóa thân cũng có đủ các công đức tương tự như tự thọ dụng thân.

Công đức hữu vi được thu nhiếp trong bốn trí; lấy trí làm chủ, gọi là Bồ-đề trí. Pháp thân, chân như, gọi là Bồ-đề đoạn. Như Khế kinh⁴⁹⁴ nói: “Bồ-đề trí và Bồ-đề đoạn đều gọi là Bồ-đề.” Do đó mà biết, [trí và đoạn] đều xưng là Bồ-đề⁴⁹⁵. Cái giả (假者: thân năm uẩn), gọi là Phật; tức toàn bộ cái giả chứng đắc biệt pháp, cho nên nói chư Phật y theo đó mà đắc Bồ-đề.⁴⁹⁶ Như vậy tổng nhiếp các công đức tận cùng biên tế. Trí và đoạn viên mãn gọi là Vô thượng giác. Dị sanh có tà trí, gọi tắt là chánh giác; nhị thừa có phân trí, gọi tắt là đẳng giác; Bồ-tát có khuyết trí, cũng gọi tắt là chánh giác; chỉ có Phật thì viên chứng, riêng gọi đủ là Vô thượng chánh đẳng chánh giác.

Phần Kim cương [năng đoạn] nói: “Tất cả chư Phật từ bản kinh này xuất, tất cả Như Lai từ bản kinh này sanh,”⁴⁹⁷ do đó ba [thân] Phật đều là Bồ-đề. Phần Lý thú [Bát-nhã] nói: “Tin học kinh này thì mau được đầy đủ các hạnh Bồ-tát, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề,”⁴⁹⁸ cho nên ba Bồ-đề499 đều do đây mà chứng đắc.”

Kinh văn: Cố tri Bát-nhã-Ba-la-mật-đa thị đại thần chú, thị đại minh chú, thị vô thượng chú, thị vô đẳng đẳng chú,

Tán:

Người phái Thắng Không nói: Ở trước nói riêng về nhân quả của hai y, và hai lợi là đoạn đắc. Văn sau là khen chung về thắng dụng của Bát-nhã.

Dựa văn trước để khởi kết về tên gọi, nên nói cố tri. Diệu dụng không thể mô phỏng, gọi là thần. Không tối nào không chiếu sáng, gọi là minh. Tối thắng bậc nhất, gọi là vô thượng. Không gì sánh với, so sánh được, gọi là vô đẳng đẳng. Bí mật của Đại sư (: Phật), kỹ cương của diệu pháp, hiển chánh phá tà, trừ ác hành thiện, linh kỳ kính phụng, Hiền Thánh tuân giữ, uy lực chẳng gì hơn, gọi là chú.

Người phái Như Ứng nói: Phạn ngữ là Đà-la-ni, Trung Hoa dịch là Tổng trì. Tóm lược có bốn loại đà-la-ni⁵⁰⁰: (1) Pháp đà-la-ni: dùng lược giáo mà chứa đựng rộng lớn; (2) Nghĩa đà-la-ni: dùng lược nghĩa mà chứa đựng rộng lớn; (3)

Năng đắc Bồ-tát Vô sanh pháp nhẫn đà-la-ni: Từ Thị tôn dạy: “Nhất chi, mật chi, cát chi, tỳ sằn đề, bát đà nỉ, sa ha”⁵⁰¹; (4) Chú đà-la-ni: Trong kinh Đại Bát-nhã có thần chú: “Nạp mộ bạt già phiệt đế, bát lạt nhưỡng ba la nhĩ đa du, đát điệt tha, thất lệ duệ, thất lệ duệ, thất lệ duệ, thất lệ duệ tế, sa ha.” Thần lực chú này có nói rộng trong kinh⁵⁰². Niệm và tuệ bao hàm đủ vạn đức.⁵⁰³

Thuận theo thuyết xưa, tổng lập làm tên thần chú. Dựa vào phần kết ở trước là pháp trì và nghĩa trì⁵⁰⁴, mà khởi chú trì ở sau, cho nên nói cố tri.

Pháp tổng trì này siêu việt bốn đạo: dị sanh, Thanh văn, Độc giác và Bồ-tát. Hoặc diệu dụng của văn tự [bát-nhã], viên kính của quán chiếu [bát-nhã], tăng ích của quyến thuộc [bát-nhã], không thể ví dụ của thật tướng [bát-nhã]; hoặc cả bốn đều dung thông, cho nên, Bát-nhã ba-la-mật-đa này được gọi là đại thần chú, đại minh chú, vô thượng chú, vô đẳng đẳng chú. Hoặc thần chú Bát-nhã được nói ra [bởi Đại Bồ-tát Quán Tự Tại] chính là đại thần chú, đại minh chú, vô thượng chú, vô đẳng đẳng chú.

Khuyên những người học đều tu theo mười pháp hành nơi kinh này, Bồ-tát

Từ Thị nói kệ tụng:

Là sao chép, hiến cúng Chuyền người, nghe, dở đọc Thọ trì, chánh khai diễn Phúng tụng, suy nghĩ, tu.

Người hành mười pháp hành Được khối phước vô lượng.

Vì tối thắng, vô tận

Do nhiếp người không ngưng.⁵⁰⁵ Kinh văn: Năng trừ nhất thiết khổ;

Tán:

Trước là nói rõ ‘cụ đức’, đây là nói rõ ‘phá ác’. ‘Tín, học, chứng, thuyết’ đều trừ các khổ, nên kinh Đại Bát-nhã nói: “Nếu có thể hành mười pháp hành nơi kinh này, thì: (1) Tất cả chướng cái đều không thể nhiễm. Đó là phiền não chướng, nghiệp chướng, báo chướng, dù tích tập nhiều cũng không thể nhiễm; (2) Tuy tạo tất cả ác nghiệp cực trọng, nhưng có thể siêu việt tất cả ác thú; (3) Giả sử có sát hại tất cả hữu tình ở trong ba cõi, nhưng không vì vậy mà đọa nơi địa ngục, bàng sanh, quỷ giới; (4) Dù trú trong rừng rậm khách trần phiền não, như hoa sen, vẫn không bị nhiễm bởi những lầm lỗi của khách trần phiền não; (5) Tất cả sự nghiệp đều được thành tựu, thường hòa hợp với tất cả thắng sự; (6) Đối với pháp, hữu tình đắc vô ngại trí; (7) Khéo ngộ nhập các tánh bình đẳng; (8) Có khả năng tự điều phục những lỗi phẫn, khuể, v.v…, cũng điều phục được tất cả hữu tình, thọ nhiều an lạc vi diệu, đều khởi từ tâm với kẻ oán địch hiện đời; (9) Thường thấy chư Phật, được trí túc trú; (10) Chánh pháp được nghe thì tổng trì không quên; (11) Các hỷ lạc thù thắng thường hiện tiền; (12) Thường cần tinh tiến, tu các pháp thiện; ác ma, ngoại đạo không thể cản trở; Tứ thiên vương và thiên chúng khác thường theo ủng hộ, chưa từng tạm bỏ; không bị chết dữ, hay gặp hoạn nạn; chư Phật Bồ-tát cũng thường hộ trì, khiến ở mọi lúc thêm thiện bớt ác; tùy nguyện vãng sanh ở các cõi Phật, cho đến khi thành tựu Bồ-đề, không đọa ác thú; (13) Mau được mãn túc các hạnh Bồ-tát, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; (14) Tùy tâm sở nguyện đều được thành biện.” ⁵⁰⁶ Do đó, bốn chúng ở vương thành chép, hiến cúng/ Chuyền người, nghe, dở đọc/ Thọ trì, chánh khai diễn/ Phúng tụng, suy nghĩ, tu. Luận giải: Ở trong đại thừa có mười pháp hành: 1. Sao chép; 2. Hiến cúng; 3. Chuyền cho người; 4. Nếu ai đọc tụng, chuyên tâm lắng nghe; 5. Tự mình dở đọc; 6. Thọ trì; 7. Vì người khai diễn văn nghĩa; 8. Phúng tụng; 9. Suy nghĩ; 10. Tu tập. Người tu hành mười pháp hành có được bao nhiêu phước đức? Kệ tụng: Người hành mười pháp hành/ Được khối phước vô lượng. Luận giải: Tu hành mười pháp hành như vậy thì được khối phước đức vô lượng vô biên. Vì sao chỉ trong các kinh đại thừa mới nói tu mười pháp hành được đại quả tuyệt bậc, còn Thanh văn thừa không thấy nói đến? Kệ tụng: Vì tối thắng, vô tận/ Do nhiếp người không ngưng. Luận giải: Ở trong đại thừa, tu các pháp hành, do hai duyên mà được đại quả tuyệt bậc: 1. Tối thắng; 2. Vô tận. Do năng lực lợi người, nhiếp hóa các hữu tình, cho nên đại thừa nói là tối thắng. Tuy chứng đắc Niết-bàn vô dư mà sự nghiệp lợi người hằng không ngưng nghỉ, cho nên đại thừa vừa tụng niệm [bát-nhã] mà các ma hàng phục; ngàn mắt nơi thiên cung mới thọ trì [bát-nhã] mà oán địch tan vỡ; huống nữa là chân thành sâu sắc tự mình trồng nhân gặt quả, thế mà không thoát năm thú để làm thầy, không vượt mười phương để làm chủ, có sự thể đó sao?

Kinh văn: Chân thật bất hư.

Tán:

Để trừ nghi, khuyên tin mà lặp lại lời này. Có người từ bỏ ngôi vị luân vương đại bảo, cởi bỏ trang sức, sống giữa rừng vắng, được tôn xưng là từ phụ, pháp vương; giẫm lên mọi nẻo đường để nâng đỡ, ngợi khen; ứng đáp các long tượng, dẫn dắt chư thiên nhân, sao có thể dối gạt chúng sanh, chưa đủ chân thật? Thế nên, kinh nói: “Như Lai là người nói lời chân, nói lời thật, nói lời như sự thật, nói không lừa đảo, nói không mâu thuẩn,”⁵⁰⁷ cho nên phải tín thọ, phụng hành; đừng khởi kinh sợ, hoài nghi.

Kinh văn: Cố thuyết Bát-nhã Ba-la-mật-đa chú, tức thuyết chú viết: Yết-đế, yết-đế, ba-la-yết-đế, ba-la-tăng-yết-đế, bồ-đề tát-bà-ha.

Tán:

Ở trên nói về pháp trì và nghĩa trì, tuy khuyên tin học, nhưng muốn cho thần dụng mau được đầy đủ, nên lại thuyết thêm chú trì. Đức Phật dùng tuệ, bi, thệ và hành khó tu trong vô số kiếp, thêm bớt văn tự, ý thú sâu sắc, giáo lý rộng sâu, không dễ đồng ý hết thảy.

(Hết quyển Hạ)

Việt dịch và chú giải: Quảng Minh – Hoàng Thanh Tuyên qminhhoang@gmail.com

(16/8 – 3/12/2019)

Kinh Giải thâm mật, phẩm Vô tự tánh, H.T Thích Trí Quang dịch.

Đại sư Khuy Cơ và đại sư Viên Trắc là anh em đồng môn, đệ tử của ngài Huyền Trang, cả hai sóng đôi mà khá mâu thuẩn trong nhiều tư tưởng Duy thức.

Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm kinh tán, No. 1711, tr. 544a20.

Những đoạn kinh văn trích dẫn khác, như từ kinh Đại Bát-nhã, thường rất chính xác.

Theo đại sư Khuy Cơ và đại sư Viên Trắc, có sáu thiện xảo về uẩn, xứ, giới, duyên khởi, tứ đế và Bồ-đề Niết-bàn. Chữ ‘đẳng’ chỉ cho ‘xứ, giới, duyên khởi, tứ đế và Bồ-đề Niết-bàn’. Theo luận Hiển dương Thánh giáo, có bảy thiện xảo về uẩn, xứ, giới, duyên khởi, xứ phi xứ, căn và đế. Theo luận Biện trung biên, có mười thiện xảo: uẩn, xứ, giới, duyên khởi và xứ phi xứ, căn, đế, thế, thừa, hữu vi và vô vi. Tất cả đối tượng của những thiện xảo trên đều là các pháp sở tri, và đều là Không.

Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật đại minh chú kinh, No. 250, Cưu-ma-la-thập dịch, tr. 847c22: “Ly nhất thiết điên đảo khổ não, cứu cánh Niết-bàn”. Phạn bản Tâm kinh này có thể là ‘văn bản cũ hơn’ mà đại sư Viên Trắc đề cập.

Bát-nhã ba-la-mật-đa-Tâm kinh tán, No. 1711, tr. 544c12, 546a12 và 548c12.

Kiết tập 結習: Kiết là kiết sử, phiền não. Tập là tập khí, tập quán. Kinh Duy-ma-cật, phẩm Quán chúng sinh, kể rằng, một thiên nữ ở trong phòng trưởng giả Duy-ma, đem thiên hoa rải trên các vị bồ-tát và các vị đại đệ tử, Hoa đến các vị bồ tát thì rơi rớt, đến các vị đại đệ tử thì dính mắc. Các vị đại đệ tử dùng thần lực phủi bỏ mà không phủi bỏ được, đó là do các vị đại đệ tử “Tập quán kiết sử chưa hết thì hoa dính mắc vào mình, tập quán kiết sử hết rồi thì hoa không thể dính mắc.”

Kinh Giải Thâm Mật, phẩm Vô tánh: “Bấy giờ đại bồ tát Thắng nghĩa sinh lại thưa Phật: bạch đức Thế tôn, xưa kia, trong thời kỳ đầu tiên, khi ở trong rừng Ban cho loài nai, chỗ tiên nhân Ba la niệt tư sa xuống, đức Thế tôn chỉ vì những vị xu hướng Thanh văn thừa, căn cứ đạo lý tứ đế mà chuyển pháp luân, tuy rất lạ, rất hiếm, bao nhiêu người trời trong thế giới không ai chuyển được đúng cách, nhưng pháp luân được chuyển trong thời kỳ này vẫn có cái trên nữa, vẫn chịu đựng đả phá, là nghĩa lý chưa hoàn hảo, là nơi đặt chân của sự tranh luận. Kế đó, trong thời kỳ thứ hai, đức Thế tôn chỉ vì những vị xu hướng Đại thừa, căn cứ đạo lý "các pháp toàn không, không sinh không diệt, bản lai vắng bặt, tự tánh niết bàn", dùng sự ẩn mật mà chuyển pháp luân, tuy càng rất lạ, càng rất hiếm, nhưng pháp luân được chuyển trong thời kỳ này vẫn còn có cái trên nữa, vẫn còn chịu đựng đả phá, vẫn là nghĩa lý chưa hoàn hảo, vẫn là nơi đặt chân của sự tranh luận. Còn nay, trong thời kỳ thứ ba, đức Thế tôn khắp vì các vị xu hướng Nhất thế thừa, căn cứ đạo lý "do ba vô tánh nên các pháp toàn không, không sinh không diệt, bản lai vắng bặt, tự tánh niết bàn", dùng sự minh bạch mà chuyển pháp luân, càng rất lạ nhất, càng rất hiếm nhất, và pháp luân được chuyển hiện nay không còn có cái gì trên nữa, không còn chịu đựng sự đả phá nào nữa, nghĩa lý đích thực hoàn hảo, không còn là nơi đặt chân của sự tranh luận.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Tam luân giáo: (1) Ngài Chân Đế căn cứ vào kinh Kim Quang Minh mà thành lập tam luân giáo vào đời Lương, đó là: 1. Chuyển pháp luân: Sau khi thành đạo, trong 7 năm đầu, đức Phật chuyển pháp luân Tứ đế của Tiểu thừa; 2. Chiếu pháp luân: Sau 7 năm đó, đức Phật nói các bộ Bát Nhã để hiển bày lý Không, dùng Không chiếu rọi Hữu, nên gọi là Chiếu pháp luân; 3. Trì pháp luân: Sau 30 năm, đức Phật nói kinh Giải Thâm Mật ... giảng về Không, Hữu để giữ gìn Chuyển pháp luân và Chiếu pháp luân nên gọi là Trì pháp luân. [X. Hoa Nghiêm Huyền Đàm, Q.4]. (2) Tam luân giáo chỉ cho ba thứ pháp luân do Đại sư Gia Tường Cát Tạng y cứ vào phẩm Tín Giải, kinh Pháp Hoa mà thành lập, đó là: 1. Căn bản pháp luân: Chỉ cho kinh Hoa nghiêm. Kinh này chỉ vì hàng Bồ tát mà mở bày pháp môn một nhân một quả; 2. Chi mạt pháp luân: Chỉ cho các kinh Tiểu thừa như A hàm, cho đến các kinh Đại thừa như Phương đẳng, Bát nhã ... Trong các kinh này, vì những người độn căn không kham nổi pháp môn một nhân một quả, nên đức Phật chia Nhất Phật thừa làm Tam thừa giáo; 3. Nhiếp mạt quy bản pháp luân: Chỉ cho kinh Pháp Hoa. Tức đưa Tam thừa về Nhất Phật thừa. [X. Pháp Hoa Du Ý, Q.thượng]. (3) Tam luân giáo chỉ cho ba pháp luân do ngài Huyền Trang y cứ vào kinh Giải Thâm Mật và luận Du Già mà thành lập, đó là: 1. Chuyển pháp luân: Chỉ cho Hữu giáo của các kinh Tiểu thừa thời kỳ đầu; 2. Chiếu pháp luân: Chỉ cho Không giáo của kinh Bát nhã thới kỳ thứ hai; 3. Trì pháp luân: Chỉ cho Trung đạo giáo của kinh Giải Thâm Mật ... ở thời kỳ thứ ba. Đây là Tam thời giáo của tông Pháp tướng. [X. Hoa Nghiêm Ngũ Giáo Chương, Q.thượng; Hoa Nghiêm Huyền Đàm Q.4]. (Tự điển Phật Quang)

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 6: Chư Phật hoặc thuyết ngã, Hoặc thuyết ư vô ngã, Chư pháp thật tướng trung, Vô ngã vô phi ngã. 諸佛或說我, 或說於無我, 諸法實相中, 無我無非我. (Chư Phật hoặc dạy về ngã, hoặc dạy về vô ngã, trong thật tướng các pháp, không có ngã, không có phi ngã.)

