Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh U Tán

Không tướng ấy:

(1) Ở Tư lương vị, Bồ-tát có sự văn, tư, v.v… soi chiếu.³⁴⁷ Mười [tín] tâm vị đầu tiên, từ tâm thứ sáu³⁴⁸ trở về sau, thì Bồ-tát được tín tâm bất thối, không đoạn thiện căn, có thể vĩnh viễn điều phục và vượt thoát mọi khổ ách cực trọng, vì vậy trong kinh có kệ tụng:

Nếu có thành thế gian Chánh kiến tăng thượng phẩm

Tuy trải qua ngàn đời Trọn không đọa ác đạo.³⁴⁹

(2) Đến Thập trú, từ trú thứ tư³⁵⁰ trở về sau, thì thô vô minh³⁵¹ không còn hiện hành, Bồ-tát mới có thể chế ngự và siêu thoát cõi ác và mọi khổ ách. Bồ-tát ở Sanh quý trú nói: “Trừ diệt phiền não, diệt hết không sót, rời bỏ sanh tử, ra khỏi tam giới.” Kinh Duyên Khởi nói: “Ngoại pháp dị sanh, nơi các hành đều lấy bốn ngu làm duyên. Nội pháp dị sanh, nếu là người phóng dật thì dẫu hành phước và hành bất bất động, vẫn còn lấy ba ngu làm duyên. Nội pháp dị sanh, nếu là người không phóng dật, thì tạo tác các hành, Ta không nói là lấy vô minh làm duyên.”³⁵² Vì vậy mà biết, từ trú thứ tư trở về sau, Bồ-tát chế ngự [vô minh], rời xa cõi ác và mọi khổ ách.

(3) Sau trú thứ bảy³⁵³ [của Thập trú] thì được Bất thối vị, Bồ-tát chế ngự và tách rời Nhị thừa, tương ưng như khổ ách.

(4) Đến Thông đạt vị, sau khi sơ chứng chân không, Bồ-tát vĩnh viễn siêu thoát ba cõi ác, tám chỗ không rảnh³⁵⁴, nghèo túng, bệnh tật, v.v… tất cả khổ ách. Hoặc có Bồ-tát thoát ly hẳn phần đoạn khổ ách trong tam giới, vì chán sợ phiền não. Hoặc có Bồ-tát, ở sau địa thứ tám, mới thoát ly những khổ ách ấy, vì địa thứ bảy trở về trước còn giữ phiền não. Đến cuối địa thứ mười, sự chiếu Không được viên mãn, tất cả chủng tử hữu lậu được trừ bỏ vĩnh viễn, các ách khổ trong biến dịch sanh tử cũng chấm dứt,

(5) Đến Như Lai vị, Bồ-tát làm lợi lạc chúng sanh, hợp thời thị hiện [các thân tướng] ‘phi thật’ mà ‘như thị’³⁵⁵.

Bồ-tát Quán Tự Tại vẫn chưa thành Phật, nhưng do chiếu Không nên sẽ trừ bỏ được những chướng ngại cần phải trừ bỏ. Bồ-tát ấy ‘khuyên dạy phát tâm,’ nên nói là độ nhất thiết.

Kinh: Xá-lợi tử, và bậc Thánh hữu học thì ba thứ vô minh, dẫn đến vọng niệm làm duyên phi phước. Nhưng phi phước này không thể làm duyên tạo nên ba đường ác. Cho nên phi phước ấy, ta không nói là vô minh duyên hành. Như vậy chỗ nói về vô minh bất cộng nơi nội pháp dị sinh tuy không buông lung, nhưng người tu học cũng chưa có thể đoạn. Các bậc Thánh hữu học nên biết là đã vĩnh viễn đoạn. Lại nơi nội pháp dị sinh không buông lung, nếu tạo hành phước và hành bất động thì đó là tác ý như lý chánh pháp, dẫn đến tương ưng với tâm thiện giải thoát làm chỗ tựa cho hồi hướng giải thoát mà dẫn phát. Tuy đối với cõi thiện cảm sinh thù thắng, nhưng chẳng phải là vô minh khởi duyên tăng thượng nhưng có thể tạo ra bốn thứ vô minh kia, đoạn duyên tăng thượng nơi các bậc Thánh hữu học, đã vĩnh viễn đoạn trừ vô minh bất cộng, không tạo nghiệp mới, mọi nghiệp cũ hiện có do sức mạnh của tùy miên nên chưa đoạn diệt vĩnh viễn, tạm xúc rồi lại nhả ra. Như vậy mọi vô minh duyên hành, đời đời tạm diệt, không lại tăng trưởng. Do đạo lý ấy, nên biết nội pháp nơi các vị hữu học không duyên vô minh, lại tạo các hành. Thế nên chỉ nương nơi ngoại pháp dị sinh ta nói thuận theo thứ lớp duyên khởi tạp nhiễm, đạt viên mãn tột bậc, chẳng phải trụ nơi nội pháp. Đây gọi là Chuyển dị thù thắng của vô minh.’”

Tán:

Người phái Thắng Không nói: Sanh nhờ pháp mà an lập, pháp là nhân tố của sanh. Phần này nói rộng về sanh không, phần sau sẽ nói về pháp không.³⁵⁶

Người phái Như Ứng nói: Từ đoạn này về sau là nói về tên của người cơ cảm, trình bày nghĩa lý, thương xót huấn dụ, chỉ bày thắng hành để đoạn trừ bốn xứ. Có thể chia làm ba đoạn: 1. Xá-lợi tử, Sắc bất dị không …: Nói tổng quát về Không.

2. Thị cố không trung …: Nói riêng biệt về đối tượng của Không.

3. … dĩ vô sở đắc cố: Giải thích về lý do thành lập Không.

Xá-lợi, là tiếng Phạn, đời Đường gọi là Xuân thu³⁵⁷. Do mẹ của tôn giả có biện tài, lấy dụ [chim Thu] mà đặt tên cho bà. Tôn giả do bà ấy sanh ra, nên gọi là tử. Mẹ của tôn giả có khả năng biện luận, nên mượn làm tên con. Tôn giả Xá-lợi tử là bậc dựng chánh phá tà, nghe ít hiểu nhiều; xưa bày tri kiến, ngộ nhập đầu tiên³⁵⁸; nay thuyết tánh Không, kêu tên huấn dụ.³⁵⁹ Chỉ nói về thắng giáo để thống nhiếp giáo pháp, trình bày lý ấy đều Không, riêng dạy bậc thượng nhân để nhiếp căn cơ, đồng thời đại chúng được bảo cho biết. Tôn giả tuy được dạy bảo nhưng chưa ngộ Không, nên trước là khuyên luyện mài tâm chí, sau mới đoạn trừ bốn xứ.

Kinh văn: Sắc bất dị Không, Không bất dị sắc, sắc tức thị Không, Không tức thị sắc.

Tán: Bốn đại chủng và bốn đại chủng sở tạo, tức là mười sắc xứ³⁶⁰ và pháp xứ sở nhiếp sắc³⁶¹; tánh chất của chúng là được biến hiện [bởi thức], nên an lập sắc và danh.³⁶² Người phái Thắng Không nói: Sau đây là nói rộng về Pháp không. Kinh Đại Bát-nhã nói: “Danh Bồ-tát là Không, vì sao? Vì tự tánh của sắc là Không, vì chẳng phải [sắc diệt mới] Không. Sắc mà là Không thì phi sắc. Sắc chẳng lìa Không, Không chẳng lìa sắc; sắc tức là Không, Không tức là sắc.”³⁶³ Đó là phá hai loại chấp.

