Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh U Tán

Mười chân như:

1. Biến hành chân như: Chân như được hiện thị bởi hai không, vì không một pháp nào mà trong đó nó không phổ biến. 2. Tối thắng chân như: Chân như có vô biên phẩm đức, vì nó tối thắng trong hết thảy pháp.

3. Thắng lưu chân như: Chân như mà từ đó giáo pháp tuôn chảy, vì nó cực tôn thắng đối với các giáo pháp khác.

4. Vô nhiếp thọ chân như: Chân như không hệ thuộc bất cứ cái gì, vì nó không phải là thủ làm sở y cho ngã chấp.

5. Loại vô biệt chân như: Chân như không có sai biệt về loại, vì không có dị biệt loại như mắt, v.v… 6. Vô nhiễm tịnh chân như: Chân như mà bản tánh là vô nhiễm, vì không thể nói về sau mới trở thành tịnh. 7. Pháp vô biệt chân như: Chân tuy có nhiều giáo pháp, được an lập qua nhiều phương diện khác nhau, nhưng không có sự dị biệt.

8. Bất tăng giảm chân như: Chân như lìa ngoài tăng giảm chấp, vì không tùy theo nhiễm tịnh mà có tăng giảm. Đây cũng gọi là tướng độ tự tại sở y chân như – chân như làm sở cho tự tại thân tướng và quốc độ, tức là nếu chứng đắc chân như này thì tùy ý mà tự tại hiện thân tướng và hiện quốc độ.

9. Trí tự tại sở y chân như: Chân như làm sở y cho sự tự tại của trí. Nếu chứng chân như này thì tùy ý mà tự tại đạt được vô ngại giải. 10. Nghiệp tự tại đẳng sở y chân như: Chân như làm sở y cho sự tự tại của nghiệp, v.v... Nếu chứng đắc chân như này thì có thể tự tại khắp tất cả đối với thần thông, tác nghiệp, tổng trì, định môn.

Tất cả Bồ-tát nên dùng bốn pháp để tu các hành trên:

1. Khéo tu sự nghiệp: Chư Bồ-tát đối với các Ba-la-mật-đa thì (1) tu tác quyết định; (2) tu tác hiểu rõ tường tận; (3) tu tác thường hằng; (4) tu tác không có tội.

2. Phương tiện thiện xảo: Bằng phương tiện thiện xảo, Bồ-tát (1) giáo hóa, an lập hữu tình nơi tự nghĩa lợi; (2) hàng phục mọi dị luận; (3) khéo tu tập thọ trì luật nghi giới thanh tịnh của Bồ-tát khiến không hủy phạm, hoàn toàn thanh tịnh; (4) chứng đắc nghĩa lợi của tất cả việc đáng yêu thích nơi vị lai được viên mãn; (5) thuận theo chủng tánh, căn cơ, thắng giải của hữu tình mà thuyết pháp tương ưng, thuyết thuận chánh lý. 3. Nhiêu ích cho người: Chư Bồ-tát dựa vào bốn nhiếp sự là bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự, khiến một phần hữu tình được lợi ích, được an lạc, được lợi ích an lạc. 4. Hồi hướng không điên đảo: Bao nhiêu thiện căn của Bồ-tát có được là do khéo tu tập ba môn: khéo tu sự nghiệp, phương tiện thiện xảo và nhiêu ích cho người. Tất cả căn lành tích tập được ở quá khứ, vị lai, hiện tại, dùng thuần một vị là tín tâm diệu tịnh mà hồi hướng cầu Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, trọn chẳng đem thiện căn đã tích tập đây mong cầu quả dị thục khác ở thế gian mà không cầu Vô thượng Chánh đẳng Bồ- đề.²⁶³ Chư Bồ-tát đối với các hữu tình, thâm tâm phát khởi bảy tướng lân mẫn. Vì Bồ-tát dùng đầy đủ lân mẫn, nên gọi là ý lạc thiện, ý lạc cực thiện. Những gì gọi là bảy tướng lân mẫn? (1) Lân mẫn không sợ hãi; (2) Lân mẫn như lý; (3) Lân mẫn không mệt mỏi; (4) Lân mẫn không cầu thỉnh; (5) Lân mẫn không ái nhiễm; (6) Lân mẫn rộng lớn; (7) Lân mẫn bình đẳng.²⁶⁴

Tất cả như vậy gọi là pháp được học. Bồ-tát trong ba đời đều siêng năng tu tập những pháp ấy, từng đang hiện chứng Bồ-đề vô thượng, càng không có tăng giảm²⁶⁵. Bồ-tát xuất gia, rời xa sự ràng buộc của thân thuộc, từ bỏ việc làm ở thế gian, thực hành phạm hạnh, xả chứng viên mãn²⁶⁶, an trú nơi tịnh giới, phàm có mở lời thì đại chúng đều tín thọ phụng hành. Bồ-tát tại gia thì không được như vậy. Hết thảy vô lượng thiện pháp như vậy, nên biết, tất cả Bồ-tát xuất gia so với Bồ-tát tại gia thì có sự khác biệt rất lớn, hoàn toàn hơn hẳn.²⁶⁷

(Hết quyển Thượng)

3. Biết tu học:

Đã biết về pháp được học và đã tu như vậy rồi, vậy sắc thái gì để gọi là biết tu học? Chư Bồ-tát lược có mười hai trú mà rộng nhiếp tất cả các trú của Bồ-tát, rộng nhiếp tất cả các hạnh của Bồ-tát. Lại có trú thứ mười ba là Như Lai trú; do trú này nên Đẳng giác hiện tiền, Bồ-đề rộng lớn, gọi là Vô thượng trú. Có kệ tụng:

Chủng tánh, thắng giải hành Cực hỷ, giới tăng thượng Tâm tăng thượng, ba tuệ Vô tướng hữu công dụng Vô tướng vô công dụng

Cũng do vô ngại giải Trú Bồ-tát tối thượng Trú Như Lai tối cực.²⁶⁸

1. Chủng tánh trú: Bồ-tát còn chưa phát thú Vô thượng Bồ-đề, chưa đắc chưa tịnh. Ở trong các trú còn lại, chỉ có ‘nhân chuyển’, nhiếp thọ nhân ấy. Sắc thái của Chủng tánh trú được nói ở trước²⁶⁹.

2. Thắng giải hành trú: Bồ-tát từ sơ phát tâm cho đến địa thứ nhất. Nếu Bồ-tát ở Thắng giải hành trú, đối với tất cả Bồ-tát trú còn lại và Như Lai trú đều gọi là phát thú, chưa đắc chưa tịnh. Do trước tu về tướng, Bồ-tát ở Thắng giải hành trú, tuy đã đắc đã tịnh, nhưng vì để đắc và tịnh ở Cực hoan hỷ trú, cho nên tu tập chánh hành, khởi tuệ phân biệt, gắng ý tu tập, thành khổ trì thông hành²⁷⁰ , khuyên gắng thuyết pháp. Thắng giải hành trú này tùy lực cũng có thể hiện hành Chánh giác, v.v…, tạo lợi ích an lạc. Tu tập chánh hành là vì ở giai vị ‘trú’ trước đó, hoặc các hành chưa học hết, các tướng chưa thành, ý lạc chưa tịnh.