Đại thừa Trang nghiêm kinh luận, phẩm Bồ Đề: “Châu như ý, trống trời/ Tự nhiên thành tự sự/ Phật hóa và Phật thuyết/ Vô tư cũng như vậy. Giải thích: Kệ tụng này hiển thị việc làm vô công dụng của Phật. Thí như bảo châu như ý, tuy là vô tâm nhưng tự nhiên có khả năng làm ra các thứ biến hiện. Như lai cũng vậy, tuy là vô công dụng tâm nhưng tự nhiên có khả năng khởi sanh các thứ biến hóa. Thí như cái trống cõi trời, tuy là vô tâm nhưng tự nhiên có khả năng phát ra các loại âm thanh. Như lai cũng vậy, tuy là vô công dụng tâm nhưng tự nhiên có khả năng thuyết giảng các loại diệu pháp.”

Đại Thiên ngũ sự 大天五事: Năm việc do ngài Đại thiên (Phạm: Mahàdeva) đề xướng. Cũng gọi Ngũ sự phi pháp, Ngũ sự vọng ngữ. Đại thiên ra đời khoảng 100 năm sau khi đức Phật nhập diệt, ngài là thủy tổ của Đại chúng bộ trong thời Phật giáo bộ phái ở Ấn độ. Ngài từng làm một bài kệ để tuyên dương giáo nghĩa của 5việc do ngài đề xướng. Bài kệ ấy như sau (Đại 49, 15 thượng): Dư sở dụ vô tri. Do dự tha linh nhập. Đạo nhân thanh cố khởi. Thị danh chân Phật giáo (Kẻ khác dẫn dụ, còn sự không biết, còn điều hoài nghi, nhờ người khác giúp vào, và có được Thánh đạo cũng nhờ âm thanh: Như thế gọi là Phật giáo chân thật.) Ý nghĩa bài kệ: 1. Dư sở dụ (kẻ khác dẫn dụ): A la hán tuy không còn dâm dục, nhưng có hiện tượng xuất tinh trong mộng mị, là vì ác ma ghen ghét Phật pháp, nên dụ dỗ, lừa dối để phá hoại người tu Q.99; Tam luận huyền nghĩa].

Dị Bộ Tông Luân Luận 異部宗輪論, No. 2031, kệ tụng, tr. 15a15: Ưng thẩm quan Phật giáo, Thánh đế thuyết vi y, Như thải sa trung kim, Trạch thủ kỳ chân thật. (應審觀佛教, 聖諦說為依, 如採沙中金, 擇取其真實. Cần phải thẩm cứu giáo huấn Thế Tôn toàn là dựa vào bốn pháp Thánh đế, rồi như một kẻ lấy vàng trong cát: hãy chọn mà lấy những gì chân thật.)

Long Mãnh, cũng dịch là Long Thọ, ra đời ở Nam Thiên Trúc, học thức sâu rộng. Tương truyền, ngài xuống Long cung thỉnh được kinh Hoa Nghiêm, mở tháp sắt thỉnh được kinh Đại Nhật. Tư tưởng của Long Thọ chú trọng về tánh Không của vạn pháp, tức là đối lập với tư tưởng của Hữu bộ. Ngài đã trước tác các bộ Trung Luận, Bách Luận, Thập Nhị Môn Luận, Thất Thập Không Tánh Luận, để giải thích các bộ kinh thuộc hệ Bát-nhã, phát huy tư tưởng về tánh Không; và trước tác các bộ Hồi Tránh Luận, Lục Thập Như Lý Luận, để phản bác các học thuyết của ngoại đạo, đồng thời cũng xiển dương nghĩa lý tánh Không.

Đại thừa Chưởng trân luận (大乘掌珍論, T30n1578, tr. 268b21): Chân tánh hữu vi không, Như huyễn duyên sanh cố, Vô vi vô hữu thật, Bất khởi tự không hoa. (真性有為空, 如幻緣生故, 無為無有實, 不起似空華.)

Biện Trung biên luận 辯中邊論, No.1600, phẩm Biện tướng, tr. 464b15-c05: Kệ tụng: Phân biệt hư vọng có, Ở đây hai đều không, Trong đây chỉ có không, Ở kia cũng có đây. (虛妄分別有, 於此二都無, 此中唯有空, 於彼亦有此.) Luận giải: ‘Phân biệt hư vọng có’, là có sự phân biệt của năng thủ và sở thủ. ‘Ở đây hai đều không’, là ngay nơi sự phân biệt hư vọng này, vĩnh viễn không có hai tánh năng thủ và sở thủ. ‘Trong đây chỉ có không’, là trong sự phân biệt hư vọng chỉ có không tánh mà rời xa năng thủ và sở thủ. ‘Ở kia cũng có đây’, là ngay nơi không tánh kia của năng thủ và sở thủ cũng chỉ có sự phân biệt hư vọng đây. Nếu sự phân biệt hư vọng chẳng có, bởi năng thủ và sở thủ được quán là không, thì không tánh kia chẳng không, tức như thật tri là có. Như thật tri như vậy, thì có thể (tác ý đúng lý và tư duy) không ngược, hiển thị không tướng. Kệ tụng: Nên nói tất cả pháp, Chẳng không, chẳng bất không, Vì có, không, và có, Chính khế hợp trung đạo. (故說一切法, 非空非不空, 有無及有故, 是則契中道.) Luận giải: ‘Tất cả pháp’, là các pháp hữu vi và vô vi. Sự phân biệt hư vọng gọi là hữu vi. Không tánh của năng thủ và sở thủ gọi là vô vi. Dựa vào nghĩa lý ở trên mà nói tất cả pháp chẳng không, chẳng bất không. Vì có không tánh và phân biệt hư vọng nên nói chẳng không. Vì không có hai tánh năng thủ và sở thủ nên nói chẳng bất không. ‘Vì có’, là vì có không tánh và phân biệt hư vọng. ‘Vì không’, là vì không có hai tánh năng thủ và sở thủ. ‘Vì (có) và có’, là vì trong phân biệt hư vọng có không tánh, và vì trong không tánh có phân biệt hư vọng. ‘Chính khế hợp trung đạo’, là tất cả pháp chẳng phải hoàn toàn không, cũng chẳng phải hoàn toàn bất không. Lý thú như vậy diệu khế trung đạo, cũng khéo thuận hợp các kinh Bát nhã nói rằng, tất cả pháp phi không phi hữu.

Tam-ma-sa 三磨娑 là hợp. Tam-ma-sa thích 三磨娑釋 là hợp thích. Đầy đủ là Sát tam-ma-sa thích 殺三磨娑釋, tức lục hợp thích. Sát 殺 là lục, sáu. Đại sư Khuy Cơ dựa vào văn điển Phạn ngữ soạn viết sách văn phạm Lục hợp thích, làm sự tiên phong, dẫn đường cho văn phạm Trung văn. Lục hợp thích 六合釋, còn gọi là lục ly hợp thích 六離合釋, là giải thích sáu nguyên tắc văn phạm của từ ghép trong Phạn ngữ: đầu tiên chia chẻ ra để giải thích (ly thích), sau đó tổng hợp lại để giải thích (hợp thích). Lục hợp thích, gồm có: y chủ thích, tương vi thích, trì nghiệp thích, đới số thích, lân cận thích, hữu tài thích. 1. Y chủ thích (依主釋, Tatpuruṣā), cũng gọi Y sĩ thích, Thuộc chủ thích, Tức sĩ thích. Tức tiếng đứng trước trong 1 danh từ kép được dùng làm danh từ, hoặc là được xem là đồng danh từ mà đối với tiếng đứng sau có sự quan hệ về ‘Cách’ (Cách là 1 trong 8 cách của văn pháp tiếng Phạm). Chẳng hạn như: ‘Núi chùa’, tức hàm ý là ‘Chùa của núi’; ‘Vua tôi’, tức hàm ý là ‘bày tôi của vua’. Ở đây, tiếng đứng trước là Chủ cách, tiếng đứng sau là Thuộc cách (Sở hữu cách). Trên đây là Y chủ thích theo nghĩa hẹp. Còn theo nghĩa rộng thì nó bao hàm cả Trì nghiệp thích và Đới số thích, tức những danh từ kép mà trong đó tiếng trước hạn chế tiếng sau, thì đều gọi là Y chủ thích. 2. Tương vi thích (相違釋, Dvandva): Tức 2 danh từ trở lên có quan hệ ngang nhau mà có thể được nêu ra một cách độc lập, như: ‘Núi sông cỏ cây’, tức hàm ý ‘núi, sông, cỏ, cây’. 3. Trì nghiệp thích (持業釋, Karmadhàraya), cũng gọi Đồng y thích. Tức trong 1 danh từ kép mà tiếng trước đối với tiếng sau có quan hệ là hình dung từ, phó từ hoặc danh từ đồng cách, thì tiếng sau thường là danh từ hoặc hình dung từ. Ví dụ: ‘Núi cao’, tức hàm ý là ‘Núi rất cao’, v.v… 4. Đới số thích (帶數釋, Dvigu): Tức tiếng trước là danh từ chỉ số đếm, có hàm ý là tụ họp. Ví dụ: ‘Ba cõi’, ‘Bốn phương’, nghĩa lâm chương Q.1].

Tô mạn đa thanh 蘇漫多聲. Tô mạn đa là dịch âm từ tiếng Phạm subanta, cũng đọc Tô bàn đa 蘇槃多, chỉ cho tiếng biến hóa ngữ vĩ của danh từ, hình dung từ, … trong ngữ pháp tiếng Phạm. Tức là tiếng biến hóa ngữ vĩ y theo pháp Bát chuyển thanh. Tô (su) là tiếng ngữ vĩ, bàn đa (banta) nghĩa là ở sau, cho nên Tô bàn đa tức là ngữ vĩ có Su. Tô bàn đa bắt nguồn từ ngữ vĩ thứ 7 trong danh từ tiếng Phạm thuộc số nhiều, có âm Tô, gồm có tiếng 1 chữ (đơn số), tiếng 2 chữ (song số) và tiếng nhiều chữ (phức số) khác nhau, mỗi số đều có 8 chuyển, tổng cộng thành 24 ngữ vĩ chuyển biến (24 chuyển). Bát chuyển thanh 八轉聲: Tám tiếng chuyển. Là tám loại vĩ ngữ biến hóa của danh từ, đại danh từ và hình dung từ trong tiếng Phạm. Cũng gọi là Bát chuyển, Bát thanh, Bát lệ. Tức là: 1. Thể cách (Nirdeśa), cũng gọi là Thể thanh, Phiếm thuyết thanh. Ngày nay gọi là chủ cách, như … là. 2. Nghiệp cách (Upadeśana), còn gọi là Sở tác nghiệp thanh, Dụng cách, ngày nay gọi là Thụ cách, như cầm …. 3. Cụ cách (Kaitṛkāraṇa), cũng gọi là Năng tác cụ thanh. Hoặc gọi Tác cách, ý là nương vào …. 4. Vi cách (Saṁpradāna), cũng gọi là Sở vi thanh, hoặc gọi là Dữ cách thanh, như là …. 5. Tòng cách (Apādāna), còn gọi là Sở âm thanh, hoặc gọi là Đoạt cách, như theo …. 6. Thuộc cách (Svamivacana), nay gọi là Sở hữu cách, ý là … của. 7. Ư cách (Saṁnidhānārtha), cũng gọi là Sở y thanh, hoặc gọi là Y cách, ý là ở ……. 8. Hô cách (Āmantraṇa), cũng gọi là Hô triệu thanh, ý là …a !. Trừ hô cách ra, còn bảy cách kia được gọi là câu bảy lệ, bảy lệ, bảy câu bàn nói. [X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện Q.3; Duy thức xu yếu Q. thượng; Nam hải ký quy nội pháp truyện Q.4].

Ngũ chủng bát-nhã 五種般若: Bát nhã, Phạm: Prajĩa. Chỉ cho 5 Thánh trí bát-nhã chiếu rọi pháp giới, thấu suốt chân lý. Theo Bát nhã tâm kinh sớ, Bát nhã tâm kinh u tán, quyển thượng, thì 5 Bát nhã là: 1. Thật tướng bát-nhã: Chỉ cho lý của chân như. Lý này là thực tánh của bát-nhã, cho nên gọi là Thực tướng bát-nhã. 2. Quán chiếu bát-nhã: Chỉ cho trí tuệ thanh tịnh vô lậu. Trí tuệ này có năng lực soi rõ các pháp vô tướng, thảy đều vắng lặng, vì thế gọi là Quán chiếu bát-nhã. 3. Văn tự bát-nhã: Chỉ cho ngôn ngữ chương cú của Bát-nhã. Ngôn ngữ văn tự có thể giải thích rõ lý bát-nhã, tánh tịch lặng như hư không, cho nên gọi là Văn tự bát-nhã. 4. Quyến thuộc bát-nhã: Chỉ cho 6 độ muôn hạnh. Sáu độ muôn hạnh tương ứng với diệu tuệ, có khả năng thành tựu bát-nhã, là quyến thuộc của tuệ tánh quán chiếu, vì thế gọi là Quyến thuộc bát-nhã. 5. Cảnh giới bát-nhã: Chỉ cho tất cả pháp. Các pháp là cảnh giới của chân trí bát-nhã, cảnh không có tự tướng, do trí hiển phát, cho nên gọi là Cảnh giới bát-nhã. Cứ theo Kim cương kinh sớ ký khoa hội, quyển 1, thì 5 Bát nhã trên đây là do ngài Cưu-ma-la-thập căn cứ vào Văn tự bát-nhã, Quán chiếu bát-nhã và Thật tướng bát-nhã nói trong luận Đại trí độ mà lập thêm Quyến thuộc bát-nhã và Cảnh giới bát-nhã. Trong đó, Quyến thuộc bát-nhã được lập ra từ Quán chiếu bát-nhã và Cảnh giới bát-nhã được lập ra từ Thật tướng bát-nhã. Ngoài ra, Đại phẩm kinh nghĩa sớ, quyển 1, của ngài Cát tạng có nêu ra thuyết Năm Tỳ-đàm: Tự tánh, Cộng hữu, Phương tiện, Cảnh giới và Văn tự. Trong đó, Cảnh giới tý-đàm tương đương với Thật tướng bát-nhã, Tự tánh tý-đàm tương đương với Quán chiếu bát-nhã và Văn tự tỳ-đàm tương đương với Văn tự bát-nhã. [X. Kim cương kinh toản yếu san định ký, Q.2; Đại minh tam tạng pháp số, Q.20; Nhân vương hộ quốc bát-nhã ba-la-mật-đa kinh sớ, Q.1, phần đầu; Bát nhã tâm kinh hội sớ liên châu ký, Q.thượng; Nhân vương kinh sớ pháp hành sao, Q.thượng].

‘Phước và trí đều tu’, là quyến thuộc bát-nhã; ‘có và không cùng chiếu’, là cảnh giới bát-nhã; ‘suy ngôn ngữ, hội ý chỉ’, là văn tự bát-nhã; ‘tột cùng nghĩa lý, phát sanh tín giải’, là thật tướng bát-nhã và quán chiếu bát-nhã.

Sở tri là các pháp, đối với các pháp ấy mà không biết hay biết sai là vì ngu si, nên sự ngu si được gọi là sở tri chướng. Ngoài ra, sự biết chưa hoàn toàn nhưng lại tự mãn cho là đủ, thì chính sự tự mãn ấy cũng chướng ngại cho sự toàn giác, nên cũng gọi là sở tri chướng, và vì vậy sở tri chướng cũng gọi là trí chướng (trí ở đây là trí biết chưa hoàn toàn).

Xem Luận Biện Trung Biên. Chướng là hai chướng phiền não và sở tri mà bao quát mọi chướng ngại cho sự thành tựu bồ-đề. Tạp nhiễm có ba: phiền não tạp nhiễm, nghiệp tạp nhiễm và sanh tạp nhiễm.

Ba tạng là kinh, luật và luận. Ba tạng của Tiểu thừa (Thanh văn thừa) và ba tạng của Đại thừa (Bồ-tát thừa) thành sáu tạng.

