Kinh Bách Dụ Giảng Giải

Quỷ Tranh Bảo Bối

Có hai con quỷ Tỳ xá xa tranh nhau một cây gậy, một chiếc rương và một đôi dép, khi ấy có người đi ngang qua lấy làm lạ hỏi "rương gậy và dép này có gì đặc biệt mà hai vị phải tranh cãi dữ vậy". Hai quỷ đáp "rương này năng sinh mọi đồ ăn y phục, giường chiếu, đầy đủ các món vật dụng. Nếu có gậy này trong tay thì mọi oán địch đều chịu khuất phục không dám tranh chấp; dép này có thể phi hành đến mọi nơi không hề chướng ngại". Người này nghe xong liền bảo "Hai vị tránh ra để tôi chia đều cho cả hai". Hai quỷ liền lui ra xa, người kia liền vác gậy, ôm rương xỏ dép vừa đi vừa nói "bọn ngươi tranh cãi nay ta đem đi cả, thì khỏi phải tranh nữa" trước sự ngỡ ngàng của hai quỷ.

Tỳ xá xa dụ cho chúng ma và ngoại đạo. Rương dụ cho bố thí, mọi tư dụng trong lục đạo đều do từ đây mà ra. Gậy dụ thiền định, hàng phục nhất thiết phiền não ma oán. Dép dụ trì giới, thăng lên nhân thiên. Chư ma ngoại đạo tranh rương dụ cưỡng cầu quả báo trong hữu lậu, chung cục không đạt được gì. Nếu khéo tu hành thiện hành cùng bố thí trì giới thiền định ắt được thoát khổ, thành tựu đạo quả.

Lời Bình:

Câu chuyện nêu lên hai vấn đề chủ yếu, công đức của Phật pháp, và không thể dùng tà tâm tà hành đạt được công đức. Chư Phật có vô lượng pháp, mỗi pháp đều là nhân sinh ra quả công đức, do đó chư Phật có vô lượng công đức. Vì vậy không thể diễn bầy hết công đức của Phật pháp được, nên câu chuyện chỉ nêu tượng trưng công đức của ba pháp bố thí, thiền định và trì giới.

Bố thí là pháp đứng đầu trong sáu pháp qua bờ kia (lục độ). Cảnh giới của chúng ta thuộc bờ bên này, tính chất của bờ này là khổ và họa, vì vậy chúng sinh cần đến nhiều sự cầu nguyện, tu phúc để tránh họa trốn khổ. Xét trong lục đạo thì nhân loại là ít khổ hơn so với bốn đường dưới, vậy mà chúng ta còn phải cần đến tâm từ bi cứu khổ của Quan âm bồ tát, nên địa vị của ngài trở thành tối tôn trong tâm chúng ta, nhìn lên ta thấy cõi thiên là hạnh phúc, cũng như tam ác đạo nhìn cõi nhân quá an lạc, một kẻ ở địa ngục, một ngạ quỷ hay một con vật bị đem mổ thịt đều thấy rằng thà làm một kẻ ăn mày bịnh hoạn còn hơn thân phận nơi tam ác đạo, song con người vẫn cảm nhận khổ nhiều vui ít. Như vậy cõi thiên cũng sẽ chỉ sung sướng với cái nhìn của 5 cõi thấp hơn, còn ngay bản thân của chư thiên vẫn khổ với vô thường (ngũ suy tướng hiện) và không hoàn toàn như ý. Nhưng làm thế nào phân định được 6 cõi?. Dùng phúc lực để phân, vô phúc thì ở ba tầng thấp, hạ phẩm thì địa ngục, trung phẩm thì ngạ quỷ, thượng phẩm thì súc sinh, còn nếu hữu phúc thì thượng phẩm sinh thiên, trung phẩm sinh nhân, hạ phẩm sinh A tu la. Nhưng từ đâu sinh phúc? Hẳn nhiên do nơi Từ tâm vị tha bất vị kỷ. Vị tha đồng với tinh thần trọng nhân khinh ngã, vị tha dẫn đến thiện nghiệp, thường hay cứu giúp tha nhân, nên hay xả thí mọi thứ nơi ta để lợi lạc tha nhân. Vị tha ngăn chận ác nghiệp, do tâm cứu tế, nên không khởi tâm tranh đoạt của người, và không mưu cầu lợi dưỡng. Do vậy tâm vị tha thường tăng trưởng thiện nghiệp, ngăn chặn ác nghiệp, nhờ vậy ác nhẹ thiện nặng gọi đây là phúc. Tùy theo phúc nhiều ít mà sinh lên các cõi cao. Bồ tát thiện thần cũng như những người hữu phúc ở thế gian thường hành tâm vị tha, tức bố thí mọi thứ để trừ khổ cho tha nhân, vì thế cảnh giới của những vị này tối thắng tức an lạc thanh tịnh, hay gọi là bờ kia.

Do đâu thành vô phúc? Tất nhiên do tâm vị kỷ bất vị tha. Vị kỷ đồng với tinh thần trọng ngã khinh nhân, vị kỷ dẫn đến ác nghiệp, mưu lợi cho ta, nên sinh tâm cướp đoạt của người. Vị kỷ chướng ngại thiện pháp, do chỉ biết ta mà không màng đến tha nhân, không sẵn lòng cứu giúp. Vì vậy tâm vị kỷ thường tăng trưởng ác nghiệp, ngăn chặn thiện nghiệp, do vậy ác nặng thiện nhẹ, gọi đấy là vô phúc. Tùy theo sức nặng của ác nghiệp mà chìm sâu hay nông trong tam ác đạo. Chúng sinh trong tam ác đạo bần cùng từ tinh thần đến thể xác, chỉ biết cầu xin tha nhân cứu giúp, cho đỡ phần cơ cực, muốn hành bố thí cũng rất gay go, hạnh phúc của họ hoàn toàn dựa vào tâm bố thí của tha nhân. Tâm bố thí trở thành thiện pháp cứu độ cho tam ác đạo. Những chúng sinh chỉ biết van xin trông cậy vào tinh thần bố thí để vơi khổ, đều sống trong tam ác đạo. Nhân là cảnh giới phúc họa đồng cư, là nơi tuyển chọn của năm cõi kia, nhân loại có cơ hội để chọn lựa cảnh giới sẽ thác sinh trong tương lai, nếu gieo thiện nghiệp bố thí, tất sẽ sinh thiên hay vãng sinh về các Phật quốc, bằng ngược lại gieo ác duyên tranh đoạt lợi dưỡng, thích xin và nhận hơn là cho và xả, nếu tâm đó nặng thì sinh tam ác đạo, nhẹ thì sinh a tu la hay nhân.