3. Cực hoan hỷ trú: Là Bồ-tát ở địa thứ nhất. Giai đoạn tu hành ở trước, bạch phẩm²⁷¹ và mười đại nguyện²⁷² đều hiện hành viên mãn, do đó mà chuyển, gọi là tịnh thắng ý lạc, vượt qua dị sanh địa²⁷³, chứng chánh tánh ly sanh²⁷⁴. Bồ-tát sanh vào gia tộc Như Lai, thành người con Phật đích thật, tiếp nối Thánh chủng của Như Lai, đắc các bình đẳng, lìa các tranh hại, được như thật chứng tịnh, biết mình đã gần kề với Bồ-đề, chứng lý hai không, thành hai diệu trí²⁷⁵, sanh đại hoan hỷ. Bồ-tát hành mười trú pháp tịnh tu, khiến Cực hoan hỷ trú mau được thanh tịnh, đó là: tịnh tín, đại bi, đại từ, huệ xả, không mệt mỏi, khéo biết chư luận, khéo hiểu thế gian, tu tập tàm quý, tánh kiên lực trì và cúng dường Như Lai. Đối với chín trú pháp còn lại (:tăng thượng giới trú,…, tối thượng thành mãn Bồ-tát trú), Bồ-tát chuyên tinh cầu đạt đến. Bồ-tát ở Cực hoan hỷ trú, thì sanh ra ở xứ nào cũng nhiều lần làm Luân vương, làm vua Thiệm bộ châu, được đại tự tại, xa lìa tâm vấy bẩn bởi sự keo kiệt, uy đức trùm khắp các hữu tình, điều phục tánh keo kiệt. Các nghiệp được làm trong bốn nhiếp sự, tất cả đều không rời Phật Pháp Tăng bảo, chứng tất cả chủng Bồ-đề, tác ý thường phát nguyện: “Tôi sẽ quý trọng tất cả hữu tình, làm mọi sự mang đến nghĩa lợi cho họ, làm chỗ nương tựa cho họ.” Bồ-tát vui thích phát khởi tinh tiến như thế, xả bỏ tất cả tài bảo, địa vị, quyến thuộc, quay về Thánh giáo Phật, tịnh tín xuất gia, trong khoảng sát-na có thể chứng trăm Tam-ma-địa của Bồ-tát, dùng thiên nhãn thanh tịnh, thấy được một trăm Như Lai ở vô sô quốc độ chư Phật. Lại có thể nắm giữ thắng giải đối với sự biến hóa của chư Bồ-tát, dùng lực thần thông chấn động một trăm thế giới, thân cũng đến đó phóng đại quang minh soi chiếu khắp nơi, mọi người đều thấy điều đó. Hóa hiện một trăm loại thân hình để thành thục trăm loại hữu tình được giáo hóa. Nếu muốn kéo dài thọ mạng thì có thể trú lại trăm kiếp. Bồ-tát thấy biết sự việc trong một trăm kiếp cho mỗi biên tế thời gian trước sau. Bồ-tát thể nhập tất cả pháp môn uẩn, xứ, giới, có thể chánh tư trạch nơi một trăm pháp môn. Bồ-tát hóa làm trăm thân, mỗi thân đều hóa hiện trăm Bồ-tát quyến thuộc vây quanh, tự biết các việc đã trải qua. Bồ-tát ấy do nguyện lực nên biết vô lượng uy lực thần biến. Chư Bồ-tát an trú nơi Cực hoan hỷ trú thì nguyện lực tăng thượng, có thể dẫn ra vô lượng chánh nguyện thù thắng. Sở tác thần biến bởi chánh nguyện như vậy, số lượng đến trăm ngàn na-do- tha đại kiếp, chẳng thể tính đếm được.²⁷⁶ 4. Tăng thượng giới trú: Là Bồ-tát ở địa thứ hai. Bồ-tát trước ở Cực hoan hỷ trú, do mười ý lạc tâm mà đã được ý lạc thanh tịnh. Những gì là mười? 1. Ý lạc chẳng hành hư dối, đối với tất cả sư trưởng, bậc phước điền đáng tôn trọng; 2. Ý lạc dễ dàng cộng trú, đối với Bồ-tát đồng pháp, nhẫn nhục nhu hòa; 3. Ý lạc tâm tự tại chuyển, thắng phục tất cả phiền não, tùy phiền não và sự nghiệp của chúng ma; 4. Ý lạc thấy sâu những lầm lỗi, ở nơi tất cả hành; 5. Ý lạc thấy sâu lợi ích thù thắng, đối với Đại Niết-bàn; 6. Ý lạc thường siêng tu tập, nơi các pháp diệu thiện Bồ-đề phần; 7. Ý lạc lạc xứ viễn ly, có sự tùy thuận trong sự tu các pháp ấy; 8. Ý lạc không hề đoái luyến, nơi sự tôn trọng, địa vị, lợi dưỡng cung kính có nhiễm ô nơi thế gian; 9. Ý lạc xa lìa các thừa thấp, hướng chứng Đại thừa; 10. Ý lạc muốn làm mọi nghĩa lợi cho hết thảy hữu tình. Mười ý lạc không điên đảo, nương tâm mà chuyển, nên nói là ý lạc thanh tịnh. Do mười ý lạc đây thành tựu ở phẩm thượng cho đến cực viên mãn, cho nên chứng nhập trú thứ hai là Giới tăng thượng. Lại nữa, ở trong trú đây đầy đủ tánh giới, rất ít nghiệp đạo nhiếp thuộc tà ác. Các ác phạm giới yếu kém hãy còn chẳng hiện hành, hà huống hiện hành phẩm trung, phẩm thượng. Bồ-tát khéo dùng diệu tuệ, như thật biết rõ các nhân quả nơi nghiệp đạo, tự mình hành và khuyên người khác hành các tịnh nghiệp, thương xót nỗi khổ của hữu tình. Bồ-tát an trú nơi Giới tăng thượng trú như vậy, thiện căn thanh tịnh, rộng thấy chư Phật. Bồ-tát an trú ở trong trú đây, thú nhập trọn vẹn ý lạc tâm thanh tịnh. Sanh ở chốn nào, nhiều lần làm Chuyển luân vương, làm vua bốn đại châu. Dùng lực tự tại khiến hữu tình dừng phạm giới, dừng bất thiện nghiệp đạo, khuyến khích họ thọ hành các thiện nghiệp đạo. Phải biết uy lực ở trú đây vượt hơn trú trước gấp mười lần.²⁷⁷