Hai quả là đại Bồ-đề và đại Niết-bàn. Tu tập trí vô phân biệt thì dứt được hai chướng thô trọng nơi A-lại-da thức, tức chuyển bỏ phần biến kế (tạp nhiễm) của tánh y tha nơi A-lại-da và chuyển được phần viên thành (thanh tịnh) của tánh y tha nơi A-lại-da. Do hai nhân: (1) chuyển phiền não chướng được đại Niết-bàn; (2) chuyển sở tri chướng đắc Vô thượng giác. Theo Thành duy thức, đại Niết-bàn là: Tánh tịnh Niết-bàn (chân như bản lai thanh tịnh), Hữu dư Niết-bàn (chân như xuất phiền não chướng), Vô dư Niết-bàn (chân như xuất sanh tử khổ) và Vô trú Niết-bàn (chân như xuất sở tri chướng). Vô trú Niết-bàn được đại bi, đại trí vĩnh viễn phụ lực nên không ở sanh tử, không trú Niết-bàn, lợi lạc chúng sanh, tận cùng vị lai hoạt dụng mà thường tịch. Đại Bồ-đề là: đại viên cảnh trí (chuyển thức thứ tám), bình đẳng tánh trí (chuyển thức thứ bảy), diệu quán sát trí (chuyển thức thứ sáu) và thành sở tác trí (chuyển năm thức trước). Theo Nhiếp luận, 4 trí này phối nhiếp 3 thân, nên đại Bồ-đề có chỗ nói về 3 thân.

Giác = Bồ-đề. Tịch = Niết-bàn.

Luận Thành Duy Thức, tr. 51b26: “Tướng của mười Thắng hạnh này (: mười ba-la-mật) là phải dựa bảy điều tối thắng nhiếp thọ mới có thể lập làm Ba la mật đa: 1. An trú tối thắng - Tức phải an trú chủng tánh Bồ tát; 2. Y chỉ tối thắng - Tức phải y chỉ tâm đại Bồ đề; 3. Ý lạc tối thắng - Tức phải thương xót hết thảy hữu tình; 4. Sự nghiệp tối thắng - Tức phải hành đủ tất cả việc thù thắng; 5. Xảo tiện tối thắng - Tức phải được trí vô tướng nhiếp thọ; 6. Hồi hướng tối thắng - Tức phải hồi hướng vô thượng Bồ đề; 7. Thanh tịnh tối thắng - Tức phải không bị hai chướng xen tạp. Nếu không được bảy điều này nhiếp thọ thì việc bố thí, trì giới, v.v... không đến bờ kia. Do đó mười Thắng hạnh: bố thí, trì giới, v.v... đối với Ba la mật đa mỗi mỗi đều nên phân biệt làm bốn câu (: Thí chẳng phải Ba la mật, Ba la mật chẳng phải thí, v.v...). (H.T Thích Thiện Siêu dịch) Trinh tâm 貞心.

Ba phần: Tự phần, Chánh tông phần và Lưu thông phần. Tâm kinh chỉ có Chánh tông phần. Hai tư: Thông tự (Chứng tín tự) và Biệt tự (Phát khởi tự). Tâm kinh không có Thông tự hay Biệt tự.

Du già sư địa luận thích, No. 1580, tr. 885a03: “Quyết trạch về tánh tướng của các pháp nên gọi là ‘luận’. Muốn cho chứng đắc Du già sư địa, cho nên nói ra luận này, như luận Đối pháp; Lại nữa, luận này biện thuyết không có điên đảo về Du già sư địa, nên lấy đó làm danh xưng, như kinh Thập Địa [nói về mười địa]. Lại nữa, y chỉ các địa này (: 17 địa), nên lấy đó làm danh xưng, như ‘Thủy lục hoa’ (水陸華, hoa sen) [lấy đặc tánh làm danh xưng], do đó luận này gọi là Du già sư địa.”

Thắng không giả 勝空者 (the Madhyamikans): Chỉ cho người theo học phái Trung Quán 中観派, dựa trên giáo lý của Long Thọ, Thanh Biện (Bhāvaviveka) và kinh Đại Bát-nhã.

Hai chấp: sanh chấp (ngã chấp) và pháp chấp. Hai không: Sanh không (ngã không) và Pháp không.

Hai y: Nhân y và quả y, hay ‘Bồ-đề tát-đõa y Bát-nhã ba-la-mật-đa’ và ‘Tam thế chư Phật y Bát-nhã ba-la-mật-đa’. Hai lợi: 1. Đoạn đức: đoạn chướng nhiễm, được Niết-bàn; 2. Trí đắc: đắc quả Bồ-đề

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, phẩm Sơ phần Học quán, tr. 17b26-c06: “Phật bảo cụ thọ Xá Lợi Tử: Xá Lợi Tử! Khi đại Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên quán sát như thế này: Thật có Bồ-tát mà chẳng thấy có Bồ-tát, chẳng thấy có tên Bồ-tát, chẳng thấy có Bát-nhã ba-la-mật-đa, chẳng thấy có tên Bát-nhã ba-la-mật-đa, chẳng thấy tu hành, chẳng thấy chẳng tu hành. Vì sao? Xá Lợi Tử! Vì tự tánh Bồ-tát là không, tên Bồ-tát là không, vì sao vậy? Vì tự tánh của sắc là không, chứ chẳng phải do không có mà không, cái không của sắc chẳng phải sắc, sắc chẳng lìa không, không chẳng lìa sắc; sắc tức là không, không tức là sắc; tự tánh của thọ, tưởng, hành, thức là không, chứ chẳng phải do không có mà không, cái không của thọ tưởng hành thức chẳng phải là thọ tưởng hành thức; thọ, tưởng, hành, thức chẳng lìa không, không chẳng lìa thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức tức là không, không tức là thọ, tưởng, hành, thức.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Không thấy = không phân biệt chấp trước.

Như Ứng giả 如應者 (the Yogacarins): Chỉ cho người theo học phái Du già hành 瑜伽行派, dựa trên giáo lý của Bồ-tát Di Lặc, tư tưởng của Thế Thân, Hộ pháp (Dharmapāla), ngang qua Du-già sư địa luận, kinh Giải thâm mật, Biện trung biên luận, Thành duy thức luận.

Thượng nhân là Bồ-tát Quán Tự Tại.

Tam luyện ma tâm 三練磨心: ba sự nỗ lực của tâm, ba sự luyện mài tâm chí. Nhiếp Đại thừa luận: “Do yếu tố nào mà ngộ nhập được? Do sức mạnh của thiện căn nhiệm trì: do 3 sự luyện mài tâm chí và dứt bỏ 4 sự, mà vin theo pháp và nghĩa của đại thừa, chỉ và quán thường được thiết tha nỗ lực, không có phóng dật. Vô số người trong vô lượng thế giới, mỗi sát na đều có người chứng được vô thượng bồ đề, dịch)

Đại sư Khuy Cơ cho rằng Bồ-tát Quán Tự Tại đã đạt được sự toàn giác như Phật, luôn sống trong thế giới này để thực hiện những hạnh nguyện mang lại lợi ích cho tất cả chúng sanh bằng nguyện lực phát xuất từ tâm đại bi của Ngài.

Túng nhậm 縱任: tùy ý phát triển, không can dự, tự do, tự tại.

Mười hai bộ kinh: khế kinh, ứng tụng, ký biệt (thọ ký), phúng tụng (cô khởi), tự thuyết, nhân duyên, thí dụ, bản sự, bản sanh, phương quảng, hy pháp (vị tằng hữu), luận nghị (luận nghĩa).

Tam-bồ-đề (三菩提, Saṁbodhi) = Chánh đẳng giác.

Cơ cảm 機感: Cơ là cơ loại; cảm là cảm ứng. Chúng sanh đều là cơ loại có đủ thiện căn, có thể tùy cơ mà cảm ứng sự hóa đạo của Phật, và Phật cũng có thể tùy cơ mà đáp ứng.

Bồ-tát Thượng vị như Bồ-tát Văn Thù, Bồ-tát Phổ Hiền, Bồ-tát Quán Thế Âm, Bồ-tát Di Lặc, v.v…

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, phẩm Sơ phần Học quán, tr. 17b29.

Luận Đại Trí Độ, quyển 12: “Hỏi: Thế nào gọi là không đến bờ kia? Đáp: Ví như vượt qua sông chưa đến bờ mà trở lui, gọi là không đến bờ kia. Như khi ngài Xá-lợi-phất, trong sáu mươi kiếp hành đạo Bồ-tát, muốn vượt qua sông bố thí, bấy giờ có kẻ ăn xin đến xin con mắt. Xá-lợi-phất nói: "Con mắt không dùng được chi, xin nó làm gì? Nếu cần thân tôi và tài vật, thời tôi sẽ đem cho!" Người kia đáp: "Không cần thân ông và tài vật, chỉ muốn được con mắt thôi. Nếu ông thực hành bố thí, hãy lấy con mắt cho tôi". Bấy giờ, Xá-lợi-phất móc một con mắt cho, người ăn xin được mắt, liền ở trước mặt Xá-lợi-phất, ngửi rồi chê thúi, nhổ nước miếng mà quăng xuống đất; lại lấy chân chà đạp. Xá-lợi-phất suy nghĩ rằng: "Hạng người tệ như vậy, khó có thể độ được. Con mắt thật vô dụng, mà cố xin cho được, được rồi quăng đi, lại lấy chân chà đạp, sao tệ lắm thế. Hạng người như vậy, không thể độ được; chẳng bằng tự điều phục, sớm thoát vòng sanh tử". Suy nghĩ thế xong, thối đạo Bồ-tát mà xoay hướng Tiểu thừa; ấy gọi là không đến bờ kia. Nếu có thể thẳng tiến không lùi, thành tựu Phật đạo; ấy gọi là đến bờ kia.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Vô sở hành: Tuy hành mà không thấy hành, không phải ‘không có hành’.

Duy Ma Cật Sở Thuyết Kinh, No. 475, phẩm Bồ Tát, tr. 542b24: “Chẳng hành là Bồ-đề, vì nó dứt tuyệt nghĩ tưởng.” 不行是菩提無憶念故. Thuyết Vô Cấu Xưng Kinh, No. 476, tr. 565a08: “Chẳng hành là Bồ-đề, vì hết thảy hý luận, hết thảy tác ý đều không (hiện) hành.” 不行是菩提,一切戲論一切作意皆不行故. Đại sư Khuy Cơ trích dẫn từ bản Duy Ma Cật Sở Thuyết Kinh do Cưu-ma-la-thập dịch, nhưng lại ghi là Vô Cấu Xưng Kinh.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, phẩm Sơ phần Học quán, tr. 17c01.

Vô sở hành: Thể hội được chân lý vô tướng, trong lòng không có gì chấp trước, không có gì phân biệt.

Vô sở bất hành: Tất cả các pháp đều là Phật pháp (Nhất thiết chư pháp vô phi Phật pháp), cho nên từ mắt thấy, tai nghe, mũi ngửi, miệng nếm, thân xúc, ý nghĩ v.v… bồ-tát mỗi mỗi đều tu, cho đến đi, đứng, nằm, ngồi cũng đều là tu. Tất cả mọi sự, mọi việc, từ nội tâm đến ngoại cảnh, từ tự lợi đến lợi tha, từ một vi trần cho đến sơn hà đại địa đều là pháp tu của bồ tát.

Phan duyên 攀緣: Vin níu, là mô tả sự biết, là cái luôn luôn cần điểm tựa để hiện hành. Kinh Duy Ma Cật Sở Thuyết, phẩm Văn Thù Sư Lợi Thăm Bệnh: “Gốc bệnh là gì? Là phan duyên: phan duyên là gốc bệnh. Phan duyên gì? Phan duyên ba cõi. Làm sao đoạn tuyệt phan duyên? Hãy không thủ đắc: không thủ đắc thì không phan duyên. Không thủ đắc là gì? Là siêu việt nhị biên. Nhị biên là gì? Là thấy trong thấy ngoài, và toàn bộ là không thể thủ đắc. Văn thù đại sĩ, như thế ấy gọi là bồ tát có bịnh thuần hóa tâm mình, đoạn tuyệt những nỗi khổ già bịnh chết bằng tuệ giác bồ đề của bồ tát.”

Giáo pháp là Tứ diệu đế: tín Khổ, học Tập, chứng Diệt, thuyết Đạo; hoặc là: kiến Khổ, đoạn Tập, chứng Diệt, tu Đạo. Hoặc là trình tự tu học: nghe pháp, tin pháp, học pháp, chứng pháp và thuyết pháp.

Vô vi nhi vô sở bất vi 無為而無所不為: Vô vi nhưng không có gì không làm.

Nhuyến phẩm 軟品: điều phục thân và tâm trở nên thuần thục, trong sạch, nhu nhuyến (êm dịu, mềm mại), như một miếng da thô cứng nhưng trở thành nhu nhuyến vì có thoa dầu và ngâm nước.

Thượng phiền não 上煩惱 = tùy phiền não. Sử phiền não 使煩惱 = Căn bản phiền não.

Một đến sáu là sáu độ: thí, giới, nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, tuệ.

Mạn hoãn 慢緩: ngã mạn bằng sự tạo ác nghiệp, dù công khai hay kín đáo.

Tứ tầm tư quán 四尋思觀: 1. Tầm tư danh; 2. Tầm tư sự; 3. Tầm tư tự thể giả lập; 4. Tầm tư sai biệt giả lập. Tầm tư là suy tìm. Danh và nghĩa (: sự) ở đây là danh và nghĩa của các pháp, thí dụ bút là danh, để viết là nghĩa. Tự tánh và sai biệt là đặc tánh và chi tiết; tự tánh và sai biệt ở đây là của danh và nghĩa; thí dụ bút mực hay bút chì (tự tánh) và mới hay cũ (sai biệt), và đó là tự tánh và sai biệt của nghĩa; còn tên để gọi tự tánh và sai biệt ấy của nghĩa là tự tánh và sai biệt của danh. Tầm tư là suy tìm 4 thứ trên toàn là giả thiết, chỉ là ý thức.

Thập tín 十信: Gọi đủ là Thập tín tâm; gọi tắt là Thập tâm; chỉ cho 10 tâm mà Bồ tát của 10 giai vị đầu tiên trong 52 giai vị tu hành. Mười tâm này thuộc Tín vị, có khả năng giúp cho hành giả thành tựu hạnh tín. Về tên gọi và thứ tự thì các kinh điển ghi có hơi khác nhau. Cứ theo phẩm Hiền thánh danh tự trong kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp, quyển thượng, thì 10 tâm là: 1. Tín tâm: Nhất tâm quyết định, mong muốn thành tựu. 2. Niệm tâm: Thường tu 6 niệm: Phật, Pháp, Tăng, giới, thí và thiên. 3. Tinh tiến tâm: Nghe Bồ tát tạng, siêng năng tu tập thiện nghiệp không gián đoạn. 4. Định tâm: Tâm an trụ nơi sự và nghĩa, xa lìa tất cả hư ngụy, vọng tưởng phân biệt. 5. Tuệ tâm: Nghe Bồ tát tạng, tư duy quán sát, biết tất cả pháp vô ngã, vô nhân, tự tánh rỗng lặng. 6. Giới tâm: Thọ trì luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, thân, khẩu, ý thanh tịnh, không phạm các lỗi, nếu có phạm thì sám hối trừ diệt. 7. Hồi hướng tâm: Đem các thiện căn đã tu được hồi hướng về bồ đề, không nguyện sinh vào các cõi hữu lậu, hồi thí cho chúng sinh, không vì riêng mình; hồi hướng cầu chứng được thực tế, không chấp danh tướng. 8. Hộ pháp tâm: Phòng ngừa tâm mình, không khởi phiền não, lại tu 5 hạnh: Mặc hộ, niệm hộ, trí hộ, tức tâm hộ và tha hộ. 9. Xả tâm: Không tiếc thân mệnh, tài vật, tất cả những gì có được đều buông bỏ. 10. Nguyện tâm: Thường tu các nguyện thanh tịnh. Mười tâm được liệt kê trong phẩm Bồ tát giáo hóa, kinh Nhân vương, quyển thượng, do ngài Cưu ma la thập dịch là: Tín tâm, Tinh tiến tâm, Niệm tâm, Tuệ tâm, Định tâm, Thí tâm, Giới tâm, Hộ tâm, Nguyện tâm và Hồi hướng tâm, cho đó là 10 tâm của Tập chủng tánh. Kinh Phạm võng, quyển thượng, thì nêu 10 tâm là: Xả tâm, Giới tâm, Nhẫn tâm, Tiến tâm, Định tâm, Tuệ tâm, Nguyện tâm, Hộ tâm, Hỷ tâm, Đính tâm và cho đó là 10 tâm Phát thú trong Kiên tín nhẫn. Còn kinh Lăng nghiêm, quyển 8, thì gọi đó là Thập tâm trụ: Tín tâm trụ, Niệm tâm trụ, Tinh tiến tâm trụ, Tuệ tâm trụ, Định tâm trụ, Bất thoái tâm trụ, Hộ pháp tâm trụ, Hồi hướng tâm trụ, Giới tâm trụ và Nguyện tâm trụ. Về việc phối hợp Thập tín với này các vị thứ của Bồ tát thì xưa nay cũng có các thuyết khác nhau. Tứ giáo nghĩa, quyển 5, phối Thập tín với 10 giai vị đầu tiên trong 52 giai vị của Biệt giáo; Viên giáo lại lập riêng Lục tức, phối Thập tín với Tương tự tức, là giai vị Nhu thuận nhẫn 6 căn thanh tịnh. Hoa nghiêm ngũ giáo chương dẫn dụng Luận Nhiếp Đại thừa (bản dịch đời Lương) cho rằng như trước Tu đà hoàn đạo có 4 giai vị là Noãn, Đảnh, Nhẫn, Thế đệ nhất pháp, đối với hàng Nguyện lạc hành thì có 4 loại là Thập tín, Thập giải, Thập hành, Thập hồi hướng; Thủy giáo thì cho rằng 4 giai vị Thập tín, Thập giải, Thập hành, Thập hồi hướng là Tư lương vị. Trong Chung giáo thì trước Sơ địa chỉ có Tam hiền (Thập giải, Thập hành, Thập hồi hướng), là vì Thập tín chưa đạt đến giai vị Bất thối. Các nhà Duy thức cũng cho rằng trước Thập địa chỉ có 30 tâm, chứ không lập giai vị Thập tín. [X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.11 (bản dịch đời Lương); Nhân vương kinh hợp sớ Q.trung; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1 hạ; Đại thừa nghĩa chương Q.17, phần cuối].

