Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh U Tán

Thập tứ cấu nghiệp 十四垢業: Chỉ cho 14 thứ nghiệp xấu ác gồm: Bốn kết, 4 xứ và 6 pháp tổn tài. Bốn kết là giết hại, trộm cướp, gian dâm và nói dối; 4 xứ là tham lam, giận dữ, sợ hãi và ngu si; 6 pháp tổn tài là say sưa, bài bạc, chơi bời, mê hát xướng, bạn xấu rủ rê, lười biếng và hút sách. Say sưa có 6 lỗi là: Sinh bệnh, mất của, tranh cãi, tiếng xấu lan truyền, hung bạo dữ tợn và trí tuệ giảm tổn. Bài bạc có 6 lỗi: Tài sản mỗi ngày một hao tổn, nếu được thì sinh oán ghét, kẻ trí chê cười, không ai kính tin, mọi người xa lánh và sinh tâm trộm cắp. Chơi bời có 6 lỗi: Không tự giữ mình, không giữ được tiền của, không che chở được con cháu, thường tự sợ hãi, những cái xấu xa thường trói buộc mình và hay sinh giả dối. Mê hát xướng có 6 lỗi: Thích nghe hát, thích nhảy múa, thích tiếng đàn, mê tích truyện, thích tiếng sênh, mê kèn trống. Bạn xấu rủ rê có 6 lỗi: Dễ sinh dối trá, thích chỗ vắng vẻ, dụ dỗ người khác, mưu tính lấy vật của người, thích thu tài lợi về mình và ưa tìm lỗi của người khác. Biếng nhác có 6 lỗi: Giàu có không chịu làm việc, nghèo cùng không chịu tu tỉnh, khi lạnh, khi nóng, buổi sớm, buổi chiều đều không chịu tu tỉnh. [X. kinh Trường a hàm Q.11; Đại thừa nghĩa chương Q.15].

Tức thu thúc sáu căn. Tạp A Hàm, kinh số 1167, Con Rùa: “Vào thời quá khứ, có đám cỏ trong sông và có con rùa sống trong bụi cỏ ấy. Khi đó có một con dã can đói đi tìm thức ăn. Vừa thấy con rùa, nó vội nhảy tới vồ lấy. Con rùa thấy vậy, liền thu hết đầu đuôi và bốn chân vào trong mai. Dã can canh đợi con rùa thò đầu, chân ra là chụp ăn liền. Nhưng chờ lâu quá, mà nhất định rùa không thò đầu và chân ra. Dã can đói quá, tức tối bỏ đi. “Này các Tỳ-kheo, ngày nay các ông cũng lại biết như vậy. Ma Ba-tuần luôn luôn dò xét tìm cơ hội bên các ông. Mong đợi mắt các ông đắm sắc, tai nghe tiếng, mũi ngửi mùi, lưỡi nếm vị, thân xúc chạm, ý nhớ pháp mà xúi dục sanh tâm đắm nhiễm sáu trần. Cho nên Tỳ-kheo, các ông phải luôn luôn giữ gìn luật nghi của mắt. Khi đã giữ gìn an trụ nơi luật nghi của mắt rồi, dù mắt có sanh khởi hoặc duyên cảnh đi nữa thì ác Ma Ba-tuần cũng không thể tìm được cơ hội. Tai mũi, lưỡi, thân, ý cũng lại như vậy. Dù sáu căn kia có sanh khởi hoặc duyên cảnh đi nữa, thì chúng cũng không thể tìm được tiện lợi. Giống như con rùa, dã can không thể tìm được cơ hội nào.” (Thích Đức Thắng dịch)

Tứ ác hữu 四惡友: Bốn hạng bạn xấu: bạn giả trá, bạn môi miếng, bạn a dua, bạn đốc xúi hư hại.

Tứ thiện hữu 四善友: Bốn hạng bạn tốt: bạn hay giúp đỡ, bạn chung thủy, bạn khuyến thiện, bạn giàu lòng từ ái.

Du-già sư địa luận, quyển 44, tr. 537c29-538c15.

Tứ vô ngại giải 四無礙解: Du-già sư địa luận, quyển 45, tr. 539b4: “1. Trí không thối chuyển của Bồ tát, y chỉ trên tu mà được tác thành, không bị trệ ngại, trong hết thảy dị môn của hết thảy pháp. Đó là pháp vô ngại giải của Bồ tát. 2. Trí không thối chuyển của Bồ tát, y chỉ trên tu mà được tác thành, không bị trệ ngại, trong hết thảy dị biệt tướng của hết thảy pháp. Đó là nghĩa vô ngại biện của Bồ tát. 3. Trí không thối chuyển của Bồ tát, y chỉ trên tu mà được tác thành, không bị trệ ngại, trong tất cả sự huấn thích từ của hết thảy pháp. Đó là từ vô ngại giải của Bồ tát. 4. Trí không thối chuyển của Bồ tát, y chỉ trên tu mà được tác thành, không bị trệ ngại, trong tất cả phân tích phẩm loại của hết thảy pháp. Đó là biện vô ngại giải của Bô tát.” Đại thừa A-tỳ-đạt-ma Tập luận, quyển 7, tr. 691a27: “Bốn vô ngại giải: 1. Pháp vô ngại giải, y chỉ tĩnh lự, nơi danh sai biệt của tất cả pháp, hoàn toàn không bị trệ ngại, hoặc định hoặc tuệ, và các tâm, tâm sở tương ưng. 2. Nghĩa vô ngại, y chỉ tĩnh lự, nơi các tướng và ý thú, hoàn toàn không bị trệ ngại, hoặc định hoặc tuệ, và các tâm, tâm sở tương ưng. 3. Từ vô ngại, y chỉ tĩnh lự, nơi các phương ngôn âm và ngôn từ huấn thích các pháp, hoàn toàn không bị trệ ngại, hoặc định hoặc tuệ, và các tâm, tâm sở tương ưng. 4. Biện vô ngại, y chỉ tĩnh lự, nơi sự sai biệt của các pháp, hoàn toàn không bị trệ ngại, hoặc tại biện thuyết.”

Tứ đà-la-ni 四陀羅尼: Tiếng Phạn là Đà-la-ni, tiếng Hoa là Tổng trì, nghĩa là kéo giữ gìn không mất, không cho việc ác sanh ra. Lại phiên âm là giá trì, nghĩa là che ngăn cái ác ở hai bên có và không; gìn giữ điều thiện của trung đạo. 1. Pháp đà-la-ni: Các vị Bồ tát được niệm tuệ lực, gìn giữ những pháp được nghe, qua vô lượng thời gian, vĩnh viễn không quên mất. 2. Nghĩa đà-la-ni: Các vị Bồ tát giữ gìn vô lượng nghĩa lý đã được nghe trải qua vô lượng thời gian, vĩnh viễn không quên mất. 3. Chú đà-la-ni: Các vị Bồ tát đã được những tổng trì như thế, thì tất cả mong muốn đều hiệu nghiệm, có thể trừ hết vô vàn tai hoạ cho chúng sanh. 4. Nhẫn đà-la-ni: Các vị Bồ tát thành tựu hạnh kiên cố, đối với pháp được nghe, được sự siêng năng thọ nhận.

Chỉ cho sự tu tập tư lương Bồ-đề: phước đức và trí tuệ. Kinh Ưu-bà-tắc giới (優婆塞戒經, No. 1488), quyển 1, phẩm Tu ba mươi hai tướng nghiệp, tr. 1039a16: “Các vị Đại Bồ-tát tu ba mươi hai tướng nghiệp được viên mãn, tức là viên mãn ba A-tăng-kỳ kiếp, sẽ chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Thiện nam tử! Khi xưa Ta ở nơi Đức Phật Bảo Đảnh, viên mãn A-tăng-kỳ kiếp thứ nhất, ở Đức Phật Nhiên Đăng, viên mãn A-tăng-kỳ kiếp thứ hai, và ở Đức Phật Ca Diếp, viên mãn A-tăng-kỳ kiếp thứ ba.”

Ba mươi bảy pháp Bồ-đề phần là: 1. Tứ niệm xứ: quán thân bất tịnh, quán thọ thị khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã; 2. Tứ chánh cần: điều ác đã sanh khiến cho dứt hẳn, điều ác chưa sanh thì khiến cho không sanh, điều lành đã sanh khiến cho tăng trưởng, điều lành chưa sanh khiến cho sanh; 3. Tứ như ý túc: dục như ý túc, niệm như ý túc, tinh tấn như ý túc, tư duy như ý túc; 4. Ngũ căn: tín, tiến, niệm, định, tuệ; 5. Ngũ lực: tín lực, tiến lực, niệm lực, định lực, tuệ lực; 6. Thất giác chi: trạch pháp, tinh tiến, hỷ, khinh an, định, tuệ, xả; 7. Bát chánh đạo: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tiến, chánh niệm, chánh định.

Du-già sư địa luận, quyển 45, tr. 539a08-c23. Ở đây bỏ qua sự tu tiếp theo là tu chỉ quán, tu phương tiện thiện xảo và tu đà-la-ni (tr. 539c24-543b07).

Kinh Thắng Man, chương 4, Nhiếp thọ: “Thắng Man phu nhân bạch Phật: ‘Hằng sa các nguyện mà Bồ tát có, thảy đều thâu nhập vào trong một đại nguyện; đó là nhiếp thọ Chánh pháp. Nhiếp thọ Chánh pháp thật sự là đại nguyện.’” (Tuệ Sỹ dịch) Bồ-tát muốn thành tựu Nhiếp thọ chánh pháp thì phải thực hành Bốn nhiếp sự, Sáu ba-la-mật: “....Nhiếp thọ Chánh pháp không khác biệt Chánh pháp; Chánh pháp tức là nhiếp thọ Chánh pháp. … Ba-la-mật không khác nhiếp thọ Chánh pháp; Chánh pháp không khác ba-la-mật. Nhiếp thọ Chánh pháp tức là ba-la-mật.” (sđd)

Tám tướng thành đạo: giáng thần, nhập thai, trú thai, xuất thai, xuất gia, thành đạo, chuyển pháp luân, nhập niết bàn.

Du-già sư địa luận, quyển 45, tr. 543b08-c06.

Kinh Đại phương quảng Phật Hoa nghiêm, No. 278, quyển 8, tr. 445a02-18. Mười lực: Trí xứ phi xứ, Trí nghiệp báo cấu tịnh, Trí chư căn, Trí dục lạc, Trí tánh, Trí nhất thế chí xứ đạo, Trí nhất thế thiền định giải thoát tam muội chánh thọ cấu tịnh khởi, Trí túc mạng vô ngại, Trí thiên nhãn vô ngại và Trí thế lậu tận. “Tại sao Bồ-tát nên học mười loại pháp ấy? Vì muốn làm cho tâm Bồ-đề chuyển thắng kiên cố, thành Vô thượng đạo; giáo pháp được nghe liền tự hiểu rõ, không do người khác.” (sđd)

Kinh Đại phương quảng Phật Hoa nghiêm, No. 278, Phật-đà-bạt-đà-la dịch, quyển 8, phẩm Thập trụ, tr. 444c26-446b23. Mười trụ là: Sơ phát tâm, Trị địa, Tu hành, Sanh quý, Phương tiện cụ túc, Chánh tâm, Bất thối, Đồng chân, Pháp vương tử và Quán đảnh. Ở mỗi trụ, Bồ-tát phải học 10 pháp và trụ 10 pháp.

Tiền phương tiện còn gọi là gia hành, chỉ cho gia hành định, tức sự nỗ lực của định. Sự khác biệt giữa vô tưởng định và diệt tận định là khác biệt về gia hành: “Vô tưởng định được dẫn đầu bởi tác ý về xuất ly tưởng; diệt tận định chỉ bởi tức tưởng.” (Câu xá luận, quyển 5, tr. 25c14)

Xem Du-già sư địa luận, quyển 45, tr. 543c07-c29.

Hiển dương Thánh giáo luận, No. 1602, quyển 2, tr. 490a29. sanh và giáo hóa.

Bốn pháp ôn-đà-nam (四種法嗢拖南) là lược tập của giáo pháp, theo đó chúng sanh tu tập thì giải thoát sanh tử. Xem Du-già sư địa luận, quyển 46, tr. 544a06-545b21.

Thập như thị của Niết-bàn: tánh, tướng, bản, lực, tác, nhân, duyên, quả, báo, bản mạt cứu cánh. Niết-bàn chính là thực tại Vô ngã, hay Niết-bàn chính là thực tại này với sự vắng mặt hoàn toàn của chấp thủ.

Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 8: “Các Bồ-tát y theo năm vô lượng có thể khởi tất cả tác dụng thiện xảo. Những gì là năm? 1. Hữu tình giới vô lượng; 2. Thế giới vô lượng; 3. Pháp giới vô lượng; 4. Sở điều phục giới vô lượng; 5. Điều phục phương tiện giới vô lượng.” (tr. 519c28) “Hỏi: Vì sao chỉ lược nói năm vô lượng này? Đáp: Các Bồ-tát ma-ha-tát vì chuyên tu tập hạnh lợi ích chúng sinh nên đầu tiên lập hữu tình giới vô lượng . Các hữu tình dựa vào xứ sở để được thọ sinh cho nên thứ hai là lập thế giới vô lượng . Các hữu tình ở trong nhiều thế giới, do nhiều thứ pháp mà có được sự nhiễm tịnh sai biệt, cho nên thứ ba là lập pháp giới vô lượng . Quán sát trong các hữu tình, có người có khả năng cứu cánh giải thoát khổ, cho nên thứ tư là lập sở điều phục giới vô lượng . Các phương tiện thiện xảo có thể làm cho hữu tình chứng được giải thoát, cho nên thứ năm là lập điều phục phương tiện giới vô lượng . Như vậy, các Bồ-tát ma-ha-tát dựa vào năm vô lượng này thì có thể khởi tất cả tác dụng thiện xảo.” (tr. 520b23-c02)

Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 8, tr. 520a03-a24: “Hữu tình giới vô lượng : Sáu mươi bốn chúng hữu tình: 1. Na-lạc-ca; 2. Bành sinh; 3. Quỷ thú; 4. Trời; 5. Người; 6. Sát-đế-lị; 7. Bà-la-môn; 8. Phệ-xá; 9. nại-da; 55. Người trì Ma-đát-lý-ca ; Thú-đạt-la; 10. Nữ; 11. Nam; 12. Phi nam phi nữ; 13. Hạ phẩm; 14. Trung phẩm; 15. Thượng phẩm; 16. Tại gia; 17. Xuất gia; 18. Khổ hạnh; 19. Luật nghi; 20. Bất luật nghi; 21. Phi luật nghi phi bất luật nghi; 22. Đã ly dục; 23. Chưa ly dục; 24. Tà định tụ; 25. Chánh định tụ; 26. Bất định tụ; 27. Bí-sô; 28. Bí-sô-ni; 29. Thức-xoa-ma-na; 30. Cần sách nam; 31. Cần sách nữ; 32. Ô-ba-sách-ca; 33. Ô-ba-tư-ca; 34. Người tu tập tam-ma-địa; 35. Người ôn tụng kinh điển; 36. Người chăm sóc bệnh nhân; 37. Trưởng lão; 38. Trung niên; 39. Thiếu niên; 40. A-già-lợi-da; 41. Ô-ba-đà-da; 42. Cộng trụ; 43. Cận trụ; 44. Khách khứa; 45. Vị giám tăng sự; 46. Người thích lợi dưỡng; 47. Người ưa cung kính; 48. Vị ưa viễn ly; 49. Bậc đa văn; 50. Bậc hữu trí; 51. Người đại phước; 52. Bậc pháp tùy pháp hành; 53. Người trì tố-đát-lãm; 54. Người trì tỳ- 56. Dị sinh; 57. Bậc kiến đế; 58. Bậc hữu học; 59. Bậc vô học; 60. Thanh văn; 61. Độc giác; 62. Bồ-đề-tát-đõa; 63. Chuyển luân thánh vương; 64. Như lai. Nếu y theo cái thân tương tục sai biệt thì vô lượng vô biên.”

Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 8, tr. 520a25: “Thế giới vô lượng: Là mười phương vô lượng thế giới, có vô lượng tên khác nhau. Như thế giới này tên là Sách ha; phạm vương của thế giới này gọi là Sách ha chủ. Đại loại như vậy có vô lượng thế giới sai biệt, nên biết.”

Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 8, tr. 520a28: “Pháp giới vô lượng: Là thiện pháp, bất thiện pháp, vô ký pháp. Đại loại như vậy có vô lượng môn sai biệt, nên biết.”

Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 8, tr. 520a28: “Sở điều phục giới vô lượng: Hoặc lập một loại sở điều phục, là tất cả hữu tình có thể được điều phục, vì đồng một loại. Hoặc lập hai loại: 1. Cụ phược; 2. Bất cụ phược. Hoặc lập ba loại: 1. Độn căn, 2. Trung căn; 3. Lợi căn. Hoặc lập bốn loại: 1. Sát-đế-lợi; 2. Bà-la-môn; 3. Phệ-xá; 4. Thú-đạt-la. Hoặc lập năm loại: 1. Tham hành; 2. Sân hành; 3. Si hành; 4. Mạn hành; 5. Giác hành. Hoặc lập sáu loại: 1. Tại gia; 2. Xuất gia; 3. Thành thục; 4. Chưa thành thục; 5. Giải thoát; 6. Chưa giải thoát. Hoặc lập bảy loại: 1. Tín kính; 2. Khinh hủy; 3. Trung dung; 4. Quảng thuyết trí; 5. Lược khai trí; 6. Thường được điều phục; 7. Tùy duyên được dẫn dắt: nghĩa là gặp duyên như vậy, như vậy, thì chuyển biến như vậy, như vậy. Hoặc lập tám loại, là tám hội chúng: 1. Sát-đế-lỵ; 2. Bà-la-môn; 3. Gia chủ; 4. Sa-môn; 5. Bốn Thiên vương; 6. Cõi trời Ba mươi ba; 7. Ma vương; 8. Phạm thiên. Hoặc lập chín loại: 1. Hóa thân bởi Phật; 2. Hóa thân bởi Thanh văn; 3. Hóa thân bởi Độc giác; 4. Hóa thân bởi Bồ-tát; 5. Người khó điều phục; 6. Người dễ điều phục; 7. Người được điều phục bằng lời nhẹ nhàng; 8. Người được điều phục bằng lời quở trách; 9. Người ở xa được điều phục hoặc người ở gần được điều phục. Hoặc lập mười loại: 1. Na-lạc-ca; 2. Bành sinh; 3. Quỷ thú; 4. Chư thiên Dục giới; 5. Người; 6. Trung hữu; 7. Sắc hữu; 8. Vô sắc hữu; 9. Hữu tưởng, vô tưởng; 10. Phi hữu tưởng phi vô tưởng. Như vậy là nói sơ lược năm mươi lăm loại. Nếu y theo [đạo lý] tương tục sai biệt thì có vô lượng, nên biết.”

Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 8, tr. 520b21: “Điều phục phương tiện giới vô lượng: Như trên đã nói. Nên biết trong đây cũng phân biệt có vô lượng phẩm loại sai biệt.”

Xem ‘năm nguyện’ ở trên.

Xem chú thích ‘mười lực’ ở trên. Lực ba-la-mật-đa ở đây gọi là ‘mười lực gia hành thanh tịnh’.

Du-già sư địa luận, quyển 39, tr. 505b06-506a05.

Du-già sư địa luận, quyển 41, tr. 517b06-518a06.

Du-già sư địa luận, quyển 41, tr. 521a02-08.

Đế sát pháp nhẫn 諦察法忍: Nhẫn chịu quán sát các pháp một cách chân thật. Cũng gọi Sát pháp nhẫn, Pháp tư duy giải nhẫn, Pháp tư thắng giải nhẫn, Thông đạt nhẫn, Quán pháp nhẫn, Quán sát pháp nhẫn. Nhẫn nghĩa là chịu đựng được cảnh trái nghịch, không khởi tâm sân hận. Đế sát pháp nhẫn nghĩa là quán xét thấu suốt chân lý bất sinh bất diệt của các pháp, tâm không vọng động mà an trụ nơi lý vô sanh. Là một trong 3 loại Nhẫn nhục ba la mật (: nại oán hại nhẫn, an thọ khổ nhẫn, đế sát pháp nhẫn). [X. kinh Giải thâm mật Q.4; luận Thành duy thức Q.9].

Du-già sư địa luận, quyển 43, tr. 527c07-27.

Du-già sư địa luận, quyển 43, tr. 528c15-529a05.

Du-già sư địa luận, quyển 43, tr. 532a22-b08.

Xem Du-già sư địa luận, quyển 44, tr. 533b10-534c22.

Du-già sư địa luận, quyển 44, tr. 537a07-29.