5. Tăng thượng tâm trú: Là Bồ-tát ở địa thứ ba. Bồ-tát trước ở Tăng thượng giới trú đã được mười ý lạc thanh tịnh, tác ý tư duy, thông đạt hiểu rõ. Lại do mười ý lạc tịnh tâm khác, tác ý tư duy triển chuyển thành tựu phẩm thượng cho đến cực viên mãn, cho nên vượt qua Tăng thượng giới trú, đi vào Tăng thượng tâm trú. Những gì là mười? 1. Tác ý tư duy: Ta đối với mười ý lạc tịnh tâm, đã được thanh tịnh; 2. Tác ý tư duy: Ta đối với mười ý lạc tịnh tâm, đã được thanh tịnh, trọn không thối chuyển; 3. Tác ý tư duy: Ta đối với tất cả lậu, pháp hữu lậu, tâm không thú nhập, ở trong hoàn cảnh trái nghịch, có thể chánh an trú; 4. Tác ý tư duy: Ta ở trong sự tu đối trị kia, biết cách chánh an trú; 5. Tác ý tư duy: Ta ở trong sự tu đối trị kia, chẳng còn thối thất; 6. Tác ý tư duy: Ta an trú trong sự tu đối trị kiên cố như vậy, không bị khuất phục bởi tất cả lậu, pháp hữu lậu và tất cả ma quân; 7. Tác ý tư duy: Ta nay đối với tất cả Phật pháp, tâm chí không yếu đuối mà chuyển đổi; 8. Tác ý tư duy: Ta nay đối với tất cả khổ hạnh, tâm không khiếp nhược; 9. Tác ý tư duy: Ta đối với Đại thừa, thâm sanh tin hiểu, tâm chuyên nhất hướng, trọn không ưa thích những thừa thấp kém; 10. Tác ý tư duy: Ta đối với việc lợi ích hữu tình, thâm tâm ưa thích. Do tác ý tư duy về mười ý lạc tịnh tâm đây, Bồ-tát đi vào Tăng thượng tâm trú. Bồ-tát an trú Tăng thượng tâm trú, có thể lấy các hành tướng quá hoạn để hoại tất cả hành, nơi các hành ấy, thâm tâm chán lìa. Đối với diệu trí của Phật, Bồ-tát đem nhiều hành tướng thắng lợi mà thấy đại thắng lợi. Đối với tất cả hữu tình, Bồ-tát hưng khởi tâm bi thương tưởng, tâm sanh nghĩa lợi lạc. Đối với tất cả hành, không có phóng dật. Bồ-tát vì Đại Bồ-đề mà tinh tiến mạnh mẽ. Quán phương tiện rốt ráo giải thoát hữu tình ra khỏi các khổ, chính là trí không chướng ngại bởi tất cả trói buộc của các phiền não. Quán sự giải thoát kia được viên chứng, chính là nhờ cái tuệ vô phân biệt mà đối trị được tất cả phân biệt hiện hành và tất cả tạp nhiễm sanh khởi ở trong pháp giới. Quán sự thành tựu trọn vẹn cái tuệ sáng suốt kia, chính là do có được Tam-ma-địa thù thắng không điên đảo. Quán tất cả tĩnh lự, đẳng trì, đẳng chí được dẫn phát, chính là sự lắng nghe Bồ-tát tạng làm đầu, và sự nghe chánh pháp làm duyên tố để khởi tu định. Vì nghe chánh pháp nên chẳng tiếc thân mạng. Không có tài vật yêu thích trong ngoài nào mà lại lẫn tiếc chẳng thể xả. Không có sư trưởng nào mà chẳng thệ phụng sự. Không có lời dạy tôn quý nào mà chẳng nguyện phụng hành. Không có khổ thân nào mà chẳng nguyện thọ. Chỉ cần được nghe một bài tụng, còn hơn cả việc có được châu báu đầy cả đại thiên. Nghe được một câu pháp của Phật, có thể dẫn đến Chánh đẳng giác, làm tịnh hạnh Bồ-tát, còn hơn có được ngôi vị của Đế thích và Phạm vương hộ trì thế giới, Chuyển luân vương. Giả sử có người bảo: ‘Tôi có một câu pháp có thể dẫn đến Chánh đẳng giác, làm tịnh hạnh Bồ-tát, nếu ông chịu nhảy vào hầm lửa lớn, tôi sẽ vì ông mà thuyết giảng’, thì Bồ-tát cũng hoan hỷ, nói: ‘Được! Dù đống lửa lớn bằng tam thiên giới, vì để nghe được pháp, tôi còn có thể nhảy vào, huống nữa là một hố lửa nhỏ. Vì để cầu pháp Phật nên hãy còn phải ở lâu trong đại địa ngục, chịu khổ não lớn, huống chi là các nỗi khổ nhỏ khác mà không thể chịu được.’ Bồ-tát nghe rồi liền có thể thực hành pháp và tùy pháp, dẫn đến được trú vào tĩnh lự thế gian, bốn vô sắc định và an trú đầy đủ bốn vô lượng, năm chủng thần thông. Đã trú nhiều rồi, lại xả hết thảy tĩnh lự đẳng trì, đẳng chí, do nguyện lực tự tại trở lại Dục giới, quán sát khắp xứ mà có thể làm lợi ích hữu tình, hoặc viên mãn pháp Bồ-đề phần, liền sanh về đó, chẳng phải tự dưng mà sanh về xứ kia. Như vậy Bồ-tát vì lìa tham dục, nên gọi là đoạn trừ dục phược; vì xả bỏ tĩnh lự đẳng trì, đẳng chí, gọi là đoạn trừ hữu phược. Phần nhiều thọ sanh làm Thiên đế Thích, khéo léo giáo hóa hữu tình khiến lìa dục tham. Sở hữu uy lực của trú trước có số ngàn, thì ở trú đây có số trăm ngàn.²⁷⁸

6. Giác phần tương ưng tăng thượng tuệ trú: Là Bồ-tát ở địa thứ tư. Bồ-tát ở Tăng thượng tâm trú, vì lực cầu đa văn tăng thượng, trước đã đắc mười pháp minh nhập²⁷⁹. Do mười pháp minh nhập đây thành tựu ở thượng phẩm cho đến cực viên mãn, nên vượt qua Tăng thượng tâm trú, nhập vào Tăng thượng tuệ trú đầu tiên. Bồ-tát an trú nơi Tương ưng phần giác tăng thượng tuệ trú, thì có được mười trí thành thục ²⁸⁰, tu tập pháp Bồ-đề phần, đoạn trừ tất cả kiến chấp động loạn: tát-ca-da kiến, biên chấp kiến, tà kiến, v.v…, lìa nghiệp hủy báng, tu nghiệp khen ngợi, tâm chuyển điều nhu, công đức hưng thịnh. Bồ-tát dựa vào sự tìm cầu ‘tu trị địa nghiệp’²⁸¹ mà phát khởi đại tinh tiến. Do nhân duyên đây, sở hữu ý lạc, tăng thượng ý lạc, thắng giải tánh giới đều tịnh tu trị; tất cả oán địch chẳng thể lấn đoạt và khuynh động Thánh giáo; vì thiện căn thanh tịnh, vì thọ sanh, vì uy lực. Nhiều lần thọ sanh làm vua trời Tô-dạ-ma, khéo giáo hóa hữu tình trừ diệt tát-ca-da kiến. Ở trú trước, uy lực có số trăm ngàn, thì ở trú đây, uy lực vượt quá số câu-chi.²⁸²