Sắc bất dị Không, Không bất dị sắc: là phá cái chấp của người thế tục, chấp rằng ‘có sắc sở thủ, ngoài sắc ấy riêng có Chân không.’ Chẳng ngộ Chân không, chấp trước các sắc, vọng tăng hoặc - nghiệp, luân chuyển sanh tử. Nay nói là, người nhặm mắt thấy hoa đốm, vì con mắt bệnh nên thấy như vậy. Chẳng phải ‘khác Không’ mà có sắc; theo Thắng nghĩa thì sắc bất dị Không. Như Thánh giáo nói: “Pháp do nhân duyên sanh, ta nói tức là không.”³⁶⁴

Sắc tức thị Không, Không tức thị sắc: là phá chấp của kẻ ngu phu, chấp rằng ‘sắc phải không có phương vị mới bắt đầu sự hữu và Không’. Đối với sắc và Không ấy, sanh ra đủ thứ phân biệt. Nay nói là, theo Thắng nghĩa thì ‘sắc bản tánh Không’³⁶⁵. Mê - ngộ khác biệt, nghĩa tỏ sắc - Không, tại sao sắc diệt mới thấy là Không? Như mắt nhặm thấy hoa đốm, tự tánh của hoa đốm là chẳng có, há cần hoa đốm diệt nó mới thành Không? Thế nên, đối với sắc - Không đừng sanh cái chấp đối lập; phải trừ cái thấy điên đảo thì cứu cánh Niết-bàn.³⁶⁶ Do hai câu này mà kinh Đại Bát-nhã nói như vầy: “Tự tánh của sắc là Không, chẳng phải sắc diệt mới gọi là Không.”³⁶⁷

Người phái Như Ứng nói: Nếu theo Thắng nghĩa thì các pháp đều không, và đều không phải thực hữu. Nghĩa tuy là vậy, lý chưa hẳn thế. Chân tục, danh tướng, hình thể, tục không có thì chân cũng diệt; sắc - Không tồn tại trong quan hệ đối đãi; sắc mà diệt thì Không cũng mất. Thế nên, chẳng phải ‘xưa nay sắc thể là

Không’.

Người phái Thắng Không nói: Dựa theo sự thật, Không ấy là phi không, là bất không. Khi mê, đối sắc cho là thật, khi ngộ, nói tự tánh của sắc là Không. Không ấy chẳng phải quyết định nói là Không, mà Không ấy cũng là Không.

Người phái Như Ứng nói: Nếu [sắc] do nhân duyên [hòa hợp], sắc vốn không có tự tánh, thì kẻ ngu nên vốn là người trí, thế là phàm Thánh hỗ tương làm Thánh phàm, từ đâu có đạo thầy trò, thật sự ai là người mê?

Người phái Thắng Không nói: Phiền não thành giác phần, sanh tử tức Niết-bàn. Những đám trần lao đều là chủng tánh Như Lai.³⁶⁸ Các chúng sanh bản lai tịch diệt, há chẳng phải kẻ ngu vốn là người trí sao?

Người phái Như Ứng nói: Nếu chấp nhận ‘sự sắc’ khác biệt với ‘lý Không’, thì có thể bỏ ‘mê sắc’ mà cầu ‘ngộ Không’. Không vốn là sắc, trí tức là ngu, vậy cầu trí bỏ ngu, há chẳng phải là điên đảo sao? Vả lại, chán sanh tử, cầu hướng Niết-bàn, khổ và lạc không khác nhau, cầu Niết-bàn để làm gì? Kẻ ngu sanh tử đã đắc Niết-bàn, bậc Thánh lại cầu Niết-bàn càng thành tà vọng!

Người phái Thắng Không nói: Tục sự mê ngộ, cầu Thánh bỏ phàm, chân lý sắc Không, sao thành lấy bỏ?

Người phái Như Ứng nói: Thừa nhận ‘sự biệt’ (: duyên sanh), cũng nói ‘tức không’ (: tự tánh Không), nếu cả hai cùng có mặt trong thắng nghĩa thì tự thành mâu thuẫn sao? Với người chưa ngộ thì biết ‘sắc tức không’, nhưng với người đã ngộ thì chẳng ngộ ‘Không sắc’. Với bậc Thánh tinh cần thì đáng thương xót, nhưng với kẻ ngu giải đãi thì đáng vui mừng.

Đức Thế Tôn nói: “Thế nào là Bồ-tát dùng phương tiện thiện xảo tùy thuận hội thông Ba-la-mật-đa?” Nếu các hữu tình không thể hiểu rõ những pháp thoại về tánh Không trong kinh điển do đức Phật thuyết, như ‘Tất cả pháp đều vô tự tánh, đều vô hữu sự, không sanh, không diệt, đều như huyễn mộng,’ thì Bồ-tát vì họ mà như lý hội thông, nên bảo cho họ biết: Kinh đây chẳng nói ‘tất cả các pháp đều vô sở hữu’, chỉ nói ‘tự tánh của các pháp được ngôn thuyết là vô sở hữu’, cho nên nói, ‘Tất cả các pháp đều vô tự tánh.’ Tuy có tất cả sự được ngôn thuyết, nhưng dựa vào ý trên mà các ngôn thuyết chuyển. Sự được thuyết kia là tự tánh khả thuyết, nhưng theo đệ nhất nghĩa thì nó là phi tự tánh, cho nên nói, ‘Tất cả các pháp đều vô hữu sự.’ Lý tự tánh của tất cả các pháp được ngôn thuyết đã như thế, từ xưa đến nay đều vô sở hữu, vậy cái gì sanh, cái gì diệt? Cho nên nói rằng, ‘Tất cả các pháp không sanh, không diệt.’ Ví như trong không, có nhiều sắc nghiệp của đa dạng sắc mà có thể dung thọ tất cả sắc nghiệp của các sắc. Nghĩa là trong hư không, hiện hữu chủng chủng sự: hoặc qua hoặc lại, hoặc đến hoặc đi, hoặc đứng hoặc ngồi, hoặc co hoặc duỗi. Nếu ngay lúc đó, những sự ấy thảy đều trừ diệt, tức bấy giờ chỉ còn tánh vô sắc, tướng hư không thanh tịnh hiển hiện. Như vậy là, tương tợ hư không, sự ly ngôn thuyết mà có chủng chủng ngôn thuyết là do tà tưởng phân biệt, theo hý luận mà chấp trước, tương tợ sắc nghiệp chuyển. Lại tất cả ngôn thuyết do tà tưởng phân biệt, theo hý luận mà chấp trước như vậy, đều là chỗ dung thọ của sự ly ngôn thuyết, tương tợ hư không. Nếu lúc Bồ-tát dùng diệu Thánh trí trừ khử tất cả ngôn thuyết được khởi bởi tà tưởng phân biệt, theo hý luận mà chấp trước, bấy giờ Bồ-tát, bậc Thánh tối thắng, dùng diệu Thánh trí chứng tất cả các pháp ly ngôn thuyết sự. Chỉ có tất cả ngôn thuyết về tự tánh, chẳng phải tự tánh được hiển lộ, ví như tướng hư không thanh tịnh hiện ra; cũng chẳng phải bỏ qua hư không mà có tự tánh [thanh tịnh] khác đế tìm cầu, cho nên nói, ‘Tất cả các pháp đều ngang bằng hư không.’ Lại như huyễn mộng, chẳng phải những sự hiển hiện như thật là có; cũng chẳng phải tất cả hình chất của huyễn mộng đều vô sở hữu. Như vậy, các pháp được hiển hiện như thật là có ấy, chúng chẳng phải ‘như ngôn thuyết và thế lực quán tập của ngu phu’; cũng chẳng phải ‘tự tánh ly ngôn, thắng nghĩa của tất cả các pháp đều vô sở hữu’. Do phương tiện đây, ngộ nhập đạo lý ‘Tất cả các pháp chẳng phải có, chẳng phải không có; giống như huyễn mộng, tánh của chúng không hai,’ cho nên nói: ‘Tất cả các pháp đều như huyễn mộng.’ Như vậy, Bồ-tát đối với tất cả pháp trong khắp pháp giới, chẳng lấy chút phần, chẳng bỏ chút phần, chẳng làm tổn giảm, chẳng làm tăng ích, chẳng bị tổn diệt. Nếu pháp ‘thật có’ biết là ‘thật có’, nếu pháp ‘thật không’ biết là ‘thật không’. Bồ-tát như điều đã biết mà khai thị. Đây gọi là phương tiện thiện xảo tùy thuận hội thông của Bồ-tát.³⁶⁹

Ý của đoạn pháp thoại trên là³⁷⁰: Tất cả ngu phu y theo danh ngôn mà chấp trước, cho rằng thật có tự tánh các pháp mà có thể diễn tả. Sự thật của mộng huyễn đều là vô tự tánh, vô hữu sự, không sanh, không diệt.³⁷¹ Không phải không có Thánh trí về đế cảnh chân tục, về pháp tánh ly ngôn. Không phải hình chất và tự thể nơi huyễn mộng đều không có, nên gọi là [ba] vô tự tánh. Thấu rõ [biến kế] sở chấp là không có, gọi là ngộ ‘phi hữu’; thấu rõ Thánh cảnh là có, gọi là ngộ ‘phi vô’. Vì vậy mà nói: “Bồ-tát đối với tất cả pháp trong khắp pháp giới, chẳng lấy chút phần, chẳng bỏ chút phần, chẳng làm tổn giảm, chẳng làm tăng ích, chẳng bị tổn diệt. Nếu pháp ‘thật có’ biết là ‘thật có’, nếu pháp ‘thật không’ biết là ‘thật không’.”