Bố thí là pháp cứu khổ chúng sinh, mà đức bổn sư đã hành trong vô lượng kiếp, nhờ vậy thành tựu vô lượng công đức cùng bồ đề đạo quả, nên gọi bố thí là pháp qua bờ kia, bố thí ba la mật đa.

Nhờ gieo nhân bố thì thành tựu sở cầu cho chúng sinh nên tự được quả thành tựu mọi sở nguyện, trong câu chuyện này ví như rương bảo năng sinh ra mọi vật dụng khiến chủ nhân băng qua được cảnh giới bần cùng túng thiếu.

Hai quỷ Tỳ xá na dùng tâm vị kỷ tranh giành làm nhân để mong được quả công đức của bố thí, nên càng giành càng gây chướng ngại cho việc đắc quả bố thí. Sở dĩ gọi là quỷ cũng vì sống mãi trong tâm vị kỷ, tranh danh đoạt lợi hằng bao kiếp, kết quả của những sự đấu tránh không đắc được gì ngoài đắc "quỷ thân". Song chúng vẫn không chút giác ngộ sự thật này, vẫn tiếp tục mưu cầu những thứ chúng thèm thuồng mà không bao giờ có được, vì sao? Vì bằng tâm quỷ, tức tâm bất chấp thủ đoạn tranh đoạt của nhau để rồi chung cục do gieo nhân này quỷ vẫn hoàn quỷ, thèm muốn vẫn hoàn thèm muốn, chưa từng được no đủ cơn khát dục.

Người tu hành nếu sinh tâm quỷ, tức chỉ thích được quả mà không muốn gieo nhân, hay cầu quả bằng cách gieo nhân theo tâm quỷ, mưu mô tính toán để đoạt lợi, như trộm Phật hình nghi, ngoại tướng nghiêm chỉnh dối gạt tha nhân, dù có đạt được lợi dưỡng, nhưng cũng chỉ là ngũ dục nhất thời mà không phải rương bảo của thiện pháp bố thí, thọ dụng vĩnh hằng. Dụng tâm quỷ dối gạt người, được chút ngũ dục, đổi lại ác nghiệp tăng trưởng, phải trả món nghiệp nợ này trong tương lai, như năm vị tu sĩ trong kinh Vị tằng hữu. Dùng tâm quỷ mưu đoạt quả đức tu hành tất thành ma quỷ, chư Phật bồ tát dùng thiện pháp vun trồng quả đức, ma quỷ dùng tâm tranh đoạt mưu được quả đức, do hai hành này nơi tâm mà thành Phật hay thành ma, như bài kệ của thiền sư Trư Đầu đời Tống "Tạc nhật dạ xoa tâm, kim triêu bồ tát diện, bồ tát dữ dạ xoa, bất cách nhất điều tuyến (hôm qua tâm dạ xoa, hôm nay mặt bồ tát, bồ tát và dạ xoa, không cách nhau mảy may).

Thiền định được ví như gậy bảo trong câu chuyện, gậy thiền định năng hàng phục mọi ma oán. Thiền định sử tâm bất động, tâm bất động là tâm Phật, tâm loạn động là tâm ma quỷ. Do sức định mà tính loạn động của ma quỷ không quấy nhiễu hay xâm phạm được, như trong phẩm Tọa thiền, kinh Bảo đàn, Lục tổ Huệ năng dậy "ngoại ly tướng vi thiền, nội bất loạn vi định", nên ma quỷ bị hàng phục. Đạt được sức thiền định này tức tự thắng mình, đó là chiến thắng tối thượng như đức Phật dậy "Dầu tại bãi chiến trường, thắng cả ngàn kẻ địch, không bằng chiến thắng mình, thật chiến thằng tồi thượng. Dầu thiên thần thát bà, hay ma vương phạn thiên, không ai chiến thắng nổ, người tự thắng như vậy".

Để được công đức thiền định bất bại này, thay vì tu định khiến tâm bất động, hai quỷ động niệm tham tâm khởi loạn hành pháp đấu tránh, phá tan định lực, cho dù dùng tà định tập trung để mưu đoạt, thì cũng chỉ đoạt được lực tà định, một lực định yếu kém tạm thời, tà định này có công năng cao thấp, nên có hơn thua, nhưng không phải định tự thắng bất động và vô nhiễm, mà là một thứ định dẫn đến vọng nghiệp tăng trưởng, tâm thường động loạn vì tham luyến sự vật, trở thành nô lệ của ái dục, thay vì hàng phục dục ma, do đó càng xa lìa quả định. Khác nào giết định cầu định như chuyện ngu giết con cầu con.

Giới được ví như đôi dép đi đến tự tại khắp mọi nơi, nhờ giới mới đến được cảnh giới thanh tịnh tức bờ bên kia, mà đôi chân không thể đến được, nếu không nương đôi dép giới. Phật dậy, giới là chỗ trú an ổn nhất cho chúng sinh, giặc phóng túng giết hại chúng sinh trong bao đời, chỉ nhờ giới mới bình an trước giặc này. Nhờ giới đưa đến thân tâm thanh tịnh, thân tâm là chính báo, chính báo tịnh tất y báo tịnh, nên đến được cảnh giới thanh tịnh, như kinh Duy ma dậy, Tùy kỳ tâm tịnh tức Phật độ tịnh. Y báo chỉ tùy thuận chính báo như bóng theo hình, vì vậy muốn được y báo thanh tịnh an lạc tất phải tu tập thiện giới để được chính báo trang nghiêm. Chúng sinh mong cầu y báo an lạc bằng phóng túng phi thiện giới, nên dù cầu an lạc, cũng vẫn chiêu quả khổ, giống như hai quỷ muốn được quả đức tự tại đến đi, bằng cách khởi tâm đấu tranh, càng dành càng xa quả đức này, quỷ không biết do vô tranh thì được quả đó. Vô tranh như không thủ, quả đức như bả sừ đầu. (bất động như bộ hành, biến khắp như kị thủy ngưu).

Kẻ chiếm đoạt bảo vật của hai quỷ dụ cho tâm bất thiện, chính tâm này đoạt mọi bảo vật khỏi tầm tay của chúng sinh, (nếu đừng khởi tâm bất thiện tất giữ được bảo vật.).

Gấm Phủ Da Lạc Đà

Một thương nhân dùng lạc đà đi buôn, chuyên chở gấm vóc lụa là, cùng các loại thảm trân quý, giữa đường lạc đà chết, thương nhân lột da lạc đà, dặn dò hai người học trò, phải coi chừng đừng để da lạc đà bị ẩm ướt, rồi lên đường đi trước, chẳng bao lâu sau trời đổ mưa, hai người học trò sợ ướt da lạc đà nên lấy lụa là và thảm quý che cho da lạc đà, khiến lụa là thảm quý đều bị mục nát.