Thập trụ 十住: Cũng gọi Thập địa trụ, Thập pháp trụ, Thập giải. Quá trình tu hành của Bồ tát được chia làm 52 giai vị, trong đó, từ giai vị 11 đến 20 thuộc Trụ vị, gọi là Thập trụ. Đó là: 1. Sơ phát tâm trụ (cũng gọi Ba lam kì đâu ba bồ tát pháp trụ, Phát ý trụ): Hàng Thượng tiến phần thiện căn dùng phương tiện chân chính phát khởi tâm Thập tín, tin thờ Tam bảo, thường trụ trong 8 vạn 4 ngàn Bát nhã ba la mật, thọ trì tu tập tất cả hạnh, tất cả pháp môn, thường khởi tín tâm, không sinh tà kiến, không phạm Thập trọng, Ngũ nghịch, Bát đảo, không sinh vào nơi có tai nạn, thường được gặp Phật pháp, học rộng, nhiều trí tuệ, cầu nhiều phương tiện, mới nhập không giới, trụ nơi giai vị không tính, đồng thời, dùng không lý trí tâm tu tập giáo pháp của cổ Phật, trong tâm sinh ra tất cả công đức. 2. Trị địa trụ (cũng gọi A xà phù bồ tát pháp trụ, Trì địa trụ): Thường theo tâm không, làm thanh tịnh 8 vạn 4 ngàn pháp môn, tâm Bồ tát trong sáng, giống như trong lưu ly hiện vàng ròng; vì lấy diệu tâm mới phát làm Địa để tu tập nên gọi là Trì địa trụ. 3. Tu hành trụ (cũng gọi Du a xà bồ tát pháp trụ, Ứng hành trụ): Trí tuệ của Phát tâm trụ và Trị địa trụ ở trước đều đã sáng tỏ, cho nên dạo khắp 10 phương mà không bị ngăn ngại. 4. Sinh quý trụ (cũng gọi Xà ma kỳ bồ tát pháp trụ): Nhờ diệu hạnh ở trước thầm hợp với diệu lý, đã sinh vào nhà Phật làm con bậc Pháp vương; tức hạnh đồng với Phật, chịu ảnh hưởng khí phần của Phật, như thân trung ấm tự tìm cha mẹ, cả hai thầm hợp, nhập vào chủng tính Như lai. 5. Phương tiện cụ túc trụ (cũng gọi Ba du tam bát bồ tát pháp trụ, Tu thành trụ): Tu tập vô lượng thiện căn, lợi mình lợi người, đầy đủ phương tiện, tướng mạo vẹn toàn. 6. Chính tâm trụ (cũng gọi A kỳ tam bát bồ tát pháp trụ, Hành đăng trụ): Nghĩa là thành tựu Bát nhã thứ 6, cho nên chẳng những chỉ có tướng mạo mà cả tâm cũng đồng với Phật. 7. Bất thối trụ (cũng gọi A duy việt trí bồ tát pháp trụ, Bất thối chuyển trụ): Nghĩa là đã vào cảnh giới vô sinh rốt ráo không, tâm thường tu hạnh không, vô tướng, vô nguyện, thân tâm hòa hợp, mỗi ngày một tăng trưởng. 8. Đồng chân trụ (cũng gọi Cưu ma la phù đồng nam bồ tát pháp trụ): Nghĩa là từ khi phát tâm trở đi, trước sau không sụt lùi, không khởi tà ma phá hoại tâm bồ đề, đến đây thì 10 thân linh tướng của Phật cùng lúc đầy đủ. 9. Pháp vương tử trụ (cũnggọi Du la xà bồ tát pháp trụ, Liễu sinh trụ): Từ Sơ phát tâm trụ đến Sinh quý trụ gọi là Nhập thánh thai; từ Phương tiện cụ túc trụ đến Đồng chân trụ gọi là Trưởng dưỡng thánh thai; đến Pháp vương tử trụ này thì hình tướng đã đầy đủ, liền ra khỏi thai, giống như từ trong giáo pháp của Phật vương sinh ra hiểu biết mới tiếp nối được ngôi vị của Phật. 10. Quán đảnh trụ (cũng gọi A duy nhan bồ tát pháp trụ, Bổ xứ trụ): Bồ tát đã là con của Phật, có khả năng gánh vác việc Phật, cho nên Phật đem nước trí tuệ rưới lên đầu (quán đảnh) Bồ tát, giống như việc quán đảnh lên ngôi của vị Vương tử dòng Sát đế lợi. Vị Bồ tát đã đến Quán đảnh trụ thì có 3 tướng đặc biệt là: a. Độ chúng sinh: Nghĩa là có khả năng tu hành thành tựu 10 thứ trí, độ được các chúng sinh. b. Vào được cảnh giới rất sâu xa mà tất cả chúng sinh cho đến hàng Bồ tát Pháp vương tử trụ cũng không thể tính lường được. c. Học rộng 10 thứ trí, rõ biết tất cả pháp. [X. phẩm Bồ tát thập trụ trong kinh Hoa nghiêm Q.8 (bản dịch cũ); phẩm Thập địa trong kinh Bồ tát bản nghiệp; phẩm Thích nghĩa trong kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ; kinh Thập trụ đoạn kết Q.1- 4; Đại thừa nghĩa chương Q.14].

Thập hạnh 十行: Cũng gọi Thập hạnh tâm. Chỉ cho 10 hạnh tu lợi người từ giai vị 21 đến giai vị 30 trong 52 giai vị tu hành của Bồ tát. Đó là: 1. Hoan hỷ hạnh: Bồ tát dùng vô lượng diệu đức của Như lai để tùy thuận 10 phương. 2. Nhiêu ích hạnh: Bồ tát khéo làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. 3. Vô sân hận hạnh: Bồ tát tu hạnh nhịn nhục, không tức giận, khiêm nhường cung kính, không hại mình hại người, đối với oán địch thường nín nhịn. 4. Vô tận hạnh (cũng gọi Vô khuất nhiễu hạnh): Bồ tát tu hạnh tinh tiến, phát tâm độ tất cả chúng sinh, đến đại Niết bàn, không biếng nhác, xao lãng. 5. Ly si loạn hạnh: Bồ tát thường trụ trong chính niệm không tán loạn, đối với tất cả pháp không si loạn. 6. Thiện hiện hạnh: Bồ tát biết rõ pháp không, 3 nghiệp vắng lặng, không trói buộc, không tham đắm, nhưng cũng không bỏ việc giáo hóa chúng sinh. 7. Vô trước hạnh: Trải qua vô lượng kiếp cúng Phật cầu pháp, tâm không chán đủ, nhưng cũng dùng tâm vắng lặng quán xét các pháp, cho nên không đắm trước tất cả pháp. 8. Tôn trọng hạnh: Bồ tát tôn trọng thiện căn trí tuệ… thảy đều thành tựu, nhờ đó lại càng tiến tu hạnh lợi mình lợi người. 9. Thiện pháp hạnh: Bồ tát chứng được 4 môn Đà la ni vô ngại, thành tựu các thiện pháp giáo hóa người khác để hộ trì chính pháp, làm cho hạt giống Phật không bị dứt mất.10. Chân thực hạnh: Bồ tát thành tựu lời nói Đệ nhất nghĩa đế, nói đúng như việc làm, làm đúng như lời nói, nói và làm phù hợp nhau, sắc tâm đều thuận. Tu thập hạnh có 4 mục đích: 1. Nhàm chán các pháp hữu vi. 2. Cầu đạo Bồ đề, đầy đủ Phật đức. 3. Muốn cứu độ chúng sinh trong đời hiện tại và ở đời vị lai. 4. Cầu thực tế, chứng pháp như. Ngoài ra, về việc Bồ tát tu 10 hạnh này ở giai vị nào, thì trong các kinh luận có thuyết cho rằng 1 trong 3 Hiền vị, có thuyết cho là Tính chủng tính trong 6 chủng tính, lại có thuyết cho là Tư lương vị trong 5 vị… [X. phẩm Thập hạnh trong kinh Hoa nghiêm Q.11 (bản dịch cũ); kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.8; Đại thừa nghĩa chương quyển Q.14; Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.2].

Thập hồi hướng 十回向: Cũng gọi Thập hồi hướng tâm. Gọi tắt: Thập hướng. Chỉ cho 10 giai vị, từ giai vị thứ 31 đến 40 trong 52 giai vị tu hành của Bồ tát: 1. Cứu hộ nhất thiết chúng sinh ly chúng sinh tướng hồi hướng: Tức giai vị thực hành Lục độ, Tứ nhiếp, cứu hộ tất cả chúng sinh, kẻ oán, người thân đều bình đẳng. 2. Bất hoại hồi hướng: Giai vị đã có được niềm tin bất hoại đối với Tam bảo, hồi hướng căn lành này, khiến chúng sinh được lợi ích tốt đẹp. 3. Đẳng nhất thiết Phật hồi hướng: Giống như sự hồi hướng của chư Phật 3 đời, tu hành không đắm trước sinh tử, không lìa bỏ bồ đề. 4. Chí nhất thiết xứ hồi hướng: Đem các thiện căn đã tu được hồi hướng đến khắp tất cả các nơi từ Tam bảo cho đến chúng sinh để làm lợi ích cúng dường. 5. Vô tận công đức tạng hồi hướng: Tùy hỉ tất cả thiện căn vô tận, hồi hướng làm Phật sự để được vô tận công đức thiện căn. 6. Tùy thuận bình đẳng thiện căn hồi hướng: Hồi hướng các thiện căn đã tu, được Phật che chở, thành tựu tất cả căn lành bền vững. 7. Tùy thuận đẳng quán nhất thiết chúng sinh hồi hướng: Tức nuôi lớn tất cả gốc lành để hồi hướng làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. 8. Như tướng hồi hướng: Thuận theo tướng chân như mà hồi hướng các thiện căn đã thành tựu. 9. Vô phược vô trước giải thoát hồi hướng: Tức đối với tất cả pháp không để bị vướng mắc, trói buộc, được tâm giải thoát, đem thiện pháp hồi hướng, thực hành hạnh Phổ hiền, đầy đủ mọi đức. 10. Pháp giới vô lượng hồi hướng: Tức tu tập tất cả thiện căn vô tận, đem hồi hướng các thiện căn này để nguyện cầu vô lượng công đức trong pháp giới sai biệt. Hồi hướng hàm ý là dùng tâm đại bi cứu hộ tất cả chúng sinh. Thập hồi hướng thuộc về Giải hành trụ trong 13 Trụ, Tư lương vị trong 5 vị, 10 giai vị sau trong Tam hiền và Đạo chủng tánh trong 6 Chủng tánh. [X. kinh Hoa nghiêm Q.15-22 (bản dịch cũ); phẩm Thánh hiền danh tự trong kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp Q.thượng; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.5, thượng].

Gia hành vị 加行位: Là thuận quyết trạch phần: noãn, đảnh, nhẫn, thế đệ nhất. Theo luận Đại Tỳ bà sa, quyển 7, có ba loại thiện căn: 1. Thuận phước phần (puṇyabhāgīya), các loại thiện dẫn tái sinh chư thiên và loài người; 2. Thuận giải thoát phần (mokṣabhāgīya, cũng gọi là tư lương vị), thiện căn quyết định dẫn đến giải thoát, chứng niết bàn; 3. Thuận quyết trạch phần (nirvedhabhāgīya, cũng gọi là gia hành vị), bốn thiện căn dẫn đến hiện quán Thánh đế là noãn, đảnh, nhẫn và thế đệ nhất. (tr. 34c27~35a07) Gia đoạn tu tập bốn thiện căn (noãn, đảnh, nhẫn, thế đệ nhất), quán sát 16 hành tướng của Thánh đế, gọi chung là Thuận quyết trạch phần, là vì thuận dẫn hướng đến sự quyết trạch Thánh đế, trước khi vào địa vị Kiến đạo. Thành duy thức luận, 49b04-27: “Nương minh đắc định, phát sanh tầm tư bậc hạ, quán thấy không có tướng sở thủ, lập làm "Noãn vị". Nghĩa là ở địa vị này quán bốn pháp sở thủ là danh, nghĩa, tự tánh, sai biệt, đều do tự tâm biến hiện, giả thi thiết nói là có, nhưng kỳ thật không có gì nắm bắt được. Ban đầu đạt được hành tướng sáng trước tiên của mặt trời tuệ, nên đặc tên là "minh đắc". Tức là đạt được tướng ban đầu của lửa đạo (tướng nóng) nên cũng gọi là Noãn. Nương minh tăng định, phát khởi tầm tư bậc thượng, quán thấy không có sở thủ, lập làm "Đảnh vị". Nghĩa là ở địa vị này vẫn quán bốn pháp danh, nghĩa, tự tánh, sai biệt đều do tự tâm hiện biến, giả thi thiết cho là có, nhưng kỳ thật không có gì nắm bắt được. Tướng sáng của lửa tuệ sáng dần lên, nên gọi là "Minh" tăng. Tột đỉnh của địa vị tầm tư, nên gọi là Đảnh (đầu). Nương Ấn thuận định, phát khởi trí như thật bậc hạ, đối với "không sở thủ" quyết định ấn nhập giữ gìn, và đối trong "không năng thủ" cũng tùy thuận vui nhẫn. Đã không có cảnh thật lìa thức năng thủ, thì đâu có thức thật lìa khỏi cảnh sở thủ. Sở thủ, năng thủ, cho do đối đãi mà có. Khi Ấn nhập tùy thuận, chấp nhận, chung gọi là nhẫn. Ấn nhập "không sở thủ" trước và tùy thuận "không năng thủ" sau, cho nên gọi là "Ấn thuận", nhẫn chịu cảnh và thức đều không, nên cũng gọi là Nhẫn. Nương Vô gián định, phát khởi trí như thật bậc thượng, ấn nhập cả hai thủ đều không, lập làm pháp "Thế đệ nhất". Nghĩa là nhẫn bậc thượng trước kia chỉ ấn nhập "năng thủ không", nay pháp thế đệ nhất này cả hai không đều ấn nhập. Từ đây liên tục không gián đoạn, thì chắc chắn nhập vào Kiến đạo, nên gọi là "Vô gián". Ở trong pháp của loài dị sanh thì đến đây là pháp tối thắng hơn cả, nên gọi là Thế đệ nhất. Như thế Noãn và Đảnh là nương thức năng thủ mà quán cảnh sở thủ là không; đến khi khởi lên nhẫn bậc hạ thì ấn chứng tướng không của cảnh; khi chuyển vị sanh trung nhẫn thì đối với thức năng thủ cũng thấy nó là không như cảnh, thuận vui nhẫn có thể theo đó; đến khi nhẫn bậc thượng khởi lên thì ấn chứng năng thủ không. Lên đến Thế đệ nhất pháp thì Ấn chứng cả năng thủ, sở thủ đều không. Tuy nhiên, ở địa vị trên còn thấy có tướng "không" để chứng, nên chưa chứng thực. Vì vậy nói Bồ tát ở địa vị này, hiện tiền còn lập ra chút vật mà cho đó là tánh Thắng nghĩa Duy thức, là do chưa trừ được hai tướng không và có, và còn mang theo tướng để quán tâm, còn có sở đắc, cho nên chẳng phải thật an trụ chơn Duy thức; khi tướng kia diệt rồi, mới thật an trụ.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Thông đạt vị 通達位: Cũng gọi Kiến đạo vị, Kiến vị, Kiến địa. Chỉ cho giai vị thông đạt chân như, là 1 trong 5 giai vị tu hành (Duy thức ngũ vị) để ngộ nhập Chân như duy thức do tông Duy thức lập ra. Tức ở giai vị này, Bồ tát đã chứng được trí Vô phân biệt, dứt trừ tất cả tâm phân biệt về năng thủ, sở thủ, thể nhập pháp giới bình đẳng. Nghĩa là trong Thế đệ nhất pháp (1 trong 4 giai vị Thiện căn), hành giả nương theo định Vô gián, sinh khởi trí như thực thượng phẩm, ấn chứng lý Không của năng thủ, sở thủ, được trí Vô phân biệt căn bản, xa lìa tâm sở đắc (tâm còn thấy có cái để được), chứng biết rõ ràng chân lý Nhân không, Pháp không, đoạn trừ tùy miên phân biệt về Phiền não chướng và Sở tri chướng, chân chính trụ trong thực tính Duy thức gọi là Thông đạt vị. Theo luận Thành duy thức, quyển 9, thì giai vị này có Chân kiến đạo và Tướng kiến đạo khác nhau. Chân kiến đạo là trí vô phân biệt căn bản, thực chứng chân như của tính Duy thức, đoạn trừ Tùy miên phân biệt, tuy trải qua nhiều sát na mới được rốt ráo nhưng tướng của các sát na ấy bằng nhau, cho nên gọi chung là Nhất tâm chân kiến đạo. Còn Tướng kiến đạo thì thuộc về trí Hậu đắc, tức chứng được tướng Duy thức. Tướng kiến đạo lại còn có Hành tướng tướng kiến đạo và Cửu tâm tướng kiến đạo khác nhau. Hành tướng tướng kiến đạo lại chia làm 3 tâm tướng kiến đạo và 16 tâm tướng kiến đạo. Khi Bồ tát vào Chân kiến đạo và Tướng kiến đạo thì liền sinh trong nhà Như lai, trụ nơi Cực hỷ địa (Sơ địa). [X. phẩm Chân thực trong Đại thừa trang nghiêm kinh luận]. Kiến đạo: Là bồ tát chứng nhập địa đầu tiên, tức Cực hỷ địa hay Hoan hỷ địa. Ở sơ tâm Hoan hỷ địa, ý thức đã chuyển thành vô lậu, bởi vì 2 chướng phân biệt ngã chấp và pháp chấp, cùng những sự tạp nhiễm trong ác đạo, đều đã đoạn trừ. Kinh Giải thâm mật: “Trong địa đầu tiên có 2 thứ ngu tối, một là ngu tối vì ngã chấp và pháp chấp, hai là ngu tối vì những sự tạp nhiễm trong ác đạo, cùng với sự nặng nề của 2 thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Kim cương dụ định 金剛喻定 (Skt. Vajropamà-samàdhi): Cũng gọi Kim cương tam muội, Kim cương diệt định, Kim cương tâm, Đảnh tam muội. Chỉ cho Thiền định bền chắc, sắc bén như kim cương, có năng lực phá trừ tất cả phiền não, cũng như kim cương có thể hủy hoại hết thảy vật chất khác. Tức là Thiền định của hàng Tiểu thừa Thanh văn hoặc Đại thừa Bồ tát tu tập vào giai đoạn sắp hoàn tất việc đoạn trừ các phẩm phiền não cuối cùng, cũng là tâm sau rốt của người tu theo Tam thừa. Tu tập định này có khả năng dứt trừ các phiền não cực nhỏ nhiệm, mà chứng ngộ quả vị cao tột, như hàng Thanh văn có thể đạt đến quả A la hán, Bồ tát thì chứng được quả Phật. Thông thường, gọi các thứ bậc đoạn trừ phiền não là Vô gián đạo, mà gọi các vị từ đó chứng được chân lý là Giải thoát đạo; bởi thế, sinh khởi Kim cương dụ định tương đương với Vô gián đạo, từ đó mà được quả A la hán, hoặc quả Phật thì tương đương với Giải thoát đạo. Cho nên, Vô gián đạo có khả năng sinh khởi Kim cương dụ định, cũng gọi là Kim cương vô gián đạo. [X. luận Đại tì bà sa Q.28; luận Đại trí độ Q.47; luận Câu xá Q.24; luận Thành duy thức Q.10].