Nếu dựa nơi Thắng nghĩa thì ‘pháp thể’ đều Không, không có chút gì hiện hữu. Có được sự ‘hội thông’ như vậy, thì chẳng phải là ‘thiện xảo’, gọi là ngộ lý ‘phi vô’. Không bỏ chút phần và uổng công ‘thi thiết’, đó là chánh lý tổn giảm và thất hoại. Do vậy mới biết, ý của đoạn kinh này là, trước phá chấp ‘sắc hữu’, nên nói ‘sắc Không’. Không, nghĩa là ‘không có’, chẳng phải ‘pháp tánh Không’³⁷². Kẻ ngu chấp trước, ‘đương tình sắc tướng, bản tánh phi hữu, hoặc phi không,’ và ‘sắc diệt, không có gì nữa, mới thành Không thể,’ nên có ra hai điên đảo. Vì vậy phải dứt bỏ cả hai chấp đó để hiển thị sự và lý của sắc thì không phải như những gì được chấp. Đừng khởi vọng tình, sanh điên đảo kiến. Vọng tình đã đoạn, sở chấp sắc đã diệt, chính là trừ bỏ biến kế sở chấp nơi y tha, như bệnh màng mắt đã hết thì không còn thấy hoa đốm nơi hư không. Nhị thừa, ngoại đạo thì chấp ‘thật có tác dụng’, nhưng tánh chất của pháp nhân duyên sanh là ‘phi hữu’.³⁷³ Thế nên, Thánh giáo nói: “Pháp do nhân duyên sanh, Ta nói đều là Không,”³⁷⁴ không phải nói ‘sắc như huyễn, y tha’ cũng đều Không. Vì vậy có kệ tụng:

Tánh phân biệt hư vọng Do nghĩa sau được thành: Chẳng thật có, toàn không

Diệt đây nên giải thoát.³⁷⁵ Thánh giáo lại nói: “Các pháp chẳng tự sanh, cũng chẳng từ tha sanh, cũng không từ cộng sanh, cũng chẳng từ hai sanh.”³⁷⁶ Tuy không có chấp ‘tác dụng của nhân duyên’, nhưng chấp có ‘công năng của các duyên’ có thể thủ đắc. Nếu chấp không có ‘công năng của các duyên’ thì không có tục đế. Tục đế đã không có thì chân đế cũng không có, thế thì y cái gì, do bởi cái gì mà đắc giải thoát? Hoặc ‘Không’ ấy là pháp tánh Không. Hoặc chấp ‘tánh biến kế sở chấp của sắc’ và ‘tánh y tha khởi của sắc’, rồi xác định chúng khác với ‘chân hữu’ (: Viên thành thật tánh) ³⁷⁷, thì chân và tục được xác định là riêng biệt, và đó là sự mê loạn bởi cả hai phía đối biện.³⁷⁸ Ở đây hiển thị ‘hai tánh của sắc’ tức là Không, là Như, là vô tướng, là vô vi, là trí cảnh phi thuyên. Phải bỏ hai chấp, cầu hướng Chân không, thế nên nhiếp quy về Không, dứt trừ vọng kiến. Trên mặt pháp tánh mà nói, sắc thể tức là chân tướng, sắc thể không khác Không, sắc thể tức là Không. Còn gì để nghi hoặc? Đức Phật thuyết về hai đế, mỗi đế đều có cạn và sâu, và chân tục đều có những hình thái hỗ tương: ‘có tục là tục của tục, có tục là chân của tục, có chân là chân của chân, có chân là tục của chân.’³⁷⁹ Tục là tục của chân, chân cũng là chân của chân như nơi các tướng và nơi sự liễu biệt nên tất cả các pháp rất là bình đẳng; do chân như nơi sự thanh tịnh nên Thanh văn bồ đề, Độc giác bồ đề và Vô thượng bồ đề rất là bình đẳng; do chân như nơi sự chánh hành nên cái tuệ của chỉ quán siêu việt vin vào pháp tổng quát, sau khi nghe giáo pháp, rất là bình đẳng.” (H.T Thích Trí Quang dịch) tục, có tục có chân, tục không thì chân diệt.³⁸⁰ Chẳng phải ‘có cái Không mà biệt lập với cái sắc’, cũng chẳng phải ‘sắc và Không được xác quyết là bất dị hay tức thị’. Do vậy, chân Không và sắc là phi dị, phi bất dị, phi tức, phi bất tức. Ở [đoạn kinh] đây, để bác bỏ sự khẳng định là dị, v.v…, [kinh] chỉ nói là bất dị và tức. Tuy nhiên, [sự khẳng định là] bất dị và tức, cũng hàm ý nói phi bất dị và phi tức. Luận Biện trung biên nói:

Không hai, vì có không Chẳng có cũng chẳng không Chẳng khác cũng chẳng một Nên nói là Không tướng.³⁸¹

Nay nói ‘Sắc - Không, hỗ tương hiển thị’, là để sáng tỏ nghĩa, phá trừ nghi và chấp. Đoạn trước nói về Bồ-tát Quán Tự Tại dạy sự luyện mài tâm chí, đoạn này nói về sắc và không, v.v… là để đoạn trừ bốn xứ³⁸²:

1. Tác ý của Nhị thừa thì yếu kém, hân yểm³⁸³, không thích hành lợi tha. 2. Ở trong Đại thừa mà điên đảo tìm cầu [trí tuệ khác] và khởi nghi hoặc.384 3. Đối với [giáo pháp được] văn, tư, mà nói ‘Tôi có khả năng như thế’ (: ngã và ngã sở chấp) và đủ loại pháp chấp.

4. Đối với mọi hiện tượng hiện tiền và xác lập³⁸⁵, mà chấp trước, phân biệt về sắc chất cứng nhỏ, … cho đến Bồ-đề.

Nay nói ‘Sắc, v.v… bất dị Không’ hay ‘Sắc, v.v… tức Không’, là để dứt bỏ tác ý yếu kém của Nhị thừa, dứt bỏ hoài nghi [của trí tuệ khác], dứt bỏ pháp chấp, dứt bỏ phân biệt, là để thành xuất thế hành, được trí Vô phân biệt.

Kinh văn: Thọ, tưởng, hành, thức đẳng diệc phục như thị.³⁸⁶

Tán:

Sợ họ nghi chấp, ‘Duy sắc bất dị Không, duy sắc thể tức Không’, còn những pháp khác [ngoài sắc] thì không như vậy, do đó so sánh thọ, tưởng, hành, thức giống như sắc.

Lãnh nạp cảnh, khởi (: cảm nghiệm) khổ, lạc và xả gọi là Thọ. ³⁸⁷ Nắm giữ [ảnh tượng] nơi cảnh: có tướng, không tướng, nhỏ, lớn, nhiều, ít, ngang bằng, gọi là tưởng. Suy nghĩ, khiến tâm tạo tác những phẩm chất thiện, ác, vô ký, và khiến những tâm sở khác chuyển dịch, gọi là hành. Tâm, ý và thức,³⁸⁸ cả ba đều có khả năng liễu biệt và thông đạt, gọi là thức. Có bốn trú xứ của thức³⁸⁹, và thức năng trú được khởi theo thứ tự sắc, thọ, tưởng, hành, thức: như sắc được lãnh nạp, như [thọ] lãnh nạp được nhận biết, như [tưởng] nhận biết được tạo tác, như [hành] tạo tác được [thức] hiểu rõ.³⁹⁰

Nhưng do chấp trước thế tục mà ‘ngã sự’³⁹¹ có năm thứ: (1) Ngã sự thân cụ; (2) Ngã sự thọ dụng; (3) Ngã sự ngôn thuyết; (4) Ngã sự tạo tác; (5) Ngã sự tự thể. Nay nói rõ là, ‘uẩn chỉ là công năng của pháp, không thật sự có tự tánh, chẳng phải là ngã và ngã sở, chỉ nói năm uẩn không giảm, không tăng.’ Hàng ngu phu không biết [năm uẩn] là để phá ngã chấp. Ở trong ‘phi uẩn’ mà giả lập nói là uẩn, họ bèn chấp là thực hữu. Thế nên, để đối phá [sự chấp năm uẩn] mà nói là Không. Duy thức Nhị thập luận nói: “Không có hữu tình, ngã, chỉ là pháp có nhân