Thế nhân cũng vậy, lụa là dụ trì giới không sát, da lạc đà dụ cho tài vật, trời mưa làm hư hỏng vật quý dụ cho phóng dật làm bại hoại thiện hạnh. Như không sát sinh là diệu nhân tối thượng của Phật pháp thân, nếu không hành theo được, chỉ dùng tiền tài vật chất, xây dựng tháp miếu cúng dường chư tăng. Người này bỏ gốc lấy ngọn (xả căn thủ mạt), không cầu nguồn gốc, nên trôi nổi trong lục đạo, không thể tự ra, do đó hành giả cần chuyên tâm tu trì giới bất sát.

Lời Bình:

Qua câu chuyện này chúng ta nhận ra hai điều quan yếu trong việc tu học. Thứ nhất là y nghĩa mà không nên y cú, thứ hai là phải nhận thức chính xác đâu là cứu cánh và đâu là phương tiện. Do không thể nhận được hai điều này mà chúng sinh thường đeo mang hai bệnh, đó là bệnh lầm lẫn phương tiện với cứu cánh, và bệnh chấp vào âm thanh câu cú nên ngộ nhận ý nghĩa.

Ngôn ngữ âm thanh chỉ là phương tiện diễn bầy ý của người nói, nghe để hiểu ý, vì vậy cần ly văn nhập nghĩa. Do khi nghe chỉ thuần nghe âm thanh, rồi từ âm thanh, mà tư duy để hiểu cái nghĩa ẩn tàng trong âm thanh của người nói. Âm thanh không phải là nghĩa, mà chỉ là phương tiện nêu nghĩa, như ngón tay chỉ mặt trăng, nếu nghe mà trụ nơi âm thanh ắt lầm ngón tay thành mặt trăng. Như vợ Bốc tử thấy chồng mặc áo cũ vá chằng chịt, nên dành dụm mua vải về may áo mới cho chồng, Bốc tử dặn ”cứ y như áo cũ” may thì mặc rất vừa, người vợ nghe xong liền ra công may áo, khi hoàn thành hí hửng đem dâng cho chồng, Bóc tử kinh ngạc khi thấy chiếc áo mới cũng vá chằng vá chịt y như áo cũ, hỏi ra mới vỡ lẽ là chị vợ nghe ”cứ y như áo cũ”, nên áo cũ vá chỗ nào áo mới vá chỗ ấy. Thay vì phải hiểu ”y như cũ” có nghĩa là kích thước y như áo cũ, thì cô vợ hiểu là hình thức y như áo cũ. Người nghe chỉ biết chấp chặt vào âm thanh tất bị coi như hai người học trò ngu trong câu chuyện này, và khác nào vợ Bốc tử.

Hai người này khi nghe vị thầy dậy, phải coi sóc tấm da lạc đà mới lột, liền chấp vào âm thanh dặn dò đó, nên coi sóc da lạc đà bằng mọi giá, mà không hiểu từ trước đến giờ, mọi thứ mang theo đều cần coi sóc, giờ đây thêm da lạc đà nên vị thầy nhắc nhở về điều mới này. Hai người ngu đó không hiểu ý của vị thầy, muốn y nhiên coi sóc toàn bộ những cái cũ, và giờ đây thêm bộ da lạc đà, mà chỉ chấp lời mất nghĩa, bỏ đi những gì vẫn làm, để tuân theo lời nhắc mới này. Ngọn do gốc sinh, mất gốc ắt ngọn diệt, do vậy gốc quý hơn ngọn, trong câu chuyện này dùng lụa là gấm vóc quý hơn da lạc đà, nên được ví như gốc, còn da lạc đà rẻ rúng hơn ví như ngọn. Đem thứ quý che chở cho thứ khinh là hành động dại dột thiếu tư duy.

Người tu học thiếu tư duy, thường hay mắc bệnh y cú bất y nghĩa nên cũng hồ đồ như hai gã trên. Dụ như nghe nói xây chùa tạo tượng, cúng dường trai tăng được phúc báo, nên tăng tục đều nỗ lực hành sự được phúc báo này bằng bất cứ giá nào. Dựa vào công đức giới định huệ của Chư Phật, Bồ tát và Tổ sư, đã được quý ngài truyền thừa qua bao đời, tạo thành niềm kính ngưỡng sâu rộng nơi chúng sinh, mà xây dựng chùa chiền bằng mọi giá, lấy những quả đức của đức Phật và thánh chúng làm bình phong cho việc xây chùa cầu lợi dưỡng danh văn, cho đó là hành động vì truyền bá Phật pháp, chung cục chùa chiền được dựng lên, mà không biết để làm gì khác hơn kiếm sống. Phải biết truyền bá Phật pháp chân thật, tức phải nỗ lực trau dồi giới định huệ để chuyển mê khai ngộ. Chúng sinh nhờ ba pháp này giác ngộ mà không hề do xây chùa, họ không hiểu rằng xây chùa trai tăng thực sự chỉ có phúc là do nhờ có đạo tràng nên chúng sinh có môi trường tu học giới định huệ hầu đưa đến sự giác ngộ, mà không hề có nghĩa là xây chùa mà không giới định huệ vẫn được thành đạo. Như vậy khác nào dùng công đức tam vô lậu học của Phật như lụa là gấm vóc, che phủ cho da lạc đà là chùa chiền. Kinh Bảo đàn phẩm nghi vấn, ngài Huệ năng dậy "công đức tu tự tính nội kiến, bất thị bố thí cúng dường chi sở cầu" (công đức nên thấy nơi tự tính, chẳng phải bố thí hay cúng dường mà được).

Lại như Bồ đề tâm được coi như tinh thần giải thoát và bi nguyện độ sinh của người xuất gia, song nhiều người cạo tóc khoác ca sa, nhưng lại coi trọng cái áo và hình tướng hơn là Bồ đề tâm, họ thà giữ gìn ngoại tướng và ca sa hơn là để mất Bồ đề tâm, khác nào người ngu dùng gấm che cho da lạc đà, hay người lấy gấm bọc áo rách.

Người tại gia thì chỉ biết dùng giáo pháp giải thoát của Như Lai, cùng với sự tu hành của chúng tăng vào việc cầu lợi dưỡng cho bản thân, gọi đó là an, người này khác nào hy sinh gấm vóc để được da lạc đà.

Cũng do căn bệnh của hai người học trò này mà nhiều người tu học thường suy nghĩ Phật dậy ”phải duy trì và bảo vệ pháp này” nên quyết định hy sinh các pháp khác để làm theo lời Phật dậy. Họ không hiểu rằng khi đức Phật dậy cho hàng sơ cơ, như người dậy trẻ thì phép đánh vần và tập viết là quan trọng hơn cả. Khi đức Phật dậy cho hàng trung căn, như người dậy trung học, chú trọng vào tác văn, bỏ đi sự đánh vần tập viết. Khi đức Phật dậy cho hàng thượng căn, như người dậy đại học lấy biên thuật, sáng tác là trọng yếu.