Kệ tụng này trích từ Biện trung biên luận (辯中邊論, No. 1600), phẩm Biện chướng, tr. 467c21. Giải thích của luận này là: “Đây là nói về chướng trên thành quả của mười thứ ba-la-mật-đa, để hiển thị chướng của tự tánh mười thứ ba-la-mật-đa: Với bố thí ba-la-mật-đa, nói đến chướng giàu sang tự tại. Với tịnh giới ba-la-mật-đa, nói đến chướng thiện thú. Với an nhẫn ba-la-mật-đa, nói đến chướng không bỏ hữu tình. Với tinh tiến ba-la-mật-đa, nói đến chướng giảm lầm lỗi, tăng công đức. Với tĩnh lự ba-la-mật-đa, nói đến chướng nhiếp hóa làm cho [hữu tình] thú nhập chánh pháp. Với bát nhã ba-la-mật-đa, nói đến chướng giải thoát. Với phương tiện thiện xảo ba-la-mật-đa, nói đến chướng thí, giới, nhẫn, v.v… thiện pháp vô cùng tận; do đem phương tiện thiện xảo hồi hướng Vô thượng bồ đề, khiến cho thí, giới, nhẫn, v.v… thiện pháp vô cùng tận. Với nguyện ba-la-mật-đa, nói đến chướng thiện pháp chuyển vận không gián đoạn trong tất cả thọ sanh; do đại nguyện lực nhiếp thọ mà có khả năng thuận theo sự sanh khởi thiện pháp. Với lực ba-la-mật-đa, nói đến chướng việc làm thiện được quyết định; do sức tư trạch và sức tu tập có khả năng đàn áp cái chướng cho việc làm thiện, chứ chẳng phải việc làm thiện đàn áp chướng ấy. Với trí ba-la-mật-đa, nói đến chướng mình người thọ dụng pháp lạc [đại thừa] và thành thục [hữu tình]; do [trí ấy] không phải như nghe ngôn từ mà thấu hiểu nghĩa lý.”

Xem Thành duy thức luận, quyển 9, tr. 52b20-53c27. Luận Thành duy thức, Tuệ Sỹ dịch và chú, tr. 301.

Du-già sư địa luận, quyển 47, tr. 550c10-551b11.

Du-già sư địa luận, quyển 47, tr. 551c13-552a09.

Ở quả vị Phật, tu thiện đầy đủ nên càng không thể tăng, đoạn ác đầy đủ nên càng không thể giảm.

Xả viên mãn là Diệt đế. Chứng viên mãn là Đạo đế.

Du-già sư địa luận, quyển 47, tr. 551b25-c07.

Du già sư địa luận, quyển 47, có 13 trú: 1. Bồ tát chủng tánh trú; 2. Thắng giải hành trú; 3. Cực hoan hỷ trú (Hoan hỷ địa); 4. Tăng thượng giới trú (Ly cấu địa); 5. Tăng thượng tâm trú (Phát quang địa); (6-8) Tăng thượng tuệ trú có 3: một là, giác phần tương ưng tăng thượng tuệ trú (Diệm tuệ địa); hai là, chư đế tương ưng tăng thượng tuệ trú (Nan thắng địa); ba là, duyên khởi chỉ tức tương ưng tăng thượng tuệ trú (Hiện tiền địa); 9. Hữu gia hành, hữu công dụng, vô gián khuyết đạo chuyển vận vô tướng trú (Viễn hành địa); 10. Vô gia hành, vô công dụng, vô gián khuyết đạo chuyển vận vô tướng trú (Bất động địa); 11. Vô ngại giải trú (Thiện tuệ địa); 12. Tối thượng thành mãn bồ tát trú (Pháp vân địa); 13. Như lai trú. Cũng luận này nói đến 7 địa: 1. Chủng tánh địa; 2. Thắng giải hành địa; 3. Tịnh thắng ý lạc địa; 4. Hành chánh hành địa; 5. Quyết định địa; 6. Quyết định hành địa; 7. Đáo cứu cánh địa. Trong 13 trú, trú (1) thuộc Chủng tánh địa; trú (2) thuộc Thắng giải hành địa; trú (3) thuộc Tịnh thắng ý lạc địa; trú (4), (5), (6), (7), (8) và (9) thuộc Hành chánh hành địa; trú (10) thuộc Quyết định địa; trú (11) thuộc Quyết định hành địa; trú (12) và (13) thuộc Chí cứu cánh địa.

Xem Bản tánh trú chủng tánh.

A-tỳ-đạt-ma Tập dị môn túc luận, No. 1536, quyển 7: “Bốn hành là: 1. Khổ trì thông hành; 2. Khổ tốc thông hành; 3. Lạc trì thông hành; 4. Lạc tốc thông hành. Thế nào là khổ trì thông hành? Đáp: Tĩnh lự mà không nhiếp năm căn hạ phẩm, gọi là khổ trì thông hành. Thế nào là khổ tốc thông hành? Đáp: Tĩnh lự mà không nhiếp năm căn thượng phẩm, gọi là khổ tốc thông hành. Thế nào là lạc trì thông hành? Đáp: Tĩnh lự mà đã nhiếp năm căn hạ phẩm, gọi là lạc trì thông hành. Thế nào là lạc tốc thông hành? Đáp: tĩnh lự mà đã nhiếp năm căn thượng phẩm, gọi là lạc tốc thông hành.” (tr. 395b11~17). Bốn thứ hành này chỉ cho quá trình tu tập bao gồm 2 khía cạnh khổ và lạc, chậm và nhanh.

Chỉ cho 9 thứ gia hành thuộc về bạch phẩm (: phẩm trắng, phẩm chất thanh tịnh; trái ngược là hắc phẩm): (1) Gia hành tương ưng; (2) Gia hành quán tập; (3) Già hành vô đảo; (4) Gia hành bất noãn; (5) Gia hành ứng thời; (6) Gia hành giải liễu; (7) Gia hành vô yểm túc; (8) Gia hành vô xả ách; (9) Gia hành chánh. Chín thứ gia hành thuộc về bạch phẩm này làm cho tâm mau chóng được định, làm cho tam-ma-địa thắng tiến.

Xem Mười đại nguyện trong phần Tu chánh nguyện.

Y xứ cho các dị sanh sanh trưởng, gọi là dị sanh địa (異生地). Thành duy thức luận thuật ký, quyển 3: “Dị có hai nghĩa là biệt dị và biến dị. Biệt dị chỉ cho phàm phu thọ sanh khác nhau trong năm đường (địa ngục, ngạ quỹ, súc sanh, người, trời); biến dị chỉ cho phàm phu do vì trải qua nhiều loại chuyển biến thọ sanh khác nhau mà khởi lên những tà kiến sai biệt. Do đó, có thể nói rằng, dị sanh là những sanh loại khác hẳn với Thánh giả. Tánh chất làm các sanh loại khác với Thánh giả là ‘thú’ và ‘kiến’, nghĩa là sự thọ sanh thú hướng đến năm đường và chất chứa kiến giải sai lầm, tánh chất đó được gọi là dị sanh tánh.” Đại Tỳ bà sa luận, quyển 45 (tr. 231c14): “Những tánh chất khiến cho chúng sanh hữu tình phát khởi những nhận thức khác nhau, phiền não khác nhau, tạo nghiệp khác nhau, thọ quả báo khác nhau và tự thể khác nhau, gọi là dị sanh tánh."

Chánh tánh ly sanh thuộc kiến đạo vị; chánh tánh là vô lậu tuệ, ly sanh là lìa phiền não (loại phân biệt). Phiền não này gọi là sanh vì như đồ ăn sống, ăn vào sanh bịnh, phiền não này sanh ra chúng sanh nên gọi là sanh. Vô lậu tuệ đoạn trừ cái sanh ấy nên gọi là chánh tánh ly sanh.

Hai diệu trí: Tận trí và Vô sanh trí.

Du-già sư địa luận, quyển 47, tr. 554c05-556b09.

Du-già sư địa luận, quyển 47, tr. 556b27-557a04.

Du-già sư địa luận, quyển 47, tr. 557a14-557c20.

Phật thuyết Thập địa kinh 佛説十地經, No. 287, quyển 3, tr. 547c16: “Lúc ấy, Bồ-tát Kim Cang Tạng nói với chúng Bồ-tát rằng: “Các Phật tử! Bồ-tát ở địa thứ ba đã đầy đủ sự thanh tịnh minh thiện rồi, muốn đạt địa thứ tư, phải dùng mười pháp minh để nhập. Mười pháp đó là gì? 1. Tư sát minh nhập qua hữu tình giới; 2. Tư sát minh nhập qua thế giới giới; 3 Tư sát minh nhập qua chân pháp giới; 4. Tư sát minh nhập qua hư không giới; 5. Tư sát minh nhập qua thức giới; 6. Tư sát minh nhập qua Dục giới; 7. Tư sát minh nhập qua Sắc giới; 8. Tư sát minh nhập qua Vô sắc giới; 9. Tư sát minh nhập qua diệu ý lạc thắng giải giới; 10. Tư sát minh nhập qua quảng đại ý lạc thắng giải giới. Bồ-tát nhờ mười pháp minh nhập mà thăng tiến địa thứ tư.” Pháp minh nhập: Trí quang minh đắc chứng địa. Nương vào trí minh này để nhập vào pháp được thuyết bởi Như Lai. Trí ấy gọi là pháp minh nhập.

Phật thuyết Thập địa kinh, quyển 3, tr. 547c25: “Phật tử! Bồ-tát đắc Diệm tuệ địa rồi, thì do mười trí mà thành thục pháp, làm tăng trưởng gia tộc Như Lai, có được pháp của thể kia. Mười trí ấy là gì? 1. Ý lạc không thoái chuyển; 2. Đối với Tam bảo, có tịnh tín bất hoại cho đến khi đạt cứu cánh; 3. Quán sát tánh sanh diệt của các hành; 4. Quán sát, lý giải tánh của các pháp không sinh khởi; 5. Quán sự thành hoại của thế gian; 6. Quán vì nghiệp mà có sinh tử; 7. Quán sinh tử, Niết-bàn; 8. Quán nghiệp nơi cõi của chúng sinh; 9. Quán quá khứ, vị lai; 10. Quán không tánh, không cùng tận. Bồ-tát thành tựu mười trí là pháp thành thục, làm tăng trưởng nhà Như Lai, đạt được pháp thể.”

Tu trị địa nghiệp: Là những pháp mà Bồ-tát phải tu tập để đối trị những chướng ngại ở mười địa. Mỗi địa có những pháp ‘tu trị địa nghiệp’ khác nhau, như địa thứ nhất là mười thắng nghiệp, địa thứ hai là tám pháp tư duy, địa thứ ba là năm pháp an trú, địa thứ tư là mười pháp thọ trì không xả bỏ, địa thứ năm là mười pháp xa lìa, địa thứ sáu là sáu pháp viên mãn, địa thứ bảy là hai mươi pháp xa lìa và hai mươi pháp viên mãn, địa thứ tám là bốn pháp viên mãn, địa thứ chín là bốn pháp viên mãn, và địa thứ mười là mười hai pháp viên mãn. [X. Kinh Đại Bát-nhã, quyển 415, phẩm Tu trị địa]

Du-già sư địa luận, quyển 48, tr. 558a05-558b10.

Phật thuyết Thập địa kinh, quyển 4, tr. 550a12: “Lúc ấy, Bồ-tát Kim Cang Tạng nói với chúng Bồ-tát: - Các Phật tử! Bồ-tát đã khéo viên mãn địa thứ tư, muốn nhập địa thứ năm phải dùng mười ý lạc tâm bình đẳng thanh tịnh. Mười ý lạc tâm đó là gì? Đó là: 1. Ý lạc bình đẳng thanh tịnh về Phật pháp quá khứ; 2. Ý lạc bình đẳng thanh tịnh về Phật pháp vị lai; 3. Ý lạc bình đẳng thanh tịnh về Phật pháp hiện tại; 4. Ý lạc bình đẳng thanh tịnh về Giới; 5. Ý lạc bình đẳng thanh tịnh về Định; 6. Ý lạc bình đẳng thanh tịnh về Trừ tà kiến nghi hoặc; 7. Ý lạc bình đẳng thanh tịnh về Trí đạo, trí phi đạo; 8. Ý lạc bình đẳng thanh tịnh về Đoạn trí; 9. Ý lạc bình đẳng thanh tịnh về Pháp Bồ-đề phần được quán sát theo thứ lớp; 10. Ý lạc bình đẳng thanh tịnh về Thành thục tất cả hữu tình. Nhờ mười ý lạc tâm bình đẳng thanh tịnh này mà Bồ-tát nhập địa thứ năm.”

Phật thuyết Thập địa kinh, quyển 4, tr. 550a27: “Nhờ luôn cần cầu sự gia trì của Phật, bằng sự nắm giữ của niệm và tuệ lực hướng đến hiểu biết, có được sự tác ý chân chánh, không thối chuyển rồi, Bồ-tát như thật liễu tri: ‘Đây là Khổ Thánh đế; đây là Tập của khổ; đây là Diệt của khổ; đây là Chánh hành Thánh đế để diệt khổ: Bồ-tát (1) như thật liễu tri về thế tục đế mà được (2) thiện xảo về Thắng nghĩa đế, (3) thiện xảo về tướng đế, (4) thiện xảo về sai biệt đế, (5) thiện xảo về an lập đế, (6) thiện xảo về sự đế, (7) thiện xảo về sanh đế, (8) thiện xảo về tận trí - vô sanh trí đế, (9) thiện xảo về thú nhập đạo trí đế, (10) thiện xảo về tất cả Bồ-tát địa mà thứ đệ tương tục thành tựu, cho đến Như Lai trí tập đế mà có được thiện xảo. Lại nữa, Bồ-tát luôn làm cho hữu tình thỏa mãn những ý lạc của họ, biết thế tục đế để chứng nhập tất cả lý thú, biết Thắng nghĩa đế hiểu tướng riêng và tướng chung của các pháp, biết tướng đế ngộ được nghĩa an lập sai biệt của các pháp, biết sai biệt đế để hiểu rõ sự an lập của uẩn xứ giới, biết an lập đế để thấu suốt khổ não của thân tâm, biết sự đế để thông đạt sự sanh tương tục của các thú, biết sanh đế để tất cả nhiệt não hoàn toàn diệt mất, biết tận trí - vô sanh trí đế để dẫn đến vô nhị, biết thú nhập đạo trí đế để thấu triệt tất cả hành tướng. Đã thứ đệ tương tục thành tựu các địa của Bồ-tát, cho đến biết được Như Lai trí tập đế. Những cái biết ở đây toàn do cái lực của thắng giải trí, không phải dùng cứu cánh trí mà biết được. Bồ-tát lấy sự thiện xảo về các đế để dẫn ra chánh tuệ, như thật liễu tri về các pháp hữu vi.” Du-già sư địa luận, quyển 78: Lý thú có sáu: 1. Lý thú chân nghĩa; 3. Lý thú chứng đắc; 3. Lý thú giáo đạo; 4. Lý thú viễn ly nhị biện; 5. Lý thú bất khả tư nghị; 6. Lý thú ý thú.

San-đỗ-sử-đa 珊覩史多 = Đâu suất đà 兜率陁 (Tuṣita): trời Đâu suất

Du-già sư địa luận, quyển 48, tr. 558b23-559a20.

Phật thuyết Thập địa kinh, quyển 4, tr. 552b25: “Lúc ấy, Bồ-tát Kim Cang Tạng nói với chúng Bồ-tát: – Phật tử! Bồ-tát ở địa thứ năm, đã viên mãn đạo tu tập rồi, muốn đi vào địa thứ sáu, phải lấy mười pháp bình đẳng tánh mà đi vào. Mười pháp ấy là gì? Đó là (1) tất cả pháp vô tướng bình đẳng, tất cả pháp vô tự tướng bình đẳng, (3) tất cả pháp vô khởi bình đẳng, (4) tất cả pháp vô sanh bình đẳng, (5) tất cả pháp tịch tĩnh bình đẳng, (6) tất cả pháp bản lai thanh tịnh bình đẳng, (7) tất cả pháp không hý luận bình đẳng, (8) tất cả pháp không thủ không xả bình đẳng, (9) tất cả pháp như: huyễn ảo, chiêm bao, sóng nắng, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, bóng trăng trong nước, biến hóa bình đẳng, (10) tất cả pháp hữu vô bất nhị bình đẳng. Bồ-tát tùy tu, tùy thuận không trái nghịch, quán sát tánh bình đẳng của các pháp, qua đó mà thông đạt Hiện tiền trí địa thứ sáu.”

Diệu hóa thiên = Tha hóa tự tại thiên: là tầng trời cao nhất trong 6 tầng trời cõi Dục (: Lục Dục thiên), và cũng là cõi cao nhất của Dục giới; ở cách xa cõi người 128 vạn do tuần, đất đai như mây. Thiên chúng ở tầng trời phía dưới là Hóa lạc thiên, tự mình biến hóa ra năm trần cảnh để hưởng thụ; rồi thiên chúng ở tầng trời này lại lấy các trần cảnh kia để hưởng thụ một cách tự tại. Tạp A-hàm, Kinh Tha hóa tự tại thiên, số 863: “Sáu ngàn năm ở nhân gian bằng một ngày một đêm trên cõi trời Tha hóa tự tại. Ba mươi ngày như vậy là một tháng; mười hai tháng là một năm. Chư Thiên Tha hóa tự tại thọ một vạn sáu ngàn năm. Kẻ phàm phu vì ngu si không học, sau khi mạng chung ở đó, sanh vào địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh. Đa văn Thánh đệ tử sau khi mạng chung ở đó không sanh vào trong địa ngục, ngạ quỷ và súc sanh.” (Thích Đức Thắng dịch)

Du-già sư địa luận, quyển 48, tr. 559a21-c18.

Phật thuyết Thập địa kinh, quyển 5, tr. 555c28: “Lúc ấy, Bồ-tát Kim Cang Tạng nói với chúng Bồ-tát: Phật tử! Bồ-tát ở địa thứ sáu, đã viên mãn đạo tu tập rồi, muốn đi vào địa thứ bảy, phải lấy mười diệu tuệ phương tiện để dẫn ra thắng hành tiến đạo bất cộng thế gian mà đi vào. Mười tuệ ấy là gì? 1. Khéo tu tập Tam-ma-địa: Không, Vô tướng, Vô nguyện để dồn chứa tư lương phước đức quảng đại; 2.Chứng nhập các pháp: vô ngã, vô thọ giả, vô số-thủ-thú, nhưng không bỏ sự tu bốn vô lượng tâm; 3. Phát khởi phước đức quảng đại, và tu hành tăng thượng Ba-la-mật hạnh đối với pháp sanh công đức, nhưng không hề chấp trước các pháp; 4. Đã được viễn ly tất cả tam giới nhưng dẫn phát hạnh trang nghiêm tam giới; 5. Đã được hoàn toàn tịch tĩnh, tịch diệt, viễn ly tất cả lửa phiền não, nhưng dẫn phát hạnh giáo hóa hữu tình, dạy thực hành việc dập tắt lửa tham, sân, si; 6.Biết rõ các pháp như huyễn ảo, chiêm bao, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, bóng trăng trong nước, hình ảnh trong gương, tự tánh của các pháp là không hai, có thể phát khởi nghiệp dụng ‘ý lạc vô lượng sai biệt’; 7. Khéo biết các quốc độ như hư không, nhưng khởi hạnh trang nghiêm quốc độ Phật; 8. Biết rõ Pháp thân Phật, tự tánh như hư không, nhưng dẫn phát trang nghiêm thân mình bằng sắc tướng tốt đẹp; 9. Biết rõ âm thanh của chư Phật, bản lai tịch tĩnh, không thể đức quảng đại là tư lương phước đức và trí tuệ.

Du-già sư địa luận, quyển 48, tr. 559c19-560c12.

Phật thuyết Thập địa kinh, quyển 6, tr. 559b08: “1. Nhập tánh vô sanh xưa nay của tất cả pháp; 2. Không khởi; 3. Không tướng; 4. Không thành; 5. Không hoại; 6. Không đoạn tận; 7. Không lưu chuyển; 8. Tánh không ngừng dứt làm tánh; 9. Sơ trung hậu vị đều bình đẳng; 10. Chân như thì vô phân biệt nên nhập Nhất thiết trí.”

Bốn như thật trí là cái biết đúng như sự thật về các pháp chỉ là giả thiết về danh, nghĩa, tự tánh và sai biệt. Nhiếp luận: “Chư vị bồ tát muốn ngộ nhập duy thức một cách đúng như sự thật, nên nỗ lực mà tu -tức là đem cái ý thức có cái ấn tượng tương tự về danh và nghĩa mà suy tìm danh chỉ là ý thức, suy tìm nghĩa dựa vào danh cũng chỉ là ý thức, suy tìm tự tánh và sai biệt của danh và nghĩa cũng chỉ là giả thiết. Bao giờ chứng được chỉ là ý thức, thì bấy giờ chứng biết danh, nghĩa, tự tánh, sai biệt, toàn là không thật, đồng là không thể thủ đắc.“ (H.T Thích Trí Quang dịch)

Xem định nghĩa ‘Quán Tự Tại’ ở trên.