7. Chư đế tương ưng tăng thượng tuệ trú: Là Bồ-tát ở địa thứ năm. Bồ-tát ở Giác phần tương ưng tăng thượng tuệ trú, trước đã được mười ý lạc tâm bình đẳng thanh tịnh²⁸³. Do ý lạc tâm bình đẳng thanh tịnh ấy thành tựu ở thượng phẩm, cho đến cực viên mãn, vượt qua Tăng thượng tuệ trú thứ nhất, chứng nhập Tăng thượng tuệ trú thứ hai. Nghĩa là dùng mười phương tiện thiện xảo²⁸⁴ để quán sát các đế, hủy hoại các hành, ai mẫn hữu tình, nhiếp thọ tư lương phước trí, tâm phát chánh nguyện để siêng năng gia hành, tăng trưởng các thắng đức: chánh niệm, tuệ hành, v.v…, không có tác ý nào khác ngoài tác ý thành thục hữu tình, dẫn phát các công xảo nghiệp thế gian, thiện căn thanh tịnh, thọ sanh, uy đức. Bồ-tát nhiều lần thọ sanh làm vua trời San-đổ-sử-đa²⁸⁵, khéo giáo hóa hữu tình khiến họ xả bỏ hết thảy tà pháp ngoại đạo.²⁸⁶

8. Duyên khởi tương ưng tăng thượng tuệ trú: Là Bồ-tát ở địa thứ sáu. Bồ-tát ở Chư đế tương ưng tăng thượng tuệ trú, trước đã được mười pháp bình đẳng tánh²⁸⁷. Do mười pháp bình đẳng tánh ấy thành tựu ở thượng phẩm, cho đến cực viên mãn, vượt qua Tăng thượng tuệ trú thứ hai, chứng nhập Tăng thượng tuệ trú thứ ba: giác ngộ lý duyên khởi, dẫn sanh ba giải thoát môn; tất cả tà tưởng chẳng hiện hành; phương tiện nhiếp thọ sanh tử; trí vô trước hiện tiền; trú Bát-nhã Ba-la-mật-đa hiện tiền; chứng đắc vô lượng Tam-ma-địa; chứng đắc ý lạc bất hoại; Thánh giáo của Phật chẳng thể bị dẫn đoạt; thiện căn thanh tịnh nên rộng thấy chư Phật, thọ sanh, uy lực. Bồ-tát thọ sanh phần nhiều làm vua trời Diệu hóa²⁸⁸, khéo giáo hóa hữu tình khiến trừ diệt tất cả tăng thượng mạn, sở hữu uy lực hơn cả số trăm ngàn câu-chi.²⁸⁹

9. Hữu công dụng vô tướng trú: Là Bồ-tát ở địa thứ bảy. Bồ-tát ở Duyên khởi tương ưng tăng thượng tuệ trú, trước đã được mười loại diệu tuệ phương tiện²⁹⁰, cho nên dẫn ra thắng hành tiến đạo không chung với pháp thế gian, chứng nhập trú này thì thông đạt vô số cảnh giới của Như Lai; khởi sự tu học tất cả uy nghi, đi đứng, tác ý một cách tinh cần, không cách hở, không thiếu sót; ở trong mỗi sát-na tâm có mười Ba-la-mật-đa làm đầu, viên mãn thù thắng tất cả pháp Bồ-đề phần mà ở các trú trước đó không có; an lập nơi nhiễm ô và không nhiễm ô; hữu gia hành nhiếp thuộc hành viên mãn; nương vào ý lạc thanh tịnh mà nghiệp chuyển, cho nên tất cả công xảo nghiệp của thế gian đều viên mãn; thành tựu vô lượng Tam-ma-địa mà chẳng chung cùng với tất cả Thanh văn, Độc giác; trong từng sát-na nhập Diệt định; hiện hành tất cả hữu tình mà không chung cùng thế gian hành; thiện căn thanh tịnh; thọ sanh; uy lực. Bồ-tát thọ sanh phần nhiều làm vua trời Tha hóa tự tại, có thể truyền dạy phương tiện hiện quán cho nhị thừa, uy lực hơn cả số trăm ngàn câu chi so với trú trước.²⁹¹

10. Vô công dụng vô tướng trú: Là Bồ-tát ở địa thứ tám. Bồ-tát ở Hữu công dụng vô tướng trú, trước đã được mười trí nhập đệ nhất nghĩa của tất cả pháp²⁹², thành tựu ở thượng phẩm, cho đến cực viên mãn, nên vượt qua trú tạp thanh tịnh thứ bảy, nhập trú thuần thanh tịnh thứ tám. Bốn như thật trí²⁹³ , khởi tu từ Thắng giải hành trú cho đến Hữu công dụng vô tướng trú, thì chưa thanh tịnh hoàn toàn. Nay trong trú này, bốn trí đã thanh tịnh tột bậc; nơi pháp vô sanh mà nói năng, nhưng dẫn phát sự trang nghiêm tất cả tiếng vần sai biệt; 10. Biết rõ chư Phật trong một khoảnh sát-na đốn ngộ ba đời, nhưng tùy nhập, phân biệt, chỉ bày các loại tướng trạng, kiếp số, v.v…, bằng ý lạc quán sát tâm chúng sanh. Phật tử! Nhờ mười diệu tuệ phương tiện này, Bồ-tát từ địa thứ sáu nhập địa thứ bảy.” Số thủ thú 數取趣: Tức là bổ-đặc-già-la (補特伽羅, pudgala). Bổ, có nghĩa là số.

Đặc-già, có nghĩa là thủ, tức là chấp thủ. La, có nghĩa là thú, tức là cõi sống. Bổ đặc già la có nghĩa là cá nhân làm chủ các hoạt động tâm lý cũng như thân thể, mà nhiều lần chấp thủ cái thân năm uẩn, do đó phải luân hồi mãi trong các cõi sống. Quảng đại là Bồ-đề, tức là giác, tuệ giác, trí tuệ. Tư lương phước chứng đắc đệ nhất tối thắng cực thanh tịnh nhẫn, an trú sâu xa, đoạn dứt bốn thứ tai hoạ: (1) Đoạn trừ những sự hữu gia hành, hữu công dụng ở trong vô tướng; (2) Đoạn trừ sự tinh cần suy xét ở các trú thanh tịnh cao hơn; (3) Đoạn trừ sự tinh cần suy xét ở tất cả việc lợi ích hữu tình mà có sự kham chịu lớn; (4) Đoạn trừ những tưởng hữu vi tế đang hiện hành; cho nên trú đây gọi là cực thanh tịnh. Lại Bồ-tát an trú sâu xa ở trú đây, sanh cực ái lạc, tức an trú ở trong dòng chảy của pháp môn, nhờ ân chư Như Lai giác ngộ, khích lệ, dẫn dắt, trao cho vô lượng trí môn, dẫn phát sự nghiệp thần thông. Nhờ ân chư Phật như vậy, dẫn phát vô lượng diệu trí phân thân, thành tựu mười tự tại²⁹⁴. Bồ-tát đạt được tư tại như vậy, từ đó trở đi luôn đạt tự tại, mọi sự tạo tác, thọ dụng đều được thắng lợi. Bồ-tát thọ sanh phần nhiều làm vua trời Sơ tĩnh lự. Sát-na đầu tiên đốn nhập vào trú này, toàn bộ phước trí, tất cả uy lực đã hơn gấp đôi các trú trước, sát-na thứ hai thì gấp đôi thêm nữa, đến mãn mười địa, nối tiếp tăng trưởng, nói không thể hết.²⁹⁵