Ba thân: Tự tánh thân, Thọ dụng thân và Biến hóa thân.

Bốn diệu trí: Đại viên cảnh trí, Bình đẳng tánh trí, Diệu quán sát trí và Thành sở tác trí.

Sơ phát tâm = sơ trú, phát tâm trú, tức phát 3 tâm: trực tâm, thâm tâm và đại bi tâm.

Những phẩm chất và thành quả của Phật gồm 140 pháp bất cộng của Phật: 32 tướng đại trượng phu, 80 vẻ đẹp, 4 nhất thiết chủng thanh tịnh, 10 lực, 4 vô sở úy, 3 niệm trú, 3 bất hộ, đại bi, không quên mất diệu pháp, vĩnh đoạn tập khí, nhất thiết chủng diệu trí.

Luận Hiển dương Thánh giáo, quyển 8, tr. 520c25: “Có tám pháp có thể nhiếp hết đại thừa một cách đầy đủ: 1. Giáo pháp của Bồ-tát tạng; 2. Trong Bồ-tát tạng, giáo pháp hiển thị chân thật nghĩa của các pháp; 3. Trong Bồ-tát tạng, giáo pháp hiển thị uy đức thậm thâm, quảng đại, tối thắng, bất khả tư nghị của chư Phật và Bồ-tát; 4. Như lý lắng nghe giáo pháp vừa kể ở trên; 5. Như lý tư duy làm trước, thú hướng tịnh thắng ý lạc; 6. Được tịnh thắng ý lạc, nhập sơ địa tu hành; 7. Do nhập sơ địa tu hành làm trước nên tu quả thành tựu; 8. Do tu hành quả thành tựu nên cứu cánh xuất ly. Bồ-tát ma-ha-tát do tu học như vậy thì chứng đắc Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.“

Ác thú 惡趣: Ba đường ác: địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh.

Cửu khổng 九孔: Chín lỗ bài tiết từ thân thể con người: 2 con mắt, 2 lỗ tai, 2 lỗ mũi, lỗ miệng, đường tiểu và đại tiện.

Ba mươi sáu thứ bất tịnh nơi cơ thể gồm: tóc, lông, răng, móng, ghèn, nước mắt, nước mũi, gàu, mồ hôi, đại tiện, tiểu tiện, da dày, da mỏng, máu, thịt, gân, mạch, xương, tủy, mỡ chài, mỡ nước, óc, màng, lá lách, thận, tim, gan, mật, phổi, ruột già, ruột non, dạ dày, đàm đỏ, đàm trắng, sinh tạng, thục tạng.

Bọt nước là do gió thổi nước thành tụ, thể tướng của nó không thật.

Bong bóng nước là nước do vật gì khuấy lên thành bọt, chúng khởi diệt vô thường.

Hai diệu trí là: 1. Trí vô phân biệt; 2. Trí như sở kiến lập. Trí vô phân biệt là trí xuất thế. Trí như sở kiến lập là trí hậu đắc thế. Trí vô phân biệt có công năng hoàn thành các pháp của Phật. Trí như sở kiến lập có công năng thành thục chúng sanh.

Tứ lưu 四流: Bốn pháp khiến các loài hữu tình trôi lăn mãi trong ba cõi: 1.Kiến lưu: kiến hoặc của ba cõi; 2.Dục lưu: tất cả các hoặc của cõi Dục; 3.Hữu lưu: tất cả các hoặc của cõi Sắc và Vô sắc; 4.Vô minh lưu: vô minh trong ba cõi.

Thất lậu 七漏: Chỉ cho 7 phiền não hữu lậu, tức kiến lậu, tu lậu, căn lậu, ác lậu, thân cận lậu, thọ lậu và niệm lậu. Lậu nghĩa là rò rỉ, tức tên khác của phiền não, nghĩa là tất cả phiền não thường rò rỉ, tuôn chảy.

Bát nạn 八難 (skt. Aṣṭa-akṣaṇa): Ý dịch là Bát nạn xứ 八難處, Bát nạn giải pháp 八難解法, Bát vô hạ 八無暇, Bát bất nhàn 八不閑, Bát phi thời 八非時, Bát ác 八惡; tám chỗ chướng nạn cho sự thấy Phật và nghe pháp, cũng gọi là tám chỗ không rảnh hở mà tu hành. Đó là: 1. Địa ngục; 2. Ngạ quỷ; 3. Súc sinh; 4. Làm người mà sống ở đại châu Bắc câu lô, sống quá sướng; 5. Trời Trường thọ, sống quá lâu; 6. Làm người mà đui, điếc, câm, ngọng; 7. Làm người mà thế trí biện thông, thông minh lý luận theo trí thức thế gian; 8. Làm người mà sinh trước hay sau Phật xuất thế hoặc sống ở nơi không có Phật pháp.

Luận Câu-xá, phẩm Phân biệt nghiệp: “Luận: Trong vô số kiếp (asaṃkhyeya) đầu tiên, ngài đã cúng dường bảy mươi lăm ngàn đức phật; trong vô số kiếp thứ hai cúng dường bảy mươi sáu ngàn đức phật; trong vô số kiếp thức ba cúng dường bảy mươi bảy ngàn đức phật. (Hỏi) Vào cuối mỗi vô số kiếp có những vị phật nào? Tụng đáp: 三無數劫滿, 逆次逢勝觀, 然燈寶髻佛, 初釋迦牟尼. [Ba vô số kiếp kết thúc, Theo thứ tự ngược lại, gặp phật Thắng quán, Nhiên đăng, Bảo kế; Cúng dường phật thích-ca trước tiên.] Luận: Vô số kiếp thứ nhất chấm dứt vào thời kỳ của đấng toàn giác Bảo kế (Ratnaśikhin); vô số kiếp thứ hai chấm dứt vào thời kỳ của Thế Tôn Nhiên đăng (Dīpaṃkara); vô số kiếp thứ ba chấm dứt vào thời kỳ của Như Lai Thắng quán (Vipaśyin). Trong số chư phật mà Thế Tôn đã cúng dường thì vị phật đầu tiên là Thích-ca Mâu-bi. Xưa kia có một vị phật tên là Thích-ca Mâu-ni (Śākyamuni), là một bậc toàn giác; và đây chính là vị phật mà Thế Tôn, lúc đó đang còn là một Bồ-tát đã nương theo ngài để phát lời nguyện Bồ-đề đầu tiên: “Ta nguyện sẽ trở thành một vị phật giống như vị phật này!”. Đức phật Thích-ca Mâu-ni này cũng giống như đức phật Thích-ca của chúng ta, đã xuất hiện trong thời mạt kiếp và giáo pháp của ngài cũng chỉ kéo dài một ngàn năm.” (Đạo Sinh dịch)

Nhiếp Đại thừa luận thích, No. 1597, Bồ-tát Thế Thân giải thích: “Bằng với thời gian nào gọi là tối sơ tu ba vô số kiếp? Do đó đem kệ tụng này hiển bày, giải thích câu hỏi này. ‘Thanh tịnh, tăng thượng lực’, là thiện căn lực và đại nguyện lực. Do thiện căn lực, phải biết cái ‘sở trị’ không thể hàng phục. Do đại nguyện lực, phải biết thường gặp các thiện tri thức. ‘Kiên cố tâm, thăng tiến’, là phát kiên cố tâm, khởi tăng tiến hạnh. Kiên cố tâm, là phải biết phát đại bồ-đề tâm, lực của các bạn ác không thể làm cho buông bỏ [tâm ấy]. Tăng tiến hạnh, là phải biết trong hiện tại và nhiều đời kiếp, thiện pháp thường tăng, trọn không thoái giảm. Các nghĩa còn lại dễ hiểu, không cần giải thích.” Trong sách dịch giải Nhiếp luận, H.T Thích Trí Quang giải thích: “Thanh tịnh lực là cụ bị hai tư lương phước trí mà khắc phục những chướng ngại cần phải khắc phục. Tăng thượng lực là cụ bị đại nguyện và thân cận đại thiện tri thức mà bước tới. Kiên cố lực là cụ bị chí ý kiên cố để ma lực không thể làm cho thoái chuyển. Thăng tiến lực là cụ bị sức mạnh tinh tiến mà, trong từng ý nghĩ, sự tu tập thêm và hơn lên để đạt đến viên mãn. Bắt đầu về ba vô số kiếp là bồ tát phải có bốn lực như vậy.”

Các pháp sở tri: Sở tri, là được biết đến. Pháp, là khái niệm; một pháp là một khái niệm. Cây bút là một pháp, mà cây bút dài hay ngắn, trắng hay đen, cũ hay mới, tốt hay xấu, cũng toàn là một pháp. Một ý tưởng là một pháp, mà ý tưởng ấy thiện hay ác, đúng hay sai, lợi hay hại, mê hay ngộ, cũng toàn là một pháp. Thế nên pháp bao gồm tất cả có không, tâm vật, nhiễm tịnh, thiện ác, mê ngộ, thánh phàm. Các pháp ấy là những đối tượng được biết, và đối tượng ấy chính là 3 tánh: tánh biến kế sở chấp, tánh y tha khởi và tánh viên thành thật, đó gọi là các pháp sở tri. Mỗi pháp đều cùng lúc có 3 tánh, và được ví dụ như sau. Như sợi giây gai phải do chỉ gai mới có, đó là y tha (do yếu tố mới có); sợi giây gai ấy, trong đêm tối hay từ đằng xa, mắt nhìn không rõ thì thấy là con rắn, đó là biến kế (đối tượng chỉ tưởng tượng); sợi giây gai ấy nếu ban ngày và mắt nhìn rõ thì thấy là chỉ gai, đó là viên thành (đối cảnh rất chính xác).

Pháp bản 法本 = pháp tánh 法性. Pháp tánh là gốc (bản thể) của vạn pháp, nên gọi là pháp bản.

Nhiếp đại thừa luận nói rõ về ba tánh như sau: “Trong đây, y tha khởi tướng là gì? Là các thức do a lại da làm chủng tử và thuộc về phân biệt hư vọng. Các thức ấy là gì? Là thức thân, thức chủ thể của thân, thức chủ thể của sự tiếp nhận, thức được tiếp nhận, thức tiếp nhận, thức thì gian, thức số mục, thức thế giới cư trú, thức nói năng, thức mình người, thức đường lành đường dữ. Tựu trung, thức thân cho đến thức nói năng là do chủng tử của danh ngôn huân tập, thức mình người là do chủng tử của ngã kiến huân tập, và thức đường lành đường dữ là do chủng tử của hữu chi huân tập. Các thức như vậy là cái y tha khởi tướng thống thuộc 3 cõi 5 đường và 3 tạp nhiễm, là được biểu hiện bởi phân biệt hư vọng. Như vậy, các thức này thống thuộc phân biệt hư vọng, đặc tính là duy thức, làm căn cứ cho sự biểu hiện không có và không thực. Như thế đó gọi là y tha khởi tướng. Trong đây, biến kế chấp tướng là gì? Là nơi sự không thật, duy thức, mà biểu hiện như là thật có. Trong đây, viên thành thật tướng là gì? Là chính nơi y tha khởi mà cái ấn tượng như là thật có vĩnh viễn không còn.” (H.T Thích Trí Quang dịch) Phần căn bản là bản thức (A-lại-da thức), phần biểu hiện là ba tự tánh. Bản thức là căn bản của các pháp nên gọi duy thức.

Lục Thập Hoa Nghiêm (No. 278), phẩm Dạ Ma Thiên Cung Bồ-tát Thuyết Kệ, tr. 465c26-a06: Bài kệ này được gọi là Duy tâm kệ 唯心偈. Tông Thiên Thai lấy bài kệ này để thiết lập ‘tam pháp diệu’: Tâm, Phật và chúng sanh. Ba pháp này không sai khác, đồng nhất và vô tận, là cái thấy sự lý vô ngại, tương tức tương nhập, tương dung tương nhiếp của kinh Hoa Nghiêm. Bài kệ Duy tâm của kinh Hoa Nghiêm nói tất cả các pháp đều do tâm tạo, từ vật lý đến tâm lý, từ thiên đường đến địa ngục, nhưng đặc biệt là tâm tạo được thì cũng chính tâm phá được. Kinh Đại thừa Bản sanh Tâm địa quán (No. 159), tr. 327a21-29: “Thiện nam tử! Tam giới lấy tâm làm chủ. Người quán được tâm thì hoàn toàn giải thoát; người không quán được tâm thì vĩnh viễn trầm luân. Tâm chúng sinh giống như đại địa; năm thú và năm quả từ đại địa sinh ra. Như vậy tâm pháp sinh ra thiện ác của xuất thế gian và thế gian, năm thú, hữu học, vô-học, Độc giác, Bồ-tát, cho đến đức Như Lai. Bởi nhân duyên ấy, ba cõi duy tâm, tâm được gọi là địa. Hết thảy phàm phu, thiện hữu thân cận nghe pháp tâm địa, quán sát đúng lý, tu hành theo lời dạy, mình làm, dạy người, khen ngợi, khuyên gắng, lợi mừng, những người như thế sẽ dứt được ba chướng, mau trọn muôn hạnh và chóng được quả Vô thượng chánh đẳng chánh giác.” Kinh Hoa Nghiêm (No. 279), phẩm Ly thế gian, tr. 288c05: “Ðại Bồ-tát biết tam giới duy tâm, tam thế duy tâm, mà biết rõ tâm đó vô lượng vô biên. Ðây là vô đẳng trụ thứ tám.” Kinh Đại thừa nhập Lăng-già (No. 0672), tr.599c07: “Đại Huệ! Thế nào là quán sát sự biểu hiện của tự tâm? Là quán tam giới chỉ là tự tâm, rời ngã, ngã sở, không có hành động tạo tác, không có đến đi, do những chấp trước từ vô thủy huận tập mà thành.” Lục Thập Hoa Nghiêm, phẩm Thập Địa, tr. 558c09: “Các Bồ-tát ma-ha-tát lại khởi ý niệm: Ba cõi hư vọng, chỉ là do tâm tạo tác; mười hai duyên phần là đều dựa vào tâm.” Bát Thập Hoa Nghiêm, (No. 279), phẩm Thập Địa, tr. 194a14: “Các Bồ-tát ma-ha-tát này lại khởi ý niệm: Những gì thuộc về ba cõi chỉ là nhất tâm; Như Lai nơi đây phân biệt diễn thuyết mười hai hữu chi mà đều dựa vào nhất tâm như vậy mà thành lập.”