Một khi đức Phật bác bỏ một pháp cũng do ngài dậy trước kia, để chỉ bầy một pháp mới, không có nghĩa thật sự bác bỏ pháp kia mà chỉ bác bỏ cho người muốn tiến tới một pháp cao hơn khác hơn, vì nếu bám chấp vào pháp cũ sẽ không tiến lên pháp trên được, như người lên cầu thang, nếu không lìa bực dưới tất không thể bước lên bực trên, như thế bác bỏ không có nghĩa hủy diệt, tức mỗi khi lên một bước thì đập phá bực dưới, mà hàm nghĩa tuy lìa nhưng vẫn duy trì, vì các pháp liên hệ hỗ tương duy trì như các bậc thang duy trì lẫn nhau. Vì không hiểu nghĩa này nên hai người học trò mới bỏ gấm để giữ da lạc đà.

Như một Sa di nghe vị thầy dậy phải tiết kiệm mọi thứ, tuân thủ lời dậy, khi sa di thấy một tỳ kheo chong đèn chép kinh liền đến tắt đèn và trách mắng vì sao hoang phí không nghe lời thầy dậy. Sa di này chỉ biết giữ da lạc đà là sự kiệm ước mà coi thường gấm vóc là sự biên chép kinh điển, lại sinh tâm kiêu ngạo là mình biết tuân thủ lời dậy, mà nào hay phạm tội vô lễ với giới phẩm trên. Thành thử làm được một điều nhỏ như da lạc đà, mà để mất đi gấm vóc là sự kính trọng kinh và sự chép kinh cùng người chép, lại thêm phạm thượng.

Kết luận khi học pháp phải biết tư duy thật đức năng để hiểu nghĩa chân thật của Như Lai, bỏ mà vẫn giữ, giữ mà vẫn bỏ, tức lìa mà không lìa, không lìa nhưng vẫn lìa, vậy mới không rơi vào thủ xả nhị biên. Giữ hết mọi pháp mà không chấp trước một pháp. Không chấp trước dù là thiểu pháp mà chẳng ngại hành trì nhất thiết pháp. Chỉ giữ một pháp này tất không mất một pháp, không mất một pháp mà thực chẳng có một pháp nào để nhọc công giữ.

Mài Đá Thành Trâu

Như người dùng khối đá lớn, trải qua bao ngày tháng, ra sức mài dũa thành con trâu nhỏ để chơi, bỏ công sức rất nhiều để được cái cỏn con.

Thế nhân cũng vậy, mài khối đá lớn, dụ như miệt mài ra sức học vấn, làm con trâu chơi, dụ như vì danh văn, thị phi lẫn nhau. Phàm người biết học, rèn luyện tư duy, tri kiến sâu rộng, tiến bước trên con đường thành thắng quả. Nếu chỉ để được danh thanh, ắt kiêu ngạo cống cao, tăng trưởng tội lỗi.

Lời Bình:

Câu chuyện Quỷ tranh bảo bối thứ 41, nói về nhân địa và quả đức của ba pháp bố thí, trì giới và thiền định. Chuyện này nói tiếp về ba pháp còn lại là nhẫn nhục, tinh tiến và trí huệ.

Người này miệt mài cần cù và kiên nhẫn qua bao ngày tháng mài tảng đá lớn thành con trâu nhỏ để chơi. Sự cần cù và kiên nhẫn do thiếu trí huệ nên chỉ đưa đến một kết quả quá nhỏ bé, là một món đồ chơi. Dưới sự hướng dẫn của trí huệ, sức cần cù, và tâm kiên nhẫn năng có thể được quả giải thoát qua bờ kia.

Tinh tiến là một trong sáu pháp đưa người qua bờ bên kia, nên gọi là tinh tiến ba la mật đa, tức tứ chính cần trong 37 phẩm trợ đạo.

Tinh tiến có nhiều loại, nhưng đại loại được phân làm hai nhóm, chính và tà. Tà là sự tinh tiến tạo ác hay tham dục, hay mọi sự đưa đến hại người hại mình. Chính tinh tiến, dưới mắt trí huệ ba la mật đa, là sự tinh cần nỗ lực trên 2 phương diện, đoạn ác và hành thiện.

Đoạn ác tức chư ác mạc tác, bao gồm hai nghĩa là diệt nhân ác chưa sinh, và đoạn quả ác đã khởi, có nghĩa diệt tận nhân và quả của mọi ác pháp. Muốn diệt tận nhân quả ác, tất phải vận dụng trí huệ quán sát gốc ác, ác không tự sinh mà do tâm khởi, nên nói tội tùng tâm khởi. Ngăn không cho ác sinh, tức ngăn không cho tâm khởi. Tâm khởi ác thuộc vọng, vì chấp vọng là thật nên khởi tâm theo vọng tạo thành tội, tâm này bị diệt tức vọng diệt, do vậy tội bị tận diệt từ gốc, vĩnh ly tam ác đạo. Nói như vậy tất diệt vọng đồng với diệt tội, và muốn tận diệt vọng tội tất phải diệt từ nơi tâm, chính xác hơn là diệt tâm, một thứ tâm do vọng sinh, là môi trường thích nghi cho vọng sinh khởi và phát triển. Tâm này chỉ thực có khi vọng, và vì vậy không thể có trong giác, khác nào mộng tâm với thường tâm. Mộng tâm chỉ sinh khởi và hiện hữu thật trong cơn mơ, và khi tỉnh dậy trở về với thường tâm thì mộng tâm chỉ là hư vô không thật.

Hành thiện tức chúng thiện phụng hành, bao gồm phát sinh nhân thiện chưa khởi, và tăng trưởng quả thiện đã sinh. Thiện không tự sinh và cũng không từ ngoài đến mà tự tâm sinh. Vì vậy khi phát tâm hành thiện pháp, như hành từ bi, nếu không hành tận gốc tức từ tâm để, mà chỉ dựa vào cảnh sinh bi như khi thấy quả khổ của người mới sinh tâm cứu, đó là ái kiến đại bi. Nếu từ gốc tất không cần dựa vào quả khổ mới sinh tâm cứu, mà thường hằng cứu hộ chúng sinh, đó là vô duyên đại bi. Thí dụ như nếu mỗi người chúng ta thường hay bố thí giúp tha nhân, như khi kinh doanh bán buôn không bóc lột chèn ép người thái quá để cầu lợi, khiến người có thu hoạch đủ hay dư sống tất nhiên những cảnh nghèo sơ xác, những hoàn cảnh thê lương sẽ không hiện hữu và như thế ta không cần phải làm từ thiện, bởi ta đã thường hành từ thiện trong đời sống qua sự tiếp xử với tha nhân khiến ai nấy đều được lợi lộc. Thường hành bố thí như vậy là "vô duyên từ thiện", còn như trong đời sống tính toán lợi hại, mặc cả từng chút với người, thậm chí đến người bán hàng rong hay phu xe, chắt chiu từng xu, đến khi thấy cảnh tang thương thì mới phát tâm từ thiện cứu giúp, đó là "ái kiến từ thiện".