11. Vô ngại giải trú: Là Bồ-tát ở địa thứ chín. Do trước đã an trú tịch tĩnh sâu xa, Bồ-tát vẫn không sanh mừng đủ, lại ưa thích tùy nhập nơi tánh thù thắng của tăng thượng trí. Bồ-tát này, ở trong các pháp, khởi gia hành trí, vì các chúng sanh mà tuyên thuyết về Nhất thiết chủng trí. Những sở tác của thuyết pháp đều biết như thật²⁹⁶, thành vị đại pháp sư không thể nghĩ bàn, đạt đến Tuệ vô ngại giải của Bồ-tát, do đây khéo tuyên thuyết chánh pháp, cho nên địa này gọi là Thiện tuệ địa. Bồ-tát thọ sanh phần nhiều làm vua trời Tĩnh lự thứ hai.²⁹⁷

12. Tối thượng thành mãn Bồ-tát trú: Là Bồ-tát ở địa thứ mười. Bồ-tát đã trú Vô ngại giải, tất cả hành tướng đã thanh tịnh biếp mãn, có thể làm Pháp vương thọ pháp quán đảnh, được vô số tam-ma-địa thù thắng như Ly cấu tam-ma-địa, v.v…, làm được những việc mà Nhất thiết trí trí²⁹⁸ làm được, được tất cả pháp toà, thân lượng và quyến thuộc tương xứng với Phật, được ánh sáng lớn chiếu khắp qua lại²⁹⁹, chứng đắc diệu trí làm Phật sự và làm lợi lạc hữu tình, có được vô lượng Đà-la-ni môn giải thoát, đại lực thần thông, cùng với tăng thượng đại niệm, đại trí. Tăng thượng dẫn phát những huấn từ được an lập với đại thần thông. Tăng thượng dẫn phát các thiện căn thanh tịnh, thọ sanh, uy lực, các sự thù thắng. Bồ-tát nhiều lần làm vua Đại Tự Tại ở cõi trời Sắc cứu cánh. Các Bồ-tát trú ở địa này, thì đạo Bồ-tát đều viên mãn, cụ bị đủ mọi tư lương Bồ-đề. Từ nơi đại pháp vân của Phật, Bồ-tát thọ nhận trận mưa pháp rộng lớn vi diệu bậc nhất. Lại nữa, Bồ-tát này tự như vầng mây lớn chưa hiện Đẳng giác Vô thượng Bồ-đề, hoặc hiện Đẳng giác Vô thượng Bồ-đề, mưa pháp rưới khắp, lắng dịu bụi trần, khiến lúa mạ thiện căn sanh trưởng, thành thục.³⁰⁰

Các công đức của sự đoạn, sự tu và sự chứng ở mỗi trú, không có nghĩa là các trú khác không có, nhưng dựa vào sự viên mãn công đức của mỗi trú mà kiến lập tên riêng biệt. Thắng giải hành trú thì hướng đến sự tu vô tướng, nhưng việc làm còn nhỏ hẹp, thiếu sót và bất định. Sáu trú sau đó³⁰¹ thì hoạch đắc sự tu vô tướng, nhưng việc làm thì rộng lớn, không thiếu sót và quyết định. Bốn trú sau đó³⁰² thì viên chứng thanh tịnh, lãnh thọ quả của sự tu, việc làm thì vô lượng. Ở Thắng giải hành trú, nơi Thập tín, tâm thứ sáu là Thí tâm (còn gọi là Bất thối tâm). Tín tâm sanh ra Bất thối tâm, bất thối thì không đoạn thiện căn. Nơi Thập trú, trú tâm thứ bảy là Bất thối trú, bất thối thì không hành Nhị thừa. Đến Cực hoan hỷ trú thì chứng đắc bất thối, vĩnh viễn không quên mất. Đến Vô công dụng vô tướng trú, thì tu hành bất thối, nhậm vận³⁰³ tiến tu, đều cầu chủng trí, rộng hành lợi lạc. Bởi vì Bồ-tát lưu giữ tùy miên hoặc, để trợ nguyện thọ sanh, nên không nói

‘đoạn tướng phiền não’.

Sanh của Bồ-tát lược có năm loại: 1. Trừ tai sanh: Do đại nguyện lực và tự tại lực, Bồ-tát làm con cá lớn để cứu những người đói khổ, làm vị đại lương dược để cứu các người bệnh khổ, làm vị đại địa chủ có mọi thiện xảo để khéo giảng hòa tranh đấu, làm vị đại quốc vương dập tắt mọi nỗi khổ bằng vương pháp, làm vị đại thiên thần đoạn dứt tà kiến và ác hành. Bồ-tát cũng làm lửa, làm nước, làm xe, làm thuyền, làm nhiều vật loại, để dứt trừ tai họa.

2. Tùy loại sanh: Do đại nguyện lực và tự tại lực, Bồ-tát sanh nơi vô số loài thuộc bàng sanh, thiên, long, dược xoa, a-tố-lạc, chúng hành ác nhưng mình không hành, chúng không hành thiện nhưng mình lại hành thiện, như vào quán rượu mà thiết lập lý trí, vào nhà chứa mà chỉ bày tội lỗi của dâm dục, vì họ mà thuyết giảng chánh pháp để trừ bỏ lỗi lầm kia.

3. Đại thế sanh: Bồ-tát từ bẩm tánh, khi sanh đã chiêu cảm thọ mạng, hình dáng, giòng họ, giàu sang, các quả dị thục đều thù thắng bậc nhất thế gian, có thể trừ bỏ các lỗi lầm khinh mạn của chúng sanh.

4. Tăng thượng sanh: Chư Bồ-tát từ Cực hoan hỷ trú thứ nhất đến Tối thượng thành mãn Bồ-tát trú thứ mười, thọ nhận quả báo mười vua: Chuyển luân vương, Thiệm bộ châu vương, Đại tự tại thiên vương, v.v…, tự tại hóa đạo, tùy xứ ứng sanh. 5. Tối hậu sanh: Bồ-tát ở trong sự sanh này là do tư lương Bồ-đề trong kiếp sống này đã viên mãn hoàn toàn; như Bồ-tát Từ Thị, sanh ra trong giòng họ Bà-la-môn, nơi nhà của vị đại quốc sư; như đức Phật Thích Ca sanh trong nhà đại quốc vương, dòng Sát-đế-lợi, có thể thị hiện Đẳng giác, làm các Phật sự.³⁰⁴

Lại còn dùng bốn tướng để nhiếp thọ hữu tình:

1. Nhiếp thọ nhanh khắp: Bồ-tát lúc ở địa vị Sơ phát tâm, nhiếp thọ tất cả hữu tình giới đều làm quyến thuộc, tùy năng lực và hành tác mà tạo lợi ích cho hữu tình.

2. Nhiếp thọ tăng thượng: Bồ-tát nếu làm gia chủ thì khuyên tu thiện pháp, nhận biết ân huệ, hiếu dưỡng mẹ cha, tùy thời cung cấp cho vợ con, không bức bách tôi tớ, nô bộc, lại có thể nhẫn chịu, tha thứ. Với những người bệnh thì dùng ái ngữ để an ủi, giống như người thân của mình, không có ý tưởng khinh chê. Nếu làm quốc vương, Bồ-tát không dùng hình phạt dao gậy mà dùng pháp lý để giáo hóa, dùng tài lợi để tạo lợi ích, dựa vào ruộng đất của nước mình để tự nuôi sống, không đi xâm đoạt nước khác. Xem chúng sanh như cha như con, nói lời thành thật, không dối trá, khuyên bỏ các ác, dạy tu các thiện.

3. Nhiếp thọ gìn giữ: Bồ-tát lãnh đạo đồ chúng bằng tâm bình đẳng, không thiên vị, không keo lẫn chánh pháp, không cầu danh lợi. Đem tâm vô nhiễm mà nhiếp hóa đồ chúng; nơi tự nghĩa lợi mà giảng dạy tu tập, chẳng phải gia hành tà vạy mà vùi dập đồ chúng.

4. Nhiếp thọ tùy thời: Các hữu tình, phẩm loại có thấp, vừa và cao, cho nên để đạt được thanh tịnh cần có thời gian dài, ngắn và sau cùng, Bồ-tát tùy chỗ ứng hợp cho sự thành thục mà thực hành nhiếp thọ.³⁰⁵ Mười ba trú này³⁰⁶ bao gồm trong bảy địa: 1. Chủng tánh địa; 2. Địa Thắng giải hành địa, và 3. Tịnh thắng ý lạc địa: ba địa này tức là ba trú đầu; 4. Hành chánh hành địa: tức là sáu trú tiếp theo; 5. Quyết định địa: tức là trú thứ mười, trú rơi vào ‘quyết định’ thứ ba³⁰⁷; 6. Quyết định hành địa: tức là trú thứ mười một; 7. Đáo cứu cánh địa: tức là trú thứ mười hai và mười ba, do trong cả hai, nhân và quả đều là cứu cánh.

Các Bồ-tát hành đã nói ở trên, tuy có vô lượng, nhưng không ngoài bốn loại: (1) Ba-la-mật-đa hành: là sáu độ, mười độ; (2) Bồ-đề phần hành: là tất cả diệu hành như ba mươi bảy pháp Bồ-đề phần, bốn niệm trú, bốn tầm tư, bố như thật trí; (3) Thần thông hành: là sáu thần thông; (4) Thành thục hữu tình hành: là vô lượng giới được điều phục³⁰⁸ và vô lượng giới phương tiện điều phục.

trú; 10. Vô gia hành, vô công dụng vô tướng trú; 11. Vô ngại giải trú; 12. Tối thượng thành mãn bồ tát trú; Ở trên đã nói về xứ được học, pháp được học và biết tu học, tất cả đều là Bồ-tát hành. Nhiệt tâm dũng mãnh, y theo những điều nói trên mà tu học, nhưng không thấy có tướng của tu hành, đó gọi là hành.

Pháp được hành ấy, vì sao gọi là thâm?

Người phái Thắng Không nói: Diệu lý sâu xa, không thể nghĩ bàn, hàng Nhị thừa không thể hiểu, kẻ phàm phu không thể lường, cho nên gọi là thâm.

Người phái Như Ứng nói: Trí cảnh chân đế³⁰⁹ thì siêu việt con đường ngôn ngữ và tư duy, không thể dùng ví dụ để hiểu, vi diệu khó biết. Bồ-tát có đủ ba Vô thượng³¹⁰, tương ưng bảy đại tánh³¹¹, thể nghiệp [của Bồ-tát được] lợi lạc bằng tất cả thù thắng³¹², biển lớn bạch pháp, suối ao diệu bảo, ngoài đại Bồ-đề thì không có quả nào tương xứng làm chủ tể của pháp giới³¹³. Thế nên, pháp tu học đều gọi là ‘thâm’, phải siêng năng hướng đến mà tu chứng. Hoặc là tất cả các hành của Bồ-tát, hoặc là chân như, thật tướng khó có thể viên chứng; hoặc là trí tuệ quán chiếu rất khó đạt được, hoặc là văn tự giảng giải khó có thể tỏ ngộ, hoặc là vạn hạnh quyến thuộc khó có thể thành tựu, hoặc là cảnh giới có và không khó có thể thông đạt, cho nên lấy tuệ làm đầu cho tự tánh và tư lượng của các ba-la-mật-đa còn lại, vì vậy gọi là ‘thâm’.

Vì sao gọi là thời?

Người phái Thắng Không nói: Y theo thế tục thì Bồ-tát phải ‘tín học tu chứng, cầu chiếu đạt không.’ Y theo thắng nghĩa thì Bồ-tát phải ‘ngộ pháp thể không, tu hành Bát-nhã.’ Cảnh sự và tâm thức cuối cùng³¹⁴, gọi chung là thời.

Người phái Như Ứng nói: Vô thượng Bồ-đề thì rộng lớn sâu xa, chẳng phải dồn chứa ít nhân tố mà có thể chứng đắc. Trong mười hai trú nói ở trên, nếu tính toán thời phần là một ngày đêm, v.v…, thì mỗi một trú phải trải qua nhiều câu chi trăm ngàn đại kiếp, hoặc vượt quá con số ấy mới chứng mới mãn. Nếu lấy cái lượng là đại kiếp vượt qua tất cả toán số, thì phải trải qua ba vô số đại kiếp mới chứng mới mãn. Trải qua vô số đại kiếp thứ nhất, trong một hành mà tu một hành, chứng Cực hỷ trú, hằng thường dũng mãnh tinh tiến mà những trú trước không có. Trải qua vô số đại kiếp thứ hai, trong một hành mà tu tất cả hành, vượt qua Cực hoan hỷ trú, cho đến Hữu công dụng vô tướng trú, chứng Vô công dụng vô tướng trú, vì đã được ý lạc tịnh, quyết định dũng mãnh tinh tiến. Sau cùng, trải qua vô số đại kiếp thứ ba, trong tất cả hành mà tu tất cả hành, vượt qua Vô công dụng vô tướng trú và Vô ngại giải trú, chứng Như Lai trú.³¹⁵

‘Hằng thường dũng mãnh tinh tiến mà những trú trước không có’: là sự dũng mãnh tinh tiến bậc thượng, như [tinh tiến tỉnh giác trong] cái kiểng chân, tréo chân, v.v…, hoặc có thể chuyển rất nhiều trung kiếp, hoặc có trường hợp chuyển nhiều đại kiếp, nhưng chắc chắn không có trường hợp chuyển vô số đại kiếp. Nên biết, ‘nhân vị’ quyết định sự trải qua ba vô số đại kiếp tu hành viên mãn mới chứng Bồ-đề, vì [tu hành] năm loại ‘bỉ ngạn’ đều có thể ‘đáo’. Ở đây, ý nói, ‘tu năm Bát-nhã³¹⁶, ba kiếp phần vị’, hoặc là tùy tự tâm biến tác phần hạn, cảnh sự và tâm thức cuối cùng, gọi chung là thời.

Khi thông đạt tánh Không, thì chỉ có chánh trí³¹⁷ chứng ngộ. Đã ở ‘tu học vị’³¹⁸ thì thông nhiếp những quả vị khác. Để đạt được hàng [Bồ-tát bản tánh] lợi căn và Độc giác [trung căn] hãy còn phải trải qua trăm kiếp nơi nhân vị, huống nữa là cầu làm Phật mà không trải nhiều kiếp nơi nhân vị?

Kinh văn: Chiếu kiến ngũ uẩn đẳng giai không,

Tán:

Ở đây hiển thị: do ‘tu hành Bát-nhã sâu xa’ mà đắc chánh tuệ nhãn³¹⁹ . Thông đạt tánh Không, gọi là chiếu, nghĩa là sắc, thọ, tưởng, hành, thức, các pháp hữu vi, đều có ba đời (: quá khứ, hiện tại, vị lai), nội ngoại, thô tế, hơn kém, gần xa. Tích tụ, gọi là uẩn. Có năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Đẳng, là vân vân, như nói ‘các pháp: thủ [uẩn], xứ, vân vân’ Người phái Thắng Không nói: Trước đã phá chấp ‘năng quán’, để hiển bày ‘năng quán là Không’. Nay ở đây là phá chấp ‘sở quán’, để làm rõ ‘sở quán là Không.’ Nếu bị si che lấp, mê mờ lý ‘thắng nghĩa’³²⁰, thì đối với ‘uẩn, xứ, giới’, vọng chấp là thật có; như người ở trong mộng thấy cảnh hiện tiền. Nếu biết rõ về lý ‘thắng nghĩa đế’ thì không sanh chấp trước; như khi tỉnh mộng, hiểu cảnh là chẳng có. Thế nên, tu hành Bát-nhã là soi chiếu tánh Không.

Người phái Như Ứng nói: Tuy tu tất cả [pháp môn] nhưng đều là hành Bát-nhã. Chứng chân bỏ vọng, do tuệ chiếu ‘Không’.

Đứng về mặt học thuyết [Duy thức] mà nói, ‘Không’ là ba vô tánh³²¹: (1) Kế sở chấp tánh: Bản thể chẳng có, tướng vô tự tánh, vì vậy gọi là Không; (2) Y tha khởi tánh: sắc như chùm bọt nổi, thọ như bong bong nước, tưởng giống như quáng nắng, hành như thân cây chuối, thức là pháp huyễn hóa³²², không như cái được chấp, không có tánh tự nhiên sanh, cho nên cũng gọi là Không. (3) Viên thành thật tánh: nhờ quán ‘sở chấp’ là không vô³²³, mới chứng [thật tánh của Không], cho nên gọi là ‘chân tánh không như sở chấp kia’. Thắng nghĩa vô tánh cũng được gọi là Không. Dựa theo sự thật, ba tự tánh³²⁴ là chẳng phải ‘Không’, chẳng phải ‘bất Không’. Vì để đối phá sự chấp ‘có’ mà ngầm nói là Không, chẳng phải hai tánh sau³²⁵ đều ‘không có’ mà gọi là Không³²⁶. Nói ‘Tất cả đều Không’, là mật ý của Phật. Đối với ‘có và không’, nói chung là Không. Như đức Thế Tôn dạy:

Vô tự tánh: tướng, sanh, thắng nghĩa Như vậy Ta đều đã nói rõ Nếu không biết mật ý của Phật Mất chánh đạo, không đi đến đâu.³²⁷

Lại nữa, ‘Không’ ấy là lý tánh của chân như: chẳng phải Không, chẳng phải có³²⁸. Nhân nơi Không mà các pháp được hiển bày³²⁹. Phủ định sự chấp có, thế nên [năm uẩn] là ‘giả danh Không’³³⁰. Hàng ngu phu bất tri chấp năm uẩn là chắc thật, rời tánh ‘chân hữu’³³¹, khởi sự phân biệt tán động. Sự phá chấp ở đây là để quay về bản thể, tức là chân như. Sự mà lìa lý thì không có biệt thể tánh, vì vậy mà trong kinh có ghi: “Tất cả hữu tình đều là Như Lai tạng,”³³² “Tất cả pháp mà đồng đẳng, tức là chân như”, là nói hữu tướng sự tức là vô tướng không³³³, làm cho các hữu tình đoạn dứt các tướng phược³³⁴.

Nhãn có năm loại: (1) Nhục nhãn: là tịnh sắc do [bốn] đại tạo, chẳng do định sanh ra. (2) Thiên nhãn: là tịnh sắc do [bốn] đại tạo, do định mà sanh khởi. (3) Tuệ nhãn: là trí chiếu lý Không. (4) Pháp nhãn: là hữu tuệ thông đạt giáo pháp. (5) Phật nhãn: là có được bốn nhãn ở trên và tuệ giác viên mãn, được gọi là

Phật.

Ở nơi nhân vị, tuệ nhãn thông đạt lý Không, xét thấy rõ ràng, nên gọi là chiếu kiến. Nhưng tánh Không ấy, ở Tư lương vị, sự lắng nghe và tư duy, phần nhiều chỉ là tín giải; ở Gia hành vị mới thuần là tu quán. Tuy đều gọi là chiếu, vẫn còn vướng tướng, nên chưa chứng chân. Trú ở mười địa, khởi vô lậu quán, thông đạt chân lý, mới thật chiếu Không. Đến Như Lai vị, chiếu kiến mới viên mãn: biết ly ngôn cảnh³³⁵, giả danh là Không.

Tuy Không ấy là nói chung cho ngã không và pháp không, nhưng Tâm kinh dạy cho tôn giả Xá-lợi tử, nên chỉ nói về pháp không, vì tôn giả Xá-lợi tử không còn ngã chấp. Lại nữa, ngã chấp y theo pháp chấp mà sanh; chỉ cần quán pháp không, thì ngã chấp theo đó cũng Không.

Không được nói ở đây, tuy bản thể không khác, nhưng theo sự tướng mà nói thì cũng có sai biệt. Như trong kinh Đại Bát-nhã có nói mười sáu không: nội không, ngoại không, nội ngoại không, đại không, không không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, vô tán không, bản tánh không, tướng không, nhất thiết pháp không, vô tánh không, vô tánh tự tánh không. Hoặc có mười bảy không, thêm vô sở đắc không.³³⁶ Hoặc nói là mười tám không, thêm ‘tự tánh không’.³³⁷ Hoặc có mười chín không, [là mười sáu không] thêm ‘sở duyên không’, ‘tăng thượng không đẳng’ và ‘vô không đẳng’.³³⁸ Hoặc nói hai mươi không, là trong mười tám không, tách ‘vô tán không’ thành là ‘tán không’ và ‘vô biến dị không’, tách ‘tướng không’ thành là ‘tự tướng không’ và ‘cộng tướng không’.³³⁹

Lược thích ý nghĩa những cái Không này bằng kệ tụng:

Năng thực và sở thực (không)

Chúng dựa thân, trú xứ Thấy được đây, như lý Cầu được hai tịnh không Vì thường lợi hữu tình

Vì không bỏ sanh tử

Vì thiện, vô cùng tận Nên quán đây là không Vì chủng tánh thanh tịnh Vì được các tướng tốt Vì tịnh các Phật pháp Nên Bồ tát quán không. Bổ đặc già la, pháp Thật tánh đều chẳng có Vô tánh này có tánh Nên biệt lập hai không.³⁴⁰ Kinh văn: Độ nhất thiết khổ ách.

Tán:

Người phái Thắng Không nói: Trên đây là lược nói về phá hai chấp, bày hai không, vượt qua các khổ. Đã chiếu tánh Không, lìa các phân biệt, như con nhộng ra khỏi cái kén, vĩnh viễn rời trói buộc, liền vượt qua mọi khổ ách, mau chứng Niết-bàn. Theo thắng nghĩa thì không có độ, không có đắc, nhưng theo Thế tục thì có độ, có đắc.

Người phái Như Ứng nói: ‘Chiếu tánh Không thì có thể vượt qua sanh tử’, qua đó nói lên sự lợi ích của pháp tu của người đi trước, đây là sự luyện mài tâm chí thứ ba.

thực là tướng phần của ý thức, là xúc trong 12 duyên sinh; chúng không có thật thể, như huyễn, như hóa. Bồ tát dựa vào đó mà kiến lập nội không và ngoại không. Căn thân, là chánh báo của chúng sanh. Căn thân ấy là không, vì vô ngã và vô ngã sở, vì không thật có pháp trong ngoài (12 nhập). Khí thế gian, tức vũ trụ thế giới, là y báo của chúng sanh. Thế giới chúng sanh cư trú, là từ tướng phần của A lại da biến hiện, luôn từ duyên sinh, tứ đại hợp thành, không có thật tại có thể thủ đắc, nên nói là đại không.Thắng nghĩa, là thật tướng của các pháp, là Tâm siêu việt, là chân như, là pháp tánh tách rời ngôn ngữ của các pháp, siêu việt lĩnh vực tầm tư. Sự xuất thế của Phật là để nói Thắng nghĩa ấy, làm cho có người cũng chứng ngộ Thắng nghĩa ấy. Thắng nghĩa không, còn gọi là đệ nhất nghĩa không. Luận Đại trí độ giải thích: “Hữu vi pháp là pháp do nhân duyên hòa hợp sanh, đó là năm uẩn, mười hai nhập, mười tám giới... Vô vi pháp là không nhân duyên, thường chẳng sanh chẳng diệt như hư không. Hữu vi pháp do hai nhân duyên nên không: 1. Là không ta, không của ta và không tướng thường, không biến dị, không thể có được nên không. 2. Hữu vi pháp, tướng hữu vi pháp không, chẳng sanh chẳng diệt, không có gì.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch) Tướng tốt của bậc Đại sĩ, là 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp của Phật. Bổ đặc già la (補特伽羅, pudgala), là biệt danh của ngã, chỉ cho cá nhân hay nhân. Hai không: 1. Vô tánh không; 2. Vô tánh tự tánh không. Hai không này lập ra để hiển thị trung đạo. Với người nhận ngã, pháp là thật có, tức với người nhìn riêng biến kế chấp tánh cho là tự tánh, rơi vào chấp thường hằng; người này mãi hoài trôi lăn trong sanh tự luân hồi. Vì hạng người này mà nói vô tánh không. Không là ngã không và pháp không. Với người nhìn riêng y tha khởi và viên thành thật cho là tự tánh, mà tăng thêm biến kế chấp, người này không khéo rơi vào chấp không có tự tánh gì cả, nghĩa là rơi vào chấp đoạn diệt. Vì hạng người này mà nói vô tánh tự tánh không. 3. Sự luyện mài tâm chí thứ ba: Quán chuyển y³⁴¹ thì thâm diệu và khó chứng, nếu sanh tâm thoái khuất thì phải mài luyện tâm: “Hữu tình ở thế gian, thực hành bố thí thô kém, khi mạng chung còn chiêu cảm được thắng quả, huống nữa là ta nay tu điều thiện vi diệu, không còn chướng ngại, thì tại sao ta lại không vượt qua mọi khổ, không chứng được chuyển y ở đương lai? Như Bồ-tát kia đã thực hành tuệ mà vượt mọi khổ ách, từ bỏ y chỉ thô trọng, có được y chỉ không thô trọng, ta đây cũng có thể làm như thế, tự khích lệ để tiến tu, đừng tự khinh thị mình mà lùi bước và khuất phục.”

Độ: là vượt qua, thoát khỏi.

Khổ: là hữu tình và y xứ trong ba cõi, là nghiệp được sanh và phiền não được khởi. Theo thực tế của lý, pháp hữu lậu không thể không là khổ³⁴².

Khổ có ba loại: (1) Các pháp hữu lậu đều có tánh chất dời đổi, bức bách, bất an, gọi là hành khổ; (2) Các dục lạc thế gian đều đưa đến hoại tận, duyên hợp rồi tan, kéo theo sự lo rầu, gọi là hoại khổ; (3) Bản chất của khổ là sự bức bách, còn thêm thống khổ, khó thể chịu đựng, gọi là khổ khổ. Ở đây, khổ đi với ách, mang nghĩa khốn khổ, tai nạn.

Hoặc có tám loại khổ: (1) Trú thai và xuất thai đều chịu bức bách, gốc rễ của các khổ, gọi là sanh khổ; (2) Hủy hoại theo thời gian, gọi là lão khổ; (3) Đại chủng suy biến, gọi là bệnh khổ; (4) Thọ mạng kết thúc, gọi là tử khổ; (5) Không yêu thích mà ở trước mắt, gọi là oán tắng hội khổ; (6) Yêu thích mà lại chia ly, gọi là ái biệt ly khổ; (7) Mong cầu lại không toại ý, gọi là cầu bất đắc khổ; (8) Các hành hữu lậu, gọi là ‘Tóm lại, năm thủ uẩn là khổ’³⁴³.

Ách: Là tám nạn xứ³⁴⁴ và những sự sợ hãi, bất an như tiểu tam tai³⁴⁵ , v.v…

Do chưa chiếu Không, bị trói buộc nơi cảnh tướng nên tâm khởi lên sự phân biệt, phát sanh phiền não, thọ nghiệp khổ sanh trong năm cõi. Khi thấy (: kiến) ba loại vô tánh là Không, hoặc là chiếu các uẩn tức là chân như, Không, thì sự phân biệt không sanh, quả ác theo đó mà diệt, vì vậy mọi khổ ách đều có thể vượt thoát. Như có kệ tụng:

Tướng phược trói chúng sanh Cũng do thô trọng phược Khéo song tu chỉ quán Mới cùng được giải thoát.³⁴⁶

Theo thực tế của lý, chiếu Không cũng vượt qua hoặc, nghiệp. Vì thể [hoặc và nghiệp] thì rộng lớn, cón quả [khổ] thì hiện rõ, nên chỉ nói về khổ.