Luận Đại Trí Độ, quyển 29, chương 41, Giải thích: Tùy hỷ, Hồi hướng, tr. 276b10-14.

Họa vẽ: Chấp thủ mọi tướng trạng sai biệt.

Thức làm chủ bằng sự liễu biệt, cũng hoạt động độc lập, nắm giữ các pháp khác qua danh ngôn.

Pháp hữu vi và pháp vô vi.

Bác bỏ quan niệm sai lầm rằng tồn tại cảnh thực hữu ở ngoài tâm và tâm sở nên nói duy chỉ có thức. Nếu quan niệm ‘duy thức là chân thực hữu’, như chấp ngoại cảnh, đó cũng là pháp chấp.

Hư vọng thức: cái biết thác loạn, lấy y tha làm đối tượng.

Thế tục thức: cái biết do chủng tử huân tập, dựa trên sự tương quan mà tồn tại.

Thắng nghĩa thức: tuệ giác thanh tịnh về y tha, không có mặt của biến kế.

Nhiếp Đại thừa luận bản, No. 1594, tr. 148b01. Kệ đầu là nói về cái trí biết sự mâu thuẫn, là cái biết của loài ngạ quỉ, bàng sanh, cùng với chư thiên, nhân loại, cùng nơi một sự mà sự thấy biết khác nhau: bàng sanh thấy nơi có nước, thì ngạ quỷ thấy đó là lục địa cao nguyên; con người thấy phẩn uế, thì bàng sanh như con heo thấy đó là nhà cửa tịnh diệu đáng ở; con người thấy thức ăn ngon ngọt, thì chư thiên thấy là hôi dơ bất tịnh. Kệ sau là nói về cái trí biết không có đối cảnh mà thức vẫn có, là biết những việc quá khứ, vị lai, và những ảnh tượng trong mộng, những ảnh tượng trong Ta-ma-địa mà vẫn có cái biết biết chúng.

Nhiếp Đại thừa luận bản, No. 1594, tr. 138b02-22: “Ai chưa được chân trí thức tỉnh thì đối với đạo lý duy thức làm sao đối chiếu biết được? Là do giáo và lý mà đối chiếu để biết. Giáo ở đây là trong kinh Thập địa, đức Thế tôn đã nói 3 cõi như vầy toàn là duy tâm. Lại như trong kinh Giải thâm mật, đức Thế tôn cũng đã nói như vậy. Trong kinh ấy, bồ tát Từ thị hỏi đức Thế tôn, ấn tượng được thấy trong định, cùng với tâm trong định, nên nói khác nhau hay nên nói không khác? Đức Thế tôn bảo bồ tát Từ thị, nên nói không khác. Tại sao, vì ấn tượng ấy chỉ là thức. Như lai nói cái thức biết chỉ do thức hiện. Bạch đức Thế tôn, nếu ấn tượng trong định không khác với tâm trong định, thì tại sao tâm ấy trở lại biết lấy tâm ấy? Từ thị, không có chút pháp nào lấy được chút pháp nào, nhưng chính tâm ấy khi phát sinh như vậy thì có ấn tượngnhư vậy biểu hiện. Tựa như chính bản chất làm duyên tố mà thấy bản chất ấy, nhưng nói rằng tôi thấy ảnh tượng, lại cho ngoài bản chất có cái ảnh tượng thấy riêng. Tâm ở đây cũng vậy; tâm ấy khi phát sinh như vậy thì tựa như có ấn tượng như vậy biểu hiện được thấy riêng ra. Do cái giáo trên đây mà cái lý cũng hiển lộ. Tại sao, vì trong tâm của định quán thấy những ấn tượng như thây chết xanh ứ v/v, thì không có cái xanh ứ v/v nào khác, mà chỉ là thấy lấy tâm mình. Do đạo lý này, đối với các thức, bồ tát nên đối chiếu mà biết toàn là duy thức, không phải là đối cảnh thật có. Cái ấn tượng xanh ứ v/v cũng không phải là đối cảnh do cái thức nhớ thấy ra, vì là ấn tượng hiện hữu: 2 cái thức nhớ về nghe và nghĩ cũng lấy ấn tượng quá khứ làm đối cảnh, nên ấn tượng ấy cũng là duy thức. Do sự tỷ lượng như vậy, bồ tát tuy chưa được chân tríthức tỉnh, cũng có thể đối chiếu mà biết về đạo lý duy thức.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Ngũ trùng duy thức 五重唯識: Cũng gọi Ngũ trùng duy thức quán 五重唯識觀. Năm lớp quán về Duy thức theo thứ tự từ cạn đến sâu, từ thô đến tế do ngài Khuy cơ thuộc tông Pháp tướng sáng lập. Năm lớp quán ấy là: 1. Khiển hư tồn thực thức: Khiển là loại bỏ, tức phủ định. Trong ba tánh, Biến kế sở chấp là hư dối, thể và dụng đều không có, cho nên cần loại bỏ (khiển hư); lấy Y tha, Viên thành làm thể tướng và thực tánh của các pháp, vì hai tánh này là chân thực, cho nên giữ lại (tồn thực), đồng thời quán hai tánh này là do thức hiển hiện. 2. Xả lạm lưu thuần thức: Bỏ cái tạp nhạp, giữ cái thuần túy. Ở lớp quán thứ 1, sự Y tha và lý Viên thành tuy không lìa thức, nhưng trong thức vẫn còn cảnh khách quan (Tướng phần) và tâm chủ quan (Kiến phần, Tự chứng phần), tâm chỉ có bên trong, cảnh thì thông cả bên ngoài, vì sợ Tướng phần bên trong và cảnh tượng ngoài tâm lẫn lộn, không thể đạt đến chánh quán, nên phải bỏ cảnh giữ tâm. 3. Nhiếp mạt qui bản thức: Thu ngọn về gốc. Ở lớp quán thứ 2 tuy đã lìa bỏ cảnh tượng hỗn tạp do tâm và cảnh đối đãi tạo ra, nhưng tâm pháp được giữ lại vẫn có gốc của tự thể thức (Tự chứng phần) và ngọn của tác dụng (Kiến và Tướng phần) khác nhau. Vì ngọn mà lìa gốc thì không tồn tại, cho nên phải thu ngọn về gốc. 4. Ẩn liệt hiển thắng thức: Ẩn giấu cái yếu kém, hiển bày cái mạnh mẽ. Tự thể của tâm sở và tâm vương tuy giống nhau ở chỗ Kiến phần và Tướng phần biến hiện làm năng duyên và sở duyên, nhưng tâm sở vốn bị phụ thuộc vào tâm vương nên tác dụng rất yếu kém, vì thế phải ẩn giấu tâm sở yếu kém và hiển bày tâm vương mạnh mẽ. 5. Khiển tướng chứng tánh thức: Bỏ tướng chứng tánh. Ở lớp thứ 4, tuy đã hiển bày tâm vương tồn tại, nhưng tâm vương có Sự và Lý khác nhau (Sự là tướng dụng của Y tha khởi, Lý là tánh thể của Viên thành thật), vì thế phải loại bỏ tướng dụng của Y tha mà chứng vào thực tánh của Viên thành. Trên đây là nói về tâm vương, nếu đứng trên quan điểm chung mà nhận xét, thì về mặt Sự và Lý của 5 pháp: Tâm vương, tâm sở, sắc pháp, bất tương ứng hành pháp và chân như thì cũng cần bỏ 4 lớp trước mà chứng vào lớp thứ 5. Lại nữa, mục đích mà 5 lớp quán trên đây nhắm tới là nói rõ cái thứ tự ngộ nhập 3 tánh, vì thế, nếu lìa 3 tánh thì pháp quán không tồn tại. Ngoài ra, lớp thứ 1 là Tổng quán (quán chung), 4 lớp sau là Biệt quán (quán riêng). Bốn lớp trước thuộc về Tướng duy thức, quán thức hiện tượng, là pháp tu của giai vị tiền Kiến đạo; lớp thứ 5 thuộc về Tánh duy thức, quán duy thức chân như, là pháp tu của giai vị hậu Kiến đạo. [X. Bát nhã tâm kinh u tán, Q.thượng; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương, Q.1, phần cuối; Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng, Q.1, phần đầu; Duy thức nghĩa chương, Q.1, phần cuối, Q.2, phần đầu; Đại thừa pháp tướng tông danh mục Q.5].

Cành giới của hai trí: phân biệt và vô phân biệt. Phân biệt trí = Y tha khởi trí/ Như lượng trí. Vô phân biệt trí = Viên thành thật trí/ Như lý trí.

Các pháp qua biến kế sở chấp thì có mà có với vọng chấp, gọi là tình có lý không. Các pháp qua ngộ nhập viên thành thì có mà có với tuệ giác, gọi là tình không lý có.

Nhiếp Đại thừa luận bản, No. 1594, tr. 143c01: 1. Danh với nghĩa (: sự) làm khách thể của nhau, đặc tánh này nên tầm tư; tự tánh và sai biệt, hai thứ ấy của danh và nghĩa cũng phải suy xét là duy thức (: duy lượng) và duy giả. 2. Thật trí quán sát sự không thật, chỉ có 3 loại phân biệt (: danh ngôn phân biệt, tự tánh phân biệt, sai biệt phân biệt): cái kia không thì cái này không (:Biến kế không thì y tha cũng không, hay cảnh không thì thức cũng không), thế là ngộ nhập ba tánh. Để hiểu về ‘duy lượng’ và ‘duy giả’, Nhiếp Đại thừa luận bản nói: “Trong sự ngộ nhập duy thức nói trên, là ngộ nhập cái gì? ngộ nhập thế nào? (Ngộ nhập cái gì là) ngộ nhập duy thức, 2 phần và nhiều thứ, nghĩa là ngộ nhập danh, tự tánh của danh, sai biệt của danh, nghĩa, tự tánh của nghĩa, sai biệt của nghĩa, 6 thứ như vậy toàn là không thật, toàn là năng thủ sở thủ, toàn là nhiều thứ sự thể. (Ngộ nhập như thế nào là) như trong bóng tối thì cái giây hiện ra như con rắn, nhưng trên cái giây, con rắn là không, vì nó hoàn toàn không có. Biết con rắn là không, cái biết con rắn tuy mất, mà cái biết sợi giây vẫn còn. Nếu phân tích kỹ thì sợi giây cũng giả dối, vì chỉ do sắc hương vị xúc hợp thành, biết như vậy thì cái biết sợi giây cũng mất. Như thế đó, khi cái ý thức có cái ấn tượng 6 tướng về danh và nghĩa nó dẹp bỏ 6 tướng không thật, thì cái biết duy thức như cái biết sợi giây cũng sẽ loại bỏ - loại bỏ do cái biết biết về viên thành.” (H.T Thích Trí Quang dịch, tr. 142c27-143a08)

Phương tiện là hai trí.

Những chỗ khác: Du-già sư địa luận, Nhiếp Đại thừa luận bản (và thích luận), Đại thừa trang nghiêm luận, Hiển dương Thánh giáo luận, Biện trung biên luận, kinh Giải thâm mật.

Ôn-đà-nam già-tha 嗢拕南伽他 (Pāli. udāna-gāthā): vô vấn tự thuyết tụng. Luận Hiển Dương Thánh Giáo, quyển 4, tr. 500a28-b07; luận Du-Già Sư Địa, quyển 13, tr. 345b02~347a18: “Tưởng [phân biệt] nhiếp tất cả ngữ ngôn của Phật, là hiểu biết bốn ôn-đà-nam già-tha. Những gì là bốn? Kệ tụng: Cú, mê hoặc, hý luận/ Trú, chân thật, tịnh, diệu/ Tịch tĩnh, tánh, đạo lý/ Giả thi thiết, hiện quán. (tụng 1) Phương sở, vị, phân biệt/ Tác, chấp trì, tăng, giảm/ Ám, ngữ, sở giác, thượng/ Viễn ly, chuyển, tàng hộ. (tụng 2) Giản trạch và hiện hành/ Thụy miên và tương thuộc/ Các tương nhiếp, tương ứng/ Thuyết, nhiệm trì, thứ đệ. (tụng 3) Sở tác, cảnh, du-già/ Xa-ma-tha và quán/ Chư tác ý, giáo thọ/ Đức, bồ-đề, thánh giáo. (tụng

Năm nhẫn: Phục nhẫn, Tín nhẫn, Thuận nhẫn, Vô sanh nhẫn, Tịch diệt nhẫn. 4)“

Luận Thành duy thức, tr. 59a10-14.

Luận Thành duy thức, tr. 39a23.

KInh Tâm địa quán, kinh Hoa Nghiêm, kinh Lăng già, Nhiếp luận, Thành duy thức luận, Duy thức nhị thập luận, Thập địa kinh luận.

Kinh Di Giáo: “Chế ngự tâm lại một chỗ thì không việc gì không thành.” (Chế tâm nhất xứ, vô sư bất biện.)

Hứa tâm tự nhị hiện, Như thị tự tham đẳng, Hoặc tự ư tín đẳng, Vô biệt nhiễm thiện pháp. 許心似二現, 如是似貪等, 或似於信等, 無別染善法. Kệ tụng này trong luận Thành Duy Thức, trích dẫn từ luận Trang Nghiêm, gọi đủ là Luận Đại thừa Trang nghiêm kinh. Theo truyền thuyết thì luận Đại thừa Trang nghiêm kinh được ngài Vô Trước biên tập sau khi đã thọ giáo với Bồ-tát Di Lặc (Maitreya) trên cung trời Đâu Suất. Nói cách khác, luận này bao gồm những câu kệ của Di Lặc và những lời chú giải của Vô Trước. Luận này, quyển 5, tr. 613b12, có kệ tụng: Năng thủ cập sở thủ, Thử nhị duy tâm quang, Tham quang cập tín quang, Nhị quang vô nhị pháp. 能取及所取, 此二唯心光, 貪光及信光, 二光無二法. “Năng thủ và sở thủ, Cả hai chỉ tâm quang, Tham quang và tín quang, Hai quang không hai pháp. Giải thích: Năng thủ và sở thủ, Cả hai chỉ tâm quang: Người cầu duy thức nên biết, năng thủ và sở thủ, cả hai chỉ là tâm quang. Tham quang và tín quang, Hai quang không hai pháp: Các phiền não quang như tham v.v…, và các thiện pháp quang như tín v.v…, hai tâm quang như vậy không phải là hai pháp nhiễm tịnh. Vì sao? Chẳng rời tâm quang riêng có nhiễm pháp là tham v.v…, hay tịnh pháp là tín v.v… Cho nên nói hai quang không phải hai tướng.” Tâm quang = tâm thức, nói đủ là tâm ý thức, trong đó tâm là A lại da, ý là Mạt na và thức là 6 thức. Sáu thức nhận biết đối cảnh, nhưng ý thức biết đó là nhận thức của mình, tức ý thức tự ngã mà từ đó năng sở hóa tâm vật hay tự tha hóa mình người, đó chính là Mạt na. Ý thức tự ngã còn hay mất mà thành ra nhiễm ô hay thanh tịnh. Căn bản của toàn bộ các thức là A lại da, nó làm nhân, làm quả cho các pháp và là tự ngã mà chúng sanh tự ý thức, chấp lấy (năng tàng, sở tàng và ngã ái chấp tàng). Năng thủ và Sở thủ, hay Kiến phần và Tướng phần, chỉ toàn là biểu hiện của tâm thức. Sáu tâm sở phiền não căn bản: tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến. Mười một tâm sở thiện: tín, tàm, quý, vô tham, vô sân, vô si, cần, khinh an, bất phóng dật, hành xả, bất hại.

Kinh Vô cấu xưng, No. 476, tr. 559c23: “Tùy tự tâm các Bồ-tát nghiêm tịnh, tức thì được cõi Phật nghiêm tịnh như vậy.” Kinh Duy-ma-cật, No. 475: “Tùy tâm ấy tịnh, tức cõi Phật tịnh.” (tr. 538c05), hay “Tâm bẩn thì chúng sanh bẩn, tâm sạch thì chúng sanh sạch.” (tr. 541b18)

Nhiếp Đại thừa luận thích, No.1598, tr. 415c11. Nhiếp Đại thừa luận bản, No. 1594, tr. 143a02-08: “(Ngộ nhập như thế nào là) như trong bóng tối thì cái giây hiện ra như con rắn, nhưng trên cái giây, con rắn là không, vì nó hoàn toàn không có. Biết con rắn là không, cái biết con rắn tuy mất, mà cái biết sợi giây vẫn còn. Nếu phân tích kỹ thì sợi giây cũng giả dối, vì chỉ do sắc hương vị xúc hợp thành, biết như vậy thì cái biết sợi giây cũng mất. Như thế đó, khi cái ý thức có cái ấn tượng 6 tướng về danh và nghĩa nó dẹp bỏ 6 tướng không thật, thì cái biết duy thức như cái biết sợi giây cũng sẽ loại bỏ - loại bỏ do cái biết biết về viên thành.” (H.T Thích Trí Quang dịch) Hành tướng của y tha khởi tuy [giả] có nhưng không phải như ngã tướng của biến kế sở chấp. Y tha khởi là toàn bộ thân tâm và thế giới của thân tâm, là sự thể duyên khởi (như sợi dây chỉ là sự kết của các nguyên tố sắc hương vị xúc). Nói cách khác, không phải như y tha là đối tượng của biến kế, là sở chấp của biến kế; và do vậy, vô số cái biết của ý thức biến kế toàn là cái biết thác loạn (như trong bóng tối thấy lầm sợi dây là con rắn) nên nhìn đâu cũng thấy ngã pháp.