Du-già sư địa luận, quyển 48, tr. 560c13-561b14.

Phật thuyết Thập địa kinh, quyển 7, tr. 563b23: “Bồ-tát dùng cái tuệ tùy trí hành để biết đúng như thật các sự vận hành dày đặc của: tâm, phiền não, nghiệp, căn, thắng giải, ý lạc tùy miên, thọ sanh, tập khí tương tục và tam tụ an lập của tất cả hữu tình; gọi là mười thứ hành tiếp cận rừng rậm (: cận trù lâm hành 近稠林行).” Cận trù (: rừng rậm), chỉ cho tà kiến, phiền não của chúng sanh. Kinh Pháp Hoa, phẩm Phương tiện: “Kẻ đức bạc phước mỏng, Bị khổ ách bức bách, Vào rừng rậm tà kiến, Chấp thường chấp đoạn diệt, Bám nương các kiến này, Tổng số sáu mươi hai.”

Du-già sư địa luận, quyển 48, tr. 561b15-c11.

Nhất thiết trí trí 一切智智: Phạm: Sarvajĩa-jĩàna. Hán âm: Tát-bà-nhã-na 薩婆若那. Chỉ cho trí của Nhất thiết trí, tức là trí tuệ của đức Phật. Nhất thiết trí là trí chung của Thanh văn, Duyên giác và Phật. Nhưng trí của Phật là trí thù thắng nhất trong tất cả trí. Nên ở đây, nhằm phân biệt với trí của Thanh văn, Duyên giác mà gọi trí của Phật là Nhất thiết trí trí. Kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa, quyển thượng (Đại 8, 837 thượng) nói: “Tự tánh thanh tịnh gọi là tánh Bản giác, tức là Nhất thiết trí trí của chư Phật.” Kinh Đại nhật, quyển 6 (Đại 18, 41 trung) nói: “Nhất thiết trí trí lìa tất cả phân biệt và vô phân biệt, là trí thù thắng nhất trong tất cả trí, giống như cõi hư không. Cũng giống như đại địa, là nơi nương tựa của hết thảy chúng sanh; lại như gió, cuốn sạch tất cả bụi phiền não; cũng lại như lửa có năng lực thiêu đốt tất cả củi ngu si vô trí; lại giống như nước, chúng sanh nhờ đó mà được tươi mát, yên vui. Trí này chẳng những dùng nhất thiết chủng biết khắp tất cả pháp, mà còn biết pháp này là tướng rốt ráo thường trụ, không hoại diệt, không thêm bớt, giống như kim cương, cho nên là trí tuệ tột cùng chân thực, cũng là pháp vị giải thoát tự chứng của Như lai.” [X. phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật Q.1; Đại nhật kinh nghĩa thích Q.1; Đại tì lô giá na kinh trụ tâm sao Q.4].

Du già luận ký 瑜伽論記, No. 1828, quyển 12, tr. 577c15-578a06: “’Được tất cả tòa tương xứng với Phật’, nghĩa là pháp tòa có 10 tướng: 1. Tướng sanh, như kinh nói ‘Có vua Đại Bảo Hoa xuất hiện’; 2. Tướng lượng, như kinh nói ‘Tròn khắp như trăm Tam thiên, ngàn Đại thiên thế giới, trong mười A-tăng-kỳ’; 3. Tướng thù thắng, như kinh nói ‘Dùng các châu báu trang nghiêm’; 4. Tướng địa, như kinh nói ‘Vượt qua cảnh giới thế gian’; 5. Tướng nhân, như kinh nói ‘Thiện căn thế gian được sanh’; 6. Tướng thành, như kinh nói ‘Thực hành các pháp như huyễn, vì cảnh giới của tánh đã thành tựu’; 7. Tướng đệ nhất nghĩa, như kinh nói ‘Ánh sáng, khéo soi chiếu (: chánh quán) tất cả pháp giới’; 8. Tướng công đức, như kinh nói ‘Vượt qua tất cả cảnh giới của chư thiên’; 9. Tướng thể, như kinh nói ‘Dùng đại lưu ly ma-ni báu làm cọng, v.v…’; 10. Tướng trang nghiêm đầy đủ, như kinh nói ‘Thân hoa có vô lượng ánh sáng, với các thứ châu báu đan xen trong đó, cùng vô lượng lưới báu giăng mắc trên đó’. Nói ‘thân’, tùy kích cỡ thân như thế nào? Như kinh nói, ‘Bấy giờ, thân Bồ-tát mầu nhiệm đặc biệt, xứng với tòa hoa, v.v…’ Nói ‘quyến thuộc’, tùy quyến thuộc nào? Như kinh nói, ‘Bấy giờ, trên hoa sen có quyến thuộc của vua Đại Bảo Liên Hoa đều là những Bồ-tát, v.v…’ ‘Được ánh sáng rực rỡ lớn chiếu khắp qua lại’, tùy những tướng nào? Như kinh nói, ‘Bồ-tát này lên tòa Đại Bảo Liên Hoa Vương, và Bồ-tát quyến thuộc ngồi trên tòa sen, nhập tam-muội xong. Bấy giờ, tất cả thế giới trong mười phương đều rung chuyển dữ dội, tất cả đường ác đều biến mất, ánh sáng tỏa soi, chiếu khắp tất cả pháp giới, tất cả thế giới đều trang nghiêm thanh tịnh, tất cả các đại hội của chư Phật đều được thấy nghe.’”

Du-già sư địa luận, quyển 48, tr. 561c12-562a03.

Cực hoan hỷ trú, Tăng thượng giới trú, Tăng thượng tâm trú, Giác phần tương ưng tăng thượng tuệ trú, Chư đế tương ưng tăng thượng tuệ trú và Duyên khởi tương ưng tăng thượng tuệ trú

Hữu công dụng vô tướng trú, Vô công dụng vô tướng trú, Vô ngại giải trú và Tối thượng thành mãn Bồ-tát trú.

Nhậm vận: Vận chuyển, vận dụng một cách tự nhiên, không cần tác ý.

Du-già sư địa luận, quyển 48, tr. 562c22-563b25.

Du-già sư địa luận, quyển 48, tr. 563b28-564b13.

Mười ba trú: 1. Bồ tát chủng tánh trú; 2. Thắng giải hành trú; 3. Cực hoan hỷ trú; 4. Tăng thượng giới trú; 5. Tăng thượng tâm trú; 6. Giác phần tương ưng tăng thượng tuệ trú; 7. Chư đế tương ưng tăng thượng tuệ trú; 8. Duyên khởi tương ưng tăng thượng tuệ trú; 9. Hữu gia hành, hữu công dụng vô tướng 13. Như lai trú.

Du-già sư địa luận, quyển 46, tr. 547a05: “Chư Bồ-tát lược có ba trường hợp rơi vào quyết định vị: 1. An trú chủng tánh thì rơi vào quyết định vị; 2. Phát Bồ-đề tâm thì rơi vào quyết định vị; 3. Tu hành không hư dối thì rơi vào quyết định vị. An trú chủng tánh thì rơi vào quyết định vị: chư Bồ-tát trú Chủng tánh vị, thì gọi là rơi vào quyết định vị của Bồ-tát. Vì sao? Vì Bồ-tát đây nếu gặp thắng duyên thì nhất định kham nhiệm chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng giác. Phát Bồ-đề tâm thì rơi vào quyết định vị: có một loại chư Bồ-tát chúng đã khởi tâm quyết định đối với Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, từ đó về sau không còn thối chuyển, cho đến chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Tu hành không hư dối thì rơi vào quyết định vị: chư Bồ-tát đã được tự tại, ở khắp nơi làm lợi ích cho hữu tình, theo chỗ mong cầu của họ mà tùy thuận tạo tác và tu tập, trọn không lỗi hư dối. Trong ba trường hợp rơi vào quyết định vị, chư Phật Như Lai thọ ký cho chư Bồ-tát đã rơi vào quyết định vị thứ ba.”

Du-già sư địa luận, quyển 46, tr. 548a23: “Sao gọi là vô lượng giới được điều phục? Hoặc có 1 chủng giới được điều phục, đó là tất cả hữu tình có thể điều phục vì đồng một loại. Hoặc có 2 chủng giới được điều phục: 1. Cụ phược; 2. Bất cụ phược. Hoặc có 3 chủng giới được điều phục: 1. Độn căn; 2. Trung căn; 3. Lợi căn. Hoặc có 4 chủng giới được điều phục: 1. Sát-đế-lợi; 2. Bà-la-môn; 3. Phệ-xá; 4. Thủ-đà-la. Hoặc có 5 chủng giới được điều phục: 1. Tham hành; 2. Sân hành; 3. Si hành; 4. Mạn hành; 5. Tầm tư hành. Hoặc có 6 chủng giới được điều phục: 1. Tại gia; 2. Xuất gia; 3. Chưa thành thục; 4. Đâ thành thục; 5. Chưa giải thoát; 6. Đã giải thoát. Hoặc có 7 chủng giới được điều phục: 1. Khinh hủy; 2. Trung dung; 3. Trí quảng hiển; 4. Trí khai lược; 5. Hiện được điều phục; 6. Sẽ được điều phục; 7. Duyên dẫn điều phục, tức là gặp duyên như vậy như vậy sẽ chuyển biến như vậy như vậy. Hoặc có 8 chủng giới được điều phục: là 8 bộ chúng: 1. Thiên; 2. Long; 3. Dạ-xoa; 4. Càn-thát-bà; 5. A-tu-la; 6. Ca-lâu-la; 7. Khẩn-na-la; 8. Ma-hầu-la-già. Hoặc có 9 chủng giới được điều phục: 1. Như Lai giáo hóa; 2. Thanh văn, Độc giác giáo hóa; 3. Bồ-tát giáo hóa; 4. Khó điều phục; 5. Dễ điều phục; 6. Nhỏ nhẹ điều phục; 7. Quở trách điều phục; 8. Xa điều phục; 9. Gần điều phục. Hoặc có 10 chủng giới được điều phục: 1. Địa ngục; 2. Bàng sanh; 3. Thế giới Diệm-ma; 4. Dục giới trời người; 5. Trung hữu; 6. Hữu sắc; 7. Vô sắc; 8. Hữu tưởng; 9. Vô tưởng; 10. Phi tưởng phi phi tưởng. Lược thuyết có 55 phẩm loại sai biệt như vậy, nếu nương đạo lý tương tục nên biết có vô lượng sai biệt.”

Chân đế trí cảnh 真諦智境: Chỉ cho Nhất thiết chủng trí, Vô phân biệt trí. Trí cảnh = trí và cảnh: Trí là tâm năng quán. Cảnh là pháp sở quán. Các pháp (chân và tục) được phản chiếu bởi trí cho nên được gọi là trí cảnh. Chân đế: Nhất thiết pháp không hai.

Ba Vô thượng: 1. Vô thượng chánh hành; 2. Vô thượng sở duyên; 3. Vô thượng tu chứng. Sự tùy tu sai biệt của mười ba-la-mật-đa có sáu chánh hành: 1. Chánh hành tối thắng; 2. Chánh hành tác ý; 3. Chánh hành tùy pháp; 4. Chánh hành rời hai bên; 5. Chánh hành sai biệt; 6. Chánh hành không sai biệt. Vô thượng sở duyên có mười hai thứ: 1. Sở duyên an lập pháp thi thiết; 2. Sở duyên pháp giới; 3. Sở duyên sở lập; 4. Sở duyên năng lập; 5. Sở duyên nhậm trì; 6. Sở duyên ấn trì; 7. Sở duyên nội trì; 8. Sở duyên thông đạt; 9. Sở duyên tăng trưởng; 10. Sở duyên phần chứng; 11. Sở duyên đẳng vận; 12. Sở duyên tối thắng. Tu chứng có mười thứ: 1. Tu chứng vô khuyết, là không thiếu các duyên; 2. Tu chứng tín giải, là không hủy báng đại thừa; 3. Tu chứng phát tâm, là không bị thừa thấp kém quấy động; 4. Tu chứng chánh hành, là các ba-la-mật-đa được viên mãn; 5. Tu chứng nhập [chánh tánh] ly sanh, là khởi Thánh đạo; 6. Tu chứng thành thục hữu tình, là thiện căn kiên cố, trường thời dồn chứa [thiện căn là hai thứ tư lương phước và trí]; 7. Tu chứng tịnh độ, là tâm được điều nhu; 8. Tu chứng được bất thoái chuyển và thọ ký, là không trú trước sanh tử và niết bàn, không bị sanh tử và niết bàn làm cho thoái chuyển; 9. Tu chứng Phật địa, là không còn hai chướng [phiền não chướng và sở tri chướng]; 10. Tu chứng thị hiện bồ đề, là không có ngừng nghỉ [việc làm của Phật]. [X. Luận Biện trung biên, phẩm Biện Vô thượng thừ, tr. 473c07-477b08.]

Du già sư địa luận, quyển 46, tr. 548c12: “Bồ-tát thừa tương ưng với bảy đại tánh, nên gọi là đại thừa. Thế nào là bảy? 1. Pháp đại tánh : Trong mười hai phần giáo thì giáo pháp Phương quảng thuộc về Bồ-tát tạng. 2. Phát tâm đại tánh : Là vị đã phát tâm Vô thượng chánh đẳng chánh giác. 3. Thắng giải đại tánh : Đối với pháp đại tánh nói ở trên mà khởi sự tín giải thù thắng. 4. Thắng ý lạc đại tánh : Là vị đã vượt qua thắng giải hành địa, đi vào tịnh thắng ý lạc địa. 5. Tư lương đại tánh : Là vị đã thành tựu đại tư lương là hai thứ phước đức và trí tuệ nên có thể chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. 6. Thời đại tánh : Là trải qua thời gian ba A-tăng-xí-da đại kiếp mới chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. 7. Thành mãn đại tánh : Là quả vị Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Sự thành mãn tự thể của bồ-đề so với sự thành mãn tự thể [công đức] khác thì không thể ngang bằng, đừng nói là vượt hơn. Pháp đại tánh, phát tâm đại tánh, thắng giải đại tánh, thắng ý lạc đại tánh, tư lương đại tánh và thời đại tánh, sáu đại tánh này là nhân của thành mãn đại tánh, và thành mãn đại tánh là quả của sáu đại tánh ở trước.” [X. Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 8, phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, tr. 520c12]

Du già sư địa luận, quyển 46, tr. 547a29: “Các Bồ-tát có mười pháp tối thắng phải đồng ý, phải thọ trì, phải thiết lập, lấy làm trên hết. Những gì là mười? 1. Trong các chủng tánh, Bồ-tát chủng tánh là thù thắng hơn cả; 2. Trong các chánh nguyện, sơ phát tâm bồ-đề là thù thắng hơn cả; 3. Trong tất cả các độ, chánh cần bát-nhã là thù thắng hơn cả; 4. Trong các pháp nhiếp, ái ngữ là thù thắng hơn cả; 5. Trong các hữu tình, Như lai là thù thắng hơn cả; 6. Trong các tâm vô lượng, tâm bi là thù thắng hơn cả; 7. Trong các tĩnh lự, đệ tứ tĩnh lự là thù thắng hơn cả; 8. Trong ba tam-ma-địa, không tam-ma-địa là thù thắng hơn cả; 9. Trong chín thứ đệ định, diệt tận định là thù thắng hơn cả; 10. Trong các phương tiện thiện xảo, [cứu cánh] thanh tịnh phương tiện thiện xảo là thù thắng hơn cả. ” [X. Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 8, phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, tr. 519a27]

Du già sư địa luận, quyển 42, tr. 529c08: “Sáu thứ ba-la-mật-đa như vậy, Bồ-tát vì chứng quả Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, mà tinh cần tu tập. Biển cả bạch pháp ấy, gọi là ‘Biển lớn bạch pháp’. Tất cả chủng loại viên mãn ấy làm nhân tố cho tất cả hữu tình, gọi là ‘Suối ao tuôn trào đại bảo’. Lại là nơi dồn chứa vô lượng tư lương phước trí, không có quả vị nào khác có thể cùng tương xứng, chỉ trừ quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.” Nhiếp luận: “Thứ hai là sắc thái bạch pháp thành tựu, là do 6 ba la mật viên mãn mà được 10 tự tại. Tựu trung, sống lâu tự tại, tâm thức tự tại và đồ dùng tự tại, là do viên mãn thí ba la mật; nghiệp tự tại và sinh tự tại là do viên mãn giới ba la mật; thắng giải tự tại là do viên mãn nhẫn ba la mật; nguyện tự tại là do viên mãn tiến ba la mật; thần lực tự tại, thống nhiếp tất cả ngũ thông, là do viên mãn định ba la mật; trí tự tại và pháp tự tại là do viên mãn tuệ ba la mật.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Sự tự cứu cánh 事緒究竟.

Du già sư địa luận, quyển 78, cho rằng: Vô số kiếp thứ nhất gọi là Ba-la-mật đa, ở trong một hành mà tu một hành; vô số kiếp thứ hai gọi là Cận Ba-la-mật đa, ở trong một hành mà tu tất cả hành; vô số kiếp thứ ba gọi là Đại Ba-la-mật đa, ở trong tất cả hành mà tu tất cả hành. Kinh Giải thâm mật: “Đại bồ tát Quan tự tại thưa Phật: Bạch đức Thế tôn, như đức Thế tôn nói độ, độ gần và độ lớn (: Ba-la-mật-đa, Cận Ba-la-mật-đa, Đại Ba-la-mật-đa), vậy độ là thế nào? độ gần là thế nào? độ lớn là thế nào? Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Quan tự tại: Thiện nam tử, nếu các vị Bồ tát trải qua vô số thì gian, tu tập thí cho đến tuệ, thiện pháp thành tựu mà phiền não vẫn còn hiện hành như cũ, chưa chế ngự được chúng mà lại bị chúng chế ngự, thì đó là thắng giải bậc kém và bậc vừa trong Giải hành địa, và gọi là độ. Trải qua vô số thì gian nữa, tu tập thí cho đến tuệ, thiện pháp thành tựu được tăng thượng dần lên mà phiền não vẫn còn hiện hành như cũ, nhưng chế ngự được chúng chứ không bị chúng chế ngự, thì đó là từ địa thứ nhất sắp lên, và gọi là độ gần. Trải qua vô số thì gian nữa, tu tập thí cho đến tuệ, thiện pháp thành tựu càng tăng thượng hơn nữa, mọi phiền não không còn hiện hành, thì đó là từ địa thứ tám sắp lên, và gọi là độ lớn.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Ngũ chủng bát-nhã: 1. Thật tướng bát-nhã; 2. Quán chiếu bát-nhã; 3. Văn tự bát-nhã; 4. Quyến thuộc bát-nhã; 5. Cảnh giới bát-nhã.

Chánh trí 正智 (samyag-jñāna): Trí tuệ thấu suốt các pháp duyên khởi, vô tự tánh, trí tuệ lìa vọng tưởng phân biệt, khế hợp chân như.

Tu học vị là chỉ cho 12 trú.

Xá-lợi-phất A-tỳ-đàm luận 舍利弗阿毘曇論, quyển 9: “Thế nào là tuệ nhãn? Ba tuệ: tư tuệ, văn tuệ, tu tuệ, gọi là tuệ nhãn.” Du-già sư địa luận, quyển 94, tr. 837b05: “Các bậc hữu học đã thấy dấu vết, tuy ở nơi hữu diệt, tịch tĩnh, Niết-bàn, chẳng từ người khác mà tin, bên trong Thánh tuệ nhãn có thể tự quán thấy, nhưng vẫn còn chưa thể tự thân chạm đến, chứng ngộ. Ví như có người bị bức bách bởi nóng và khát, chạy đến giếng sâu, tuy dùng mắt thịt hiện thấy nước giếng thật là trong sạch, lạnh mát, không có các cáu bẩn, mà đối với nước ấy, tự thân chưa chạm đến, hớp uống. Như vậy, bậc hữu học, tuy thánh tuệ nhãn hiện thấy sở cầu, về sau phiền não mới bị đoạn, tối cực tịch tĩnh, mà ở nơi sự đoạn ấy, tự thân chưa chạm đến, chứng ngộ.” Tạp A-hàm, kinh Mậu-sư-la, số 351: “Tôn giả Thù Thắng nói với Tôn giả Na-la: ‘Bây giờ sẽ nói thí dụ, người trí nhờ thí dụ sẽ hiểu liền. Như giữa cánh đồng vắng bên đường có giếng nước, nhưng không có dây cũng không có gàu để lấy nước. Người đi đường lúc ấy bị cơn khát bức bách, đi quanh giếng tìm nhưng không có dây, cũng không có gàu. Người ấy xem xét kỹ nước giếng thấy biết như thật mà chẳng chạm vào thân. Cũng như thế tôi nói ‘Hữu diệt là tịch diệt, Niết-bàn,’ nhưng tự mình chưa được là bậc A-la-hán sạch hết các lậu.’” (Thích Đức Thắng dịch)

Thắng nghĩa: thật tướng của các pháp, là Tâm siêu việt, là chân như, là pháp tánh tách rời ngôn ngữ, siêu việt lĩnh vực tầm tư. Sự xuất thế của Phật là để nói Thắng nghĩa ấy, làm cho có người cũng chứng ngộ Thắng nghĩa ấy. Hiển dương Thánh giáo luận, phẩm Nhiếp sự: “Chân như gọi là Thắng nghĩa.” Biện trung biên luận, phẩm Biện tướng: “Thắng nghĩa, là tu quán đúng với thật tướng, và cảnh sở quán chân thật đây tức là không, nên gọi là Thắng nghĩa không.” (tr. 466a18) Thắng nghĩa tánh là tánh thể vô tự tánh [của các pháp]. Tự tánh y tha khởi được gọi là Thắng nghĩa vô tánh, vì có 2 nghĩa: một là, tự thể của y tha không có tánh Thắng nghĩa; hai là, y tha không có tánh tự nhiên sinh.