[quả].”³⁹² Đẳng: là chỉ cho năm thứ thiện xảo theo sau: xứ, giới, duyên khởi, tứ đế và Bồ-đề Niết-bàn.³⁹³ Nhưng kinh Đại Bát-nhã nói: “Sắc là Không, cho đến Bồ-đề cũng Không. Dù có một pháp thù thắng hơn Niết-bàn đi nữa, ta cũng nói nó là như huyễn, như hóa.” ³⁹⁴ Như vậy chữ Đẳng này thông nhiếp tất cả pháp. Người phái Thắng Không và Như ứng, cả hai đều dựa theo đó mà giải thích. Kinh Đại Bát-nhã nói tiếp: “Thọ, tưởng, hành, thức, tự tánh của chúng là Không, không phải do không ..... Thọ, tưởng, hành, thức tức là Không; Không tức là thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao? Vì đây chỉ có danh, gọi là Bồ-đề, gọi đó là Không. Đây chỉ có danh, gọi là sắc, thọ, tưởng, hành, thức.”³⁹⁵

Kinh văn: Xá-lợi tử, thị chư pháp không tướng, bất sanh bất diệt, bất

cấu bất tịnh, bất tăng bất giảm.

Tán: Ở trên đã nói, ‘Thể Không của các pháp’; ở đây nói, ‘Nghĩa Không của các pháp.’

Thị chư pháp: Là các pháp: sắc, thọ, tưởng, hành, thức, mà đối kháng bởi Không. Xưa không có, nay có, gọi là sanh. Tạm có, trở lại không có, gọi là diệt. Chướng nhiễm, gọi là cấu. Trái ngược với cấu, gọi là tịnh. Tướng mở rộng, gọi là tăng. Trái ngược với tăng, gọi là giảm.

Người phái Thắng Không nói: Theo Thế tục đế, thừa nhận sắc, thọ, v.v…

là thực hữu, có tánh chất sanh, trụ, dị, diệt. Theo Thắng nghĩa đế, sắc, thọ, v.v… vốn là Không, làm sao trong Không lại có sanh, trụ, dị, diệt. Vì vậy, Không tướng [của các pháp] thì không có sanh, diệt, cấu, tịnh, tăng, giảm.

Người phái Như Ứng nói: Các pháp được biến kế chấp về tánh tự nhiên sanh trên y tha, thế nên các pháp ấy, bản tánh là không vô³⁹⁶. Tánh thể của các pháp: sắc, thọ, v.v… chính là Không lý, đều không như cái chấp của Nhị thừa về những phần vị sai biệt là sự sanh, diệt, v.v… Cho nên nói, Không tướng thì không sanh, không diệt, không cấu, không tịnh, không tăng, không giảm. Lại nữa, nếu chấp nhận pháp hữu vi có chuyển dịch thì chắc chắn có sanh, có diệt. Pháp vô vi có phần vị sai biệt là ‘tại triền’ và ‘xuất triền’, nên thật có cấu và tịnh. Chưa chứng chân và đã chứng chân, hữu vi và vô vi, đều cùng có sự tăng, giảm. Mọi định chấp như vậy đều là sở chấp, cho nên thể và tướng đều không có. Lẽ nào như sự chấp:

hữu vi có sanh diệt, vô vi có cấu tịnh, cả hai có chung tăng giảm? Như thấy quáng nắng chấp là nước thật; nước này vốn không, làm gì mà có sanh, v.v…? Cũng không phải không có quáng nắng giống như nước có sanh, v.v…

Có vấn nạn: Nhiếp về tánh y tha, thì sắc. v.v… đều tức là Không. Nếu sắc, v.v… có sanh diệt thì Không ấy hẳn phải có sanh diệt?

Trả lời nghĩa ấy: Trong hư không, sắc tuy có sanh diệt nhưng tướng hư không thì không có sanh diệt. Cũng vậy, [các pháp] y tha tuy có sanh diệt mà Chân không không phải như thế.³⁹⁷ Lại có vấn nạn: Nếu tất cả pháp đều tức Chân không, thì tướng Không ấy ở khắp trong pháp thanh tịnh: tín, v.v…³⁹⁸, trong pháp cấu nhiễm: tham, v.v…³⁹⁹ , như vậy nó tương ưng với cấu tịnh?

Trả lời nghĩa ấy: Trong hư không, sắc có nhiễm tịnh, mà tướng hư không thì không như vậy. Cũng vậy, tuy các pháp có cấu tịnh mà Không tướng không có cấu tịnh. Thế nên có kệ tụng:

Chẳng phải, chẳng bất nhiễm Chẳng tịnh chẳng bất tịnh Vì tâm tánh bản tịnh Do khách trần thành nhiễm.⁴⁰⁰

Hoặc có vấn nạn: Nếu các pháp đều là Chân không, không có biệt tướng, nhưng Thánh giáo cam lộ [của Như Lai] đã có tăng giảm, thì Chân không hẳn phải có tăng giảm?

Trả lời nghĩa ấy: Trong hư không, sắc tướng có tăng giảm, nhưng tướng hư không thì không có tăng giảm. Cũng vậy, Thánh giáo cam lộ [của Như Lai] tuy có tăng giảm, nhưng Không tánh không có tăng giảm, đều do sự và lý, thể và tướng có sai biệt. Nếu tất cả pháp chỉ là Chân như, là Không, thì làm sao có các sự sanh, diệt, v.v…?⁴⁰¹

Đoạn trên là nói tổng quát: Chẳng phải chỉ có sắc thể bất dị Không, tức Không, mà, các nghĩa sai biệt trên sắc thể: sanh, trụ, dị, diệt⁴⁰², cũng bất dị Không, tức Không. Đã bác bỏ [những chấp trước] ở phần thông [về Không]⁴⁰³, ở phần biệt [về Không]⁴⁰⁴ lại lược nêu ba [cặp đối kháng]⁴⁰⁵, nên Không tướng thật sự cũng là ‘bất nhất’, v.v…⁴⁰⁶

Kinh Đại Bát-nhã nói: “Tự tánh như vậy không sanh, không diệt, không nhiễm, không tịnh. Khi Bồ-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa như vậy, thì không thấy sinh, không thấy diệt, không thấy nhiễm, không thấy tịnh. Vì sao? Vì chỉ là khách danh giả lập, tách bạch từng pháp mà khởi phân biệt; khách danh giả lập, theo đó mà khởi ngôn thuyết, như như ngôn thuyết, như vầy như vầy, sanh khởi chấp trước. Khi Bồ-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, đối với tất cả pháp như vậy, đều không thấy; do không thấy nên không sanh chấp trước.”⁴⁰⁷

Kinh văn: Thị cố không trung vô sắc, vô thọ, tưởng, hành, thức;

Tán:

Người phái Thắng Không nói: Trên đây là lấy nghĩa của sắc thể, thọ thể, v.v… cùng đối lập với Không, để làm rõ nghĩa ‘bất dị’ và‘tức.’ Sợ nghĩa không rõ và để sự chánh quán [Không] được thuần thục, mới kết riêng là: ‘Trong Không, không có pháp nào cả.’⁴⁰⁸ Nương trước khởi kết [ở sau], gọi là thị cố. Chữ ‘thị cố’ này dùng chung cho các câu ở sau.⁴⁰⁹

Người phái Như Ứng nói: Cả ba thừa đều tu chung cả năm thứ thiện xảo về: uẩn, xứ, giới, duyên khởi và đế. Theo thiện xảo thích ứng mà thành viễn quán hay cận quán. Do hàng Nhị thừa, v.v… đều tùy chấp ‘có’, nay để đối lại, nói là ‘không có’. Sở chấp về thể và nghĩa của Không đều tịch tĩnh, cho nên sở chấp về tánh chất của các uẩn cũng không có. Nhưng Phật phương tiện, ở trong pháp hữu vi, thi thiết làm uẩn. Phá năm ngã sự, dần dần đi vào chân như, nói là thiện xảo, không gọi là ‘thật hữu’. Thế nên trong kinh có kệ tụng:

Các hòa hợp được tạo Như sao, màng [mắt], đèn, huyễn Sương, bọt, mộng, chớp, mây Nên tác quán như vậy.⁴¹⁰

Pháp hữu vi còn chẳng là các uẩn cố định, thì sở chấp về các uẩn kia lẽ nào thành chân? Pháp tánh là Không, là Chân như, nên chẳng phải là uẩn tướng, cho nên trong Không đều không có năm uẩn.