Căn bản tánh = duy thức tánh. Chân như không phải là biến thái của thức, nhưng không tồn tại ngoài thức.

Nhất đế 一諦 = Nhất thật đế 一實諦 = đệ nhất nghĩa đế 第一義諦. Trí tuệ xuất thế chứng được chân thật nghĩa (đệ nhất nghĩa), tức như sở hữu tánh (cái tánh đúng như cái thực của sự hiện hữu); tánh ấy là chân như nơi các pháp nhiễm tịnh.

Nhất y 一依: Nương tựa duy nhất. Kinh Thắng man, chương Nhất y, tr. 221c29: “Bạch đức Thế tôn, còn 1 thứ thánh đế khổ diệt thì siêu việt hữu vi. Siêu việt hữu vi thì bản tánh thường trú. Bản tánh thường trú thì không phải là cái pháp hủy diệt. Không phải hủy diệt thì là chân lý, là thường còn, là chỗ nương tựa. Do vậy, bạch đức Thế tôn, căn cứ vào nghĩa lý bậc nhất mà nói thì thánh đế khổ diệt là chân lý, là thường còn, là chỗ nương tựa.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Sanh đắc thiện 生得善 (Skt. Upapattilābhika): Chỉ cho trí tuệ có được cùng môt lượt khi sanh ra, là 1 trong 4 tuệ. Theo luận Đại tỳ bà sa, quyển 42, thì trước tiên thọ trì, chuyển đọc 3 tạng, 12 phần giáo ... mà được trí tuệ, gọi là Sanh đắc tuệ; nương theo tuệ này có thể được tuệ do nghe mà thành, lại theo thứ tự có thể được tuệ do suy tư mà thành và tuệ do tu hành mà thành. Nhưng, Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương, quyển 6, phần cuối thì nói (Đại 45, 354 trung): Đối với Ngũ minh giáo, thiện tâm có được trong giác tuệ kém cỏi gọi là Sanh đắc tuệ. Sau khi nghe pháp, khởi tác ý sai biệt, thấy rõ thiện tâm, gọi là Văn tuệ. Không thuận theo pháp xuất thế, chẳng phải do công sức sanh khởi, tánh không rõ ràng, đọc và hiểu văn nghĩa, tự nhiên phát khởi, gọi là Sanh đắc tuệ.

Quán này không do tu tạo thành, bởi vì thiền định không có ở Dục giới.

Quán này không do tư tạo thành ở Sắc giới, vì ngay khi bắt đầu suy nghĩ thì đã nhập vào thiền định (samādhi).

Quán này không do văn và tư tạo thành thuộc Vô sắc giới, các pháp do văn và tư tạo thành thì thấp kém.

Bốn mươi tâm: thập tín, thập trụ, thập hạnh, thập hồi hướng.

Luận Thành duy thức: “Năm tâm sở này (: dục, thắng giải, niệm, định, huệ) có khi sinh khởi đơn độc. Tức là, đối với cảnh được yêu thích thì duy chỉ khởi lên ước vọng. Đối với cảnh được quyết định thì duy chỉ khởi lên sự thông tỏ bằng cách in dấu. Đối với cảnh từng quen thuộc thì duy chỉ khởi lên ức niệm. Đối với cảnh được quan sát thì duy chỉ khởi lên sự chuyên chú; và ở đây loại ngu muội vì để dừng lại tâm tán loạn nên chuyên chú vào đối tượng (sở duyên) nhưng nó không thể giản trạch; thế gian đều biết đây có định mà không huệ. Người ấy trong giai đoạn gia hành có một chút ít nghe và tư duy do đó nói sở duyên của đẳng trì là cảnh đã được quán sát.” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

Hai thủ, tức thủ bởi sở thủ và thủ bởi năng thủ. Tùy miên của của nó là chủng tử trong thức a-lại-da luôn luôn tiềm phục để dẫn sanh hai thủ trong tương lai.

Bốn đẳng trì: Chỉ cho 4 gia hành: Noãn, Đảnh, Nhẫn, Thế đệ nhất pháp, mỗi gia hành có 1 đẳng trì. Đó là: 1. Minh đắc định; 2. Minh tăng định; 3. Ấn thuận định; 4. Vô gián định. (Xem Luận Thành duy thức)

Tầm tư là suy tìm. Danh và nghĩa ở đây là danh và nghĩa của các pháp, thí dụ bút là danh, để viết là nghĩa. Tự tánh và sai biệt là đặc tánh và chi tiết; tự tánh và sai biệt ở đây là của danh và nghĩa; thí dụ bút mực hay bút chì (tự tánh) và mới hay cũ (sai biệt), và đó là tự tánh và sai biệt của nghĩa; còn tên để gọi tự tánh và sai biệt ấy của nghĩa là tự tánh và sai biệt của danh. Tầm tư là suy tìm 4 thứ trên toàn là giả thiết, chỉ là ý thức.

Trí như thật: Trí biết đúng như sự thật về danh, nghĩa, tự tánh và sai biệt của các pháp.

Nhiếp Đại thừa luận bản, No. 1594, tr. 143c05: “Lại có 2 bài chỉnh cú để giáo thọ, như luận Phân biệt du dà đã nói: 1. Trong định, bồ tát quán xét ấn tượng chỉ là tâm, đối cảnh đã không còn thì quán xét chỉ có tâm mình. 2. Cứ như thế ấy mà trú nơi nội tâm, nên như cái sở thủ đã không thì cái năng thủ cũng không, sau đó chạm vào sự không thủ đắc.” (H.T Thích Trí Quang dịch) Thánh Từ Tôn là Bồ-tát Di Lặc, bậc thuyết kệ tụng nơi luận Phân biệt du-già (do Vô Trước thích luận, chưa truyền dịch). Kệ tụng này cũng được luận Thành duy thức trích dẫn, tr. 49b29.

Duy thức tam thập tụng, kệ 28: Nhược thời ư sở duyên, Trí đô vô sở đắc, Nhĩ thời trụ duy thức, Ly nhị thủ tướng cố. 若時於所緣, 智都無所得, 爾時住唯識, 離二取相故. (Khi mà trí hoàn toàn không nắm bắt sở duyên, lúc bấy giờ nó trụ trong duy thức tính, vì đã lìa tướng của hai thủ.)

Luận Thành duy thức trích dẫn kệ tụng này (tr. 46c05) từ kinh Hậu nghiêm 厚嚴經, tức Đại thừa Mật nghiêm kinh 大乘密嚴經, nhưng chưa tìm thấy nguyên văn chính xác. Huyễn sự các thứ: huyễn sự, quáng nắng, cảnh chiêm bao, ảnh tượng trong gương, bóng sáng, tiếng dội, trăng dưới nước, vật biến hóa thành; những thứ đó tuy không có nhưng tợ như là có.

Nhậm vận 任運: Vận chuyển, vận dụng một cách tự nhiên, không cần tác ý, gắng sức.

Hữu thắng hành: tức 10 thắng hành, hay 10 ba-la-mật-đa.

Ba tuệ: 1. Tuệ vô phân biệt thuộc gia hành; 2. Tuệ vô phân biệt thuộc căn bản; 3. Tuệ vô phân biệt thuộc hậu đắc.

Chủng tánh bất định: là không nhất định sẽ chứng thừa nào, mà tùy theo điều kiện ban đầu, gặp nhân duyên với thừa nào thì phát tâm và thành tựu cứu cánh trong thừa đó. rốt ráo không có tánh thành Phật.

Du-già sư địa luận, quyển 35, tr. 483a29: “Nếu các Bồ-tát có những khả năng, hoặc ít, hoặc nhiều nhiếp thọ thiện pháp, tăng trưởng thiện pháp. Hoặc lại khiến cho kẻ khác, hoặc ít, hoặc nhiều, nhiếp thọ thiện pháp, tăng trưởng thiện pháp, khuyên gắng điều phục, an trí, kiến lập. Đó gọi là chủng loại lợi ích của Bồ-tát qua tướng ‘không có tội’ nơi tự lợi, lợi tha.”

Như sở hữu tánh 如所有性: Cái tánh đúng như cái thực của sự hiện hữu; tánh ấy là chân như nơi các pháp nhiễm tịnh.

Tận sở hữu tánh 盡所有性: cái tánh cùng tận cái lượng của sự hiện hữu hay nhất thiết tánh của các pháp.

Du-già sư địa luận, quyển 36, tr. 486b09, Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 6, tr. 507b09, Biện trung biên luận, quyển 2, tr. 469b12, bốn chân thật nghĩa: a. Thế gian cực thành chân thật: sự thật được nhận thức theo tập quán và quy ước của thế gian; b. Đạo lý cực thành chân thật: sự thật được nhận thứ theo lý tánh; c. Phiền não chướng tịnh trí sở hành chân thật: sự thật được nhận thức bởi trí thanh tịnh của Thanh văn và Độc giác, đã diệt trừ phiền não chướng; d. Sở tri chướng tịnh trí sở hành chân thật: sự thật được nhận thức bởi trí thanh tịnh không còn sở tri chướng.

Sáu thần thông (tác chứng thông): 1. Thần cảnh trí; 2. Tùy niệm túc trú trí; 3. Thiên nhĩ trí; 4. Kiến tử sanh trí; 5. Tri tâm sai biệt trí; 6. Lậu tận trí.

Thị hiện tám tướng thành đạo: Đâu suất thác sanh, nhập thai, trụ thai, sơ sanh, xuất gia, thành đạo, thuyết pháp, thị hiện niết bàn.

Nghịch thai được thuận, người mù được thấy, người điếc được nghe, người tham dục được ly tham, người sân hận được ly sân, người ngu si được ly si.

Du-già sư địa luận, quyển 37, tr. 491b20: “Câu sanh uy lực: Là Phật, Bồ-tát trước đã tích tập tư lương phước đức quảng đại nên chứng được những pháp câu sanh rất là hy kỳ.”

Du-già sư địa luận, quyển 37, phẩm Uy lực: “Phẩm loại sai biệt uy lực của chư Phật, Bồ-tát có năm thứ: 1. Uy lực thần thông; 2. Uy lực pháp; 3. Uy lực câu sanh; 4. Uy lực cộng chư Thanh văn, Độc giác; 5. Uy lực bất cộng chư Thanh văn, Độc giác.” Bồ-tát có ba việc phải làm: 1. Giới nhiếp luật nghi, là khả năng an trú tâm mình; 2. Giới nhiếp thiện pháp, là khả năng thành thục tự Phật pháp; 3. Giới nhiêu ích hữu 誠熟佛法, Skt. Buddhadharma-paripāka.

Du-già sư địa luận, quyển 38, phẩm Bồ-đề: “Thế nào là Bồ-đề? Lược nói là hai đoạn, hai trí, đó gọi là Bồ-đề.

Tám thắng giải xứ, hay tám trường hợp quyết tâm cầu pháp, tu học pháp. Xem Du-già sư địa luận, quyển 38, phẩm Lực chủng tánh, điều Thắng giải, tr. 500b12-c11.

Du-già sư địa luận, quyển 38, phẩm Lực chủng tánh, điều Cầu chánh pháp, tr. 500c14: “Các Bồ-tát nên cầu tất cả pháp nơi Bồ-tát tạng, Thanh văn tạng, hết thảy ngoại luận, hết thảy công nghiệp xứ luận của thế gian. Nên biết, trong mười hai phần giáo, một phần Phương quảng là Bồ-tát tạng, các phần còn lại là Thanh văn tạng.” Ngoại luận bao gồm: nhân luận, thanh luận và phương luận. Công nghiệp xứ luận của thế gian là 5 minh xứ: 1. Nội minh xứ; 2. Nhân minh xứ; 3. Thanh minh xứ; 4. Y phương minh xứ; 5. Công nghiệp minh xứ. Ngôn ngữ của chư Phật gọi là Nội minh luận.

Sáu phẩm tánh của người thuyết pháp.

Những ý tưởng khinh thường người thuyết pháp, cho nên có sự tạp nhiễm của khinh mạn.

Có sáu tướng này thì tâm xa lìa sự tạp nhiễm của cống cao.

Một tướng này mà Bồ-tát xa lìa sự tạp nhiễm của khiếp nhược.

Bồ-tát lắng nghe chánh pháp với tâm không tán loạn, biểu hiện qua năm tướng này.

Du-già sư địa luận, quyển 38, phẩm Lực chủng tánh, điều Cầu chánh pháp, tr. 502b24-503a19.

Không vì người không bệnh mà ngồi tòa cao mà thuyết pháp; không vì người ngồi, mình đứng mà thuyế pháp; không nên ở sau người đi trước mà thuyết pháp; không vì người che trùm đầu mặt mà thuyết pháp,

Du-già sư địa luận, quyển 38, phẩm Lực chủng tánh, điều Thuyết chánh pháp, tr. 503a20-c01.

Chỉ trì và tác trì đối với ba nghiệp thân, ngữ, ý.

Du-già sư địa luận, quyển 38, phẩm Lực chủng tánh, điều Pháp tùy pháp hành, tr. 503c02-504a07.

Bát chủng giáo thọ: Tầm tư về tâm, tầm tư về căn, tầm tư về ý lạc, tầm tư về tùy miên, tầm tư vể ngũ đình tâm quán, đoạn thường kiến, trừ đoạn kiến, đoạn trừ tăng thượng mạn. Hiển dương luận, quyển 4: “Giáo thọ: có 5 loại giáo thọ: 1. Giáo giáo thọ; 2. Chứng giáo thọ; 3. Tùy thứ giáo thọ; 4. Bất điên đảo giáo thọ; 5. Thần biến giáo thọ.” Giáo thọ là chỉ dạy trao truyền. Giáo, là giáo pháp. Chứng, là lý pháp. Tùy thứ, là pháp môn quán hành. Không điên đảo, là ba sự giáo thọ trên thích ứng căn cơ, tâm không tán động. Thần biến, là thần thông giáo hóa chúng sanh.

Thú nhập môn: tu quán bất tịnh, tu tâm từ, tu đủ loại duyên tánh duyên khởi, tu giới sai biệt, tu quán sổ tức.

Tăng thượng mạn: chưa làm mà cho đã làm, chưa có được mà cho đã có được, chưa chạm biết mà cho đã chạm biết, chưa chứng ngộ mà cho đã chứng ngộ.

Du-già sư địa luận, quyển 38, phẩm Lực chủng tánh, điều Giáo thọ, tr. 504b02-17.

Dữ ức niệm: Cũng gọi là dữ tác ức niệm 與作憶念. Đây là luật nhắc nhở người phạm nhớ lại việc mình làm, để chấm dứt việc tranh cãi. Ví dụ: Trong khi cãi nhau về chuyện có tội hay không có tội, trước hết phải yêu cầu người có tội nên nhớ lại. Vậy nên hỏi: Thầy nhớ lại thầy có phạm tội hay không phạm. Nếu thầy nhớ là thầy không phạm mà chúng Tăng cứ gạn hỏi hoài, thì thầy xin Tăng bạch tứ kiết-ma cho thầy nhớ lại (ức niệm). Từ đó cho qua, không ai được phép hỏi. Cho qua trong trường hợp thầy đó sống nghiêm túc sống đúng luật, có hạnh, có tu, sống gần thiện tri thức, chứ còn thầy đó sống bê tha, thiếu nghiêm túc... hỏi thầy, thầy nói tôi không nhớ thì không cho qua được.

Du-già sư địa luận, quyển 38, phẩm Lực chủng tánh, điều Giáo giới, tr. 504c08-16. Ngũ chủng giáo giới: già chỉ, khai hứa, gián hối, ha tẩn, khánh uỷ.

Lời này khác: “Ông tự mình không có tịnh tín viên mãn, thi-la viên mãn, huệ xả viên mãn, trí tuệ viên mãn, thì dựa vào điều thiện nào để khuyến khích, dẫn dắt kẻ khác, dựa vào gì để gián hối, ha tẩn, khánh uỷ?”

Du-già sư địa luận, quyển 38, phẩm Lực chủng tánh, điều Phương tiện nhiếp tam nghiệp, tr. 504c17- 505a13. Bố thí, ái ngữ, lợi hành và đồng sự, gọi là bốn thứ nhiếp sự; đó là bốn phương tiện để nhiếp thọ, điều phục, thành thục hữu tình: phương tiện tùy nhiếp, phương tiện năng nhiếp, phương tiện linh nhập và phương tiện tùy chuyển.

Đoạn này, đại sư Khuy Cơ viết rất cô động. Nếu không tra cứu trong Du-già sư địa luận, quyển 39, phẩm Thí, tr. 505b25-508a29, thì không thể hiểu rõ. Thế nên, đoạn dịch trên là được đối chiếu và mở rộng cho dễ hiểu.

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 507c08: “Tôi đã hứa dùng tài vật đây để thí cho người có hoàn cảnh bần cùng khốn khổ, nên nay tôi phải thí cho họ. Chẳng phải tôi đối với ông không tâm vui thí, chỉ vì khả năng của tôi có hạn, mong ông chớ đối với tôi mà sanh tâm oán giận, trách hờn.”

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 507c11-22.

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 508a03-11.

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 508b02-28.