Kinh Giải thâm mật, phẩm Vô tự tánh tướng: “Thắng nghĩa sinh, hãy nhận thức rằng Như lai căn cứ ba vô tánh sau đây mà mật ý nói các pháp toàn không, ấy là tướng vô tánh, sinh vô tánh, Thắng nghĩa vô tánh. Tướng vô tánh là thế nào, là chính biến kế chấp tánh của các pháp, tại sao, vì tánh ấy do giả danh thiết lập chứ không phải do tự tướng thiết lập, nên gọi là tướng vô tánh. Sinh vô tánh là thế nào, là chính y tha khởi tánh của các pháp, tại sao, vì do cái khác là duyên tố mà có chứ không phải tự nhiên mà có, nên gọi là sinh vô tánh. Thắng nghĩa vô tánh là thế nào, là (một mặt), các pháp do sinh vô tánh mà nói là vô tánh, có nghĩa chính các pháp duyên sinh cũng gọi là Thắng nghĩa vô tánh, tại sao, vì nơi các pháp, nếu là thanh tịnh sở duyên thì Như lai nói là Thắng nghĩa vô tánh, mà y tha khởi tánh không phải thanh tịnh sở duyên nên cũng gọi là Thắng nghĩa vô tánh.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Kinh Phương Quảng Đại Trang Nghiêm 方廣大莊嚴經, No.187, quyển 12, tr. 613a16: “Bấy giờ Đức Thế Tôn bảo vua Tần-bà-sa-la: - Này Đại vương, sắc là vô thường, khổ, không, vô ngã. Thọ tưởng, hành, thức cũng vô thường, khổ, không, vô ngã. Sắc như bọt nước tụ lại rồi tan rã không thể tóm lấy được; thọ như bong bóng nước không thể tồn tại lâu dài; hành như thân cây chuối bên trong chẳng có gì là bền chắc; tưởng như sự việc được thấy trong giấc mộng, đều là hư vọng; thức như cảnh huyễn hóa từ điên đảo dấy lên. Ba cõi đều không thật, tất cả đều là vô thường.” Tạp A-hàm, kinh Bào Mạt, số 265: “Sắc giống như nước lớn sông Hằng cuộn lên, bọt nước theo dòng chảy mà tụ lại. Thọ giống như trời mưa lớn, bong bóng nước chợt hiện chợt mất. ... Tưởng giống như cuối xuân, đầu hạ, không mây, không mưa, giữa trưa trời nắng gắt, sóng nắng chập chờn. ... Hành giống như người mắt sáng muốn tìm gỗ cứng chắc, nên cầm búa bén đi vào rừng núi. Thấy một cây chuối lớn, thân dài lớn ngay thẳng, y liền đốn gốc, chặt đứt ngọn nó, lột bỏ hết bẹ, cuối cùng không có gì là chắc thật. ... Thức giống như nhà ảo thuật, hay là học trò của nhà ảo thuật, ở giữa ngã tư đường, huyễn hóa ra binh voi, binh ngựa, binh xa, binh bộ. ... Nếu như người nào có mắt sáng quán sát, phân biệt thật kỹ, thì lúc quán sát, phân biệt thật kỹ đó, sẽ thấy rằng không có gì cả, không gì là bền chắc, không gì là chắc thật, không gì là kiên cố.” (Thích Đức Thắng dịch)

Không vô 空無: Tất cả sự vật đều là vô tự tánh.

Nói nhất thiết pháp tướng (sắc thái của các pháp), tức nói ba tự tánh: biến kế chấp tánh, y tha khởi tánh và viên thành thật tánh. Tánh có nghĩa là có, nhưng mỗi tánh có mỗi cách: biến kế là vọng hữu (妄有, có một cách sai lầm; thật vô 實無), y tha là giả hữu (假有, có một cách tương đối; tợ hữu 似有) và viên thành là thật hữu (實有, có một cách đích thật; chân hữu 真有).

Y tha khởi tánh và viên thành thật tánh.

Vô thể chỉ cho sự biểu hiện của các pháp thật không có vì hư vọng phân biệt. Hữu thể chỉ cho tánh y tha của các pháp (: các pháp hữu vi, do chủng tử nơi a lại da nhờ các trợ duyên mà hiện hành) ở đâu và lúc nào cũng có (dù là giả có), bởi lẽ y tha mà không có thì không có gì nữa: tánh y tha mà không có thì tánh chân thật cũng không có.

Kệ tụng trong Kinh Giải thâm mật 解深密經, No. 676, tr. 696b04; Du-già sư địa luận, quyển 76, tr. 722a05.

Không hữu 空有 = Hữu vô 有無. Không và có. Không là trừ bỏ, Hữu là kiến lập. Các pháp do nhân duyên sanh, cho nên về mặt sự thì chúng tồn tại, vì thế gọi là Hữu. Nhưng các pháp do nhân duyên hòa hợp mà sanh, không có tự tánh, chỉ là giả có, nên gọi là Không.

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 14: Dĩ hữu không nghĩa cố, Nhất thiết pháp đắc thành; Nhược vô không nghĩa giả, Nhất thiết tắc bất thành. 以有空義故, 一切法得成; 若無空義者, 一切則不成. (Do có nghĩa không, nên tất cả các pháp được thành tựu, nếu không có nghĩa không, thời tất cả các pháp không thành.)

Giả danh Không 假名空: Là đối xưng của Pháp Không 法空. Quán chúng sanh giả danh toàn là không có thật tại về người và mình. Lại gọi là nhân không, ngã không. Theo Thành thật luận, quyển 12, phẩm Diệt pháp tâm, có ghi: “Phá vỡ, hư hoại chúng sanh là ‘giả danh không’; thấy sắc, v.v… là vô thường, hư hoại, giả dối, sanh ý niệm yếm ly, thì là ‘pháp không.’ Lại có hai thứ quán: (1) Không quán: không thấy giả danh chúng sanh; giống như người ta thấy chiếc bình không có đựng nước, nên gọi là [trống] không; cũng vậy, thấy trong [cái thân] năm uẩn không có ‘người’, nên cũng gọi là Không. (2) Vô ngã quán: Là quán Pháp không, quán Đệ nhất nghĩa không.

Chân hữu là Viên thành thật tánh.

Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh, No. 220, quyển 578, tr. 990b03: “Tất cả hữu tình đều là Như Lai tạng, vì là tự thể của Bồ-tát Phổ Hiền biến khắp vậy.”

Hữu tướng sự = ba tánh (biến kế chấp tánh, y tha khởi tánh và viên thành thật tánh). Vô tướng không = ba vô tánh (tướng vô tánh, sanh vô tánh và Thắng nghĩa vô tánh).

Có hai sự trói buộc là tướng phược và thô trọng phược. Tướng phược (sự trói buộc của cảnh tướng; đối với tướng của cảnh mà không thể thông hiểu sự như huyễn), là nói do ý nhiễm ô (thức mạt-na) mà 6 thức đối với cảnh tướng không thể nhận rõ nó như huyễn ảo, chiêm bao, sóng nắng, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, bóng trăng trong nước, biến hóa, do đó mà kiến phần và tướng phần cứ buộc chặt với nhau không được tự tại. (Thành duy thức luận, tr. 25c14~16) Thô trọng phược, là các pháp hữu lậu, có hai: một là, lậu thô trọng; hai là, hữu lậu thô trọng. Lậu thô trọng: Là hàng A-la-hán khi tu đạo sở đoạn thì đều phải vĩnh ly phiền não cần đoạn trừ. Phiền não này gọi là hữu tùy miên, tức trong cái thân hữu thức mà chưa có tánh yên ổn, không có tánh kham năng. Hữu lậu thô trọng: Là khi đoạn trừ tùy miên, vẫn có lậu được sinh ra, lậu được huân phát, vốn là tánh sở đắc, tánh không yên ổn, tánh khổ dựa nương, không có tánh kham năng, bị trói buộc một cách vi tế. (Du-già sư địa luận, quyển 58, tr. 625b16~22)

Ly ngôn cảnh = ly tư duy cảnh, hiện quán chân giác cảnh: Đó là cảnh giới không phân biệt cái biết và cái bị biết, thảy đều lặng yên, chỉ một bản thể như như bình đẳng, pháp tánh ly ngôn, không hình tướng, không tông tích, như trong Tâm Kinh nói, ‘Vô trí diệc vô đắc,’ như trong Kinh Lăng-già nó, ‘Viễn ly giác sở giác.’

Mười bảy không: Nhất thiết pháp không, tướng không, vô tế không, nội không, vô sở đắc không, ngoại không, nội ngoại không, bản tánh không, đại không, hữu vi không, tất cánh không, vô tánh không, vô tánh tự tánh không, Thắng nghĩa không, vô vi không, vô biến dị không, không không. Kinh Giải thâm mật, quyển 3, phẩm Phân biệt Du-già, thứ 6, nói đến 17 cái Không có thể trừ khử 10 tướng: “Bạch đức Thế tôn, để trừ khử các tướng nên các vị Bồ tát biết pháp tướng nghĩa tướng phải nỗ lực tu tập phương cách trừ khử, vậy có bao nhiêu cái tướng khó trừ khử? Và cái gì trừ khử được? Thiện nam tử, cái tướng có mười thứ, và cái Không có thể trừ khử. Mười thứ ấy là những gì? Một là biết pháp biết nghĩa thì có cái tướng văn từ, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi các pháp không [nhất thiết pháp không]. Hai là biết chân như nơi sự an lập thì có cái tướng sinh trụ diệt và cái tướng liên tục chuyển biến, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi tướng không và vô tiền hậu không [= vô tế không]. Ba là biết nghĩa năng thủ thì có cái tướng luyến tiếc thân thể và cái tướng ngã mạn, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi nội không và vô sở đắc không. Bốn là biết nghĩa sở thủ thì có cái tướng luyến tiếc tài sản, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi ngoại không. Năm là biết nghĩa hưởng dụng, trong đó có trai gái phục dịch và đồ dùng thích hợp, thì có cái tướng trong thấy thích thú và cái tướng ngoài thấy tốt đẹp, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi nội ngoại không và bản tánh không. Sáu là biết nghĩa dựng nên thì có cái tướng thế giới bao la, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi đại không. Bảy là biết không hình sắc thì có cái tướng bên trong vắng lặng giải thoát, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi hữu vi không. Tám là biết chân như nơi các tướng thì có các tướng nhân vô ngã, tướng pháp vô ngã, tướng duy thức và tướng Thắng nghĩa, bốn cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi cứu cánh không [tất cánh không], vô tánh không, vô tánh tự tánh không và Thắng nghĩa không. Chín là biết chân như nơi sự thanh tịnh thì có cái tướng vô vi và cái tướng không biến dịch, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi vô vi không và vô biến dị không. Mười là chính sự tác ý tư duy về cái không để đối trị các cái tướng nói trên thì có cái tướng không, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi không không.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Mười tám không: nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, đệ nhất nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô thủy không, tán không, tánh không, tự tướng không, chư pháp không, bất khả đắc không, vô pháp không, hữu pháp không, vô pháp hữu pháp không.

Đại Bát-nhã, quyển 479, Hội thứ 3, phẩm Xá-lợi tử, tr. 430c07: 通達內空, 外空……無性自性空, 及所緣空, 增上空等, 無空等.

Hai mươi không: nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, Thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không. [Đại Bát-nhã, quyển 51, tr. 290c17]

Kệ tụng này trích từ Biện trung bên luận 辯中邊論, No. 1600, phẩm Biện tướng, tr. 466a07- 466b10:”Năng thực không , là dựa nội xứ mà nói, tức là nội không . Sở thực không , là dựa ngoại xứ mà nói, tức là ngoại không. Chúng dựa thân , là năng thực và sở thực nương dựa vào thân, mà thân này không, nên gọi là nội ngoại không. Các khí thế gian gọi là trú xứ . Tướng trạng của trú xứ (cho căn thân của hữu tình) thì rộng lớn bao la, nên gọi là đại. Trú xứ là không, nên gọi là đại không . Thấy được đây , là trí thấy được nội xứ, ngoại xứ, căn thân và khí thế gian toàn không. Trí thấy không cũng không, nên gọi là không không . Như lý , là Thắng nghĩa, tức là tu quán đúng với thật tướng, và cảnh sở quán chân thật đây tức là không, nên gọi là Thắng nghĩa không . Bồ tát tu hành đều vì cầu được hai thanh tịnh, tức là thiện pháp hữu vi và thiện pháp vô vi. Vì cả hai là không, nên gọi là hữu vi không và vô vi không . Bồ tát đối với hữu tình thường làm lợi ích mà vẫn quán không, nên gọi là tất cánh không . Sanh tử dài lâu, không có biên tế thời gian ban đầu và sau rốt, bồ tát quán đây là không, nên gọi là vô tế không . [Hàng nhị thừa] không quán [sanh tử] là không nên mau chóng chán bỏ [sanh tử]; bồ tát không chán bỏ sanh tử nên quán sự sanh tử không biên tế ấy là không. Bồ tát từ khi tu tập các thiện pháp cho đến đạt Vô dư y bát niết bàn, không bao giờ buông bỏ thiện pháp mà vẫn quán không, nên gọi là vô tán không . Chủng tánh chư Thánh, tự thể bản hữu, chẳng phải do huân tập mà thành, nên gọi là bản tánh. Bồ tát vì muốn mau được thanh tịnh nơi bản tánh mà quán không, nên gọi là bản tánh không . Bồ tát vì có được tướng tốt của bậc Đại sĩ mà quán không, nên gọi là tướng không . Bồ tát vì muốn tất cả pháp Phật chứng như mười lực, bốn vô úy v.v… đều được thanh tịnh, mà quán các pháp ấy là không, nên gọi là nhất thiết pháp không . Đó là mười bốn cái không, theo sự sai biệt mà an lập [tên gọi]. … Thật tánh của bổ đặc già la và pháp đều chẳng có, nên gọi là vô tánh không . Vô tánh không này chẳng phải vô tự tánh. Cái không ấy lấy vô tánh làm tự tánh, nên gọi là vô tánh tự tánh không . Ở trước có nói đến năng thực không v.v…, là hiển thị không tướng, để rồi an lập hai không. Sự an lập này là để ngăn chận sự tăng thêm [biến kế] chấp đối với bổ đặc già la và pháp, là để giảm bớt [biến kế] chấp đối với không. Thứ tự như vậy mà thiết lập hai không sau cùng.” Chú giải: Nội xứ, là 6 căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Ngoại xứ, là 6 trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Thực là ăn, là thọ dụng, với ý nghĩa duy trì sự sống. Có bốn loại ăn: đoàn thực, là ăn bằng thực phẩm; xúc thực, là ăn bằng sự tiếp xúc đối cảnh với các giác quan; tư thực, là ăn bằng ý chí, bằng sự tư duy; thức thực, là ăn bằng sự duy trì căn thân của thức dị thục. Sáu căn, là năng thọ dụng; sáu trần, là sở thọ dụng. Dựa vào nghĩa năng sở thọ dụng mà nói “năng thực và sở thực”. Nội xứ năng thực và ngoại xứ sở

Chuyển y là (1) chuyển diệt y tha thuộc phần tạp nhiễm chướng ngại, tức vĩnh viễn đoạn trừ chủng tử của hai chướng phiền não và sở tri, và (2) chuyển đắc y tha thuộc phần thanh tịnh, giải thoát chướng ngại, tự tại với pháp, tức thành tựu bạch pháp cực kỳ thanh tịnh. Chuyển y là chuyển bỏ 2 trọng chướng (phiền não chướng, sở tri chướng) mà chuyển được 2 đại quả (đại niết bàn, đại bồ đề). Chuyển y thì hoạch đắc nhất thiết chủng trí, tức tuệ giác biết tất cả: biết bản thể, hiện tượng, đạo pháp. A lại da là tánh y tha. Y tha là tổng thể của tánh biến kế và tánh viên thành của nhiễm pháp và tịnh pháp. Nhiếp luận: “Sanh tử là phần tạp nhiễm nơi y tha, niết bàn là phần thanh tịnh nơi y tha, chỗ dựa của hai phần là y tha. Chuyển y là chính y tha khi nổi lên sự đối trị thì chuyển bỏ phần tạp nhiễm mà chuyển được phần thanh tịnh.” (H.T Thích Trí Quang dịch) Bồ tát từ địa đầu tiên đến địa thứ mười có được chuyển y như: 1. Trước mắt chân thật thì hiển hiện, không chân thật thì không hiển hiện (thông đạt vị); 2. Còn có chướng ngại, hữu tướng không hiển hiện mà chân thật thì hiển hiện (tu tập vị); 3. Vĩnh viễn không còn chướng ngại, hữu tướng không hiển hiện, chân thật tối thanh tịnh thì hiển hiện, đã được tự tại với hữu tướng (cứu cánh vị). (Nhiếp luận) Niết bàn vô trú là chuyển y của bồ tát. Theo Nhiếp luận, bồ tát chuyển y bằng 6 trạng thái: “Một là chuyển bằng sự bớt sức mạnh thêm khả năng, là do thắng giải lực sống trong đa văn huân tập, lại do có sự hổ thẹn, nên làm cho phiền não chỉ hiện hành một phần ít, còn một phần không hiện hành. Hai là chuyển bằng sự thông đạt, là các vị bồ tát đã nhập đại địa, (từ địa đầu tiên) đến địa thứ sáu, trước mắt chân thật thì hiển hiện, phi chân thật thì không hiển hiện. Ba là chuyển bằng sự tu tập, là (từ địa thứ bảy) đến địa thứ mười, còn có chướng ngại, hữu tướng không hiển hiện mà chân thật thì hiển hiện. Bốn là chuyển bằng sự viên mãn, là vĩnh viễn không còn chướng ngại, hữu tướng không hiển hiện, chân thật tối thanh tịnh thì hiển hiện, đã được tự tại đối với hữu tướng. Năm là chuyển một cách thấp kém, là các vị thanh văn chỉ thông đạt được nhân không vô ngã, một bề chống sanh tử, một bề bỏ sanh tử. Sáu là chuyển một cách rộng lớn, là các vị bồ tát thông đạt cả pháp không vô ngã, chính nơi sanh tử mà thấy là thanh tịnh, dẫu đoạn tạp nhiễm mà không bỏ sanh tử.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Nói cách khác, một hiện tượng, hay một đối tượng nào mà không thể khiến mình sinh ra đau khổ, phiền não thì đó không thể gọi là hữu lậu.

Trung A-hàm, kinh Phân biệt Thánh đế. Tương đương Trung bộ kinh, 141. Kinh Phân biệt về sự thật Saccavibhaṅga-suttaṃ: “này chư Hiền, thế nào là Khổ Thánh đế? Sanh là khổ, già là khổ, (bệnh là khổ), chết là khổ, sầu, bi, khổ, ưu, não là khổ; cầu không được là khổ. Tóm lại, năm thủ uẩn là khổ.” (H.T Thích Minh Châu dịch)

Tám nạn xứ: tám trường hợp không may mắn, chướng nạn cho sự thấy Phật nghe pháp: 1. Địa ngục; 2. Ngạ quỷ; 3. Súc sinh (1,2,3 là ba đường dữ); 4. Bắc câu lô châu (sống quá sướng); 5. Trời Trường thọ (sống quá lâu); 6. Làm người mà đui, điếc, câm, ngọng; 7. Làm người mà thế trí biện thông; 8. Làm người mà sinh trước hay sau Phật xuất thế và nhằm chỗ hay lúc không có Phật pháp. Trường A-hàm, kinh Thập thượng: “Thế nào là bốn thành pháp? Đó là luân pháp: 1. Sống ở giữa nước; 2. Gần thiện hữu; 3. Tự cẩn thận; 4. Có gốc rễ thiện đã được trồng từ đời trước.” Chư thiên và nhân loại mà có đủ bốn luân pháp thì có thể phá nát được tám nạn.