"Vô duyên từ thiện" tức vô duyên đại bi hành từ thiện cứu giúp bình đẳng với mọi người trong mọi thời không. "Ái kiến từ thiện" tức ái kiến đại bi chỉ đối cảnh hành từ thiện cứu giúp nên sự từ thiện này có hạn chế trong một thời không nào đó. Nhờ hành vô duyên từ thiện mà ai nấy đều được lợi lạc, không còn cảnh khổ túng vì bị bóc lột, do vậy mà chẳng còn cần đến ái kiến từ thiện nữa. Thế mới biết vô duyên là gốc, ái kiến chỉ là ngọn nghành.

Hành "vô duyên đại bi" chính thật là hành đại tinh tiến, do vì thường hành nơi mọi thời không, nhằm mục đích lấy lợi người làm lợi mình. Hành ái kiến đại bi chỉ khởi hành nếu thấy cảnh khổ, nên lúc hành lúc không, vì thế không là đại tinh tiến. Hành "vô duyên đại bi" công đức vượt xa hơn lễ Phật tụng kinh, vì hành này là sự thân cận phụng sự Phật tâm trong ta đưa đến Phật quả, do hành này thường khiến chúng sinh được lợi lạc và hữu duyên với Phật tâm đó, khiến họ tương lai được thành chính giác. Hành "vô duyên đại bi" tức y lời Phật dậy cứu tế nhất thiết chúng sinh trong mười phương ba đời. Y lời Phật dậy là con đường dẫn đến cung trạch của Như Lai, cứu tế nhất thiết chúng sinh là phép mầu vi diệu chuyển vọng tâm thành chân tâm tức Phật tâm. Như Lai chỉ có một lời dậy duy nhất là "thành Phật độ sinh", nên y lời Phật dậy đồng với cứu độ nhất thiết chúng sinh, vì thế không cứu tế chúng sinh là chưa hề y lời Phật dậy, cho dù có lễ bái tụng kinh đến mấy cũng chỉ là kẻ đọc toa thuốc mà chưa hề uống thuốc.

Phàm nhân tinh tiến lễ Phật tụng kinh, nhưng biếng nhác ngại mệt trong sự độ sinh, tất nhiên sự tinh tiến đó chỉ muốn mua lòng Phật, và được tiếng khen của tha nhân, hầu cầu lợi dưỡng ngũ dục, họ không hề nhằm đến mục đích tự lợi lợi tha, mà không pháp tự lợi lợi tha nào hơn được hành "vô duyên đại bi". Thế nên sự tinh tiến nói trên không hề là chính tinh tiến mà chỉ là tà tinh tiến. Nếu lễ bái tụng niệm với tinh thần tu tâm dưỡng tính, khiến tâm tính thanh tịnh, diệt ác hành thiện, hành mọi thiện pháp lợi người lợi ta, đây mới thực là chính tinh tiến, vì tinh tiến này khép cửa ác đạo và đưa ta và chúng sinh đến cảnh giới thanh tịnh an lạc.

Nhẫn nhục năng đưa đến bờ bên kia được gọi là nhẫn ba la mật đa. Thế gian cũng nhẫn nhưng để cầu ngũ dục. Ngũ dục vốn huyễn nên chẳng ai thực sự nắm bắt được, như Kiều Trần Như coi thế gian này như quán trọ, coi mọi sự thuộc thế gian như vật trong quán trọ, khi lìa thế gian này nhất thiết phải bỏ lại. Như trong Long thư tịnh độ văn nói "nhất nhật vô thường đáo, phương tri mộng lý nhân, vạn ban tương bất khứ, duy hữu nghiệp tùy thân" (Một khi vô thường đến, mới hay ta trong mộng, chẳng đem được một thứ, ngoài nghiệp theo sát thân). Nhẫn nhục cầu ngũ dục, kết quả ngũ dục "tương bất khứ", chỉ mang theo một khối nghiệp nặng ra đi tìm môi trường trả nghiệp. Nhẫn này là thế gian nhẫn, làm ta chìm sâu trong thử ngạn, người tu nhẫn nhục chịu đựng tín đồ, để được lợi dưỡng, nên càng ra sức nhẫn và cho đó là quả tu nhẫn, kết quả nhẫn này dẫn đến sự tham đắm ngũ dục, nên càng gia công hành nhẫn, càng đắm dục và càng tự chôn sâu nơi thử ngạn, vì vậy tổ sư Huệ Viễn cảnh giác người tu, đời nay hưởng dục đời sau chịu quả khổ. Nhẫn mọi sự cám dỗ của ngũ dục, ắt năng đoạn ác, nhẫn mọi nỗi khó khăn của sự tu tập, ắt năng hành thiện, nhẫn được những thứ này tất thành ba la mật đa, bao gồm 5 độ kia.

Xét trong pháp hành "vô duyên đại bi" tất có nhẫn lực. Hành này vượt qua tâm tự lợi, nên không cần nhẫn nhục theo lối thế gian để chịu đấm ăn xôi. Hành này lợi lạc nhất thiết chúng sinh nơi mọi thời không nên được an nhẫn (như đại địa). Nhẫn của phàm phu là sự chịu đựng tha nhân để được lợi dưỡng, nên rất phiền não, và lúc nhẫn lúc không, nên không đủ lực chính tinh tiến thành tựu ba la mật. Nhẫn của người hành "vô duyên đại bi" là nhẫn thường hằng trong mọi thời không để mưu cầu lợi lạc cho tha nhân, lại biết chính xác rằng sự nhẫn nại của ta là nhân tố dẫn đến sự an vui lợi ích của chúng sinh, vì vậy an lạc trong pháp nhẫn, như cha mẹ rất an và vui dù có phải hy sinh biết bao cho sự an lạc của con cái. Nhẫn như vậy có đủ chính tinh tiến để không không thối thất hay gián đoạn nên mới thành được ba la mật.

Tinh cần và nhẫn nhờ vào trí huệ mà có khả năng đưa người qua bờ bên kia, nếu không trí huệ tất tinh cần và nhẫn chỉ tạo thành đồ chơi, thậm chí tạo thành nghiệp chướng ngại cho việc qua bờ kia.