Kinh Đại Bát-nhã nói tiếp: “Lại nữa, Xá-lợi tử! Khi các Bồ-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên quán như vầy: Bồ-tát chỉ có danh, Phật chỉ có danh, Bát-nhã Ba-la-mật-đa chỉ có danh, sắc chỉ có danh; thọ, tưởng, hành, thức chỉ có danh, tất cả pháp khác cũng chỉ có danh.”⁴¹¹

Kinh văn: Vô nhãn, nhĩ, tỹ, thiệt, thân, ý; vô sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp;

Tán:

Đây là nói, ‘Trong không, không có mười hai xứ.’

Người phái Thắng Không nói: Phật dùng phương tiện quyền biến, nói là ‘có xứ, v.v…’⁴¹², để hướng dẫn đi vào chân; đã đi vào chân rồi, dựa nơi nghĩa chân thật mà nói, ‘toàn Không.’

Người phái Như Ứng nói: Chỉ do căn và cảnh có thể cùng với sáu hành [thọ dụng] thành môn sanh trưởng, đó là nghĩa của xứ.⁴¹³ Ở thế gian, có những sự thấy nhau, hỏi thăm, thoa hương, ăn uống, phục dịch, phân biệt, cho nên Phật nói, ‘xứ có thứ tự như vậy.’⁴¹⁴ Do nhãn căn và nhĩ căn là ‘năng thủ không đến cảnh giới’; tỹ căn, thiệt căn và thân căn, cả ba là ‘năng thủ đến cảnh giới’⁴¹⁵ ; ý căn tức là thức thứ tám⁴¹⁶; quả của chúng đều bất định. Dụng của nhãn căn và nhĩ căn thì thù thắng, nên có danh từ chung là thiên [nhãn và nhĩ], mà [thần lực] biến hóa phi chân, chỉ có ở Dục giới và Sắc giới. Các thức ở hạ địa có sự y chỉ nơi thượng địa.⁴¹⁷ Nghiệp, duyên, thông, định, pháp lực [của các thức] đều sanh khởi.⁴¹⁸ Các giai vị tùy ứng, dụng có ưu liệt. Nhãn thức cần chín duyên để sanh khởi; ba thức: tỹ, thiệt và thân chỉ cần bảy duyên để sanh khởi; nhĩ thức chỉ cần tám duyên để sanh khởi; thức thứ sáu, thức thứ bảy và thức thứ tám tương ứng cần năm, ba và bốn duyên để sanh khởi.⁴¹⁹ Sắc có ba: hiển sắc, hình sắc và biểu sắc.⁴²⁰ Thanh có ba: âm thanh do chấp thọ đại chủng, âm thanh do không chấp thọ đại chủng, và âm thanh do chấp thọ, không chấp thọ đại chủng.⁴²¹ Hương có ba: hương câu sanh, hương hòa hợp và hương biến dị.⁴²² Vị có đắng, chua, ngọt, cay, mặn, nhạt.⁴²³ Xúc là bốn đại chủng và bốn đại chủng sở tạo.⁴²⁴ Pháp là sắc [vô kiến] vô đối⁴²⁵ và những tâm sở khác, tâm bất tương ưng hành pháp và vô vi pháp. Năm nội giới: nhãn, nhĩ, v.v… thuộc dị thục sanh và sở trưởng dưỡng;⁴²⁶ bốn giới: sắc, hương, vị, xúc, có cả ba tánh chất là dị thục sanh, sở trưởng dưỡng và đẳng lưu tánh⁴²⁷. Dị thục sanh chỉ có ở Dục giới và Sắc giới; sở trưởng dưỡng và đẳng lưu tánh thì thông cả ba giới. Sắc và Thanh có thân biểu và ngữ biểu; ý và pháp thì thông cả ba: thân biểu, ngữ biểu và vô biểu.⁴²⁸ Mười sắc giới đều chỉ vô ký và thiện⁴²⁹, tức tách rời sự tạo ‘danh ngôn’ mà dựa vào sự hiện hữu giả lập.

Duy thức nhị thập luận nói:

Dựa sự hóa sanh kia Thế Tôn mật ý thú Nói có xứ sắc, v.v… Như hữu tình hóa sanh.⁴³⁰ Kệ tụng này nói, đức Phật vì người vọng chấp ‘hữu ngã’, chìm lâu trong sanh tử, không chịu thú cầu [giải thoát], nơi pháp ‘phi xứ’ mà nói là ‘có xứ’. Như để bác bỏ đoạn kiến, Phật mật thuyết ‘có hóa sanh’, khiến hội nhập chân như, trừ bỏ ngã chấp. Hàng Nhị thừa không hiểu đó là phương tiện ngôn thuyết, chấp là thật có. Nay hiển thị, ‘[Biến kế] sở chấp tánh vốn là Không.’ Trong pháp nhân duyên, chẳng phải có xứ thật. ‘Pháp tánh không lý’ cũng không có tướng của xứ. Theo nghĩa trên mà kết luận là ‘không có xứ.’ Kinh Đại Bát-nhã nói tiếp: “Nhãn xứ chỉ có danh; nhĩ, tỹ, thiệt, thân và ý xứ chỉ có danh; sắc xứ chỉ có danh; thanh, hương, vị, xúc và pháp xứ chỉ có danh.”⁴³¹ Như vậy, nhãn xứ là Không, cho đến pháp xứ là

Không.

Kinh văn: Vô nhãn giới, nãi chí vô ý thức giới;

Tán:

Đây là nói, ‘Trong không, không có mười tám giới.’

Người phái Thắng Không nói: Nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới; nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới; tỹ giới, hương giới, tỹ thức giới; thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới; thân giới, xúc giới, thân thức giới; ý giới, pháp giới, ý thức giới; gọi là mười tám giới. Nay nêu, từ đầu đến cuối và khoảng giữa đều không có mười tám giới. Theo thế tục thì nói là có; theo thắng nghĩa đều không có, chỉ có giả danh, vì tự tánh là Không.

Người phái Như Ứng nói: Do căn và cảnh năng trì sáu thức [, vì là sở y và sở duyên]. Lại nữa, nghĩa ‘năng trì tự tướng’ và ‘năng trì tánh nhân quả’, gọi đó là giới. Trước hết là xứ, thứ đệ thức và giới theo đó sanh, cho nên mười tám giới có thứ đệ như vậy. Năng thủ nơi cảnh, là sắc thái của sáu nội giới. Sở thủ của nhãn, nhĩ, v.v…, là sắc thái của sáu ngoại giới. Nương căn duyên cảnh, tợ cảnh được liễu biệt⁴³², là sắc thái của sáu thức giới. Trong đó, ý giới chính là tâm, ý, thức. Tâm, là thức thứ tám. Thức này có năng tánh duy trì chủng tử và tiếp nhận huận tập, là chủ thế của thú và sanh⁴³³, luôn mang tánh vô phú vô ký⁴³⁴, có khả năng biểu hiện căn thân và khí thế giới, làm sở y của hữu tình. Thức này có tên gọi theo ba trạng thái hay ba giai đoạn phát triển (: tam vị):

1. Trạng thái hiện hành với sự chấp tàng ngã ái, tên gọi là A-lại-da (Ālaya). Hoa dịch là tàng, với nghĩa năng tàng, sở tàng và chấp tàng [ngã ái].⁴³⁵ 2. Trạng thái như là kết quả của nghiệp thiện và ác, tên gọi là Tỳ-bá-ca (Vipāka), Hoa dịch là dị thục, là chỗ chiêu tập của nghiệp thiện và bất thiện.⁴³⁶ 3. Trạng thái chấp trì dòng tương tục, tên gọi là A-đà-na (Adāna), Hoa dịch là chấp trì, vì nó nắm giữ chủng tử và các sắc căn không để hủy hoại.⁴³⁷

Ý, là thức thứ bảy. Thức này nhiễm ô trên ngã tướng được chấp trước, làm sở y của hữu lậu; khi thanh tịnh thì hằng tương ưng với Bình đẳng tánh trí; tánh chất của nó thuộc hữu phú vô ký. Thức này cũng có tên gọi theo ba trạng thái:

1. Trạng thái tương ưng ngã chấp, tên gọi là Mạt-na hữu phú, duyên với A- lại-da mà chấp làm ngã. 2. Trạng thái tương ưng pháp chấp, tên gọi là Mạt-na vô phú, duyên với Tỳ- bá-ca mà chấp làm pháp.