Tiểu tam tai 小三災: Trụ Kiếp chia thành 20 thời kỳ, tuổi thọ của loài hữu tình từ 80.000 đến 10 tuổi, tăng giảm lui tới khoảng 20 lần, phát sanh 3 loại tai ách như nạn đao binh chém giết lẫn nhau, tai họa dịch bệnh, nạn đói kém, v.v…

Du-già sư địa luận, quyển 59, tr. 628c08. Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 15, phẩm Thành Không, tr. 555c12: “Mười bốn thứ tướng phược và thô trọng phược: 1. Phược do các căn; 2. Phược do hữu tình bị nhiễm ô; 3. Phược do sở y: dựa vào khí thế gian mà các căn lưu chuyển; 4. Phược do vô trí đối với trí; 5. Phược do vọng cảnh đối với cảnh; 6. Phược do khát ái hậu hữu; 7. Phược do khát ái vô hữu; 8. Phược do chấp vô nhân, bất bình đẳng nhân; 9. Phược do có được thượng mạn; 10. Phược do chấp tự tánh biến kế sở chấp; 11. Phược do chấp tự tánh các pháp; 12. Phược do chấp tự tánh các pháp được biến trí; 13. Phược do chấp tự tánh bổ-đặc-già-la; 14. Phược do chấp bổ-đặc-già-la được biến trí.” Kinh Giải thâm mật, phẩm Thắng nghĩa: “Thiện thanh tịnh tuệ, nếu Thắng nghĩa với các hành là một thì đáng lẽ hiện nay tất cả dị sinh đã thấy đế lý, đã được niết bàn yên ổn, đã chứng bồ đề tối thượng; nếu Thắng nghĩa với các hành khác nhau thì đáng lẽ người đã thấy đế lý không thể trừ khử các hành, không trừ khử các hành thì không thể giải thoát tướng phược, không giải thoát tướng phược thì không thể giải thoát trọng phược, không giải thoát hai phược ấy thì không thể được niết bàn yên ổn, cũng không thể chứng bồ đề tối thượng.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Thành duy thức luận, tr. 48b27: “Tư lương vị cũng được gọi là thuận giải thoát phần. Trong giai đoạn này, Bồ-tát y vào bốn lực thù thắng là nhân, thiện hữu, tác ý và tư lương, nhờ đó mà tin hiểu sâu sắc nghĩa duy thức, nhưng chưa thể thấu rõ Không của năng và sở thủ, phần nhiều trú bên ngoài cửa mà tu Bồ-tát hành. Do đó, vẫn chưa có đủ năng lực để trấn áp và trừ diệt các tùy miên được dẫn sinh bời hai thủ khiến chúng không phát động hai thủ thành hiện hành.” (Tuệ Sỹ dịch)

Tâm thứ sáu: Thí tâm (còn gọi là Bất thối tâm) trong Thập tín.

Đại thừa A-tỳ-đạt-ma Tạp tập luận, No. 1606, quyển 13, tr. 754a16. Tạp A-hàm, kinh Tà kiến chánh kiến, số 788: “Thế nào là hướng theo chánh là thích pháp, không trái nghịch pháp? Người chánh kiến, thân nghiệp như được thấy, hoặc khẩu nghiệp, hoặc tư niệm, hoặc ước muốn, hoặc ước nguyện, hoặc hành vi, tất cả những điều ấy đều tùy thuận đưa đến quả khả ái, khả niệm, khả ý. Vì sao? Vì kiến ấy thiện, tức là chánh kiến. Chánh kiến khởi lên chánh chí, cho đến, chánh định. Thí như giống mía ngọt, lúa mì, nho, đem đặt vào trong đất, tùy thời vun xới, tưới tiêu cho nó, thì khi nó gặp vị đất, vị nước, vị nắng, vị gió, tất cả những vị này cũng đều trở thành ngon ngọt. Vì sao? Vì hạt mầm ngọt. Cũng vậy, người chánh kiến, thân nghiệp như được thấy, hoặc khẩu nghiệp, hoặc tư niệm, hoặc ước muốn, hoặc ước nguyện, hoặc hành vi, tất cả những điều ấy đều tùy thuận đưa đến quả khả ái, khả niệm, khả ý. Vì sao? Vì kiến ấy thiện, tức là chánh kiến. Chánh kiến khởi lên chánh chí, cho đến, chánh định. Đó gọi là hướng theo chánh là thích pháp, không trái nghịch pháp. … kệ rằng: Giả sử có thế gian/ Người chánh kiến tăng thượng/ Dù trải trăm ngàn tuổi/ Quyết không vào đường ác.” Du-già sư địa luận, quyển 21, tr. 401a14: “Đức Thế Tôn dựa vào ‘Bổ-đặc-già-la đã được thú nhập’ mà mật ý nói rằng: ‘Nếu có bậc chánh kiến thượng phẩm ở thế gian, dẫu trải qua ngàn đời vẫn không đọa ác thú.’”

Sanh quý trú, trú thứ 4 của Thập trú.

Vô minh có thô và tế. Tế là căn bản vô minh (: trụ địa vô minh). Thô là chi mạt vô minh (: chi mạt bất giác)

Kinh Phân biệt duyên khởi sơ thắng pháp môn 分別縁起初勝法門經, No. 717 [No. 716, Kinh Duyên sanh sơ thắng phần pháp bản 縁生初勝分法本經], tr. 841c09-842a05: “Tỳ kheo bạch đức Phật: ‘Bạch Thế Tôn! Thế nào là Chuyển dị thù thắng của vô minh?’ Đức Thế Tôn nói: ‘Này Tỳ-kheo! Lược nêu có bốn thứ vô minh chuyển dị: 1. Vô minh nơi tùy miên chuyển dị; 2. Vô minh nơi triền phược chuyển dị; 3. Vô minh nơi tương ưng chuyển dị; 4. Vô minh nơi bất cộng chuyển dị.’ Lại thưa Đức Thế Tôn: ‘Bạch Thế Tôn! Ai là người có những vô minh chuyển dị mà nói vô minh là duyên sinh hành?’ Đức Thế Tôn nói: ‘Này Tỳ-kheo! Ngoại pháp dị sinh với tác ý phi lý là chỗ dẫn khởi bốn thứ vô minh chuyển dị. Do đó làm duyên, sinh hành phước, hành phi phước và hành bất động. Như vậy đã nói ngoại pháp dị sinh, mọi hành phước và hành bất động tương ưng với tâm thiện. Tất cả đều là tác ý phi lý làm chỗ dẫn dắt cùng phát khởi. Nội pháp dị sinh, nếu người buông lung, trừ một thứ vô minh bất cộng, ngoài ra, vô minh còn lại dẫn phát buông lung, làm duyên sinh hành nơi nội pháp dị sinh. Nếu người không buông lung, siêng chủ thể tu học

Bất thối trú, trú thứ 7 của Thập trú.

Bát xứ vô hạ 八處無暇: Bát vô hạ, bát nạn xứ, bát nạn.

Phi thật là thọ dụng thân và biến hóa thân. Như thị là pháp thân.

Nhân không và Pháp không, gọi chung là Nhân pháp nhị không, Sanh pháp nhị không. Nhân không cũng gọi Ngã không, Sanh không, tức là chân lý nhân ngã không vô. Hàng phàm phu vọng chấp 5 uẩn là ngã, cho ngã là chủ tể, sanh ra phiền não, tạo ra các nghiệp. Để phá trừ cái vọng chấp ấy nên đức Phật nói lý 5 uẩn vô ngã, cho rằng ngã chỉ là sự hòa hợp giả tạm của 5 uẩn, hoàn toàn không có chủ tể thường nhất. Hàng Nhị thừa Thanh văn, Duyên giác nghe lời Phật dạy mà vào được lý vô ngã, gọi là Nhân không. Pháp không, tức là chân lý các pháp không vô. Hàng Nhị thừa khi chưa đạt được lý pháp không thì vẫn còn chấp 5 uẩn là thực có. Vì phá trừ vọng chấp này nên Phật nói Bát nhã thâm tuệ, khiến họ thấy suốt tự tánh 5 uẩn đều không. Hàng Bồ tát nghe lời dạy ấy của Phật mà vào được lý các pháp đều không, gọi là Pháp không.

Xá-lợi 舍利: Skt. Śāri/ Śārikā. Xuân thu 春鶖: Thu tức là chim Xuân Oanh, hay Bách thiệt điểu, con chim trăm lưỡi, ý nói hót được đủ giọng. Thu 鶖 (: Xá-lợi, Sàri): Chim Thu hay Thu lộ, thuộc loài Hạc, một tên chỉ con chim khướu. Vì cặp mắt của mẹ Tôn giả giống như mắt chim Thu Lộ (鶖露鳥眼), vô cùng xinh đẹp, cho nên được gọi là Thu lộ chi tử 鶖露之子 (con của Thu Lộ) hay Thu tử 鶖子.

Ngài Xá-lợi-phất là một người đầy nghi ngờ trước khi gia nhập Tăng-già. Theo kinh sách, Tôn giả trở thành đệ tử của Đức Phật sau khi gặp Tỳ-kheo A-thuyết-thị. Thấy gương mặt trang nghiêm sáng ngời, phong độ thanh thoát của A-thuyết-thị, tôn giả liền hỏi ông ta tin tưởng nơi ai. A-thuyết-thị trả lời bằng bốn câu kệ trứ danh, sau được gọi là ‘Duyên khởi kệ’: 若法因緣生/ 法亦因緣滅/ 是生滅因緣/ 佛大沙門說. Nhược pháp nhân duyên sanh/ Pháp diệc nhân duyên diệt/ Thị sanh diệt nhân duyên/ Phật Đại sa-môn thuyết. Các pháp nhân duyên sanh/ Cũng theo nhân duyên diệt/ Nhân duyên sanh diệt này/ Phật Đại sa-môn thuyết. Nghe xong, ngài Xá-lợi-phất liền ngộ được đạo lý Duyên khởi, chứng sơ quả Tu-đà-hoàn, một trong Tứ Thánh quả. Trực nhận ngay về lý ‘Có sanh thì có diệt,’ thuật lại cho bạn là Mục-kiền-liên rồi hai người xin Phật cho gia nhập Tăng-già, trở thành đệ tử của Phật Thích-Ca. Tôn giả Xá-lợi-phất chứng Thánh quả A-la-hán 4 tuần sau khi xuất gia.

Trong kinh Đại Bát-nhả Ba-la-mật-đa, vị Thanh văn đệ tử được đức Thế Tôn gọi tên đầu tiên để nhân đó thuyết giảng diệu pháp tánh Không là tôn giả Xá-lợi tử

Mười sắc xứ: Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, sắc, thanh, hương, vị, xúc.

Pháp xứ sở nhiếp sắc: Loại sắc không thuộc sắc pháp, mà thuộc pháp xứ hay pháp giới, vì không phải là hiển sắc hay là hình sắc.

Sắc là sở biến hiện của thức, nên giả danh [của sắc] được an lập bởi thức. Đây là y tha khởi tánh: tất cả các pháp trong vũ trụ, nhân và ngã, đều không thật có, chỉ do thức biến hiện như ảo thuật, sóng nắng, chiêm bao, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, trăng nước, biến hóa.

Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển 480, hội thứ 3, phẩm Xá lợi phất, tr. 433b08-28: “Bấy giờ tôn giả Xá-lợi tử bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn! Chư bồ-tát ma-ha-tát vì sao phải tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa? Đức Phật dạy: Xá Lợi Tử! Các bồ tát ma ha tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên quán như vầy: Thật có bồ-tát, chẳng thấy có bồ-tát, chẳng thấy danh bồ-tát, chẳng thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa, chẳng thấy danh Bát-nhã ba-la-mật-đa, chẳng thấy tu hành [Bát-nhã ba-la-mật-đa], chẳng thấy chẳng tu hành [Bát-nhã ba-la-mật-đa]. Vì cớ sao? Xá Lợi Tử! Tự tánh bồ tát là không, danh bồ tát là không. Vì cớ sao? Tự tánh sắc là không, vì chẳng phải không tánh. Sắc mà không là phi sắc; sắc chẳng lìa không, không chẳng lìa sắc; sắc tức là không, không tức là sắc. Tự tánh thọ, tưởng, hành, thức là không, vì chẳng phải không tánh. Thọ, tưởng, hành, thức mà đều không là phi thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức chẳng lìa không, không chẳng lìa thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức tức là không, không tức là thọ, tưởng, hành, thức. Vì cớ sao? Xá Lợi Tử! Ðây chỉ có danh gọi là bồ-đề, đây chỉ có danh gọi là tát-đỏa, đây chỉ có danh gọi là bồ-tát, đây chỉ có danh gọi là không, đây chỉ có danh gọi là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Tự tánh như thế không sanh không diệt, không nhiễm không tịnh. Các bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, chẳng thấy sanh, chẳng thấy diệt, chẳng thấy nhiễm, chẳng thấy tịnh. Vì cớ sao? Xá Lợi Tử! Chỉ là giả lập khách danh, nơi mỗi một pháp mà khởi phân biệt; giả lập khách danh theo đó khởi ngôn thuyết. Ngôn thuyết như vậy nên sanh khởi chấp trước như vậy. Các bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với như vậy thảy, tất cả đều chẳng thấy, bởi chẳng thấy nên chẳng sanh chấp trước.”

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 18: Chúng nhân duyên sinh pháp, Ngã thuyết tức thị không, Diệc vi thị giả danh, Diệc thị trung đạo nghĩa. 眾因緣生法, 我說即是空, 亦為是假名, 亦是中道義. (Pháp do các duyên sinh, ta nói tức là không, cũng là giả danh, và cũng là nghĩa trung đạo.)

Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển 436, hội thứ 2, phẩm Thanh tịnh, tr. 582c06: “Xá-lợi Tử hỏi: - Những gì rốt ráo thanh tịnh mà nói pháp này thanh tịnh, không đắc không hiện quán? Phật dạy: - Xá-lợi Tử! Sắc bản tánh không, rốt ráo thanh tịnh nên nói pháp này thanh tịnh không đắc không hiện quán; thọ, tưởng, hành, thức bản tánh không, rốt ráo thanh tịnh nên nói pháp này thanh tịnh không đắc không hiện quán. Như vậy cho đến trí nhất thiết bản tánh không, rốt ráo thanh tịnh nên nói pháp này thanh tịnh không đắc không hiện quán; trí đạo tướng, trí nhất thiết tướng bản tánh không, rốt ráo thanh tịnh nên nói pháp này thanh tịnh, không đắc không hiện quán.”

Trung luận, phẩm Quán Tứ đế: “Thế tục đế, là tất cả pháp tánh là không, nhưng vì thế gian điên đảo nên sinh ra pháp hư vọng; đối với thế gian thì cho pháp hư vọng đó là thật. Chư Hiền Thánh biết chính xác tánh điên đảo, biết tất cả pháp đều Không, không sinh. Đối với bậc Thánh nhân đệ nhất nghĩa đế đó được gọi là thật.”

Đại thừa trang nghiêm kinh luận, phẩm Thuật cầu, tr. 618b01: “Có mười thứ phân biệt [hư vọng]: 1. Phân biệt vô thể; 2. Phân biệt hữu thể; 3. Phân biệt tăng ích; 4. Phân biệt tổn giảm; 5. Phân biệt nhất tướng; 6. Phân biệt dị tướng; 7. Phân biệt tự tướng; 8. Phân biệt biệt tướng; 9. Phân biệt khởi nghĩa theo danh; 10. Phân biệt khởi danh theo nghĩa. …. Vì đối trị phân biệt tăng ích, kinh nói, ‘này Xá Lợi Phất, tự tánh của sắc là không’. Vì đối trị phân biệt tổn giảm, kinh nói, ‘chẳng phải sắc diệt mới gọi là không’.”

Kinh Duy-ma-cật, phẩm Phật đạo: “Trần lao chi trù vi Như lai chủng.” (塵勞之儔為如來種)

Du-già sư địa luận, quyển 45, tr. 541a12-b23: “Hoặc các hữu tình đối với kinh điển tương ưng tánh Không thẳm sâu mà Phật đã thuyết, không hiểu nghĩa thú mật ý Như Lai. Trong kinh đây thuyết: ‘Tất cả pháp đều vô tự tánh, đều không có sự, không sanh không diệt. Tất cả pháp ngang đồng hư không, đều như mộng huyễn’. Hữu tình kia nghe như vậy, chẳng thể hiểu rõ nghĩa thú đây, tâm sanh kinh sợ, phỉ báng tất cả kinh điển như thế, cho là chẳng phải Phật thuyết. Bồ-tát vì tất cả loại hữu tình kia, dùng phương tiện thiện xảo như lý hội thông rằng, ‘mật ý Như Lai trong kinh như vậy là nghĩa thú thẳm sâu’, như thật hòa hội nhiếp hữu tình kia. Khi Bồ-tát chánh hội thông như vậy, vì kia nói rằng: ‘Kinh đây chẳng nói tất cả các pháp đều vô sở hữu, chỉ nói tự tánh của các pháp được ngôn thuyết là vô sở hữu, … (lược) … Nếu pháp ‘thật có’ biết là ‘thật có’, nếu pháp ‘thật không’ biết là ‘thật không’. Bồ-tát như điều đã biết mà khai thị. Đây gọi là phương tiện thiện xảo tùy thuận hội thông của Bồ-tát.”

Pháp thoại về Không: “Tất cả pháp đều vô tự tánh, đều vô hữu sự, không sanh, không diệt, đều như huyễn mộng.”

Vô tự tánh = sanh vô tánh. Vô hữu sự = tướng vô tánh. Không sanh, không diệt = Thắng nghĩa vô tánh.

Pháp tánh Không: Tự tánh của các pháp bản Không tịch.

Theo phái Trung quán, lìa các duyên hòa hợp thì không có tác giả, cũng không có tác dụng nào khác. Tác giả và tác dụng chẳng qua đều là giả hữu nương vào nhân duyên hòa hợp mà khởi. Phẩm Quán hữu vô: “Trong các duyên có tánh, Sự ấy thì không đúng, Tánh từ các duyên xuất, Bèn gọi là tác pháp” (眾緣中有性, 是事則不然, 性從眾緣出, 即名為作法 .) Kinh Hoa Nghiêm ghi: “Các pháp không tác dụng, cũng không có thể tánh”. Do đó, thể, (tác giả) và tác dụng là nói theo Duyên khởi giả danh.

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 18: Chúng nhân duyên sanh pháp, Ngã thuyết tức thị không, Diệc vi thị giả danh, Diệc thị trung đạo nghĩa. 眾因緣生法, 我說即是空, 亦為是假名, 亦是中道義. (Pháp do các duyên sanh, ta nói tức là không, cũng là giả danh, và cũng là nghĩa trung đạo.)

Biện trung biên luận, phẩm Biện tướng, tr. 464c18-24: “Tánh phân biệt hư vọng/ Do nghĩa sau được thành:/ Chẳng thật có, toàn không/ Diệt đây nên giải thoát. Luận giải: Tánh phân biệt hư vọng do hai nghĩa sau đây được thành: Chẳng thật có, vì các cảnh hiện khởi chẳng thật có; cũng chẳng hoàn toàn không có, vì có ý thức thác loạn sinh khởi dù chỉ là chút ít. Vì sao không chấp nhận tánh phân biệt hư vọng hoàn toàn không có? Vì chấp nhận tánh này diệt mất thì được giải thoát. Nếu lập luận khác đây, thì trói buộc và giải thoát đều phải không có, như vậy thành ra bài bác không có tạp nhiễm và thanh tịnh.”

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 3: Chư pháp bất tự sanh, Diệc bất tùng tha sanh, Bất cộng bất vô nhân, Thị cố tri vô sanh. 諸法不自生, 亦不從他生, 不共不無因, 是故知無生. (Các pháp không từ tự nó sanh, cũng không từ cái khác sanh, cũng không từ tự nó và cái khác cùng sanh, cũng không phải tự nhiên sanh không có nhân duyên sanh ra, thế nên biết các pháp vô sanh.)

Biện trung biên luận, phẩm Biện chân thật, tr. 470a25: “Mười pháp: uẩn, giới, xứ, v.v..., mỗi pháp có ba nghĩa. Thí dụ, trong sắc uẩn có ba nghĩa: 1. Sở chấp nghĩa sắc , là tánh biến kế sở chấp của sắc; 2. Phân biệt nghĩa sắc , là tánh y tha khởi của sắc; vì lấy sự phân biệt nơi y tha làm sắc; 3. Pháp tánh nghĩa sắc , là tánh viên thành thật của sắc. Giống như trong sắc uẩn có ba nghĩa này, bốn uẩn: thọ, tưởng, hành, thức, và chín pháp: giới, xứ, duyên khởi, xứ phi xứ, căn, thế, đế, thừa, hữu vi vô vi, mỗi pháp đều có ba nghĩa tùy ứng. Mười pháp: uẩn, giới, xứ, v.v… do ba nghĩa mà có sai biệt, nhưng không một pháp nào mà không nhiếp vào trong ba tánh căn bản.”

Chánh văn: Cực thành mê loạn 極成迷亂. Cực thành: được thừa nhận bởi cả hai phía đối biện.