Nếu không có trí huệ dẫn dắt tất cả tinh tiến lẫn nhẫn nhục đều có thể thành tà pháp, đưa người xuống đến tận đáy bờ này. Do đó mà trí huệ được coi là bản thể của lục độ. Nhờ vào trí huệ mà thành ba la mật đa.

Hành "vô duyên đại bi" tất sinh khởi trí huệ, vì muốn lợi lạc chúng sinh, hành giả luôn quán sát thấu triệt để không vấp vào các chướng ngại "tà" nằm phục trong các thiện pháp, như bố thí, trì giới, tinh tiến, nhẫn nhục và thiền định, thậm chí ngay cả ở trí huệ. Hành "vô duyên đại bi" chính là hành Bồ đề tâm. Không Bồ đề tâm tất không lục độ, không lục độ tất không thành Bồ tát đạo, không Bồ tát đạo ắt không có Phật quả.

Tu học Phật cần cứu xét tâm tính, đừng để vì thiếu tư duy thật đức năng, nên hiểu sai thành quả của nhẫn và tinh cần, do nhờ tinh tiến và kiên nhẫn tu hành được tín chúng kính trọng cúng dường, bấy giờ suy nghĩ do công đức của nhẫn và tinh cần mà ta được quả lợi dưỡng, do khởi tâm này tội ác liền sinh, phá tan chính cần, cùng sự kham nhẫn ngũ dục, khiến thành quả tu hành bị lạc vào ma đạo. Tu học dùng sự tinh tiến lễ bái tụng kinh, nhẫn chịu đồ chúng để chỉ được chút ngũ dục nhất thời trong hiện đời, khác nào người có công cần cù nhẫn nại mài tảng đá lớn chỉ để thành con trâu nhỏ, một thứ đồ chơi cho trẻ con, thì thật là hồ đồ lãng phí biết bao sự tinh tiến nhẫn nại chỉ vì thiếu trí huệ. Ba Tiêu thiền sư ví von hạng người thiếu trí huệ đó bỏ công sức lớn để được thành quả nho nhoi, tựa như dùng ngọc làm đạn để bắn chim sẻ, được chim sẻ nhưng mất ngọc báu.

Người Ngu Ăn Bánh

Một người nọ trong lúc đói cồn cào lấy bánh ăn, ăn đến cái thứ bẩy, mới được một nửa cảm thấy no nê, liền tự giác ngộ, nhận ra mình ngu, lấy tay tự vả, rồi nhủ thầm "ta no nhờ ăn nửa cái bánh này, nếu sớm biết thì ăn nửa cái này trước khỏi tốn công ăn sáu cái kia".

Thế nhân cũng vậy, từ xưa đến nay, chưa từng được lạc, nhưng do vô minh điên đảo vọng tưởng có lạc, như người ngu kia ăn nửa cái bánh cuối thấy no. Chúng sinh vô tri, cho phú quý là lạc, nhưng phú quý cầu đã khổ, được rồi giữ càng khổ, chung cục sẽ mất, khi ấy càng đau khổ với tiếc nuối, trải qua ba thời kỳ đều không có lạc. Giống như y thực, nuôi và che thân, trong sự cùng khổ, vọng thấy là lạc. Đức Phật dậy rằng, tam giới vô an, nơi nào cũng khổ, phàm phu điên đảo vọng hoặc cho là lạc.

Lời Bình:

Phàm nhân thường trụ vào 5 trần sinh tâm phân biệt, không thấy đúng nhân quả chỉ chấp vào hiện tượng của duyên, vọng cho đó là quả, vì thế mà tự phát sinh ra vọng nhân của quả vọng này.

Hai người học trò trong câu chuyện "Phủ da lạc đà", vì chấp vào thanh trần nên phân biệt theo thanh, tức y cú mà hiểu nên vong thất thật nghĩa. Kẻ ăn bánh ở đây trụ vào vị trần sinh cảm giác, chấp vào cảm giác sinh vọng, chỉ biết nửa cái bánh thứ 7, như hai gã học trò chỉ biết da lạc đà, người ngu này cho là nửa cái đó mới thực làm no đủ, đúng cái truy cầu của ta, nên sinh vọng trí, nhận rằng chỉ nên cầu nửa cái bánh này mà khỏi nhọc sức cầu 6 cái bánh kia. Khác nào phàm nhân bị khổ bức bách chưa từng có lạc, như đói nên phải ăn, nhờ ăn trừ được khổ đói nên cho ăn là phúc, nhưng thực sự phúc này chỉ là sự ngừng khổ. Hay như người cô đơn, sống buồn tẻ, gặp người kết bạn trừ được cô đơn, nên cho tình cảm là hạnh phúc, vì vậy truy cầu tình cảm, mà không diệt gốc khổ, làm sao có hạnh phúc khi gốc khổ vẫn còn, một gốc sinh ra muôn lá, nên bao nỗi khổ đều từ một gốc vô minh mà ra. Không trừ gốc khổ, chỉ truy cầu tình cảm trừ được cô đơn, nhưng lại sinh cái "khổ mâu thuẫn với nhau". Như ăn trừ khổ đói nhưng lại khổ vì bệnh. Bản chất của nhân sinh là khổ, nên trừ được khổ này lại sinh khổ khác, nếu không diệt khổ chỉ truy cầu phúc, thì không sao có phúc được. Thế nên phàm nhân vọng thấy có phúc nên mải lo truy cầu phúc để càng lún sâu trong khổ không có ngày ra. Một người đến với đạo để cầu diệt khổ, ắt chịu đựng được mọi nghịch cảnh bất như ý để tu tập, ngược lại nếu đến để cầu phúc tức cầu như ý, ắt sẽ đòi hỏi và dễ bất mãn nếu nghịch ý.

Lìa cái thấy hiện tượng, xét cho thấu gốc rễ, tất chúng ta sẽ nhận ra thực chất "ta đã từng ăn 6 cái bánh trước đó, và do chỉ nhận thấy hiện tượng nên mới suy nghĩ điên đảo như vậy". Như khi học đạo với một đạo sư, ta chỉ thấy đạo sư đây là người giải trừ cái ngu cho ta, mà không biết đạo sư chỉ là nửa cái bánh chót, vì nhờ vào bao người khác, cũng như bao đạo sư khác góp phần ta mới được cảm giác no đủ từ vị đạo sư hiện tiền, khi dậy dỗ ta đạo sư cũng mượn lời của chư tổ để khai thị, những lời dậy có giá trị muôn đời đó của tổ sư đã đóng góp vào sự khai ngộ cho ta của đạo sư. Trước khi gặp đạo sư đã có bao vị khác duy trì sự tu tập cho ta, để đến ngày gặp đạo sư của ta, cũng như nhờ những cái bánh trước duy trì, cái thứ 7 mới làm no được. Song ta vô trí chỉ biết tri ân nửa cái bánh tức tri ân một người, và khi tỏ lòng tri ân tôn kính lại theo thói quen của phàm nhân, để biểu lộ sự tôn kính qua việc "ta chỉ tôn kính một vị đó", và tri ân thì "chỉ báo ân cho vị đó mà thôi".

Ngược lại có nhiều bậc thầy luôn "kể công ơn" với môn đồ, để nhấn mạnh cho đồ chúng biết là chỉ có ta mới là ân nhân duy nhất của họ. Và họ chỉ nên tôn sùng quy kính một mình ta, mà không cần kỉnh trọng ai khác. Những "bậc thầy" này cũng như đồ chúng của họ chỉ thấy hiện tượng mà không thấy căn bản, nên nửa cái bánh thứ bẩy tưởng thật là mình mới đem lại cái no cho người đói mà 6 cái trước đã không làm được, cũng như mọi cái bánh khác.

Đức Phật thường dậy ta cung kính y giáo nhất thiết chư Phật trong ba đời mười phương, mà không chỉ riêng mình ngài. "Lễ kính chư Phật" mà không chỉ riêng lễ đức Bổn sư. "Xưng tán Như lai" mà không chỉ riêng tán thán Thích Ca Như lai. Đức Phật không che giấu một vị Phật nào với chúng sinh, ngài chỉ bầy và giới thiệu cho chúng sinh biết đến Vô lượng đức Phật, để chúng sinh quy kính và tu theo một cách bình đẳng như họ đã đối với ngài. Bởi nhất thiết chư phật và giáo pháp của quý ngài đều có công năng làm chúng sinh no đủ giải thoát. Khác với tinh thần người ngu ngỡ nửa cái bánh thứ 7 mới đem lại no nê, hay nửa cái bánh đó tưởng rằng thật sự nhờ mình mà người đói kia được no, hay rằng, chỉ có bánh đó mới làm người đói được no, còn những thứ bánh khác là vô dụng và không cần ăn.

Tất cả những sai biệt giữa Phật và phàm đều ở điểm, Phật thấy đâu là cốt lỏi tức gốc của vấn đề, đó là cái thấy thật gọi là chính kiến.

Phàm chỉ thấy trên hiện tượng của năm trần, sắc thanh hương vị xúc, mà quên mất "bản pháp", do đó thường trụ vào năm trần sinh tâm phân biệt nhận thức, dẫn đến nhận thức sai lầm gọi là tà kiến hay vọng kiến, rồi phát sinh vọng hoặc như người ngu ăn bánh. Những người ngu ăn bánh đó chỉ nhận thành quả của nửa cái bánh cuối, như người học đạo coi "đạo sư" của mình như "nửa cái bánh" này, chỉ tôn sùng và nghe theo vị "nửa cái bánh", xem thường và lơ là với những cái bánh khác, cho dù là cùng loại hay khác loại bánh. Đó là căn bệnh "mạn" của người học đạo, chỉ biết nghe một người, ngoài ra thì phủ nhận hết cho dù chưa hề kiểm chứng là các đạo sư kia nói có đúng pháp hay không. Chỉ cần không phải nửa cái bánh đó hay không phải loại bánh đó đều chê bai là vô dụng không làm "no lòng" được. Họ không sao hiểu được bất kì bánh nào đều có công năng "diệt đói được no", vì thế cho dù có vô lượng bánh và vô lượng loại bánh, người này chỉ có thể được cứu đói bằng một thứ bánh duy nhất, và chỉ có nửa cái bánh "linh thiêng" kia mà thôi, thế thì xem ra sự cứu đói cho người đó thực khó khăn và hạn hẹp, mới biết rằng u mê là nguồn gốc của sự thiếu phúc tăng nghiệp và cương cường khó độ.

Thế nhân thường lập luận phải chuyên nhất, trung thành với một pháp, đó là thượng sách. Điều này cũng là con dao hai lưỡi, nó cũng có mặt tốt và mặt xấu, vì nó có thể dẫn đến sự lún sâu trong sai lầm mà không thể hồi đầu, như ngoại đạo luôn chủ trương "tuyệt đối" trung thành với đức tin, vì vậy đưa đến nhiều tư tưởng và hành động quá khích cực đoan, và rất khó hồi đầu. Ngược lại chúng ta cũng thấy rất nhiều Tổ sư hay Cao tăng đều đã chịu hồi đầu trong quá khứ, chuyển từ phái này sang tông khác, dám bỏ định kiến cố hữu, để sức tư duy được tự tại không trói buộc bởi bất cứ một đức tin nào. Các ngài chỉ đặt tư duy trên căn bản của thật pháp tức chân lý. Chân lý và đức tin khi nào cũng phải là một. Phàm nhân đặt để sẵn đức tin và không cho phép ta nhìn nhận một điều nào cho dù nó chân thật đến đâu, nhưng trái với đức tin sẵn có của mình, ta có thể gọi đức tin này là mê tín hay cuồng tín. Thánh nhân hay bậc trí chỉ tin vào sự thật, nên nếu đức tin nào được chứng minh là hoang đường không thật đều sẵn sàng vứt bỏ, và lấy thật pháp làm đức tin, đó gọi là chính tín. Cũng chính vì vậy mà Thế Tôn dậy bảo "Tin ta mà không hiểu ta là phỉ báng Như Lai", có nghĩa tin những gì về ta hay ta nói là bởi nhờ đó hiểu được sự chân thật về ta hay lời ta, mà không phải tin nó chỉ vì nó thuộc về ta. Nói chính xác là "Hãy tin ta vì tin nhận được sự thật, Như lai với sự thật là một. Hãy tin Như lai vì sự thật, hãy vì sự thật mà tin Như lai. Đừng bỏ sự thật riêng tin Như lai, nếu bỏ sự thật riêng tin Như lai, như thế là mê tín Như lai, vì Như lai mà mê tín là hủy báng Như lai".

giả sử tuyệt đối trung thành với đức tin là hoàn toàn đúng, như vậy làm sao Như lai cứu được chúng sinh, khi ngài đản sinh, tất cả chúng sinh đều có sẵn đức tin của họ, và nếu họ chỉ tin đức tin có sẵn, mà không tin vào chân lý tất nhiên chư Phật hoàn toàn vô năng lực cứu hộ. Song bất cứ người nào dám xét lại đức tin, tức phải tin vì chân lý mà không vì nó là đức tin cố hữu đã thành thói quen, mà họ cho là công phu của họ đã tích lũy bao năm qua, thì những người ấy chứng ngộ được thật pháp bỏ hết được mọi tà tín khó bỏ thuộc về tập đế, thành tựu diệt đạo. Như vậy rõ ràng với Phật pháp đức tin phải lập trên cơ sở thật đức năng, và thật đức năng chỉ có thể được kiểm chứng bằng chính tư duy. Có thật đức năng thì tất cả pháp đều là Phật pháp, không thật đức năng thì Phật pháp cũng thành tà pháp. Vì vậy ai dám khẳng định là không cần đến thật đức năng mà vẫn thành đạo?