3. Trạng thái tư lương tánh, chỉ gọi tên là Mạt-na, duyên với A-đà-na, là động lực thúc đẩy thẩm sát tư duy.

Năng duyên và sở duyên, trước dài sau ngắn, trí Bình đẳng tánh,⁴³⁸ vì vậy mà thức thứ bảy và thức thứ tám, mỗi thức đều có ba tên gọi. Hai tên gọi đầu đều chỉ cho hữu lậu, một tên gọi sau thì thông cả vô lậu.

Thức, là sáu thức còn lại. Sáu thức có tên gọi riêng theo các căn, đều thông cả ba tánh: thiện, ác và vô ký.

Đến ngôi vị Phật, thức dị thục chuyển thành trí Viên kính; ảnh tượng của chín dụ đều biểu hiện trong trí ấy. Tùy sự tương ưng, ở sơ tâm của địa thứ nhất, hai loại thức Mạt na [: hữu phú và vô phú] chuyển thành trí Bình đẳng, có đủ mười loại bình đẳng tánh⁴³⁹. Kiến [đạo] vị của ba thừa, chuyển thức thứ sáu thành trí Diệu quán, tùy sự tương ưng mà có đầy đủ mười thắng dụng⁴⁴⁰. Chuyển năm thức trước thành trí Thành sự, khởi mười hóa nghiệp để viên mãn bản nguyện⁴⁴¹. Về nhân, có nhiều sự phân biệt cho nên lấy thức làm chủ đạo. Về quả, đều có sự quyết đoán cho nên lấy trí làm tên gọi. Tám thức nói trên chính là bảy tâm giới⁴⁴². Bốn trí chỉ là thiện, được nhiếp trong ‘pháp giới’. Ba trí: Viên kính, Bình đẳng và Diệu quán, thì chiếu ‘hữu và Không’, có đủ cả tục trí và chân trí. Trí Thành sự thì chiếu ‘hữu’, chỉ có tục trí, không có chân trí. Trí Viên kính và trí Bình đẳng thì hằng không lay động. Bắt đầu quán sát một cách thường hằng và biến mãn, thì gọi là Nhất thiết trí. Trí Diệu quán và trí Thành sự có lúc gián đoạn. Tuy bốn trí ấy đều có đủ các công đức, nhưng tùy trạng thái mà có tăng, có khởi, cho nên thuộc bất định.

Nhưng đức Phật thuyết pháp có lúc thu gọn và có khi mở rộng. Pháp số năm uẩn là thu gọn sắc mà mở rộng tâm. Pháp số mười hai xứ thì thu gọn tâm mà mở rộng sắc.⁴⁴³ Pháp số mười tám giới thì quân bình tương đối về sắc và tâm. Bởi vì [đối trị] những ngu tối, cho nên chia làm ba: năm uẩn là nói về hữu vi; mười hai xứ là nói về hai thủ (: năng thủ và sở thủ); mười tám giới là nói thêm về tự thể của thủ; đó là muốn đối đãi theo căn cơ vậy. Phá ngã nhưng lại nắm giữ ‘thi thiết’ làm giới⁴⁴⁴; hàng Nhị thừa, v.v… không hiểu bèn chấp là thật. [Biến kế] sở chấp toàn không thật thể, thì mười tám giới chẳng phải thật giới. Thế nên, dựa vào các nghĩa ở trước (: không có năm uẩn, không có mười hai xứ) mà kết luận: ‘Không có mười tám giới’. Kinh văn: Vô vô minh, diệc vô vô minh tận, nãi chí vô lão tử, diệc vô lão tử tận;

Tán:

Người phái Thắng Không nói: Chữ vô ở trên⁴⁴⁵ là quán xa, chữ vô ở đây là quán gần. Chữ vô đây gần gũi với sở quán của Độc giác. Do vậy, khế kinh nói: “Vì những người cầu Độc giác mà đức Phật thuyết pháp mười hai duyên khởi.” Lại nói: “Vô minh, cho đến lão tử, chỉ có giả danh.” Vì tự tánh [vô minh,…, lão tử là] Không, nên nay nói là vô. Tận, là Không vậy; Không ấy cũng Không, cho nên nói,

‘vô vô minh tận, nãi chí vô lão tử, diệc vô lão tử tận.’ Trong mười hai duyên

khởi, hữu và Không đều không có. Những khái niệm đối kháng khác cũng giống như vậy. Nay ảnh hiện ở đây.

Người phái Như Ứng nói: Đức Từ Thị tôn nói, “Mười hai duyên khởi đây có tạp nhiễm và thanh tịnh.” Tạp nhiễm và thanh tịnh đều có hai quán: thuận và nghịch. Tạp nhiễm thuận quán thì dựa vào pháp sanh tử lưu chuyển; tạp nhiễm nghịch quán thì dựa vào pháp thế gian gia hành. Thanh tịnh thuận quán thì dựa vào pháp căn bản đoạn chướng; thanh tịnh nghịch quán thì dựa vào pháp đoạn chướng rồi trùng quán.

Tạp nhiễm thuận quán: (1) Đầu tiên là quán biết thể tánh có đủ mười hai chi: 1. Vô minh: là ngu tối vì mê nội, ngoại pháp; 2. Hành: là phước, phi phước và bất động; 3. Thức: là thức dị thục; 4. Danh sắc: là năm uẩn; 5. Lục xứ: là sáu căn; 6. Xúc: là xúc đối cảnh thắng liệt; 7. Thọ: là lãnh thọ cảnh khổ lạc; 8. Ái: là tham ái nơi tam giới; 9. Thủ: là phiền não; 10. Hữu: là chủng tử của sáu chi: hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc và thọ; do ái và thủ làm nhuần thấm [chủng tử] dẫn đến hậu hữu; 11. Sanh: là quả khổ hiện khởi; 12. Lão tử: là suy biến, mạng chung. (2) Tiếp theo là quán biết do si nên phát khởi tà hành, để rồi tích tập cho tùy nghiệp quả thức⁴⁴⁶ ở đương lai. Tướng của năm uẩn phát khởi, các căn đầy đủ, xúc thọ cảnh giới, chủng tử cảm quả, đắm trước mong cầu, phiền não sanh trưởng, thấm nhuần các nghiệp đời trước, theo đó mà chịu các khổ: sanh, già, chết, sầu bi trong năm cõi. Thế nên, khế kinh nói: “Vô minh duyên hành, cho đến sanh duyên lão tử.”

Năm chi: thức, danh sắc, lục xứ, xúc và thọ, tánh chất làm nhân của chúng không có thứ tự; dựa vào giai đoạn đang khởi mà nói ‘làm hậu duyên’⁴⁴⁷. Đó gọi là tạp nhiễm thuận quán.

Tạp nhiễm nghịch quán: Dựa vào giai đoạn mới tu tập mà an lập [bốn] đế thuyết: lão tử khổ, lão tử tập, lão tử diệt, lão tử thú diệt hành (: đạo); cho đến tùy chỗ ứng hợp mà tuần tự quán các đế. Do chi lão tử mà nhiếp thuộc khổ đế. Ở trong duyên khởi, trước tiên là quán sát nghịch [thứ đệ], bằng cách dùng ba thứ tướng mà quán chi lão tử: 1. Quán sát nhân duyên tế; 2. Quán sát nhân duyên thô; 3. Quán sát phi bất định. Nhân duyên cảm ra sanh, gọi là tế; đó là ba chi: ái, thủ và hữu. Tự thể sanh, gọi là thô; chính là chi sanh. Do hai sanh ấy mà có lão tử. Sanh tế làm nhân cho lão tử ở đương lai. Sanh thô làm nhân cho lão tử ở hiện pháp. Ngoài thể của hai sanh, [các chi] còn lại không có khả năng quyết định đưa đến quả lão tử, gọi là phi bất định. Trước là duyên nơi hậu tế, tư duy như lý về lão tử nơi khổ đế, cho đến chi ái. Như vậy, quán sát khổ đế ở hậu tế, cùng với quán sát tập đế của hậu tế khổ, mà vẫn chưa vui đủ, bèn lại quán sát hậu tế tập đế, tức nhân duyên nhiếp lấy các khổ hiện tại. Đó là quán biến nghịch về thọ, xúc, lục xứ, danh sắc và thức. Nên biết, quán khổ vị lai là khổ đế hiện có; quán tập nhân của khổ vị lai là tập đế hiện pháp. Quán tập đế của khổ vị lai do gì mà có? Biết nó được sanh khởi từ tập trước đó, thức làm biên tế, chính là các khổ hiện pháp. Đã biết khổ hiện pháp được sanh khởi từ tập trước đó, thì không còn cần quán vì sao nó có mặt. Do thức và danh sắc triển chuyển nương nhau, ví như bó lau nương nhau mà đứng, không có tác giả, v.v… Thế nên, quán sát ngang nơi chi thức thì trở lui. Như vậy, quán sát thuận nghịch về khổ đế và tập đế nơi mười chi⁴⁴⁸ đã xong. Kế tiếp là quán diệt đế: bắt đầu từ lão tử, nghịch thứ tự quán nhập, cho đến vô minh. Vì sao quán sát như vậy?

Vì khổ đế hiện tại. Vì sao tất cả đều sẽ diệt tận? Vì không tạo vô minh làm duyên cho nghiệp hành mới, nên khổ đó mới diệt. Thứ tự tìm cầu, chứng diệt đế và đạo đế. Nhớ lại xưa kia, thầy bạn đã truyền trao pháp duyên khởi, chánh kiến thế gian khiến được hiện khởi; cứ quán như vậy nhiều lần khiến chánh kiến tăng trưởng. Đó gọi là tạp nhiễm nghịch quán.⁴⁴⁹ Thanh tịnh thuận quán: Do trước đã tích tập tư lương chánh kiến, nên ở các đế tuần tự hoạch đắc trí kiến thanh tịnh của Hữu học và Vô học. Do trí kiến ấy, vô minh và ái được vĩnh đoạn không sót. Vô minh và xúc làm duyên sanh thọ (: vô minh xúc sở sanh thọ, tức duyên của ái), cũng lại vĩnh đoạn. Do sự đoạn đây, nên vĩnh ly vô minh, ở trong hiện pháp, chứng tuệ giải thoát. Nếu ‘vô minh và xúc làm duyên sanh thọ’ mà tương ưng với tâm, gồm có tham ái, thì khi tâm ấy được ly phược, nên tham ái cũng vĩnh diệt, ở trong hiện pháp, chứng tâm giải thoát. Nếu vô minh không vĩnh đoạn, thì dựa vào thức, danh sắc, v.v… cuối cùng là thọ, gồm có các hành, nên phải có sanh ở hậu tế. Do vô minh diệt, nên không khởi [thức, v.v… thọ] nữa, được pháp vô sanh. Cho nên nói rằng: ‘Vô minh diệt nên hành diệt.’ Thứ lớp cho đến dị thục sanh xúc diệt, cho nên dị thục sanh thọ diệt. Ở trong hiện pháp, vô minh diệt nên vô minh xúc diệt; vô minh xúc diệt nên vô minh xúc sở sanh thọ diệt; vô minh xúc sở sanh thọ diệt nên ái diệt; ái diệt nên, như trước nói, được pháp vô sanh. Do đây nên nói, thủ, hữu, v.v… cuối cùng là ưu não, gồm có các hành, cũng vĩnh diệt. Như vậy, ở trong hiện pháp, thọ không sanh thì không có chỗ nào để khởi ái. Do vậy lại nói, thọ diệt nên ái diệt, cho đến sầu bi ưu não đều diệt. Như vậy, ở trong hiện pháp, các hành không chuyển; do không chuyển nên, ở trong hiện pháp, ở Hữu dư y quả, chứng được Hiện pháp Niết-bàn. Bấy giờ chỉ có cái thức thanh tịnh, trong trắng duyên danh sắc, và danh sắc duyên thức, v.v…, hậu hữu và các lậu đều tận, trú chân thường tích, gọi là cảnh giới Vô dư y Niết-bàn. Đó gọi là thanh tịnh thuận quán.⁴⁵⁰ Thanh tịnh nghịch quán: Đã đoạn diệt rồi, lại quán sát nghịch. Do cái gì không có, mà lão tử không có? Do cái gì diệt mà lão tử diệt? [… Do cái gì không có, mà hành không có? Do cái gì diệt mà hành diệt?] Quán biết là, do vô tác duyên sanh⁴⁵¹, [ngang qua] chủng tử và hiện hành⁴⁵², hai sanh (: tự thể sanh và sanh)

không có, nên lão tử không có; do vô thường duyên sanh, hai sanh diệt, nên lão tử diệt. Như vậy cho đến biết là, do vô tác duyên sanh, [ngang qua] phát khởi triền phược và tùy miên, ba vô minh⁴⁵³ không có, nên hành không có; do vô thường duyên sanh, ba vô minh diệt, nên hành diệt. Đó gọi là thanh tịnh nghịch quán.

Có người chỉ dựa vào thuận nhiễm, không nói đến chi sanh. Đó là vì đối đãi theo căn cơ, nói nghịch quán chỉ có chín chi, lấy nghiệp làm thức, vì thức chẳng phải duyên của tập [đế]. Hoặc quán mười một chi, trừ chi vô minh, bởi vì thiếu chủng tử của trí. Đức Thế Tôn phương tiện thi thiết như thế, khiến hàng Độc giác chứng đắc Bồ-đề của mình, nhưng họ không hiểu, vọng chấp rằng có thật nhiễm tịnh duyên khởi⁴⁵⁴. Nay nói nhiễm tịnh không có, khiến xả chấp trước: ở mặt tạp nhiễm, chỉ nói vô vô minh, cho đến vô lão tử; ở mặt thanh tịnh, chỉ nói vô vô minh tận, cho đến vô lão tử tận. Mỗi mặt hễ ‘không thuận’ thì đã định là ‘không nghịch’. Nói không đầu cuối, thì đã định là không trung gian. Bồ-tát ở địa thứ sáu tuy tác quán duyên khởi, còn chấp có thật lưu chuyển hoàn diệt⁴⁵⁵; trong địa thứ bảy mới đoạn trừ ‘chướng sanh diệt’. Sanh, là thuận nhiễm, tức đó là vô vô minh, cho đến vô lão tử. Diệt, là thuận tịnh, tức đó là vô vô minh tận, cho đến vô lão tử tận. Chữ vô ở đây là ‘không chấp trước tác giả và không chấp trước thường trú qua hai thứ duyên sanh,’⁴⁵⁶ cũng chẳng phải không có công năng. Diệt lý của duyên khởi, nói theo khế kinh là, “Không hoại thế tục đế, thể nhập thắng nghĩa đế”, “Không tạo thọ giả, không tạo nghiệp thiện ác, cũng không quên mất.” Y tha khởi tánh chưa hẳn là duyên khởi tướng⁴⁵⁷; chân lý cũng chẳng là sự diệt tận của vô minh, v.v…; thế nên ‘không mười hai duyên sanh và sự diệt tận của mười hai duyên sanh.’ Nếu nghiệp thiện ác, hết thảy đều không có, thì khế kinh chỉ nên nói ‘pháp chẳng có’, vì sao phải nói nhiều lần rằng, ‘pháp chẳng không có’? Vì đợi nhân duyên mà các pháp thành lập. Tự sự đã nhiều, cần phải xét kỹ.

Kinh văn: Vô khổ tập diệt đạo;

Tán:

Người phái Thắng Không nói: Ở trên nói, không có quán gần của Độc giác. Ở đây nói, không có quán gần của Thanh văn. Cho nên khế kinh nói: “Người cầu Thanh văn thì nói mà đáp ứng bằng tứ đế.”⁴⁵⁸ Lại nói: “Tứ đế chỉ có giả danh, vì tự tánh là Không.” Nhưng trên bao gồm dưới, đây là cảnh [sở quán] khác. Ở trong duyên khởi, cũng tu đế quán, cho nên sau duyên khởi mới nói không bốn đế.

Người phái Như Ứng nói: Kinh Thắng Man nói về sự an lập bốn Thánh đế và phi an lập bốn Thánh đế.⁴⁵⁹ Tám Thánh đế như vậy, chẳng phải sở tri của hàng Nhị thừa. [An lập bốn Thánh đế:] phần đoạn sanh tử [nơi mười hai nhân duyên], gọi là khổ; phiền não và hữu lậu nghiệp, gọi là tập; trạch diệt, gọi là diệt; sanh không trí phẩm⁴⁶⁰, gọi là đạo. Thô hiển thi thiết, cái biết của kẻ trí cạn, gọi là an lập đế. [Phi an lập bốn Thánh đế:] biến dịch sanh tử [nơi năm uẩn], gọi là khổ; sở tri chướng và vô lậu hữu phân biệt nghiệp⁴⁶¹, gọi là tập; tự tánh thanh tịnh, Vô trú Niết-bàn, gọi là diệt; pháp không trí phẩm⁴⁶², gọi là đạo. Vi tế khó biết, chẳng phải cảnh thô thiển, gọi là phi an lập đế. Tổng hợp mà nói, pháp hữu lậu, bức bách đều là khổ; chiêu cảm dị thục quả, hậu hữu, gọi là tập. Thế nên, ngoài pháp vô ký đều chẳng phải tập đế.⁴⁶³ Đây là lược nói về quả nhân sanh tử. Bốn loại Niết-bàn⁴⁶⁴, gọi là diệt; vô lậu hữu vi làm lộ trình chứng diệt, gọi là đạo. Đây là lược nói về quả nhân xuất thế. Như người y sĩ tìm thấy triệu chứng của bệnh, hiểu rõ nguyên nhân và bản chất của chứng bệnh, thấy rõ rằng nó có thể chữa lành và rồi bắt tay thực hiện phương pháp chữa bệnh. Cũng vậy, quán khổ trong sanh tử, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ và con đường đưa đến sự diệt khổ. Chỉ có bậc Thánh mới biết sự chân thật, gọi là Thánh đế. Hoặc tùy quán sát hai không chân như⁴⁶⁵, không tác biệt quán, gọi là phi an lập. Quán xa về tứ đế, mỗi đế có bốn hành tướng: khổ đế có vô thường, khổ, không, vô ngã; tập đế có nhân, tập, sanh, duyên; diệt đế có diệt, tĩnh, diệu, ly; đạo đế có đạo, như, hành, xuất.⁴⁶⁶ Quán bốn hành tướng của khổ đế để đoạn trừ bốn điên đảo, nên quán có toàn bộ và cục bộ. Để vào được cửa chân như, thì sự quán cận gia hành⁴⁶⁷ không chỉ là quán khổ, mà phải quán phi an lập mới vào được cửa chân như. Ở trong phi khổ, phi tập, phi diệt, phi đạo, Phật nói là khổ, tập, diệt, đạo. Hàng Thanh văn không hiểu, theo lời nói mà khởi chấp. Nay phá chấp ấy nên nói là vô (không có). Y tha khởi tánh chắc chắn không phải là các hành tướng của khổ, tập, diệt, đạo. Chân lý do đâu có những sai biệt ấy? Do khổ, tập, diệt, đạo đều vô (không có). Thế nên, Bồ-tát ở địa thứ năm tuy tác sự quán ấy, nhưng còn chấp có thật các thô tướng nhiễm tịnh. Trong địa thứ sáu mới trừ được các chướng nhiễm tịnh. Nhiễm là hữu lậu, tức ở đây không có hai đế khổ tập. Tịnh là vô lậu, tức ở đây không có hai đế diệt đạo.⁴⁶⁸

Kinh văn: Vô trí diệc vô đắc;

Tán:

Người phái Thắng Không nói: Ở trên nói, không có quán gần của Thanh văn. Ở đây nói, không có quán gần của Bồ-tát. Năng chứng đạo, gọi là trí. Sở chứng cảnh, gọi là đắc. Có trí năng chứng thì là hữu sở đắc. Trí chứng là phi hữu, thì sở đắc cũng không. Như khế kinh nói: “Đức Phật vì người cầu Bồ-tát thì nói mà đáp ứng bằng sáu pháp Ba-la-mật-đa.” Khi nói vô trí đắc, là tổng hợp mà nói. Nếu ‘các pháp chẳng không’ thì trước có sở hành, sau mới có đắc. Nếu ‘các pháp đã chẳng có’ thì trước không có sở hành, sau làm sao có đắc? Cho nên kinh Đại Bát-nhã nói: “Nhất thiết trí là Không,…., Vô thượng Bồ-đề là Không.”⁴⁶⁹

Người phái Như Ứng nói: Chân quán của Bồ-tát chỉ là phi an lập⁴⁷⁰, nên tổng thuyết là quán gần cũng vô trí đắc. Như có kệ tụng:

Dựa thức hữu sở đắc Cảnh vô sở đắc sanh Dựa cảnh vô sở đắc

Thức vô sở đắc sanh.⁴⁷¹ Trí vô phân biệt chứng chân như vị, tâm và cảnh ngầm hợp bình đẳng, [tuyệt đối] bình đẳng, vì năng thủ và sở thủ, tất cả đều Không.⁴⁷² Ở giai đoạn trí hậu đắc, rời các tướng phược, không có chấp hư vọng, cũng rời hai thủ. Lại có kệ tụng:

Thức có tánh sở đắc Trở thành vô sở đắc Biết hai tánh: hữu đắc Và vô đắc bình đẳng.⁴⁷³

này trong luận Trung biên phân biệt, thì rõ: “Tất cả ba cõi, chỉ duy có thức, dựa vào nghĩa này, thì khi thể tướng của ngoại trần không còn là đối tượng (của nhận thức), trí đây được thành. Do cảnh sở duyên không hữu thể, thì duy thức năng duyên cũng không sanh khởi. Đem phương tiện này, thì thể nhập nơi trạng thái không còn đối tượng năng thủ sở thủ.” (Nhất thiết tam giới, đản duy hữu thức, y như thử nghĩa, ngoại trần thể tướng quyết vô sở hữu, thử trí đắc thành. Do sở duyên cảnh vô hữu thể, năng duyên duy thức diệc bất đắc sanh. Dĩ thị phương tiện, tức đắc nhập ư năng thủ sở thủ vô sở hữu tướng. 一切三界, 但唯有識, 依如此義, 外塵體相決無所有, 此智得成. 由所緣境無有體故, 能緣唯識亦不得生. 以是方便, 即得入於能取所取無所有相.) Và ý tương tự trong Duy thức tam thập tụng, kệ 27: Dù bảo trú thức tánh, Nhưng nếu còn đối tượng, Thì vẫn chưa thật trú, Vì còn có sở đắc. (Hiện tiền lập thiểu vật, Vị thị duy thức tánh, Dĩ hữu sở đắc cố, Phi thật trú duy thức. 現前立少物, 謂是唯識, 性 以有所得故, 非實住唯識.) Kệ 28: Nhưng khi nơi đối tượng, Trí không thấy sở đắc, Thì thật trú thức tánh, Vì nhị thủ đã lìa. (Nhược thời ư sở duyên, Trí đô vô sở đắc, Nhĩ thời trú duy thức, Ly nhị thủ tướng cố.

Ở các giai vị khác, chủng tử pháp chấp còn chưa đoạn trừ, nên sự quán không rõ ràng, nghĩa là còn có [ấn tượng của] năng thủ và sở thủ. Phá chấp ‘thật năng thủ’, nên nói là vô trí. Phá chấp ‘thật sở thủ’, lại nói là vô đắc.

Lại nữa, cả hai pháp (: vô trí, vô đắc) đều bài trứ hai thủ. Đặc biệt bài trừ hai thủ, nói là vô đắc, tức [không có] năng đắc và sở đắc. Đặc biệt bài trừ hữu diệu dụng, nói là vô trí, tức [không có] công năng chiếu và đoạn. Giải thích đó đều là trừ bỏ huyễn sự của biến kế sở chấp và y tha khởi, chúng chắc chắn không phải trí và đắc. Bản thể chân như là tịch tĩnh, toàn không có cả hai tướng [biến kế sở chấp và y tha khởi]. Vì vậy, dựa vào ba tánh đều nói là vô. Chẳng phải ‘chân trí sanh thì tất cả pháp chẳng có.’ Trí và trí xứ (: chân như) đều gọi là Bát-nhã, vì chân như thì vô tướng thủ và bất thủ tướng⁴⁷⁴.

Kinh văn: Dĩ vô sở đắc cố. Tán:

Người phái Thắng Không nói: Ở trước nói, ‘Thị cố không trung vô sắc, vô thọ, tưởng, hành, thức; v.v…’ Dù đoạn này là sự kết thành từ đoạn trên: ‘Sắc