Tục là Thế tục đế. Chân là Thắng nghĩa đế. Hữu tục tục tục (: worldly conventional convention), hữu tục tục chân (: worldly conventional truth), hữu chân chân chân (: truly true truth), hữu chân chân tục (: truly true convention). Kinh Giải thâm mật, phẩm Phân biệt Du già: “Tánh như hữu là chân như nơi các pháp nhiễm tịnh, chân như ấy gọi là tánh như hữu. Chân như ấy có bảy: một là chân như nơi sự lưu chuyển, tức cái tánh không mở đầu không chấm hết của các hành; hai là chân như nơi các tướng, tức cái tánh nhân vô ngã và pháp vô ngã của các pháp; ba là chân như nơi sự liễu biệt, tức cái tánh duy thức của các hành; bốn là chân như nơi sự an lập, tức thánh đế về khổ mà Như lai nói; năm là chân như nơi sự tà hành, tức thánh đế về tập mà Như lai nói; sáu là chân như nơi sự thanh tịnh, tức thánh đế về diệt mà Như lai nói; bảy là chân như nơi sự chánh hành, tức thánh đế về đạo mà Như lai nói. Nên biết trong đây do chân như nơi sự lưu chuyển, nơi sự an lập và nơi sự tà hành nên tất cả chúng sinh rất là bình đẳng; do

Đế nghĩa là sự thật và cũng có nghĩa là lời nói đúng với sự thật ấy. Đế có hai thứ là: 1. Chân đế. 2. Tục đế. Mỗi đế lại chia làm bốn lớp. Chân đế và Tục đế hợp lại thành ra tám lớp, hay cũng gọi là ‘hai đế, bốn lớp’. a) Thế tục đế, có bốn lớp: (1) Thế gian thế tục đế: cũng gọi là Giả danh vô thật đế, như cái bình, cái bàn v.v… chỉ có giả danh mà không có thật thể. (2) Đạo lý thế tục đế: cũng gọi là Tùy sự sai biệt đế, như 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới, v.v…do tùy theo các vật đó mà lập. (3) Chứng đắc thế tục đế: cũng gọi là Chứng đắc an lập đế, như Khổ, Tập, Diệt, Đạo, do chứng được đạo lý mà an lập vậy. (4) Thắng nghĩa thế tục đế: cũng gọi là Giả danh, phi an lập đế, như hai món Quán Không – Chân như. Do y pháp môn ‘quán giả’ và ‘quán không’ mà nói ‘Chân tánh’. Vì ‘Chân tánh’ là cái cảnh của Nội trí tự chứng, chớ không thể nói ra được, nên hai món Quán Không – Chơn như là giả đặt ra cái tên mà thôi. Ba đế trên, còn có thể tính toán luận bàn, đến như món Đế thứ tư, thì chỉ tạm đặt cái ‘giả danh’ để kêu gọi mà thôi. b) Chơn đế hay Thắng nghĩa đế, có bốn lớp: (1) Thế gian Thắng nghĩa: cũng gọi là Thể dụng hiển hiện đế, như 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới đều có thật thể tánh. Vì nó thù thắng hơn món ‘thế gian thế tục’ cho nên gọi là ‘Thắng nghĩa’. Vì tùy theo sự sai khác của 5 uẩn và 12 xứ, v.v… cho nên gọi rằng ‘hiển hiện’. (2) Đạo lý Thắng nghĩa: cũng gọi là Nhân quả sai biệt đế, như Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Hành giả biết Khổ, đoạn Tập, tu Đạo, chứng Diệt, nhân và quả sai khác. Vì hơn ‘Đạo lý thế tục’ cho nên gọi là ‘Thắng nghĩa’. (3) Chứng đắc Thắng nghĩa: cũng gọi là Y môn hiển thật đế, như lý “nhị Không”. Vì hơn ‘chứng đắc thế tục’ cho nên gọi là ‘Thắng nghĩa’. Do y pháp ‘quán Không’ mà chứng được đạo quả, hiển bày cái ‘thật’, cho nên gọi là Y môn hiển thật đế. (4) Thắng nghĩa Thắng nghĩa: cũng gọi là Phế thuyên đàm chỉ đế, như cái Thể của ‘Nhứt, Thật, Như’ rất mầu nhiệm, không thể nói bàn đựơc. Vì cái Thắng nghĩa này thù thắng hơn cái Thắng nghĩa của thế tục, cho nên nói rằng ‘Thắng nghĩa Thắng nghĩa’. Vì ‘diệu chỉ’ của nó không thể luận bàn được, nên gọi là Phế thuyên đàm chỉ. c) Hai đế hiệp với Ba tánh: (1) Trong bốn món tục đế, về món đầu tiên là ‘thế gian thế tục’ chỉ có giả danh chứ không có thật thể. Vì không có cái gì thù thắng, cho nên chẳng gọi là ‘chân’ mà chỉ gọi là ‘tục’. Đối trong ba tánh, nó thuộc về Tánh biến kế sở chấp. (2) Trong bốn món Chơn đế sau, về món thứ tư là ‘Thắng nghĩa Thắng nghĩa’ vì nó là ‘chân’ chứ không phải ‘tục’ nên chúng ta không thể nói bàn được. Đối trong ba tánh thì nó là Tánh viên thành thật. (3) Trong Chân đế, ba đế trước thì tương đương với ba món tục đế sau. Vì có cả chân và tục, nên đối trong ba tánh, thì nó thuộc về Tánh y tha khởi’. Như vậy ba đế, có thể tóm tắt lại thành bốn câu: (1) Có tục không phải chân: Món tục đế đầu tiên. (2) Có chân không phải tục: Món Chân đế sau cùng. (3) Cả tục và cả chân: 3 món tục đế sau và 3 món Chân đế trước. (4) Không chân và không tục. [Duy thức học nhập môn, Tập IV, H.T Thích Thiện Hoa soạn]

Luận Biện trung biên giải thích: “Không hai , là không có năng thủ và sở thủ. Có không , là có cái không của hai thủ. Đây là hiển thị ‘không vô tánh làm tánh’. Thế nên không tướng đây chẳng có chẳng không . Thế nào là chẳng có? Vì không có hai có. Thế nào là chẳng không? Vì có hai không. Đây là hiển thị ‘Không tướng chẳng có chẳng không’. Không tướng và phân biệt hư vọng kia chẳng khác chẳng một . Nếu là khác thì thành ra pháp tánh khác với pháp [tướng], tức là trái với chánh lý, như tánh của khổ, vô thường, không, vô ngã v.v… Nếu là một thì chẳng phải cảnh giới của tịnh trí, cũng chẳng phải tướng chung. Đây là hiển thị ‘không tánh cùng phân biệt hư vọng rời sắc thái một và khác’.” [Chú: - Tánh chất của năng thủ, sở thủ là không, nên gọi là vô tánh. - Không tướng = không tánh. Chẳng có, vì bản thân biến kế thật không có, chỉ có cái mà biến kế chấp. Chẳng không, vì tự tánh viên thành hiển lộ. - Không có thật tại của hai thủ năng sở. - Là hai không năng sở. - Pháp tánh không, vô ngã đều do pháp khổ, vô thường hiển lộ. Như vậy, pháp tánh chân như (không) cùng phân biệt hư vọng quyết định chẳng phải khác. - Tịnh trí là thanh tịnh vô phân biệt trí. Trí vô phân biệt không duyên nhiễm phần của y tha; nói cách khác, trí vô phân biệt không lấy năm uẩn hữu thủ làm cảnh sở duyên. - Tướng riêng (tự tướng) là chân như. Tướng chung (cộng tướng) là các pháp.]

Đoạn trừ bốn xứ, nói gọn là, bốn sự phải bỏ: 1. Dứt bỏ tác ý của Nhị thừa; 2. Dứt bỏ hoài nghi của trí tuệ khác; 3. Dứt bỏ pháp chấp; 4. Dứt bỏ phân biệt.

Hân yểm: ưa Niết-bàn, chán sanh tử.

Trí tuệ khác là kiến thức hiểu sai về Đại thừa, là nghi hoặc không tin Đại thừa là Phật thuyết. Hiện tượng hiện tiền là thế giới mình đang tiếp xúc, hiện tượng xác lập là ảnh tượng trong định.

Bát-nhã ba-la-mật-đa-Tâm kinh tán, No. 1711, tr. 546a12, ngài Viên Trắc nói: “Thọ, tưởng, hành, thức diệc phục như thị: Đây là phần sau giải thích bốn uẩn đều có bốn câu. Nên biết, bốn câu tương tức là căn cứ theo trên. Lại hiểu kinh này tự có hai bản. Một bản thì như trên. Có một bản thì cho rằng, ‘thọ, tưởng, hành, thức đẳng diệc phục như thị’. Nói chữ ‘đẳng’, là căn cứ theo kinh văn ở sau, có sáu thứ thiện xảo: uẩn, xứ, giới, duyên sanh, tứ đế và Bồ-đề Niết-bàn. Nay nêu lên bốn uẩn v.v…, năm môn còn lại đều có bốn câu, cho nên nói ‘đẳng’.”

Lãnh nạp (cảm nghiệm) là tự tánh của thọ, tức lãnh nạp các hình thái đối tượng thuận, nghịch hay phi cả hai.

Tâm ý thức là nói về Tâm, và về ý với thức của Tâm. Tâm là a-lại-da, ý là mạt-na, thức là 6 thức. Luận Câu xá, quyển 4: “Nó tập khởi nên được gọi là tâm. Nó tư duy trù lượng nên được gọi là ý. Nó phân biệt nhận thức nên được gọi là thức… Tâm, ý và thức, ba tên gọi cùng chỉ một nội hàm. Nghĩa tuy khác nhau nhưng thể là một.” Kinh Nhập Lăng-già, No. 671, tr. 567c14: “Tàng thức gọi là tâm, Tánh tư lương là ý, Nhận biết các cảnh tướng, Chúng đưlợc gọi là thức.” [Xem thêm phẩm Tâm ý thức tướng, kinh Giải thâm mật]

Tứ thức trú 四識住: Tạp A-hàm, kinh số 64, Ưu-đà-na: “Do vin bám mà có bốn trú xứ của thức. Thức trụ nơi sắc, vin bám sắc, ham muốn sắc, để tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn. Thức trụ nơi thọ, tưởng, hành, vin bám hành, ham muốn hành, để tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn. Tỳ kheo, thức ở nơi này, hoặc đến, hoặc đi, hoặc ở, hoặc khởi, hoặc diệt, tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn. Nếu nói rằng lại có pháp khác, và ở đó thức hoặc đến, hoặc đi, hoặc ở, hoặc khởi, hoặc diệt, tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn; thì đây chỉ có trên ngôn thuyết, chứ nếu hỏi đến, thì sẽ không biết, chỉ tăng thêm ngu si, vì chúng chẳng phải là cảnh giới. Vì sao? Vì Tỳ kheo, xa lìa tham dục của sắc giơi, thì triền phược của ý sanh đối với sắc cũng sẽ bị đoạn trừ. Khi triền phược của ý sanh đối với sắc bị đoạn trừ rồi, thì sự vin bám của thức cũng sẽ bị đọan trừ. Khi ấy, thức không có chỗ trú, cũng không tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn trở lại. Khi triền phược của ý sanh đối với thọ, tưởng, hành giới, nếu đã lìa tham dục rồi, thì sự vin bám của thức cũng sẽ bị đọan trừ. Khi ấy, thức không có chỗ trú, cũng không tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn trở lại. Vì thức không chỗ trụ, nên không tăng trưởng. Vì không tăng trưởng nên không có gì để tác hành. Vì không có gì để tác hành cho nên được an trụ. Vì đã an trụ nên biết đủ. Vì đã biết đủ nên được giải thóat. Vì đã giải thóat nên đối với các thế gian đều không có gì để chấp thủ. Vì không có gì để chấp thủ nên không có gì để đắm trước. Vì không có gì để đắm trước nên tự mình giác ngộ Niết-bàn: ‘Ta, sự sanh đã chấm dứt, phạm hạnh đã lập, những gì cần làm đã làm xong, tự biết không còn tái sanh đời sau nữa.” (Thích Đức Thắng dịch)

Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 5, phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, tr. 506a10: “Khi gặp một bổ-đặc-già-la, trước tiên ghi nhận hình sắc của người ấy, cho nên trước nói sắc uẩn. Tiếp theo, qua thọ uẩn hiển lộ người ấy sang hay hèn, vui hay khổ. Kế đó, qua tưởng uẩn hiển lộ người ấy có tên như vậy, họ như vậy, chủng tộc như vậy v.v… Tiếp nữa, qua hành uẩn hiển lộ người ấy ngu si như vậy hay thông tuệ như vậy. Sau cùng, qua thức uẩn hiển lộ người ấy có cái nội ngã sai biệt, nghĩa là đối với các uẩn ở trước, sự đã ghi nhận, sự có khổ vui, sự đã nói ra, sự ngu si hay thông tuệ, đó gọi là do hiển liễu mà nói thứ đệ của các uẩn.”

Ngã sự: Câu xá luận: “Ngã sở sự, là y phục, v.v…. Ngã sự, là tự thân.” Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tập luận, No. 1605, tr. 663a18: “Vì sao uẩn chỉ có năm thứ? Vì để hiển bày năm thứ ngã sự: 1. Ngã sự thân cụ (: sắc); 2. Ngã sự thọ dụng (: thọ); 3. Ngã sự ngôn thuyết (: tưởng); 4. Ngã sự tạo tác nhất thiết pháp phi pháp (: hành); 5. Những gì được y chỉ bởi ngã tự thể sự (: thức).”

Duy thức Nhị thập luận, No. 1590, tr. 75b14. Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 6: Chư Phật hoặc thuyết ngã, Hoặc thuyết ư vô ngã, Chư pháp thật tướng trung, Vô ngã vô phi ngã. 諸佛或說我, 或說於無我, 諸法實相中, 無我無非我. (Chư Phật hoặc dạy về ngã, hoặc dạy về vô ngã, trong thật tướng các pháp, không có ngã, không có phi ngã.) Câu “Không có hữu tình, ngã, chỉ là pháp có nhân [quả]” là để phá ngã chấp của phàm phu và nhị thừa.

Như chữ ‘đẳng’ trong câu ‘Chiếu kiến ngũ uẩn đẳng giai Không’.

Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh, quyển 426, phẩm Tín thọ, tr. 140a05: “Khi ấy, các Thiên tử hỏi Thiện Hiện rằng: - Nay Tôn giả chỉ nói về: ngã cho đến người thấy, sắc cho đến thức, nhãn cho đến ý, sắc cho đến pháp, nhãn thức cho đến ý thức, nhãn xúc cho đến ý xúc, nhãn xúc sở sanh thọ cho đến ý xúc sở sanh thọ, bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, nội không cho đến vô tánh tự tánh không, bốn niệm xứ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, Dự lưu quả cho đến A-la-hán quả, Độc giác Bồ-đề cho đến Vô Thượng Chánh Đẳng Bồ-đề đều như huyễn, như hóa, như mộng được thấy, hay cũng nói về Niết-bàn cũng như huyễn, như hóa, như mộng được thấy? Thiện Hiện đáp: - Này các Thiên tử! Chẳng những tôi nói rằng ngã…, sắc…, cho đến Vô Thượng Chánh Đẳng Bồ-đề đều như huyễn, như hóa, như mộng được thấy, mà cũng nói rằng Niết-bàn cũng như huyễn, như hóa, như mộng được thấy. Này các Thiên tử! Giả sử có pháp thù thắng hơn Niết-bàn, tôi nói nó cũng như huyễn, như hóa, như mộng được thấy. Vì cớ sao? Này các Thiên tử! Vì việc huyễn, hóa, mộng, cùng với tất cả pháp, cho đến Niết-bàn, thảy đều không hai, không hai xứ vậy.”

Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh, quyển 402, phẩm Quán chiếu, 578, tr. 11b26: “Phật dạy: - Này Xá-lợi Tử! Khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa Đại Bồ-tát nên quán như vầy: Thật có Bồ-tát, không thấy có Bồ-tát, không thấy tên Bồ-tát; không thấy Bát-nhã Ba-la-mật-đa, không thấy tên Bát-nhã Ba-la-mật-đa; không thấy hành, không thấy chẳng hành. Vì sao? Này Xá-lợi Tử! Vì tự tánh Bồ-tát là không, danh Bồ-tát cũng không. Vì sao? Vì tự tánh của sắc là không, chẳng phải do không, không của sắc chẳng phải sắc; sắc chẳng lìa không, không chẳng lìa sắc; sắc tức là không, không tức là sắc. Tự tánh của thọ, tưởng, hành, thức là không, chẳng phải do không; không của thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức chẳng lìa không, không chẳng lìa thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức tức là không, không tức là thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao? Này Xá-lợi Tử! Đây chỉ có danh gọi là Bồ-đề, đây chỉ có danh gọi là Tát-đỏa, đây chỉ có danh gọi là Bồ-tát. Đây chỉ có danh gọi là không. Đây chỉ có danh gọi là sắc thọ, tưởng, hành, thức. Tự tánh như vậy không sanh, không diệt, không nhiễm, không tịnh.”

Không vô 空無: Tất cả sự vật đều không có tự tánh.

Kinh Phật thuyết Phật địa 佛説佛地經, No. 680, tr. 721a15: “Trong hư không có đa dạng sắc tướng hiện sanh, hiện diệt, nhưng hư không ấy không sanh, không diệt. Như vậy, trong pháp giới thanh tịnh của Như Lai, những việc biến hóa làm lợi ích cho chúng sanh bởi các trí thì hiện sanh hiện diệt, nhưng pháp giới thanh tịnh thì không sanh, không diệt.”

Thiện tâm sở: tín, tàm, quý, vô tham, vô sân, vô si, cần, khinh an, bất phóng dật, hành xả và bất hại.

Tâm sở phiền não: tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến, v.v…

Biện trung biên luận, phẩm Biện tướng, tr. 466b18: “Luận giải: Vì sao chẳng nhiễm, chẳng bất nhiễm? Vì tâm tánh bản tịnh. Vì sao chẳng tịnh, chẳng bất tịnh? Vì khách trần thành tạp nhiễm. Đây là nghĩa sai biệt của sự thành lập không tánh. Các nghĩa về không tánh từ trước đến đây có thể tóm gọn trong hai thứ: tướng và an lập. Tướng của không tánh lại có hai thứ: không và có. Không tánh có tướng: tướng của không tánh lìa có, lìa không, lìa khác, lìa một. Nên biết, an lập của không tánh là: dị môn, nghĩa, sai biệt và thành lập.” Tánh của năng thủ và sở thủ là không có. Tánh của không còn hai thủ là có. Y tha là tổng thể của biến kế (nhiễm) và viên thành (tịnh). Sanh tử là phần tạp nhiễm nơi y tha. Niết bàn là phần thanh tịnh nơi y tha. Chỗ dựa của hai phần là y tha. Chuyển y hay giải thoát, là chính y tha khi nổi lên sự đối trị thì chuyển bỏ phần tạp nhiễm mà chuyển được phần thanh tịnh. Tạp nhiễm và thanh tịnh cùng lúc dị biệt mà song lập: nhiễm là các hành, tịnh là Thắng nghĩa. Nhiễm đang còn thì tịnh chưa hiện, tịnh đã hiện thì nhiễm phải mất. Nếu bác bỏ cả nhiễm và tịnh thì không tánh bất thành.

Kinh Phật thuyết Phật địa, tr. 721a18: “Trong hư không có đa dạng sắc tướng hiện tăng, hiện giảm, nhưng hư không ấy không tăng, không giảm. Như vậy, trong pháp giới thanh tịnh của Như Lai, hiển thị Thánh giáo cam lộ của Như Lai có tăng, có giảm, nhưng pháp giới thanh tịnh thì không tăng, không giảm.”

Bốn tướng của hữu vi pháp, của sắc pháp.

Nói tổng quát về Không: “Xá-lợi-tử! Sắc bất dị không …diệc phục như thị.”

Nói riêng biệt về đối tượng của Không: “Thị cố không trung … vô trí diệc vô đắc.”

Bất sanh bất diệt, bất cấu bất tịnh, bất tăng bất giảm. Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật Đại minh chú kinh, No. 250, Cưu-ma-la-thập dịch, còn thêm: “Xá-lợi-phất! Tướng Không của các pháp ấy không sanh không diệt, không cấu không tịnh, không tăng không giảm. Pháp Không ấy chẳng phải quá khứ, chẳng phải vị lai, chẳng phải hiện tại.”

Bát bất trung đạo 八不中道: bất sanh bất diệt, bất thường bất đoạn, bất nhất bất dị, bất lai bất khứ.

Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh, quyển 402, phẩm Quán chiếu, 578, tr. 11c10-16.

Trong sự chánh quán Không thì không có các pháp qua sự thủ đắc theo những khái niệm đối kháng nhau, không có các pháp qua ngã chấp, pháp chấp.

Thế nên trong Không không 5 uẩn, không 12 xứ, không 18 giới, không 12 duyên sanh và sự diệt tận của 12 duyên sanh, không 4 đế, không quán trí, không thủ đắc.

Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh, quyển 577, Hội thứ 9, Năng đoạn Kim Cương phần, tr. 985c19. Bản dịch của ngài Huyền Trang có 9 ví dụ: tinh tú, màng mắt bệnh, ngọn đèn, ảo thuật, sương mai, bóng nước, chiêm bao, điện chớp, đám mây. (tinh, ế, đăng, huyễn, lộ, bào, mộng, điện, vân. 星, 翳, 燈, 幻, 露, 泡, 夢, 電, 雲.) Bản dịch kinh Kim Cương của ngài Cưu-ma-la-thập chỉ có 6 ví dụ: chiêm bao, ảo thuật, bóng nước, ảnh tượng, sương mai, điện chớp. (mộng, huyễn, bào, ảnh, lộ, điện. 夢, 幻, 泡, 影, 露, 電.) Ảnh tượng thì không có trong 9 ví dụ, rõ ràng ngài Cưu-ma-la-thập dùng chữ này để tổng quát 4 ví dụ: tinh tú, ảo ảnh, ngọn đèn và đám mây, đều là ảnh tượng. Nhiếp luận và Đại thừa trang nghiêm kinh luận, do đại sĩ Vô Trước tạo, có 8 ví dụ: ảo thuật, sóng nắng, chiêm bao, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, trăng trong nước, biến hóa. (huyễn, mộng, diễm, tượng, ảnh, hưởng, thủy nguyệt, hóa. 幻, 夢, 焰, 像, 影, 響, 水月, 化.)

Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh, quyển 402, phẩm Quán chiếu, 578, tr. 11c17-20.

Tạp A-hàm, kinh Lục nội nhập xứ, số 323: “Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo: ‘Có sáu nội nhập xứ, là mắt nội nhập xứ và tai, mũi, lưỡi, thân, ý nội nhập xứ.’” Kinh Lục ngoại nhập xứ, số 324: “Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo: ‘Có sáu ngoại nhập xứ. Vậy thế nào là sáu ngoại nhập xứ? Sắc ngoại nhập xứ, thanh, hương, vị, xúc, pháp ngoại nhập xứ. Đó gọi là sáu ngoại nhập xứ.’” (Thích Đức Thắng dịch)

Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tập luận, quyển 1, tr. 663a21: “Vì sao xứ chỉ có mười hai thứ? Vì chỉ do ngã sự thân cụ, v.v… có thể cùng với sáu hành thọ dụng ở vị lai làm môn sanh trưởng.” Sáu hành, là sáu thức thọ dụng. Uẩn có 5 ngã sự: thân cụ, thọ dụng, ngôn thuyết, tạo tác nhất thiết pháp - phi pháp, những gì được y chỉ bởi tự thể của ngã.

Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tập luận, quyển 1, tr. 666c15: “Thế nào là sự dịch chuyển của thế sự sai biệt? Là ở thế gian, đầu tiên là thấy nhau; đã thấy nhau rồi lại hỏi thăm; đã hỏi thăm rồi liền được tắn gội, thoa hương, đeo tràng hoa; kế đó là thọ đủ món ăn uống thơm ngon; kế nữa là thọ các thứ đồ nằm và người hầu nữ; sau cùng là ý giới phân biệt khắp nơi. Vì thứ lớp của nội giới nên lập ra ngoại giới; tùy theo thứ lớp này mà kiến lập thức giới. Như giới có thứ lớp, xứ cũng vậy.”

Đại thừa A-tỳ-đạt-ma Tạp tập luận, No. 1606, quyển 3, tr. 708a08-22: “Các sắc căn và tâm, tâm sở là nghĩa của năng thủ. Toàn phần ba uẩn, một phần của sắc uẩn và hành uẩn, toàn phần của mười hai giới và sáu xứ, một phần của pháp giới và pháp xứ, đều là năng thủ. Vì xả chấp trước cái ngã năng thọ dụng, phải quán sát năng thủ. Ngã năng thọ dụng, là chấp cái ngã có khả năng đạt được cảnh ái và cảnh bất ái. Lại nữa, năng thủ có bốn thứ: 1. Năng thủ không đến cảnh giới; 2. Năng thủ đến cảnh giới; 3. Năng thủ cảnh giới tự tướng hiện tại có sai biệt; 4. Năng thủ tự tướng, cộng tướng, nhất thiết thời, nhất thiết cảnh giới. Năng thủ không đến: là các nhãn căn, nhĩ căn và ý căn. Năng thủ đến cảnh giới: là các căn còn lại. Năng thủ cảnh giới tự tướng hiện tại có sai biệt: là cảnh giới do năm căn sanh ra. Năng thủ tự tướng, cộng tướng, nhất thiết thời, nhất thiết cảnh giới: là cảnh giới do ý căn sanh ra. Lại do các thức hòa hợp mà sanh ra, giả lập tánh chất năng thủ. Vì sao? Vì dựa các duyên hòa hợp mà các thức được sanh, giả thuyết là năng thủ, không do nghĩa chân thật, vì các pháp thì không có tác dụng.” Không đến cảnh giới: không tiếp xúc trực tiếp, có khoảng không gian cách hở giữa căn và cảnh.

Ý thức nương nơi thức thứ bảy (: Mạt-na, manas) mà phát sanh, nên còn gọi là Ý căn. Thức Mạt-na sanh ra từ thức A-lại-da rồi lại lấy thức này làm đối tượng sở duyên. Thức thứ tám, về lý tánh, mà tự tánh là thức, cũng phải lấy thức thứ bảy làm sở y câu hữu.

Tam giới: Dục, Sắc và Vô sắc, có 9 địa: 1. Ngũ thú tạp cư địa (thuộc Dục giới); 2. Sơ thiền ly sanh hỷ lạc địa; 3. Nhị thiền định sanh hỷ lạc địa; 4. Tam thiền ly hỷ diệu lạc địa; 5. Tứ thiền xả niệm thanh tịnh địa (thuộc Sắc giới); 6. Không vô biên xứ địa; 7. Thức vô biên xứ địa; 8. Vô sở hữu xứ địa; 9. Phi phi tưởng xứ địa (thuộc Vô sắc giới). Cảnh giới nào yếu kém hơn gọi là hạ địa; cảnh giới nào vượt thắng hơn gọi là thượng địa.

Có bốn loại nghiệp xét theo dị thục (thọ báo): thuận hiện thọ, thuận sanh thọ, thuận hậu thọ và bất định thọ. Có bốn duyên: nhân duyên, đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên và tăng thượng duyên. Các thức có thể thông ba tánh: thiện, ác và vô ký; ba lượng: hiện lượng, tỷ lượng và phi lượng; ba cảnh: tánh cảnh, đới chất cảnh và độc ảnh cảnh. Có tám định hay đẳng chí: bốn tĩnh lự và bốn Vô sắc. Có năm loại lực có khả năng biến hoá: định lực, thần thông lực, pháp đức lực, tá thức lực, đại nguyện lực; thức thứ tám chỉ có định lực và thần thông lự; các thức khác đủ cả năm.

Chín duyên là: không, minh, căn, cảnh, tác ý, phân biệt y, nhiễm tịnh y, căn bản y và chủng tử. (1) Không: là khoảng không gian cách hở giữa căn và cảnh; (2) Minh: là ánh sáng của mặt trời, mặt trăng, ánh sáng của đèn; (3) Căn: là 5 căn làm chỗ tựa cho 5 thức [phát sanh tác dụng]; (4) Cảnh: là 5 trần cảnh làm đối tượng cho 5 thức duyên theo; (5) Tác ý: đồng nghĩa với tâm sở tác ý trong 5 món biến hành; (6) Phân biệt y: là thức thứ sáu; (7) Nhiễm tịnh y: là thức thứ bảy; (8) Căn bản y: là thức thứ tám; (9) Chủng tử duyên: là chủng tử của 8 thức, mỗi mỗi đều nương chủng tử phát sanh. Thức thứ sáu có 5 duyên: (1) Căn duyên: là ý căn (Mạt-na); (2) Cảnh duyên: là 18 giới; (3) Tác ý duyên: là tác ý trong 5 món biến hành; (4) Căn bản duyên: là thức A-lại-da; (5) Chủng tử duyên: là thức thứ 6 tự thân sanh chủng tử. Thức thứ bảy có 3 duyên: (1) Chủng tử duyên: là thức thứ bảy tự thân sanh chủng tử; (2) Tác ý duyên: là tâm sở tác ý trong 5 món biến hành; (3) Căn cảnh duyên: căn và cảnh đều là thức thứ tám. Thức thứ tám có 4 duyên: (1) Căn duyên: là thức Mạt-na; (2) Cảnh duyên: là chủng tử, căn thân và khí thế giới; (3) Tác ý duyên: là tác ý trong 5 món biến hành; (4) Chủng tử duyên: là thức thứ tám tự thân sanh chủng tử.

Đối tượng phân biệt của nhãn thức là sắc (rūpa), chỉ cho mọi hiện tượng vật chất sanh diệt biến hóa. Sắc cảnh bị phân biệt bởi nhãn thức được chia làm ba loại: a. Hiển sắc: có 12 hoặc 13 loại: xanh, vàng, đỏ, trắng (4 màu căn bản), khói, mây, bụi, sương, bóng ảnh, ánh sáng, sáng, tối (và hư không); b. Hình sắc: có 8 loại hoặc 10 loại: dài, ngắn, vuông, tròn, cao, thấp, thẳng, cong, (thô, tế); c. Biểu sắc: lấy, bỏ, đi, đứng, nằm, ngồi, cong, duổi … chỉ các động tác biểu hiện ra bên ngoài có thể thấy được. [Xem thêm Du-già sư địa luận, quyển 1, tr. 279a25-b27.]

Chấp thọ bốn đại chủng là âm thanh duyên bên trong. Không chấp thọ bốn đại chủng là âm thanh duyên bên ngoài. Chấp thọ và không chấp thọ bốn đại chủng là âm thanh duyên cả trong ngoài. {Xem thêm Du-già sư địa luận, quyển 1, tr. 279b28-c14.] Đại thừa Quảng ngũ uẩn luận, No. 1613, tr. 851a17: “Tâm là chủ thể của sự chấp thọ, các loại âm thanh là đối tượng của sự chấp thọ. Âm thanh xuất phát từ các loài hữu tình là âm thanh phát ra từ đại chủng có sự chấp thọ, như tiếng vỗ tay, tiếng nói… Âm thanh xuất phát từ các vật vô tình là âm thanh phát ra từ đại chủng không có sự chấp thọ, như tiếng gió thổi lao xao trong rừng, tiếng nước chảy… Âm thanh xuất phát từ sự kết hợp giữa hữu tình và vô tình, tức giữa đại chủng có chấp thọ và đại chủng không có sự chấp thọ, như tiếng trống, tiếng đàn…” (Thích Nguyên Hùng dịch) Chấp thọ 執 受 (Skt. upātta): được tiếp thu, tánh chất gần với khái niệm vật hữu cơ, có khả năng phát sanh cảm giác.

Câu sanh như mùi cây trầm hương. Hòa hợp như mùi nước hoa. Biến dị như mùi khói đốt rơm rạ. [Xem thêm Du-già sư địa luận, quyển 1, tr. 279c15-24.]

Xem thêm Du-già sư địa luận, quyển 1, tr. 279c25-280a05.

Xem thêm Du-già sư địa luận, quyển 1, tr. 280a06-15.

Sắc vô kiến vô đối: là pháp xứ sở nhiếp sắc. Tập dị môn túc luận, No. 1536, tr. 379b03~07: “Có 3 xứ nhiếp tất cả sắc: 1. Hữu sắc hữu kiến hữu đối; 2. Hữu sắc vô kiến hữu đối; 3. Hữu sắc vô kiến vô đối. Thế nào là sắc hữu kiến hữu đối? Đáp: Một xứ. Thế nào là sắc vô kiến hữu đối? Đáp: Chín xứ. Thế nào là sắc vô kiến vô đối? Đáp: Thiểu phần của một xứ.” Có 12 xứ là 6 căn và 6 cảnh. Trong 12 xứ này, trừ ý và pháp, còn lại 10 xứ đều là sắc pháp. Đối tượng của nhãn căn là sắc xứ, tức 9 xứ còn lại.

Cơ thể vật lý của sinh vật được gọi là sắc dị thục. Sắc này gồm có hai phần: (1) Sắc sở trưởng dưỡng (aupacayika-rūpa): là sắc do di truyền của chủng loại, nó cần thu nạp dưỡng chất ngoại giới để tồn tại và phát triển; (2) Sắc dị thục sanh (vipākaja-rūpa), do di truyền chủng loại kết hợp với nghiệp tích lũy từ những hành vi trong các đời sống quá khứ.

Đẳng lưu 等流 (Skt. naiṣyandika): sự tuôn chảy, giòng chảy. Luận Câu-xá quyển 21, tr. 109c01, nói: ‘Vô tàm, khan, trạo cử là đẳng lưu của tham’; nghĩa là vô tàm, v.v... chảy ra từ dòng nước tham, có cùng tánh chất với tham, cho nên gọi là đẳng lưu. Cứ theo luận Du-già sư địa luận, quyển 54, thì sự lưu chuyển tương tục của sắc uẩn có ba loại: Đẳng lưu lưu, Dị thục sanh lưu và Trưởng dưỡng lưu. Trong đó, Đẳng lưu lưu lại được chia làm 4 loại là: Dị thục đẳng lưu, Trưởng dưỡng đẳng lưu, Biến dị đẳng lưu và Bản tánh đẳng lưu.

Xá-lợi-phất A-tỳ-đàm luận 舍利弗阿毘曇論, No. 1548, quyển 3, tr. 543a26-b02: “Sao gọi là khả kiến hữu đối sắc? Sắc nhập được gọi là khả kiến hữu đối sắc. Sao gọi là bất khả kiến hữu đối sắc? Nhãn, nhĩ, tỹ, thiệt, thân, thanh, hương, vị, xúc nhập được gọi là bất khả kiến hữu đối sắc. Sao gọi là bất khả kiến vô đối sắc? Những hành động của thân và khẩu thuộc phi giới vô giáo, những hành động hữu lậu của thân và khẩu thuộc giới vô giáo, thân tấn hữu lậu, thân trừ hữu lậu, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh thân tấn, chánh thân trừ được gọi là bất khả kiến vô đối sắc.” Tr. 543a18-20: “Sao gọi là sắc pháp? Nhãn, nhĩ, tỹ, thiệt, thân nhập; sắc, thanh, hương, vị, xúc nhập; những phi giới vô giáo của thân và khẩu, những giới vô giáo hữu lậu của thân và khẩu, thân tấn hữu lậu, thân trừ hữu lậu, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh thân tấn, chánh thân trừ, đó gọi là sắc pháp.”

Trong 10 sắc giới, trừ 2 giới sắc và thanh, 8 giới còn lại thuộc vô ký. Đó là 5 sắc căn và 3 trần cảnh hương, vị, xúc. Tám giới nầy không xác định được thiện hay bất thiện nên gọi là vô ký.

Duy thức nhị thập luận, tr. 75b12: “Luận giải: Như [có kinh] Phật nói, “có hữu tình hóa sanh”, là Phật mật ý nói dựa vào tâm tương tục không gián đoạn có khả năng đi tới đời sau, chứ không nói thật có hữu tình hóa sanh. Hoặc Phật mật ý nói, “không có hữu tình, ngã, chỉ là pháp có nhân [quả]”. Cũng thế, trong khế kinh, Phật nói, “có sắc xứ, v.v…” Dựa vào sự thích nghi tiếp nhận giáo pháp của chúng sanh được giáo hóa mà Phật nói, “có sắc xứ, v.v…,” không phải nói là chúng thật có.”

Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh, quyển 402, phẩm Quán chiếu, 578, tr. 11c20-21.

Tự thể của thức khi nhận thức tự biến thái thành kiến phần và tướng phần; tướng là ảnh chiếu ngoại giới in lên thức, gọi là tợ cảnh. Ảnh chiếu ấy thực sự chính là biến tợ của thức từ tự thể của nó.

Thú 趣, là năm thú, chỉ 5 định hướng tái sinh: trời, người, súc sanh, ngạ quỷ, địa ngục. Sanh 生, là bốn sanh, chỉ 4 chủng loại hay hình thức thọ sanh: noãn, thai, thấp, hóa.

Thức thứ tám không mang tánh ô nhiễm, nên gọi là vô phú; nó là sở y cho thanh tịnh và tạp nhiễm một cách bình đẳng không chống trái nhau, nên gọi là vô ký. Chánh văn là ‘thiện vô phú’ (tánh thiện và vô phú).

Trạng thái nơi Bồ-tát từ thất địa trở xuống. Thức này có năng tánh duy trì chủng tử phát sanh các pháp, làm nhân cho các pháp, tức chủng tử sanh hiện hành, nên gọi là năng tàng. Thức này có năng tánh tiếp nhận các pháp huân tập chủng tử, làm quả cho các pháp, tức hiện hành sanh chủng tử, nên gọi là sở tàng. Thức thứ bảy chấp kiến phần của thức thứ tám làm tự ngã, nên gọi là chấp tàng ngã ái.

Trạng thái từ vô thủy cho đến Bồ-tát đắc kim cang tâm.

Kinh Giải thâm mật, tr. 692c22: “Thức A-đà-na cực kỳ sâu thẳm, vi tế; tất cả chủng tử như dòng thác lũ. Ta không vén mở cho phàm ngu, vì chúng sẽ chấp nó là tự ngã.” Thức A-đà-na cũng là cái chấp thủ chuỗi tương tục của kết sanh, yếu tố kết nối hai đời sống.

Chánh văn: Năng duyên sở duyên đoản trường bình đẳng. 能緣所緣短長平等. Thức thứ bảy là năng duyên. Thức thứ tám là sở duyên. Sở duyên từ năng duyên mà phân ra ba tên: A-lại-da, dị thục, A-đà-na. Trước dài sau ngắn: Từ vô thủy đến nay, chủng tử ngã chấp của thức Mạt-na hằng duyên với thức A-lại-da, chủng tử pháp chấp của thức Mạt-na hằng duyên với thức dị thục, gọi là ‘trước dài’. Đến Bất động địa, thì chủng tử ngã chấp của của thức Mạt-na mới bị đoạn trừ, nhưng chủng tử pháp chấp của thức Mạt-na vẫn còn sanh khởi gián đoạn, gọi là ‘sau ngắn’. Khi thức thứ bảy trở thành vô lậu thì tương ưng với Bình đẳng tánh trí, có năng lực hóa hiện tha thọ dụng thân để giáo hóa cho hàng Bồ-tát Thập địa.

Kinh Phật thuyết Phật địa, No. 680, quyển 7, tr. 721c27: “Lại nữa Diệu Sanh, Bình đẳng tánh trí là do mười loại tướng viên mãn thành tựu: (1) Chứng đắc chư tướng (: 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp), tăng thượng hỷ ái, vì thành tựu viên mãn pháp tánh bình đẳng; (2) Chứng đắc nhất thiết pháp duyên khởi được lãnh thọ, vì thành tựu viên mãn pháp tánh bình đẳng; (3) Chứng đắc sự viễn ly dị tướng và phi tướng, vì thành tựu viên mãn pháp tánh bình đẳng; (4) Đại từ cứu khắp, vì thành tựu viên mãn pháp tánh bình đẳng; (5) Đại bi không đợi, vì thành tựu viên mãn pháp tánh bình đẳng; (6) Thị hiện theo sự ưa thích của chúng sanh, vì thành tựu viên mãn pháp tánh bình đẳng; (7) Ngôn thuyết được tất cả chúng sanh kính thọ, vì thành tựu viên mãn pháp tánh bình đẳng; (8)Thế gian và tịch tĩnh đều đồng nhất vị, vì thành tựu viên mãn pháp tánh bình đẳng; (9) Các pháp khổ và lạc của thế gian đều đồng nhất vị, vì thành tựu viên mãn pháp tánh bình đẳng; (10) Tu dưỡng vô lượng công đức cứu cánh, vì thành tựu viên mãn pháp tánh bình đẳng.”

Kinh Phật thuyết Phật địa, quyển 7, tr. 722a08-b08: “Lại nữa Diệu Sanh, Diệu quán sát trí là: (1) Ví như thế giới nắm giữ chúng sanh giới, Diệu quán sát trí của Như Lai cũng lại như thế, nắm giữ tất cả Đà-la-ni môn, Tam-ma-địa môn, biện thuyết vô ngại diệu pháp của chư Phật. (2) Lại như thế giới là do các chúng sanh chợt khởi vô lượng và đa dạng nhân duyên tướng thức, Diệu quán sát trí của Như Lai cũng như thế, có thể chợt khởi đốn Diệu trí vô ngại về tất cả sở tri, vô lượng và đa dạng nhân duyên tướng thức. (3) Lại như thế giới có những nơi trang nghiêm được yêu thích để thưởng thức như vườn, rừng, ao hồ, v.v…, Diệu quán sát trí của Như Lai cũng như thế, có các pháp trang nghiêm được yêu thích để thưởng thức như Ba-la-mật-đa, pháp Bồ-đề phần, thập lực, vô úy, pháp bất cộng của Phật. (4) Lại như thế giới bao gồm các tiểu hành tinh, mặt trời, mặt trăng, cõi trời Tứ thiên vương, trời Tam thập tam, trời Dạ-ma, trời Đổ-sử-đa, trời Lạc biến hóa, trời Tha hóa tự tại, trời Phạm thân, v.v…, những không gian tráng lệ mầu nhiệm, Diệu quán sát trí của Như Lai cũng như vậy, có thể quán sát không sót cảnh giới tráng lệ mầu nhiệm của nhân quả thịnh suy thế gian và xuất thế gian, cảnh giới viên chứng của hàng Thanh văn, Độc giác. (5) Lại như thế giới là sự thọ dụng rộng lớn của các chúng sanh, Diệu quán sát trí của Như Lai cũng như thế, thị hiện tất cả chúng hội của chư Phật, làm cơn mưa đại pháp, khiến cho chúng sanh tiếp nhận đại pháp lạc. (6) Như trong thế giới có năm thú, đó là địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, người và trời, Diệu quán sát trí của Như Lai cũng như thế, trên đó hiển hiện đầy đủ vô biên nhân quả của năm thú sai biệt. (7) Như trong thế giới có các giới: Dục, Sắc và Vô sắc, Diệu quán sát trí của Như Lai cũng như thế, trên đó hiển hiện đầy đủ vô biên nhân quả của tam giới sai biệt. (8) Như trong thế giới, có các núi Tô-mê-lư (: Diệu cao), v.v…, Đại bảo sơn vương hiển hiện trong đó, Diệu quán sát trí của Như Lai cũng như thế, giáo pháp quảng đại thậm thâm, có thể thủ đắc, được dẫn phát bởi uy thần của chư Phật và Bồ tát. (9) Như trong thế giới, có biển lớn quảng đại thậm thâm không thể khuynh động, Diệu quán sát trí của Như Lai cũng như thế, tất cả dị luận của thiên ma ngoại đạo không thể khuynh động được giáo pháp về pháp giới thậm thâm, có thể thủ đắc. (10) Lại như thế giới được bao bọc bởi các đại tiểu Luân sơn, Diệu quan sát trí của Như Lai cũng như thế, không ngu tối về sự bao vây của tự tướng và cộng tướng của các pháp”

Kinh Phật thuyết Phật địa, quyển 7, tr. 722b09-c28: “Lại nữa Diệu Sanh, Thành sở tác trí là: (1) Như chúng sanh có thân nghiệp cần lệ, do đó chúng sanh hướng cầu mọi việc, đuổi theo lợi nhuận, dốc sức làm nông nghiệp, công nghiệp; cũng thế, Thành sở tác trí của Như Lai có hóa nghiệp cần thân, do đó Như Lai thị hiện các thứ công xảo xứ, v.v…, để phá vỡ, điều phục chúng sanh tài năng mà ngạo mạn, dùng trí lực phương tiện thiện xảo này để đưa chúng sanh đi vào Thánh giáo, thành tựu giải thoát. (2) Lại như chúng sanh có thân nghiệp thọ dụng, do đó chúng sanh thọ dụng nhiều cảnh giới: sắc, thanh, v.v…; cũng thế, Thành sở tác trí của Như Lai có hóa nghiệp thọ thân, do đó Như Lai qua lại mọi sanh xứ của chúng sanh, thị hiện một chúng sanh đồng loại nhưng ở địa vị tôn qúy, do thị hiện đồng loại mà nhiếp phục được tất cả chúng sanh dị loại, dùng trí lực phương tiện thiện xảo này để đưa chúng sanh đi vào Thánh giáo, thành tựu giải thoát. (3) Lại như chúng sanh có thân nghiệp lãnh thọ, do đó chúng sanh lãnh thọ quả báo của nghiệp thiện ác đã tạo; cũng thế, Thành sở tác trí của Như Lai có hóa nghiệp lãnh thân, do đó Như Lai thị hiện lãnh thọ những hạnh khó tu thuộc bản sự và bản sanh, dùng trí lực phương tiện thiện xảo này để đưa chúng sanh đi vào Thánh giáo, thành tựu giải thoát. (4) Lại như chúng sanh có ngữ nghiệp khánh ủy, do đó chúng sanh triển chuyển đàm luận, chúc mừng an ủi lẫn nhau; cũng vậy, Thành sở tác trí của Như Lai có hóa nghiệp khánh ngữ, do đó Như Lai tuyên dương những pháp theo sở thích, nghĩa xảo diệu, chúng sanh tiểu trí vừa nghe thì khởi đức tin, dùng trí lực phương tiện thiện xảo này để đưa chúng sanh đi vào Thánh giáo, thành tựu giải thoát. (5) Lại như chúng sanh có ngữ nghiệp phương tiện, do đó chúng sanh triển chuyển chỉ dạy, chuyên tâm làm việc ‘chê ác khen thiện’ để cùng nhau sanh tồn; cũng thế, Thành sở tác trí của Như Lai có hóa nghiệp ngữ biến cho phương tiện phát khởi, do đó Như Lai lập các chánh học xứ, chê ‘phóng dật’, khen ‘bất phóng dật’, và còn kiến lập bậc tùy tín hành, bậc tùy pháp hành, v.v…, dùng trí lực phương tiện thiện xảo này để đưa chúng sanh đi vào Thánh giáo, thành tựu giải thoát. (6) Lại như chúng sanh có ngữ nghiệp biện dương, do đó chúng sanh triển chuyển khai thị những gì chưa hiểu nghĩa, đọc tụng chư luận; cũng thế, Thành sở tác trí của Như Lai có hoá nghiệp biện ngữ, do đó Như Lai cắt đứt vô lượng nghi hoặc của chúng sanh, dùng trí lực phương tiện thiện xảo này để đưa chúng sanh đi vào Thánh giáo, thành tựu giải thoát. (7) Lại như chúng sanh có ý nghiệp quyết trạch, do đó chúng sanh quyết trạch những gì nên làm và những gì không nên làm; cũng thế, Thành sở tác trí của Như Lai có hóa nghiệp quyết ý, do đó Như lai quyết trạch bốn vạn tám ngàn tâm hành sai biệt của chúng sanh, dùng trí lực phương tiện thiện xảo này để đưa chúng sanh đi vào Thánh giáo, thành tựu giải thoát. (8) Lại như chúng sanh có ý nghiệp tạo tác, do đó chúng sanh tạo tác vô số các nghiệp được khởi bởi tâm ý; cũng thế, Thành sở tác trí của Như Lai có hóa nghiệp tạo ý, do đó Như Lai quán sát các hoạt động tâm hành của chúng sanh, hành hay không hành [thiện/ ác], theo đó có sự được hay mất, mà khiến lấy hay bỏ sự đối trị tạo tác, dùng trí lực phương tiện thiện xảo này để đưa chúng sanh đi vào Thánh giáo, thành tựu giải thoát. (9) Lại như chúng sanh có ý nghiệp phát khởi, do đó chúng sanh phát khởi các nghiệp; cũng thế, Thành sở tác trí của Như Lai có hóa nghiệp phát ý, do đó Như Lai vì muốn tuyên thuyết pháp đối trị cho chúng sanh, làm cho họ ưa thích pháp ấy qua danh - cú - văn thân, dùng trí lực phương tiện thiện xảo này để đưa chúng sanh đi vào Thánh giáo, thành tựu giải thoát. (10) Lại như chúng sanh có ý nghiệp thọ lãnh, do đó chúng sanh thọ lãnh khổ vui; cũng thế, Thành sở tác trí của Như Lai có hóa nghiệp thọ ý, do đó Như Lai đối với những gì phải khẳng định hay phủ định, lấy phản vấn (: đáp bằng cách vấn nạn lại), trí ký (: gác lại câu trả lời) mà làm sự ký biệt (: ghi nhận, xác định); tùy theo sự thích ứng [căn cơ] mà có sự lãnh thọ các nghĩa: quá khứ, vị lai, hiện tại, v.v…, dùng trí lực phương tiện thiện xảo này để đưa chúng sanh đi vào Thánh giáo, thành tựu giải thoát.”

Trong 18 giới, sáu thức: nhãn, nhĩ, tỹ, thiệt, thân, ý, thêm ý căn, gọi là bảy tâm giới. Đại thừa ngũ uẩn luận, tr. 850a29: “Sáu thức giới, là dựa vào nhãn căn, v.v... tiếp xúc với sắc cảnh, v.v…, chúng có tánh chất liễu biệt. Nói ý giới là nói cái ý vô gián diệt, là muốn hiển thị ý thức thứ sáu và kiến lập rộng ra mười tám giới. Như vậy sắc uẩn tức là mười xứ, mười giới và một phần pháp xứ, pháp giới. Thức uẩn, là ý xứ và bảy tâm giới. Ba uẩn còn lại và một phần sắc uẩn, cùng các vô vi thì thuộc pháp xứ, pháp giới.”

Trong 12 xứ, trừ phần tâm của pháp xứ và trừ ý xứ , tất cả 10 xứ còn lại và phần sắc của pháp xứ đều là sắc uẩn.

Đại tỳ-bà-sa luận, No. 1545, quyển 75, tr. 389b07: “Hỏi: Uẩn, thủ uẩn, giới có sai biệt gì? Đáp: … Lại nữa, đối với pháp hữu vi, thi thiết uẩn; đối với pháp hữu lậu, thi thiết thủ uẩn; đối với pháp hữu tình số, thi thiết giới. Lại nữa, uẩn có tác dụng lưu chuyển và hoàn diệt; thủ uẩn chỉ có tác dụng lưu chuyển; giới có tác dụng kết sanh, nhập thai.”

Vô ngũ uẩn, vô thập nhị xứ, vô thập bát giới.

Tùy nghiệp quả thức: cũng gọi là tùy nghiệp thức. Thức do duyên theo nghiệp mà sanh ra, tức chi Thức trong 12 chi duyên khởi.

Quán sở duyên duyên luận, No. 1624, tr. 888c22-27: “Vì quyết định theo nhau/ Cùng thời để làm duyên/ Cái trước làm duyên sau/ Công năng dẫn cái sau. Ấn tượng nội cảnh và thức quyết định đi theo nhau. Tuy ấn tượng nội cảnh đồng thời sinh khởi với thức, nhưng nó lại làm duyên cho thức. Luận sư Nhân Minh nói rằng, ấn tượng nội cảnh và thức có hay không có đi theo nhau, tuy nhiên, khi chúng đồng thời sinh khởi thì cũng có tính chất nhân quả với nhau. Tướng phần của thức niệm trước làm duyên cho thức niệm sau sinh khởi, tức là nói cái công năng dẫn sinh tợ tự quả từ trong [chủng tử của] bản thức khiến cho thức sau sinh khởi, và điều đó không trái với lý lẽ.”

Mười chi: là 12 chi duyên khởi, trừ vô minh và hành.

Du-già sư địa luận, quyển 93, tr. 829a10-24.

Du-già sư địa luận, quyển 9, tr. 321c22-322a14.

Đại thừa A-tỳ-đạt-ma Tạp tập luận, quyển 4, tr. 711b09-18: “Vô tác duyên sanh, vô thường duyên sanh và thế dụng duyên sanh là tướng của duyên sanh. Do tướng ấy mà đức Bạt-già-phạm nói: ‘Cái này có, nên cái kia có; cái này sanh, nên cái kia sanh; nghĩa là vô minh duyên hành, hành duyên thức, … , lão, tử, sầu, bi, khổ, ưu, não sanh khởi.’ ‘Cái này có, nên cái kia có,’ là nói nghĩa ‘vô tác duyên sanh’: Chỉ do hữu duyên nên quả pháp (: các pháp hữu vi) được hiện hữu; phi duyên có thật tác dụng, năng sanh quả pháp. ‘Cái này sanh, nên cái kia sanh,’ là nói rõ nghĩa ‘vô thường duyên sinh’: chẳng phải vô sanh pháp làm nhân, cho nên một chút pháp được sanh mà pháp được thành lập. ‘Vô minh duyên hành, hành duyên thức, … , lão, tử, sầu, bi, khổ, ưu, não sanh khởi,’ là nói nghĩa ‘thế dụng duyên sanh’: Tuy các pháp là vô tác, vô thường, nhưng không theo một pháp làm duyên, thế nên tất cả quả sanh khởi. Vì sao? Vì các pháp có công năng sai biệt; như từ vô minh lực mà các hành được sanh, cho đến sanh lực mà được có lão, tử.”

Chủng tử sanh hiện hành và hiện hành sanh chủng tử, đó là duyên khởi, do A-lại-da làm chủ thể. Có hai loại duyên khởi: 1. Tự tánh duyên khởi (: phân biệt tự tánh duyên sanh); 2.Tự thể duyên khởi (: phân biệt ái phi ái). Tự tánh là đặc tánh khác nhau; tự thể là sanh mạng khác nhau. Nhiếp luận: “Do a lại da mà các pháp sinh ra, đó là duyên khởi ra tự tánh khác nhau, vì làm duyên tố cho những tự tánh khác nhau. Lại có sự duyên khởi của 12 chi, đó là duyên khởi ra tự thể khác nhau, vì làm duyên tố cho những tự thể tốt xấu khác nhau.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Tam vô minh = tam tế vô minh. Tam tế, lục thô là 9 trạng thái bất giác. Đây là thuyết minh trình tự sinh khởi các thứ mê vọng của chúng sanh. Do căn bản vô minh (bất giác) mà sanh khởi ra ba tế tướng là: 1. Vô minh nghiệp tướng (năng động), 2. Năng kiến tướng (năng kiến) và 3. Cảnh giới tướng (năng hiện). Lại duyên vào cảnh giới của hiện tướng (đối cảnh) mà sanh khởi 6 loại mê tướng đối lại với ba tế tướng trên mà gọi là lục thô. Lục thô gồm có: 1. Trí tướng (phân biệt), 2. Tương tục tướng (liên tục), 3. Chấp thủ tướng (cố thủ), 4. Kế danh tự tướng (từ ngữ), 5. Khởi nghiệp (động tác), 6. Nghiệp hệ khổ tướng (khổ não). Sau đây là chánh văn của Khởi Tín Luận nói về tam tế và lục thô: “Thêm nữa, do bất giác mà phát sinh ba trạng thái không tách rời với nó. Một là năng động, là bất giác thì vọng động, và gọi là nghiệp; giác thì không vọng động, vọng động thì khổ não, vì hậu quả không tách rời nguyên nhân. Hai là năng kiến, là vọng động chuyển thành nhận thức, không vọng động thì nhận thức cũng không. Ba là năng hiện, là nhận thức hình thành đối cảnh, tách rời nhận thức thì đối cảnh cũng không. Rồi do đối cảnh hỗ trợ mà phát sinh sáu trạng thái nữa. Một là phân biệt, là phân biệt đối cảnh cái dễ ưa cái dễ ghét. Hai là liên tục, là do phân biệt mà phát sinh khổ vui, làm cho cảm giác liên tục. Ba là cố thủ, là do sự liên tục mà bám víu đối cảnh, khổ vui giữ mãi trong lòng. Bốn là từ ngữ, là sự cố thủ hình thành ngữ văn. Năm là động tác, là từ ngữ tạo ra đủ loại hành vi. Sáu là khổ não, là hành vi buộc phải nhận lấy hậu quả, không còn tự do. Hãy nhận thức rằng bất giác phát sinh mọi sự ô nhiễm, bởi vì mọi sự ô nhiễm toàn là biểu hiện của bất giác.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Hoa nghiêm kinh sớ, No. 1735, tr. 658c07: “Tâm là tổng tướng, ngộ đó gọi là Phật, thành tịnh duyên khởi. Mê làm chúng sanh, thành nhiễm duyên khởi. Duyên khởi tuy có nhiễm tịnh, nhưng tâm thể không sai biệt.”

Địa thứ sáu gọi là Hiện tiền, vì lấy trí quán 12 chi duyên khởi làm chỗ dựa, khiến cho Tuệ ba-la-mật hiện ra trước mắt.

Hai thứ duyên sanh: 1. Phân biệt tự tánh duyên sanh: y chỉ A-lại-da thức mà các pháp sanh khởi; 2. Phân biệt ái phi ái: có 12 phần duyên sanh. Mê duyên sanh thứ nhất thì khởi 3 hoặc (vô tri, si tri và điên đảo tri), hoặc khởi ba hoặc này thì sanh hai thứ kiến: chấp bình đẳng nhân và chấp vô nhân. Bất bình đẳng chỉ cho vị Tự tại thiên hay Thượng đế mà tự thể là thật, phổ biến, thường hằng, là nhân sanh ra các pháp từ hành cho đến lão tử. Vô nhân là vọng chấp các pháp đều tự nhiên sanh khởi chứ chẳng do nguyên nhân nào cả. Mê duyên sanh thứ hai thì chấp ngã, tác giả, thọ giả: Ý thức tự ngã, do ngã kiến huân tập, tạo ra sự sai biệt và cách biệt giữa bản thân và tha nhân. Ý thức tự ngã này làm cho tâm thức tạp nhiễm, hay chính nó chuyển đổi làm cho tâm thức thanh tịnh. Tôi tạo nhân, gọi là tác giả. Tôi thọ báo, gọi là thọ giả.

Chủng tử của các pháp là A-lại-da thức. Sự hiện hành của các pháp là y tha khởi tánh. Nhiếp luận: “Nếu Bồ tát có thể nơi y tha khởi tánh của các pháp mà đúng như sự thật biết biến kế chấp tánh, thì thế là đúng như sự thật biết sự vô tướng của các pháp; nếu Bồ tát đúng như sự thật biết y tha khởi tánh, thì thế là đúng như sự thật biết sự tạp nhiễm của các pháp; nếu Bồ tát đúng như sự thật biết viên thành thật tánh, thì thế là đúng như sự thật biết sự thanh tịnh của các pháp. Bồ tát nếu nơi y tha khởi tánh mà đúng như sự thật nhận biết sự vô tướng thì có thể hủy diệt sự tạp nhiễm, nếu có thể hủy diệt sự tạp nhiễm thì có thể chứng đắc sự thanh tịnh.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Kinh Diệu Pháp Liên Hoa, phẩm Tựa: “Ấy là người cầu Thanh-văn thì nói mà đáp ứng bằng bốn chân lý, để họ vượt qua sinh già bịnh chết, cứu cánh niết-bàn; người cầu Duyên-giác thì nói mà đáp ứng bằng mười hai duyên khởi; còn các vị Bồ-tát thì nói mà đáp ứng bằng sáu ba-la-mật, làm cho họ được tuệ giác vô-thượng, nghĩa là thành bậc Tuệ giác biết tất cả.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Đây là tân dịch. Chánh văn là: [hữu] tác tứ Thánh đế và vô tác tứ Thánh đế. Kinh Thắng man sư tử hống nhất thừa đại phương tiện phương quảng, No. 353, chương Pháp thân, tr. 221b29: “Như vậy, có tám Thánh đế, nhưng Như Lai chỉ nói bốn Thánh đế. Bốn vô tác thánh đế nghĩa như vậy duy chỉ Như Lai, bậc Ứng cúng, Đẳng chánh giác mới tác sự cứu cánh, chứ không phải là tác sự cứu cánh của A-la-hán và Bích-chi Phật. Vì sao? Vì không thể chứng đắc Niết bàn với các pháp hạ, trung và thượng.”

Sanh không trí: trí quán sát ngã thể của chúng sanh đều không thực tại.

Vô lậu hữu phân biệt nghiệp: nghiệp có phân biệt, nghiệp được phát động bởi tư (cetanā) cùng khởi với trí duyên sự hậu đắc, tức trí hậu đắc lấy sự làm đối tượng.

Pháp không trí: chỉ trí vô phân biệt khi nhập pháp không quán.

Trong 12 chi duyên khởi, 5 chi: hành, hữu, vô minh, ái, thủ đều là nghiệp phiền não, thuộc về tập đế. Ngoài pháp vô ký thì đều chẳng phải tập đế. Chỉ nói chi ái là tập đế, vì nó tối thắng. Thức thứ tám còn gọi là dị thục thức, vì nó là quả dị thục của nghiệp thiện và bất thiện dẫn đến sanh tử. Tên gọi này chỉ áp dụng cho hàng dị sinh, Nhị thừa, các Bồ-tát; vì ở Như lai địa không tồn tại pháp vô ký thuộc loại dị thục.

Tứ chủng Niết-bàn: 1. Bản lai tự tánh thanh tịnh Niết-bàn; 2. Hữu dư y Niết-bàn; 3. Vô dư y Niết-bàn; 4. Vô trú xứ Niết-bàn.

Nhị không chân như: Nhân không chân như và pháp không chân như. Nhân không chân như là chân như được hiển lộ khi không còn nhân ngã. Pháp không chân như là chân như được hiển lộ khi không còn pháp ngã.