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 508b29: “Sao gọi là Bồ-tát phương tiện không bố thí? Nghĩa là Bồ-tát không nói thẳng với người đến cấu xin: ‘Tôi chẳng thể huệ thí cho ông,’ mà chỉ dùng phương tiện thiện xảo để dẫn dụ khiến người kia bỏ đi.”

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 508c02-19.

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 508c28-509b12.

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 509b14-509c14.

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 510a17. Bố thí không trì hoãn.

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 510a23. Bố thí không tích góp.

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 510b06. Bố thí không tự cao.

Ác tác 惡作: (Skt. Kaukṛtya) Việc ác được làm. Cũng đọc là ố tác, điều được làm ấy khả ố, đáng khinh ghét. Tính chất của nó là sự truy hối của tâm duyên vào việc làm khả ố. Truy hối việc ác đã làm thì đó là bản chất thiện.

Du-già sư địa luận, quyển 41, tr. 521a16-b05: “Chư Bồ-tát ấy đã chánh thọ giới luật nghi từ người khác; do ý lạc thiện thanh tịnh cầu học, ý lạc Bồ-đề, ý lạc nhiêu ích tất cả hữu tình mà sanh khởi tối cực tôn trọng, cung kính. Ngay từ lúc đầu chuyên tinh giới luật, không nên trái phạm. Giả sử trái phạm, liền nhanh chóng như pháp hối trừ, khiến được hoàn tịnh. Lại nữa, chư Bồ-tát ấy, tất cả trái phạm, nên biết, đều nhiếp thuộc ác tác; phải đi đến vị bổ-đặc-già-la có năng lực hiểu biết và nhiếp thọ pháp Đại thừa và Tiểu thừa, lời nói của vị ấy biểu hiện pháp nghĩa, mà phát lồ sám hối diệt trừ. Nếu chư Bồ-tát trái phạm thượng phẩm triền, như tha thắng xứ pháp, mất luật nghi giới, cần phải thọ lại. Nếu trái phạm trung phẩm triền, như tha thắng xứ pháp, nên đối trước ba vị, hoặc quá số trên, như pháp phát lồ, đoạn trừ các ác tác. Trước, Bồ-tát nên xưng tên, tường thuật lại những việc đã phạm, nói lời: “Trưởng lão (hoặc Đại đức) chứng minh! Tôi tên... đã phạm Tỳ-nại-da Bồ-tát”, rồi thuật lại những việc phạm ác tác. Ngoài ra, Bí-sô phát lồ sám hối diệt tội ác tác cũng nói như thế. Nếu chư Bồ-tát trái phạm hạ phẩm triền, như tha thắng xứ pháp và các vi phạm khác, phải đối trước một vị, như pháp phát lồ sám hối, nên biết như trước. Nếu vị ấy không tùy thuận, Bồ-tát không thế đối trước vị kia phát lồ hối trừ chỗ phạm, bấy giờ Bồ-tát dùng ý lạc tự động xả giới.

Du-già sư địa luận, quyển 40, tr. 510c16-511a11.

Du-già sư địa luận, quyển 40, tr. 511c11-512b09.

Du-già sư địa luận, quyển 40, tr. 511a21-511b12.

Du-già sư địa luận, quyển 40, tr. 512b22-c01: “Lại chư Bồ-tát như thật biết rõ năm xứ: 1. Như thật biết rõ thắng lợi của quả thiện; 2. Như thật biết rõ nhân thiện; 3. Như thật biết nhân quả thiện điên đảo; 4. Như thật biết nhân quả thiện không điên đảo; 5. Như thật biết rõ những chướng ngại của sự nhiếp thiện pháp. Đó là chư Bồ-tát ở nơi quả thiện thấy đại thắng lợi cho nên tầm cầu nhân thiện. Vì nhiếp thiện, nên như thật biết rõ điên đảo và không điên đảo, do đây Bồ-tát gặt hái được quả thiện: không ở nơi vô thường vọng thấy là thường, không ở nơi khổ vọng thấy là vui, không ở nơi bất tịnh vọng thấy là tịnh, không ở nơi vô ngã vọng thấy là ngã. Như thật biết rõ những chướng ngại của sự nhiếp thiện pháp. Vì sự nhiếp thiện, nên nhanh chóng xa lìa [chướng ngại].”

Du-già sư địa luận, quyển 40, tr. 511b13-511c08.

Du-già sư địa luận, quyển 40, tr. 513b06-514b11.

Ma-đát-lý-ca 摩怛履迦, Hán dịch là Bản mẫu 本母, tức là tập hợp ý nghĩa các kinh để bàn giải rõ ràng, làm phát sinh nghĩa đặc biệt trong các kinh, vì thế gọi là Bản mẫu. Ngoài ra, trong các luận thư của Phật giáo Nam Truyền, phần đặt ở đầu bộ luận, hoặc ở đầu chương để nêu rõ cương yếu, cũng gọi là Ma-đát-lý-ca.

Du-già sư địa luận, quyển 40, tr. 514b14-515a22.

Du-già sư địa luận, quyển 40, tr. 515b08-515a22.

Du-già sư địa luận, quyển 41, tr. 515b16-515c29.

Du-già sư địa luận, quyển 41, tr. 516a08-521c20.

Du-già sư địa luận, quyển 42, tr. 522c20-27.

Du-già sư địa luận, quyển 41, tr. 535c07-18: “Sao gọi là Bồ-tát tu bốn vô lượng Từ, Bi, Hỷ, Xả? Lược có ba thứ tu bôn vô lượng của chư Bồ-tát: 1. Hữu tình duyên vô lượng; 2. Pháp duyên vô lượng; 3. Vô duyên vô lượng. Hoặc chư Bồ-tát đôi với ba tụ của tất cả hữu tình đây, an lập là ‘không khổ không vui, có khổ có vui’. Trước tiên, đối với hữu tình muốn cầu vui, Bồ-tát phát khởi ý lạc tăng thượng cho vui, thắng giải hữu tình duyên khắp mười phương, an trụ không điên đảo, tu tâm câu hữu với Từ. Đây gọi là Hữu tình duyên từ. Hoặc chư Bồ-tát trụ tưởng ‘chỉ có pháp, giả nói hữu tình’, tu tâm câu hữu với Từ. Đây gọi là Pháp duyên từ. Hoặc chư Bồ-tát ở nơi pháp, xa lìa phân biệt, tu tâm câu hữu với Từ. Đây gọi là Vô duyên từ. Như vậy ba loại Từ sai biệt là: hữu tình duyên, pháp duyên, vô duyên. Bi, Hỷ, Xả, nên biết cũng vậy.”

Du-già sư địa luận, quyển 42, tr. 523a28-c28.

Du-già sư địa luận, quyển 42, tr. 524a10: “Sao gọi là khổ nơi mọi sự? Lược có tám thứ: 1. Khổ nơi nương tựa; 2. Khổ nơi pháp thế gian; 3. Khổ nơi uy nghi; 4. Khổ nơi nhiếp pháp; 5. Khổ nơi hạnh khất thực; 6. Khổ nơi cần cù; 7. Khổ nơi lợi tha; 8. Khổ nơi việc làm.” Nương tựa là bốn sự: y phục, ẩm thực, y dược, tọa ngọa cụ. Pháp thế gian là: suy (- thịnh: mất hay được sự vừa ý), hủy (- dự: chê hay khen sau lưng), cơ (- xưng: chê hay khen trước mặt), khổ (- lạc: khổ hay vui tâm ý), hoại, tận, lão, bệnh, tử. Uy nghi là bốn uy nghi: đi, đứng, ngồi, nằm. Nhiếp pháp là: 1. Cúng dường Tam Bảo; 2. Phụng sự tôn trưởng; 3. Học hỏi chánh pháp; 4. Đã học hỏi rồi, phải rộng vì người thuyết; 5. Dùng âm thanh lớn đọc tụng; 6. Ở riêng nơi vắng vẻ, tư duy, quán chiếu; 7. Tu tập Du-già, tác ý nhiếp thủ nơi chỉ quán. Hạnh khất thực là: 1. Tự thệ thay đổi hình tướng: cạo bỏ râu tóc, xả bỏ các tướng đẹp thế tục; 2. Tự nguyện từ bỏ hình sắc: thọ trì y hoại sắc; 3. Đi đứng, nói làm đều không phóng túng như người thế gian; việc đi đứng cũng luôn cẩn trọng, thu nhiếp; 4. Nương người để tồn tại mạng sống, xả bỏ sự nghiệp thế gian, vì dùng những vật có được từ người để tồn tại; 5. Trọn đời từ người khất cầu các thứ vật dụng để nuôi thân, không thọ dùng tài bảo thu được phi pháp, các vật tích trữ lâu; 6. Trọn đời ngăn dứt các dục thế gian, vì xa lìa pháp dâm dục, phi phạm hạnh; 7. Trọn đời ngăn dứt xa lìa vui chơi, xem nghe ca nhạc, nhảy múa, diễn tuồng của thế gian, cùng xa lìa bạn hữu đồng tuổi vui chơi nhảy nhót. Cần cù: Siêng tu thiện pháp là lý do khiến phát sanh mọi sự mệt mỏi, lo lắng nơi thân tâm. Lợi tha: tu tập 11 sự nghiệp lợi ích hữu tình, do đây phát sanh mọi thứ ưu khổ. Việc làm: người xuất gia thì có các nghiệp thu giữ y, bát, v.v…; người tại gia thì có sự nghiệp buôn bán, làm nông, vua quan, v.v…, do đây phát sanh các sự khố cực.

Du-già sư địa luận, quyển 42, tr. 523c29-524c05.

Du-già sư địa luận, quyển 38, tr. 500c10: “Bồ-tát nương nơi tám chủng thắng giải đây, do hai nhân duyên nên được đầy đủ nhiều thắng giải: 1. Tu tập nhiều thắng giải; 2. Tích tập sự nhẫn chịu mãnh lợi [đối với pháp].”

Du-già sư địa luận, quyển 42, tr. 524c08: “Tám xứ sanh thắng giải: 1. Xứ công đức Tam Bảo; 2. Xứ chân thật nghĩa; 3. Xứ đại thần lực của chư Phật, Bồ-tát; 4. Xứ nhân; 5. Xứ quả; 6. Xứ nghĩa nên thủ đắc; 7. Xứ tự mình ở nơi nghĩa kia được phương tiện; 8. Xứ nên hành của tất cả sở tri.”

Du-già sư địa luận, quyển 42, tr. 524c16-25.

Du-già sư địa luận, quyển 42, tr. 525a21-b01.

Du-già sư địa luận, quyển 42, tr. 525b15-b24. Kinh Hoa Nghiêm (No. 279), quyển 58, phẩm Ly thế gian, tr. 305a11: “Chư Phật tử! Đại Bồ Tát có mười thanh tịnh nhẫn: (1) Thanh tịnh nhẫn an thọ sự mắng nhục, vì thủ hộ các chúng sanh. (2) Thanh tịnh nhẫn an thọ dao gậy, vì khéo hộ trì mình và người. (3) Thanh tịnh nhẫn chẳng sanh giận hại, vì nơi tâm chẳng động. (4) Thanh tịnh nhẫn chẳng trách kẻ ti tiện, vì người trên hay rộng lượng. (5) Thanh tịnh nhẫn có ai về nương đều cứu độ, vì xả bỏ thân mạng mình. (6) Thanh tịnh nhẫn xa lìa ngã mạn, vì chẳng khinh kẻ chưa học. (7) Thanh tịnh nhẫn bị tàn hại hủy báng chẳng sân, vì quán sát như huyễn. (8) Thanh tịnh nhẫn bị hại không báo oán, vì chẳng thấy mình và người. (10) Thanh tịnh nhẫn chẳng theo phiền não, vì lìa những cảnh giới.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

Tức Tinh tiến khoác khôi giáp (Hoàn giáp tinh tiến, 擐甲精進).

Dũng hãn 勇悍: nỗ lực một cách tich cực, hăng hái.

Các gia hành của sáu ba-la-mật. Gia hành là tinh tiến dũng mãnh, nỗ lực gia công dụng hành.

Là 11 tướng trong Nhiêu ích hữu tình giới được nói ở phần Giới

Du-già sư địa luận, quyển 42, tr. 526a24-526b23.

Tâm nhất cảnh tánh 心一境性: Phạm: Cittaikāgratā. Hán âm: Chất đa ế ca a yết đa la 質多翳迦阿羯羅多. Trạng thái chuyên chú tâm vào một cảnh, là tự tánh của định, giống với thể của Đẳng trì. [X. Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng Q.5, phần đầu].

Du-già sư địa luận, quyển 43, tr. 527c01-21.

Du-già sư địa luận, quyển 43, tr. 528a19-29.

Xem Tĩnh lự nhiêu ích hữu tình.

Du-già sư địa luận, quyển 43, tr. 528c12-29.

Năm pháp mà hàng tại gia phải hành trì. Xem Trung A hàm, Kinh Thủy dụ, số 4; kinh Cù-đàm-di, số 180. Tạp A hàm, kinh Ưu-bà-tắc, số 927.

Pháp cần phải làm trước hết là ‘ngũ đình tâm quán’. Ngũ đình tâm quán là năm pháp quán tưởng để dừng vọng tâm: 1. Quán sổ tức, để đối trị bệnh tán loạn của tâm trí; 2. Quán bất tịnh, để đối trị lòng tham sắc dục; 3. Quán từ bi, để đối trị lòng sân hận; 4. Quán nhân duyên, để đối trị lòng si mê; 5. Quán giới phân biệt, để đối trị chấp ngã.

Ngôn ngữ xuất từ sự thấy, nghe, hay, biết (kiến, văn, giác, tri), còn gọi là tứ chủng ngôn thuyết thức. Tất cả pháp xứ đều là đối tượng của nhận thức: kiến, văn, giác, tri, tức là cái biết của 6 thức: kiến là nhãn thức, văn là nhĩ thức, giác là 3 thứ tỷ thức, thiệt thức và thân thức, tri là ý thức. Ý thức có vô số cái biết và vô số sự phân biệt sanh ra, nó phân biệt kế đạt khắp cả toàn thể, nên gọi là biến kế. Biến kế do thấy, nghe, hay, biết mà khởi lên ngôn ngữ làm phương tiện để kế đạt khắp cả. Du-già sư địa luận, quyển 2: “Bốn thứ ngôn thuyết: Dựa vào sự thấy, nghe, hay, biết mà có ra ngôn thuyết. 1. Ngôn thuyết dựa vào cái thấy: y theo nhãn nên hiện thấy ngoại sắc; do nhân duyên này mà nói năng cho người khác. 2. Ngôn thuyết dựa vào cái nghe: Nghe từ người khác; do nhân duyên này mà nói năng cho người khác. 3. Ngôn thuyết dựa vào cái hay: không thấy, không nghe, chỉ tự tư duy, đo lường, quán sát; do nhân duyên này mà nói năng cho người khác. 4. Ngôn thuyết dựa vào cái biết: bên trong tự có cảm thọ, chứng nghiệm, tiếp xúc, thủ đắc, mỗi đối tượng riêng biệt, do nhân duyên này mà nói năng cho người khác.” (tr. 289b13~b21)

Bát triền 八纏: Tám triền là vô tàm, vô quý, tật, kiên (: keo kiệt), hối, miên, trạo cử và hôn trầm.

Du-già sư địa luận, quyển 43, tr. 530c13-532a10.

Du-già sư địa luận, quyển 43, tr. 532a11-21.

Du-già sư địa luận, quyển 44, tr. 533b08-534c12.

Du-già sư địa luận, quyển 44, tr. 534c28-535b11.

Du-già sư địa luận, quyển 44, tr. 535c07-536a02.

Ác tác là hối. Hối rồi lại tác, gọi là hữu y tùy trục

Hai thời công phu, phần Lược ghi Lăng nghiêm, H.T Thích Trí Quang giải thích: “Thời kỳ dữ dội đầy 5 thứ vẩn đục, chính văn là ngũ trược ác thế (đúng ra là ác thời): 1. thời kỳ vẩn đục (kiếp trược), là thời kỳ dữ dội, vì có 4 thứ vẩn đục sau đây; 2. kiến thức vẩn đục (kiến trược), là kiến thức sai lầm, vì có thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến và giới thủ kiến; 3. tâm lý vẩn đục (phiền não trược), là tâm lý độc ác, vì có tham, sân, si, mạn và nghi; 4. con người vẩn đục (chúng sinh trược), là con người xấu kém, vì do kiến thức và tâm lý đều vẩn đục mà con người tâm lý thì đần độn, cơ thể thì suy nhược, khổ nhiều mà phước ít; 5. đời sống vẩn đục (mạng trược), là đời sống ngắn ngủi, vì do kiến thức và tâm lý đều vẩn đục mà đời sống rút ngắn dần dần. Trong 5 thứ này, 1 là nói chung, 4 là phân tích (2 với 3 là nhân tố, 4 với 5 là kết quả). Và cao độ của thời kỳ dữ dội đầy cả 5 thứ vẩn đục này, nay đang là thời kỳ chúng ta đây. Thời kỳ này sẽ dẫn đến giai đoạn tam tai (3 tai nạn đao binh, tật dịch, cơ cẩn: chiến tranh, nhiễm độc và nhân mãn). Nhưng sau đó thì con người biết khủng khiếp vì sự tàn ác của mình mà sinh ra thương nhau, từ đó đời sống lại tăng dần lên và kết thúc dần thời kỳ dữ dội.

Sáu giới: địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới.