Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh U Tán

1. Tuệ tùy giác, thông đạt một cách chân thật đối với các pháp sở tri: là

ở nơi pháp tánh vô ngã ly ngôn, hoặc ở nơi chân đế mà muốn hiểu biết, đang hiểu biết, hay sẽ hiểu biết, tịch tĩnh tối thắng, hiện tiền sáng rõ, không phân biệt, lìa các hý luận. Nơi tất cả pháp, ngộ tánh bình đẳng, nhập tướng chung rộng lớn. Thông đạt rốt ráo tất cả ngằn mé sở tri, xa lìa hai biên tăng ích và tổn giảm, thuận nhập trung đạo.

2. Tuệ quyết định thiện xảo đối với năm minh xứ và ba tụ: là thiện xảo

quyết định ở nơi năm minh xứ, như đã nói ở trước; thiện xảo quyết định ở trong ba tụ, tức là ở nơi tụ pháp năng dẫn nghĩa lợi, tụ pháp năng dẫn chẳng phải nghĩa lợi, tụ pháp năng dẫn chẳng phải nghĩa lợi chẳng phải chẳng nghĩa lợi, đều như thật biết. Nơi tám xứ ấy, khéo léo nhiếp thọ, có thể mau chóng viên mãn tư lương diệu trí rộng lớn vô thượng, mau chóng chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

3. Tuệ nhiêu ích hữu tình: là tuệ đưa đến nghĩa lợi cho tất cả hữu tình; có mười một loại, nên biết như trước²⁰⁸.²⁰⁹ (9) Tiếp theo là Tu bốn Nhiếp sự:

1. Bố thí: Như đã nói ở trên. 2. Ái ngữ: là thường nói những lời vui vẻ đẹp lòng, lời chân thật, lời như pháp, lời dẫn nhiếp nghĩa.

Nhất thiết ái ngữ, lược có ba loại: (1) Lời nói thiết lập an ủi: thường đối với hữu tình rời xa cau có, nói lời dịu dàng, vẻ mặt thư thái, nhìn thẳng mĩm cười, trước là có lời hỏi thăm, sau tùy nghi mà an ủi. (2) Lời nói thiết lập vui mừng: Bồ-tát thấy hữu tình đang có vợ con đầm ấm, tiền của đầy đủ mà không tự biết, thì chỉ cho họ tự vui mừng, hoặc dạy cho họ biết về tín, giới, đa văn, thí xả và trí tuệ²¹⁰ để họ thêm vui mừng. (3) Lời nói thiết lập thắng ích: Bồ-tát tuyên thuyết tất cả chủng đức viên mãn bằng lời nói tương ưng pháp giáo, khiến lợi ích an lạc cho tất cả hữu tình.

Đối với kẻ oán thù, luôn khởi ý thanh tịnh; đối với người cực si, thệ đoạn trừ nghi hoặc; đối với người lừa dối, ác hành với bậc tôn trưởng chân phước điền đều không có tâm giận trách; đó là Bồ-tát tu tập ‘ái ngữ nan hành’.

Đối với người muốn trừ chướng cái, hướng đến điều thiện, Bồ-tát vì họ mà thuyết giảng về pháp cần phải làm trước hết²¹¹; đối với người đã rời xa chướng cái, tâm đã khéo điều phục thì thuyết giảng về pháp Tứ thánh đế; đối với người nhiều phóng dật thì khuyên bảo xuất ly phóng dật; đối với người có nghi hoặc nơi giáo pháp thì thuyết giảng về chánh pháp, luận nghĩa để quyết trạch.

Bồ-tát nương theo bốn tịnh ngữ mà khởi tám Thánh ngữ. Bốn tịnh ngữ là rời xa lời hư vọng, lời ly gián, lời thô ác và lời thêu dệt. Tám Thánh ngữ là thấy nói thấy, nghe nói nghe, hiểu nói hiểu, biết nói biết, không thấy nói không thấy, không nghe nói không nghe, không hiểu nói không hiểu, không biết nói không biết²¹² 213.

3. Lợi hành: Chư Bồ-tát do nương tất cả phẩm ái ngữ sai biệt, tùy chỗ thích hợp hướng đến nghĩa lợi hành, nhiêu ích hữu tình. Như vậy trong việc lợi hành, an trú tâm bi, tâm không ái nhiễm, khuyên dẫn, điều phục, kiến lập an xứ. Chư Bồ-tát vì các hữu tình dùng ái ngữ để khai thị chỉ bày chánh lý, tùy chỗ thích hợp nơi sở học, pháp tùy pháp hành mà ứng dụng nghĩa lợi hành.

Lợi hành lược có ba môn: (1) Lợi hành khuyên bảo lợi ích ở hiện pháp: Bồ-tát khuyên bảo người dồn chứa đức nghiệp theo chánh pháp, giữ gìn tiền của và tăng trưởng địa vị, nhờ đó có được tiếng tốt rộng khắp và yên vui ở hiện pháp. (2) Lợi hành khuyên bảo lợi ích ở hậu pháp: Bồ-tát khuyên bảo người buông xả tiền của và địa vị, thanh tịnh xuất gia, thọ hạnh khất cầu để nuôi sống thân mạng, nhờ đó có được sự an lạc ở hậu pháp, nhưng không chắc có được yên vui ở hiện pháp.

(3) Lợi hành khyên bảo lợi ích ở hiện pháp và hậu pháp: Bồ-tát khuyên bảo

người tại gia, hoặc người xuất gia tu hành theo thứ lớp, hướng đến ly dục, nhờ đó mà ở hiện pháp thân được khinh an, tâm được khinh an, an trú nơi an lạc; nhờ đó mà ở hậu pháp hoặc sanh về cõi Tịnh thiên, hoặc Bát Niết-bàn nơi cõi Vô dư y

Niết-bàn.

Người thân gần bạn xấu, người chưa trồng thiện căn, người dính mắc vào của cải và địa vị, người buông lung hết mực, ngoại đạo chấp chặt nơi tà kiến, người hay chê bai, người thường khởi tám triền²¹⁴ hay mười nghiệp ác, đối với tất cả những người đó, Bồ-tát đều có thể khai mở cho hiểu, khởi tâm đại bi. Bồ-tát dù chịu khổ lớn, nhưng tâm không bao giờ mệt mỏi, càng sanh hoan hỷ. Bồ-tát tuy ở trong cảnh giàu có, địa vị cao sang, nhưng tự khiêm tốn như kẻ hầu hạ, như người giúp việc, như người con hiếu, con của chiên đồ la, v.v… không nhiễm ô, không lừa dối, chân thật thương xót, tâm từ bi ấy vĩnh viễn không thối chuyển.²¹⁵

4. Đồng sự: Bồ-tát nếu ở nơi nghĩa đây, ở nơi thiện căn đây, khuyên bảo người thọ học, thì ở nơi nghĩa ấy, ở nơi thiện căn ấy, tự mình cũng thọ học, hoặc bằng, hoặc hơn. Như vậy Bồ-tát cùng người đồng sự nên gọi là đồng sự của Bồ-tát.

Hữu tình được giáo hóa, biết Bồ-tát đây cũng tu đồng sự, liền tự mình thọ học, thiện căn kiên cố, chắc chắn không có thối chuyển. Vì sao? Người ấy suy nghĩ:

“Bồ-tát khuyên ta thọ học như thế, nhất định muốn làm lợi ích an lạc cho ta.” Do Bồ-tát dạy trao cho người, tức cũng tự mình thực hành. Nếu không thực hành sẽ không thể vì người làm lợi ích an lạc, Bồ-tát như vậy không phải đồng sự khuyên bảo hữu tình. Có người sẽ hỏi: “Ông tự chẳng thể thọ học thiện pháp, sao lại lấy thiện pháp ân cần khuyên bảo, giáo thọ, giáo huấn cho người khác? Ông nên từ kẻ khác mà ân cần thưa hỏi để tiếp nhận sự giáo thọ, giáo huấn.” ²¹⁶ (10) Tiếp theo là Cúng dường Tam bảo:

1. Cúng dường thiết-lợi-la (xá-lợi) và chế-đa (tháp): Đối trước xá lợi và

tháp của đức Phật hiện tiền, chính mình đích thân cúng dường.

2. Cúng dường không hiện tiền: Đối với chư Phật hoặc tháp của chư Phật ở mười phương ba đời, nghĩ tưởng về chư Phật, thi thiết cúng dường.

3. Cúng dường hiện tiền, không hiện tiền: Khi hiện đối trước Như Lai và tháp của Như Lai, suy nghĩ như vầy: “Hoặc pháp tánh của một Như Lai, tức là pháp tánh của tất cả Như Lai quá khứ, vị lai, hiện tại. Hoặc pháp tánh của một tháp của Như Lai, tức là pháp tánh của tất cả tháp của Như Lai trong mười phương tất cả thế giới không ngằn không mé. Cho nên nay tôi hiện cúng Như Lai, tức là cúng dường ba đời tất cả Như Lai. Nay tôi hiện cúng tháp, tức là cúng dường tháp mười phương tất cả thế giới không ngằn, không mé, hoặc đền, hoặc đài, hoặc tháp cũ, hoặc tháp mới.” Đây gọi là Bồ-tát cúng dường hiện tiền, không hiện tiền tất cả Như Lai và tháp của Như Lai.

Nếu sau khi Phật diệt độ, tạo một hoặc nhiều tháp Phật mà cúng dường sẽ được vô lượng quả đại phước đức, thọ nhận phước của bậc Đại phạm, vô số đại kiếp không đọa nơi cõi ác. Cũng viên mãn tư lương của đạo quả Bồ-đề vô thượng.

4. Tự mình thiết lễ cúng dường: Ở những chỗ như vậy, chỉ tự cúng dường.

5. Dạy người thiết lễ cúng dường: Hoặc khởi tâm bi, dùng tái vật hay sức lực mà bố thí cho các người nghèo khổ, nguyện cho họ được yên vui, dạy cho họ cúng dường.

6. Mình và người cùng cúng dường: Tự mình đã biết hiến cúng, thì cũng khuyên người biết hiến cúng. 7. Thành kính cúng dường tài bảo: Đem hoa, hương, v.v… chắp tay, thành kính lễ bái, dâng cúng, cho đến dùng các thứ châu báu, v.v… mà thành kính hiến cúng.

8. Cúng dường rộng lớn: Là dùng tài sản thành kính cúng dường trong thời gian lâu dài, hoặc cúng vật dụng nhiều, hoặc cúng vật dụng thượng diệu, hoặc hiện tiền, hoặc không hiện tiền, hoặc tự mình làm, hoặc dạy người làm, hoặc tâm thanh tịnh thắng giải mạnh mẽ hiện tiền cúng dường, dùng các chủng thiện căn như vậy hồi hướng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

9. Cúng dường vô nhiễm: Không đem tâm khinh mạn, giả dối, phóng dật, giải đãi, các vật bất tịnh, v.v… để cúng dường. Lại chư Bồ-tát lúc dùng tài bảo rộng lớn, không nhiễm cung kính cúng dường Như Lai và tháp như vậy, tài bảo thu được hoặc do năng lực tự tay mình tích chứa, hoặc do từ người mà cầu, hoặc có được đầy đủ tài bảo tự tại, năng làm vô lượng việc cúng dường như vậy. Phát nguyện tưởng hóa thành trăm ngàn thân, cung kính lễ bái; mỗi một hóa thân xuất ra trăm ngàn tay, cầm rải hoa hương, xuất ra trăm ngàn âm thanh, ca ngợi thật đức, lại còn xuất ra trăm ngàn đồ dùng trang nghiêm vi diệu để cúng dường, đều sinh tùy hỷ. Tuy ít dụng công, nhưng hưng khởi vô biên sự cúng dường rộng lớn, phải khởi tâm thiện, tâm hoan hỷ, tinh cần tu học.

10. Cúng dường chánh hành: Bồ-tát ở trong chốc lát, cho đến một ít thời gian, tu bốn tâm vô lượng, tu nhẫn trí tín giải đối với chân như, pháp tánh ly ngôn, khởi tâm trú ‘vô phân biệt, vô tướng’. Bồ-tát thủ hộ luật nghi giới đã thọ, tinh cần tu học pháp Xa-ma-tha, pháp Tỳ-bát-xá-na, pháp Bồ-đề phần; chánh cần tu học tất cả Ba-la-mật-đa và các nhiếp sự. Cúng dường như vậy là tối bậc nhất, tối thượng, tối thắng, tối diệu không gì vượt hơn. Cúng dường như vậy vượt quá việc dùng tất cả chủng đầy đủ cúng dường ở phần trước trăm lần, ngàn lần, cho đến gấp ô-ba-ni- sát-đàm lần.

Khi tu cúng dường, nên nghĩ: Như Lai là bậc đại phước điền, đủ ân đức lớn, là bậc tôn quý tột cùng khó gặp được trong giới hữu tình. Đối với Pháp và Tăng, cúng dường và tư niệm thì tùy chỗ thích hợp cũng như vậy, sẽ đạt được đại quả, nói không thể tận.²¹⁷

(11) Tiếp theo là Thân cận thiện hữu:

An trú giới không thiếu sót, đa văn, tu chứng, bi mẫn, vô úy, kham nhẫn, không mệt mỏi, ngôn từ biện biệt rõ ràng, là đặc tướng của thiện hữu. Mong muốn làm lợi lạc, chánh tri mọi việc, có lực dụng khéo quyền biến, nhiêu ích không bỏ, đại bi bình đẳng, gọi là thiện hữu. Việc làm không hư dối, oai nghi viên mãn, ngôn hành đôn hậu nghiêm túc, không kiêu mạn, không ganh ghét, tùy thuận xả thí, đó gọi là thiện hữu đáng tin tưởng, có thể nương tựa. Can gián, khiến nhớ nghĩ, truyền dạy, khuyên bảo, thuyết pháp, đó gọi là thiện hữu. Luôn yêu kính, cung cấp hầu hạ thiện hữu khi có bệnh hay khi không bệnh; thăm hỏi, nghinh lễ, tu nghiệp hòa thuận; cung ứng bốn sự đồ dùng không thiếu; đúng thời đến đi, cung kính phụng sự, thưa hỏi nghe nhận, gọi là thân cận thiện hữu.²¹⁸

(12) Tiếp theo là Tu Vô lượng:

Bồ-tát lược có ba loại tu bốn vô lượng từ, bi, hỷ, xả? (1) Hữu tình duyên vô lượng; (2) Pháp duyên vô lượng; (3) Vô duyên vô lượng. Bồ-tát y cứ nơi ba tụ này mà thiết lập tất cả hữu tình. Pháp giới hữu tình gồm có ba loại: (1) Không khổ không vui; (2) Có khổ; (3) Có vui.

1. Đối với hữu tình muốn cầu vui, Bồ-tát phát khởi ý lạc tăng thượng ‘cho vui’, duyên khắp mười phương, an trú thắng giải không điên đảo về hữu tình, tu tâm câu hữu với từ; đây gọi là Hữu tình duyên từ. Hoặc Bồ-tát trú tăng thượng ý lạc ‘duy pháp tưởng’, chánh quán ‘duy pháp’, giả thuyết ‘hữu tình’, tu tâm câu hữu với từ; đây gọi là Pháp duyên từ. Hoặc Bồ-tát ở nơi pháp, xa lìa phân biệt, tu tâm câu hữu với từ; đây gọi là Vô duyên từ. Như ba loại sai biệt từ là hữu tình duyên từ, pháp duyên từ, vô duyên từ, thì bi, hỷ, xả nên biết cũng vậy.

2. Đối với người có khổ, Bồ-tát phát khởi ý lạc tăng thượng ‘trừ khổ’, duyên khắp mười phương, tu tâm câu hữu với bi; đây gọi là bi.

3. Đối với người có vui, Bồ-tát phát khởi ý lạc tăng thượng ‘tùy hỷ’, duyên khắp mười phương, tu tâm câu hữu với hỷ; đây gọi là hỷ.

4. Đối với hữu tình không khổ không vui, có khổ, có vui, Bồ-tát tùy theo

thứ lớp mà phát khởi ý lạc tăng thượng ‘xa lìa si, sân, tham’, duyên khắp mười phương, tu tâm câu hữu với xả; đây gọi là xả.

Trong đây, vô lượng từ, bi, hỷ, xả nếu là hữu tình duyên, thì sắc thái đây chung với ngoại đạo; nếu là pháp duyên, thì sắc thái đây chung với Thanh văn, Độc giác, không cùng chung với ngoại đạo; nếu là vô duyên, thì sắc thái đây chỉ có Bồ-tát. Ba thứ vô lượng từ, bi, hỷ của Bồ-tát, nên biết nhiếp vào ý lạc an lạc. Một thứ vô lượng xả của Bồ-tát, nên biết nhiếp vào ý lạc lợi ích. Tất cả vô lượng của

Bồ-tát như vậy gọi là ai mẫn.²¹⁹

(13) Tiếp theo là Tu tàm quý:

Bồ-tát đối với tội hiện hành có thể nhận biết rằng, “Ta làm điều phi pháp”, trong lòng sanh hổ thẹn, đây gọi là tàm, tức nơi nội tâm có sự nhận biết đúng đắn. Đối với người vừa kính vừa sợ, bên ngoài sanh hổ thẹn, đây gọi là quý. Bồ-tát vốn có bản tánh hổ thẹn mạnh mẽ như vậy, huống chi lại thêm tu tập. Đây gọi là tự tánh tàm quý của Bồ-tát.

Có bốn y xứ tàm quý của Bồ-tát: (1) Bồ-tát đối với việc nên làm mà không tùy thuận, không kiến lập, nên sanh hổ thẹn; (2) Bồ-tát đối với việc không nên làm, lại tùy thuận kiến lập, nên sanh hổ thẹn; (3) Bồ-tát tự mình đã làm các việc ác, nên sanh hổ thẹn; (4) Bồ-tát tự mình sanh khởi các ác tác, có y xứ để theo đuổi²²⁰ , không xả bỏ, nên sanh hổ thẹn.

Nên xét lại thân mình, hổ thẹn với phi pháp, tuân theo Hiền Thánh, quý trọng pháp thiện, tu khởi ở tàm. Ngoài xét lẽ đời, hổ thẹn với tiếng xấu, khinh bỏ điều hung dữ, kiêng sợ pháp ác, tu khởi ở quý.

(14) Tiếp theo là Tu kiên lực trì:

Tánh chất của nó là ngăn chặn và chế ngự tâm nhiễm ô, hành tự tại mà không thuận theo phiền não, kham nhẫn được các khổ. Dù hiện tại có nhiều thứ sợ hãi mạnh mẽ, nhưng luôn gia hành chính xác, không lay động, nên thành tựu tánh

221 kiên lực trì.

(15) Tiếp theo là Tu quán thế gian: Quán thế gian có: mạng trược, hữu tình ô trược, phiền não trược, kiến trược và kiếp trược,²²² mà chán lìa, thương xót. Thấy tất cả mọi vật thành rồi lại hoại, nên tu ‘vô thường tưởng’. Quán tự nội thân do sáu giới²²³ tập khởi, là danh tánh giả lập, nhưng không chấp chặc. Gặp các bậc tôn đức trưởng thượng, thì nghênh đón, kính hỏi, lễ bái, tưởng như cha mẹ. Người tuổi tác ngang hàng thì thăm hỏi luận đàm, tưởng như anh em. Với người thấp kém thì từ ái khuyên tu, tưởng như con cái. Bồ-tát ở chỗ tôn quý có nhiều tài bảo, mà đối với mọi người không gây ngang trái. Đối với kẻ buông lung thì vẫn bao dung, chu cấp, tùy thuận thâu nhận. Quen hay không quen, bệnh hay không bệnh, sang hèn nghèo giàu, tất cả đều thể hiện cái tâm bình đẳng, không có xả bỏ, không có oán thù, đều làm bạn bè. Giả sử có người gây điều phiền não cũng không trách cứ, đừng để khoảnh khắc nào trú nơi sự không an lạc. Rời xa mười bốn cấu nghiệp²²⁴, tàng ẩn sáu phương²²⁵, tránh xa bốn hạng bạn xấu²²⁶, kết thân bốn hạng bạn tốt²²⁷. Phân chia tài sản thì tâm luôn bình đẳng, không có gian dối. Không dòm ngó đồ vật của người khác. Mình biết rành về châu báu, còn người chẳng biết gì, khi mua bán phải định giá tương xứng, không để người chịu thiệt thòi.

Bồ-tát thành tựu hết thảy pháp như vậy, như những điều nên nhận biết ở thế gian, như những sự nên chuyển đổi ở thế gian, Bồ-tát đều như thật biết đúng như thật, cho nên gọi là Bồ-tát khéo biết thế gian.²²⁸

(16) Tiếp theo là Tu bốn y:

Bồ-tát (1) chỉ cầu ở nghĩa, không nương lời văn, vì khởi kính ái; (2) chỉ y ở pháp, không nương người thuyết, vì tâm trú lý; (3) chỉ y kinh liễu nghĩa, không nương kinh bất liễu nghĩa, vì không hoài nghi; (4) chỉ y ở trí, không nương nơi thức, vì chứng quyết định.

Nói tóm lại, bốn vô ngại giải²²⁹ cho đến bốn diệu tổng trì²³⁰, ba mươi hai tướng nghiệp²³¹ cho đến nhất thế chủng diệu trí, đều là những pháp mà Bồ-tát phải học. Vì khắp cả hữu tình, Bồ-tát đem thân ngữ ý, ở mọi thời gian, luôn hoan hỷ không đổi, không làm tổn não người khác. Bồ-tát chỉ thấy biết về công đức, chân thật và tịch tĩnh. Tâm khéo quyết định, không mong cầu quả dị thục, v.v…, tu nhất thế chủng trí thì đều khiến hiện hành. Bồ-tát tinh cần tu tập bốn niệm xứ: quán bất tịnh, v.v.., cho đến ba mươi bảy pháp Bồ-đề phần²³², nhưng có sự khác biệt với sự tu tập của hàng Nhị thừa, vì không thấy có tác chứng, như trong kinh có nói.²³³

(17) Tiếp theo là Tu chánh nguyện:

định hoặc tuệ, và các tâm, tâm sở tương ưng.” Nhiếp đại thừa luận thích, No. 1598, quyển 7, tr. 424b21: “Do pháp vô ngại, tự tại hiểu rõ tất cả pháp cú. Do nghĩa vô ngại, tự tại thông suốt hết thảy nghĩa lý. Do từ vô ngại, tự tại phân biệt hết thảy ngôn từ. Do biện vô ngại, khắp trong mười phương tùy chỗ thích nghi tự Bồ-tát chỉ phát một đại nguyện mà gồm thâu hết thảy các nguyện, đó là ‘nhiếp thọ chánh pháp’.²³⁴

Lại có ba nguyện: 1. Nguyện đời đời có được chánh pháp trí; 2. Nguyện không có tâm nhàm chán chúng sanh, luôn vì họ mà thuyết chánh pháp; 3. Nguyện xả thân mạng, tài sản để hộ trì chánh pháp.

Lại có bốn nguyện: 1. Người chưa lìa khổ thì mau chóng được lìa; 2. Người chưa được an lạc thì mau chóng có được; 3. Người chưa phát tâm đoạn ác tu thiện, thì phát tâm đoạn ác tu thiện; 4. Người chưa thành Phật thì mau đắc thành Phật.

Lại có năm nguyện: 1. Nguyện phát tâm: Bồ-tát sơ phát tâm cầu đắc Vô thượng Bồ-đề; 2. Nguyện thọ sanh: Nguyện sanh ra ở cõi thiện, tùy thuận tạo lợi ích; 3. Nguyện sở hành: Nguyện xét chọn đúng đắn, tu các nghiệp thiện; 4. Chánh nguyện: Nguyện gồm thâu tất cả công đức của Bồ-tát, nơi hết thảy chánh nguyện vốn có hoặc chung hoặc riêng; 5. Đại nguyện: Ở đây có mười loại: (1) Nguyện ở vị lai, đem vật dụng thượng diệu để cúng dường chư Phật; (2) Nguyện hộ trì chánh pháp, truyền giữ không dứt; (3) Nguyện như chư Phật, hiện hóa tám tướng thành đạo²³⁵; (4) Nguyện hành trì tất cả chánh hạnh của Bồ-tát; (5) Nguyện thành thục khắp tất cả hữu tình; (6) Nguyện có thể thị hiện ở các thế giới; (7) Nguyện có thể tịnh tu khắp tất cả cõi Phật; (8) Nguyện chư Bồ-tát cùng hướng nhập Đại thừa; (9) Nguyện tất cả gia hành đều không hư dối; (10) Nguyện ở vị lai mau chứng đắc Vô thượng Bồ-đề. Bồ-tát vì muốn khiến các quả tu được rộng lớn, nên khi tu tập mỗi hạnh đều phát ra những nguyện đó.²³⁶

Như trên đã nói về tất cả nguyện và hành.

Tư lương vị:

Bốn mươi tâm là pháp chung mà Bồ-tát phải tu tập. Ở giai vị biệt tu, bậc Bồ-tát sơ phát tâm trú thì phải học mười loại pháp: (1) Cung kính cúng dường chư Phật; (2) Tán thán tâm thủ hộ chúng sanh của chư Bồ-tát; (3) Thân cận hiền minh; (4) Tán dương pháp bất thối; (5) Tu công đức của Phật; (6) Xưng dương thán mỹ; (7) Thọ sanh được gặp Phật; (8) Tu tập các tam muội tịch tĩnh; (9) Tán thán sự viễn ly sanh tử luân hồi; (10) Vì chúng sanh khổ đau mà làm nơi nương tựa. Chư Bồ-tát ấy cũng phải tu tập mười lực.²³⁷ Như vậy, ở mỗi giai vị còn lại đều có hai mươi pháp tu riêng biệt, chi tiết như trong kinh có nói.²³⁸ Nhưng trong những giai vị này, phần nhiều là tu hành mà còn tán tâm, phần ít cũng có tu định, nhưng chưa chế phục được tán tâm.

(18) Tiếp theo là Tu Tam-ma-địa:

Sắp đi vào Gia hành vị, tức ở tiền phương tiện²³⁹, trước hết là tu ba Tam-ma-địa: Không, Vô tướng, Vô nguyện. Vì sao chỉ giả lập ba Tam-ma-địa, không hơn không kém? Các pháp có hai: có và chẳng phải có. Hữu vi và vô vi, gọi là có. Ngã và ngã sở, gọi là chẳng phải có. Đối với sanh tử hư vọng, là tánh y tha, là pháp hữu vi đáng nhàm chán, nên tu Vô nguyện Tam-ma-địa. Đối với Niết-bàn chân thật, là tánh viên thành, là pháp vô vi chánh nguyện lạc, nên tu Vô tướng Tam-ma-địa. Đối với ngã và ngã sở, là tánh biến kế sở chấp, trong sự thể ‘chẳng phải có’, không có ‘nguyện’, không có ‘vô nguyện’, nên tu Không Tam-ma-địa.²⁴⁰

Ở đây, nếu chỉ nói ‘Không, Vô tướng, Vô nguyện’, thì là nói ba tuệ [văn, tư, tu] thông chung định và tán, hữu lậu và vô lậu. Nếu nói ‘Không, Vô tướng, Vô nguyện Tam-ma-địa’, là nói ‘duy định, không tán’, ‘duy tu, không văn và tư’, thông chung hữu lậu và vô lậu. Nếu nói ‘Không, Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn’, thì là nói ‘duy tu, vô lậu’, chỉ thuộc về định.²⁴¹ Những sự tu ở giai vị này cứ theo nghĩa đó thì rõ.

(19) Tiếp theo là Tu bốn loại pháp Ôn-đà-nam:

Vì muốn cho các hữu tình có được sự thanh tịnh, nên thuyết:²⁴² 1. Quán các hành đều là vô thường, vì có sự sanh diệt.

2. Quán vô thường thảy đều là khổ, vì có đủ sự bức bách. 3. Quán Niết-bàn: tánh, tướng, v.v…²⁴³ đều là tịch tĩnh, vì lìa mọi khổ trói buộc.

4. Quán các pháp đều là vô ngã, vì không có chủ tể.

Gia hành vị:

Tu phương tiện rồi, tiếp theo là ở hai giai vị Noãn và Đảnh thì tu bốn tầm tư; ở Nhẫn và Thế đệ nhất pháp thì tu bốn như thật trí; nghĩa là tu Không tướng và tu tự lợi rồi, thì tu chung năm vô lượng để khởi các thiện xảo lợi tha, vì thành tựu sự nhiêu ích.²⁴⁴ (1) Đầu tiên là quán sáu mươi bốn loại hữu tình²⁴⁵, dựa vào xứ sở mà thọ (2) Tiếp theo là quán mười phương thế giới sai biệt: hữu tình ở đó có nhiễm và tịnh.²⁴⁶

(3) Tiếp theo là quán các pháp phẩm loại khác nhau: thiện, bất thiện, vô ký, v.v…, tức là có người có tánh kham nhậm, nỗ lực tu giải thoát khổ.²⁴⁷

(4) Tiếp theo là quán năm mươi lăm thứ điều phục khác nhau, nên phải

dùng phương tiện thiện xảo để hữu tình được giải thoát.²⁴⁸ (5) Tiếp theo là quán các phương tiện điều phục, tùy chỗ mà ứng dụng để điều phục.²⁴⁹

Thông đạt vị:

Ở giai vị gia hành, Bồ-tát tu hai lợi rồi, thì ở trong Sơ địa, Bồ-tát tu Vô lậu quán để chứng đạt lý và sự, gọi là tri kiến về chân thật tướng [của các pháp], không có thiểu phần ‘tu tán tâm’, như đã lược giải thích về ‘tướng’ trong phần nói về

‘hành’.

Tu tập vị:

Từ sau Thông đạt vị, ở trong mười địa, Bồ-tát tu mười thắng hành, đoạn mười trọng chướng, chứng mười chân như.

Mười thắng hành: Sáu ‘Đến bờ bên kia’: bố thí, trì giới, v.v… ở trên, thêm các độ: phương tiện, nguyện, lực, trí. Hết thảy diệu hạnh đều thu nhiếp trong mười thắng hành này.

Phương tiện thiện xảo, có mười hai loại: (1) Bồ-tát không bỏ tâm bi, luôn đoái thương hữu tình; (2) Biết rõ như thật tất cả hành; (3) Thâm tâm vui mừng đối với diệu trí của Phật; (4) Đoái thương hữu tình, cho nên Bồ-tát làm bậc y chỉ, không bỏ sanh tử; (5) Vì biết rõ như thật tất cả hành, cho nên Bồ-tát luân chuyển trong sanh tử để là chỗ nương tựa, mà không nhiễm ô; (6) Tinh tiến dũng mãnh. Sáu phương tiện này là y nội tu chứng tất cả Phật pháp. (7) Khiến hữu tình đem ít thiện căn mà cảm vô lượng quả; (8) Khiến hữu tình dùng ít công lực mà dẫn ra và chứng được vô lượng thiện căn rộng lớn; (9) Người quay lưng với Thánh giáo của Phật thì khiến họ dứt bỏ sự tức giận; (10) Người ở trong quốc độ có Thánh giáo của Phật thì khiến họ thú nhập; (11) Người đã thú nhập Thánh giáo của Phật thì khiến họ thành thục; (12) Người đã thành thục Thánh giáo của Phật thì khiến họ chứng đắc giải thoát. Sáu phương tiện này là y ngoại thành thục tất cả hữu tình.

Mười hai loại như vậy gom lại làm hai: 1. Phương tiện thiện xảo về hồi hướng. 2.

Phương tiện thiện xảo về bạt tế.

Nguyện, có năm loại²⁵⁰, gom lại thành hai: (1) Nguyện cầu Bồ-đề. (2) Nguyện hành lợi lạc hữu tình.

Lực, có mười loại²⁵¹, gom lại thành hai: (1) Lực tư trạch; (2) Lực tu tập.

Trí: Nơi tất cả pháp, như thật an lập diệu trí thanh tịnh, gọi là Trí Ba-la-mật-đa. Trí có hai: 1. Trí thọ dụng pháp lạc; 2. Trí thành thục hữu tình.

Đối với các hành: bố thí, trì giới, v.v… đã nói trên, thì sự tu ở mười địa vượt hơn những giai vị ở trước. Nghĩa là:

1. Thí: Người đến cầu xin toàn thân hay các chi phần như tay, chân, đầu, mắt, v.v…, thì Bồ-tát dùng tâm không ái nhiễm, tùy theo ý muốn của người ấy mà thí xả. Nếu người đến cầu xin với cái tâm tổn hại, dối gạt, bức bách, phi lý, thì Bồ-tát thà dùng trăm ngàn thân mạng để bố thí cho người khác, chứ trọn không tùy thuận kẻ ấy. Bồ-tát hành thí với ý lạc thanh tịnh, thấy có vô lượng việc lợi ích chúng sanh hiện đang cần làm, nếu có kẻ đến xin chi phần của thân thì không thí cho. Bồ-tát nếu thấy chúng thiên ma ôm lòng não loạn, hiện đến cầu xin chi phần, thì không nên cắt thân thể mà thí cho. Người đến xin là kẻ hung bạo, tàn hại, si mê cuồng loạn, thì không nên thí cho. Nếu Bồ-tát chỉ xả bỏ tự thân, gọi là chỉ thí vật thí bên trong. Nếu Bồ-tát vì thương chúng sanh sống nhờ vào thức ăn nôn mửa, nên Bồ-tát luôn luôn ăn rồi nôn ra các đồ đã uống ăn để thí cho chúng, đó gọi là tạp thí vật thí trong và ngoài. Trừ những điều đã nói ở trên, nếu chư Bồ-tát thí tất cả những vật cần thí khác, gọi là chỉ thí vật thí bên ngoài.²⁵²

2. Giới: Bồ-tát thà phạm tánh tội, tự đọa địa ngục, chứ trọn không để kẻ hung ác thành tựu nghiệp Vô gián. Bồ-tát khởi tâm suy nghĩ: “Nếu ta đoạn mạng sống của kẻ hung ác kia sẽ đọa nơi địa ngục. Nếu không giết kia, khi nghiệp Vô gián thành, kia sẽ thọ khổ lớn. Thà rằng ta giết kia sẽ đọa địa ngục, trọn không khiến kia thọ khổ vô gián”. Bồ-tát đã suy nghĩ như vậy, ý lạc thanh tịnh đối với kẻ kia, hoặc sanh tâm lành, hoặc sanh tâm vô ký, đến chỗ của kia sanh sâu thẹn hổ, dùng tâm lân mẫn mà đoạn mạng của kia. Quan quyền bạo ác, chuyên bức não hữu tình, Bồ-tát khởi tâm lân mẫn, ý lạc lợi ích, dùng mọi phương tiện truất phế, tước vị. Kẻ trộm tiền cướp của, Bồ-tát khởi tâm lân mẫn, ý lạc lợi ích, theo khả năng lấy lại tài sản, hoàn lại cho người. Vì cứu những khổ nạn của hữu tình mà Bồ-tát dùng vọng ngữ; vì muốn người rời xa bạn xấu mà Bồ-tát nói lời ly gián; vì ngăn chặn người vượt bỏ đường chánh mà Bồ-tát phát ra lời thô ác; vì muốn dẫn nhiếp căn cơ, thích nghi hoàn cảnh mà Bồ-tát hiện hành lời nói thêu dệt (: uế tạp). Các lời nói khéo léo như vậy chẳng những không có vi phạm, mà còn sanh nhiều công đức.²⁵³ Bồ-tát hiện thần thông cho hữu tình thấy các nẻo ác để mà sợ, sợi rồi thì lìa hẳn pháp bất thiện. Nếu gặp những người không tin, hỏi việc không đáp, Bồ-tát thị tướng hiện thông khiến họ sợ hãi mà tin, hành phép lợi hành, khiến được lợi ích.²⁵⁴

3. Nhẫn: Bồ-tát khi bị khổ oán hại bức bách thì không có ý tưởng nào khác ngoài năm tưởng: tưởng thân thân thiện từ đời trước, tưởng tùy thuận chỉ có pháp, tưởng vô thường, tưởng khổ, tưởng nhiếp thọ.

4. Tinh tiến: Vì chứng Đế sát pháp nhẫn²⁵⁵ cho nên Bồ-tát dũng mãnh tinh tiến, không biết mệt mỏi.

5. Tĩnh lự: Bồ-tát an trú nơi vô số đẳng trì thuộc chủng tánh của mười lực, là hết sức thù thắng, không thể nghĩ bàn. Nếu chư Bồ-tát đã có thể an trú tĩnh lự thù thắng rộng lớn, cực khéo thành thục, nhiều dẫn phát an trú, theo chỗ vui muốn của mình, xả bỏ chỗ vui của các tĩnh lự thù thắng kia, quán hết thảy vô lượng sự lợi ích cho hữu tình, vì thành thục nghĩa lợi cho hữu tình, nên ý khéo tư duy chọn lựa trở lại sanh vào Dục giới.²⁵⁶ 5. Bát-nhã: Nơi pháp tánh vô ngã ly ngôn, nơi chân đế mà muốn tỉnh giác, đang tỉnh giác hay sẽ tỉnh giác bằng diệu tuệ, Bồ-tát an trú tịch tĩnh tối thắng, hiện tiền sáng rõ, không có phân biệt, lìa các hý luận. Nơi tất cả pháp, tỏ ngộ tánh bình đẳng, đi vào đại tổng tướng, thấu đạt tất cả biên tế của sở tri, xa lìa hai biên tăng ích và tổn giảm, thuận nhập trung đạo. Khởi được thắng nghĩa, bình đẳng đầy khắp, do đó Bồ-tát có được trí pháp tánh vô ngã sâu xa, trí phương tiện điều phục hữu tình và trí cảnh giới vô chướng ngại của tất cả sở tri.²⁵⁷ Trong sự tu bốn nhiếp sự, (1) Có Bồ-tát đồng sự với người mà không tự hiển cùng người đồng sự. Đó là Bồ-tát cùng Bồ-tát khác đồng có công đức uy lực thảy đều ngang nhau, nhưng vì trọng đạo Bồ-tát, nên ẩn thiện của mình mà không hiển công đức uy lực; lại tự xem Bồ-tát khác là thầy, dù công đức uy lực của Bồ-tát này cùng Bồ-tát khác ngang nhau. (2) Có Bồ-tát chẳng phải đồng sự với người, mà tự hiển hiện cùng người đồng sự. Đó là Bồ-tát thấy có hữu tình tin hiểu hạ liệt, tâm sanh khiếp sợ nơi pháp thẳm sâu, Bồ-tát liền chánh tư duy chọn lựa, muôn phương tiện dẫn hóa kẻ kia, nên tự hiện thân mình cùng kẻ kia đồng pháp, vào những nơi thấp hèn như dòng Chiên-đà-la cho đến hiện thân làm loài chó. Bồ-tát vì muốn điều phục, muốn giáo hóa, muốn làm nhiêu ích, muốn trừ tai họa, nên sanh đồng phận trong loài chó, trong dòng họ Chiên-đà-la kia. (3) Có Bồ-tát đồng sự với người, cũng tự hiển hiện cùng người đồng sự. Đó là Bồ-tát thấy hữu tình được giáo hóa, thọ học thiện căn vẫn còn bị khuynh động. Vì muốn kia trú kiên cố, nên hiện thân cùng đồng sự hoặc bằng hoặc hơn. (4) Có Bồ-tát chẳng phải đồng sự với người, cũng chẳng tự hiển cùng người đồng sự. Đó là chư Bồ-tát tự hành phóng dật, xả bỏ việc lợi người.²⁵⁸

Trong sự tu cúng dường, do bình đẳng với Phật, nên Bồ-tát có đầy đủ tài sản tự tại, hoặc dùng thần thông hóa ra vô lượng thứ châu báu, đồ dùng, cho đến lễ bái, trì tụng, tán dương mười phương Tam bảo, thực hành sự cúng dường chân thật.²⁵⁹ Trong sự tu vô lượng, do bình đẳng với hữu tình, nhờ tác chứng [Diệt đế] và tu tập [Đạo đế] nên chứng ngộ tục đế và chân đế. Bi vô lượng, còn gọi là đại bi, do có bốn duyên: (1) duyên nơi khổ sâu xa, vi tế, khó nhận biết của hữu tình làm cảnh sanh khởi; (2) do trường thời tích tập mà thành, đó là chư Bồ-tát trải qua vô lượng trăm ngàn đại kiếp tích tập thành tựu; (3) do tác ý mạnh mẽ nơi sở duyên mà phát khởi, đó là chư Bồ-tát được nắm giữ bởi tác ý về bi, vì nhân duyên dứt các khổ hữu tình nên xả bỏ trăm ngàn thân mạng cùng với tài bảo, hà huống một thân mạng, kham nhẫn đối với tất cả thống khổ; (4) cực thanh tịnh, đó là chư Bồ-tát đã đạt đến rốt ráo thanh tịnh của Bồ-tát, cũng như chư Như Lai đạt đến thanh tịnh của Như Lai Phật địa. Bồ-tát chứng đắc ý lạc bi thanh tịnh, vì vậy đối với các hữu tình có được cái tâm thâm hậu, ái niệm, tâm muốn tạo ân, tâm không chán mệt, tâm chịu thay khổ não, tâm nhu hòa tự tại, có thể gánh vác. Chư Thánh Thanh văn đã đắc chứng nhập khổ đê hiện quán, đã đạt đến cứu cánh, đối với khổ cùng đồng hành mà có tâm nhàm chán sâu xa, tương tục mà chuyển. Bồ-tát không như thế, xem thấy chúng sanh bị đọa trong số 110 thứ cực khổ uẩn lớn, trước tiên hành tâm bi đối với các hữu tình. Như vậy, Bồ-tát lấy sự tu tập bi mà huân ướp nơi tâm, đối với các sự trong ngoài, không có chút phần nào mà chẳng thể xả, không có giới luật nghi nào mà chẳng thể học, không người oán hại nào mà chẳng thể nhẫn, không có tinh tiến nào mà chẳng phát khởi, không có tĩnh lự nào mà chẳng thể chứng, không có diệu tuệ nào mà chẳng thể nhập. Cho nên, nếu có ai thưa hỏi Như Lai, ‘Bồ-đề của Bồ-tát kiến lập ở đâu?’, Như Lai đều trả lời, ‘Bi là chỗ kiến lập Bồ-đề của chư Bồ-tát.’²⁶⁰

Lại nữa, ở trong mười địa, mỗi địa đều có các sự biệt tu, nghĩa là, Sơ địa thì tu bố thí, cho đến địa thứ mười thì tu tác nghiệp thần thông, những sự đó tùy chỗ ứng hợp, đều gồm thâu trong mười hành.

Chỉ nói ‘mười độ không tăng giảm’, có kệ tụng rằng:

Chướng giàu sang, thiện thú

Không bỏ các hữu tình Lỗi giảm công đức tăng Khiến thú nhập, giải thoát Chướng thí đẳng các thiện Vô tận và vô gián Quyết định làm việc thiện

Thọ dụng pháp thành thục.²⁶¹ Mười trọng chướng: Tùy tu mười độ, vô minh câu sanh được đoạn trừ ở mười địa. Lại có mười trọng chướng: (1) chướng bởi dị sanh tánh; (2) chướng bởi tà hành; (3) chướng bởi ám độn; (4) chướng bởi hiện hành phiền não vi tế; (5) chướng bởi niết-bàn hạ thừa; (6) chướng bởi thô tướng hiện hành; (7) chướng bởi hiện hành tế tướng; (8) chướng bởi tác gia hành trong vô tướng; (9) chướng bởi không muốn hành lợi tha; (10) chướng chưa tự tại trong các pháp.²⁶²