Kết luận chính tín thành tựu do tư duy thật đức năng, tức nhận chân được bản pháp hay thật pháp. Một khi nhận chân ra thật pháp, phàm pháp nào thật đưa đến khổ (tập đế) thì loại trừ và thật pháp nào đưa đến diệt (đạo đế) thì hành xử, đó là năng. Khi đã có năng lực hành như vậy tất kết quả sẽ là Diệt tận gốc khổ và thành tựu quả của diệt, đó là đức. Như vậy "thật" là "đế", "đế" hàm nhiếp 4 pháp chân thật là Khổ Tập Diệt Đạo, cũng như hết mọi nhân quả của thế gian pháp là Khổ Tập, và của xuất thế gian là Diệt Đạo. Chỉ bao giờ nhận chân được "thật" mới phát sinh khả "năng" thực hành đạo đế diệt tận tập đế. Và cũng chỉ khi nào "năng" hành đạo đế diệt sạch tập đế mới thành tựu công "đức" chứng quả của diệt đế.

Nhờ tư duy thật đức năng mà ta có thể nghe được mọi pháp một cách có lợi và hoàn toàn vô hại, nếu không biết tư duy thật đức năng có ngồi nghe đạo sư chân chính hay thậm chí Phật thuyết cũng hiểu sai theo tà kiến. Ngược lại nhờ tư duy thật đức năng, cho dẫu nghe ngoại đạo hay người ngu thuyết đều được lợi lạc, như chúng ta đang hân thưởng những câu chuyện ngu này.

Lại nhờ tư duy thật đức năng mà ta biết tri ân ba đời sư trưởng, phụ mẫu và nhất thiết chúng sinh, do thiếu tư duy nên vô tình thành kẻ bạc bẻo bao đời, vong ân 6 cái bánh, riêng thọ ân nửa cái cuối. Song phải biết đâu là tính thật của bánh?, một thứ không chỉ làm no mà còn đưa đến sức khỏe, lìa xa các mần bệnh, đừng vọng niệm mà ăn loạn mọi thứ bánh, cũng làm no nhưng gây bệnh khổ, so ra còn khổ hơn cái khổ của đói. Có tư duy tất sẽ phân được loại bánh độc và bánh không độc, ngay cả trong cùng một loại cũng nhận ra cái nào có độc hoặc không độc. Nếu vụng tư duy chỉ nhìn hiện tượng như người ngu ăn bánh tất sẽ thấy bánh nào cũng no và như thế bình đẳng với nhau, đều đáng được trân quý và phổ biến cho mọi người. Vọng niệm này sẽ gieo rắc tai họa và hủy diệt sức khỏe tâm linh của chúng sinh.

Qua câu chuyện này chúng ta rút ra được các bài học trên. Và nhận định rằng người tu học không nên rơi vào cái tư duy mê muội chỉ chấp vào hiện tượng của nhân duyên, mà không thấy thật pháp (bản pháp). Người dậy đồ chúng không nên tưởng mình là nửa cái bánh cuối, để chứng nhận cho người tư duy vô trí kia ngỡ là ta đã hiểu đúng, đưa đến sự tôn sùng cá nhân, mà không nhận chân thật pháp của vị "nửa cái bánh" đó (y nhân bất y pháp), một thứ tin người mà thật không hiểu người. Hệ quả dẫn tới việc khởi "ngạo mạn" coi thường các pháp (6 cái bánh trước và những cái bánh từ giữa cái thứ 7 trở đi) và các vị thầy khác (các thứ bánh khác), hễ không phải nửa cái bánh đó là không ăn tức không thèm nghe. Đối với pháp và tăng khởi mạn đều là tà mạn hủy phạm Bồ tát giới, những người như thế đều là ngoại đạo ẩn mình trong hàng ngũ thất chúng, đồng với người ngu ăn bánh. Nhưng cũng tuyệt đối nhận chân tính độc hại hay tính chân thật của "bánh", không nên ăn bừa bãi vì chỉ cần no, mà không cứu xét hậu quả chân thật của bánh, nhờ vậy tránh được tà sư và tà pháp. Muốn như thế tất phải dựa vào tư duy thật đức năng để muôn thuở không làm người ngu ăn bánh.

Giữ Gìn Cửa Nẻo

Một người chủ nhà, trước khi đi xa, dặn gã nô bộc “chú ở nhà trông coi cửa nẻo, cũng như coi dây cột lừa”. Người chủ vừa đi, thì hàng xóm tổ chức nhạc hội, bộc nhân bèn tháo cửa cột trên lưng lừa, dẫn lừa đi coi hát, bao nhiêu tài bảo trong nhà đều bị trộm sạch. Khi người chủ trở về hỏi “tài bảo đâu cả rồi?” bộc nhân đáp “ông chủ chỉ dặn trông chừng cửa nẻo và dây cột lừa, ngoài những thứ đó ra, tôi không hề biết”. Người chủ nói “bảo chú trông coi cửa nẻo là vì tài bảo, tài bảo mất hết giữ cửa nẻo làm gì nữa”.

Ngu nhân sinh tử làm nô bộc cho ái cũng giống vậy. Như lai dậy bảo thường giữ các căn đừng để tiếp xúc với trần, giữ con lừa vô minh, trông chừng dây ái. Song tỳ kheo không tuân lời Phật dậy, tham cầu lợi dưỡng, giả làm thanh bạch, ngồi nơi chỗ vắng, tâm ý chạy nhẩy tham trước ngũ dục, bị sắc thanh hương vị xúc làm hoặc loạn, vô minh che tâm, dây ái trói chặt, mất hết tài bảo chính niệm, giác, ý và các đạo phẩm.

Lời Bình:

Cửa nẻo là chỗ ra vào căn nhà, vì vậy muốn đề phòng trộm cắp vào nhà trộm tài bảo tất cần phải coi chừng cửa nẻo. giả như không có kẻ trộm hoặc chẳng có chút tài vật tất nhiên không cần gìn giữ cửa nẻo. Chủ nhà vì phòng kẻ trộm, vì sợ mất tài bảo, nên căn dặn nô bộc trông coi cửa nẻo. Nô bộc chỉ văn thanh y cú bất y nghĩa, y cú phụng hành tuyệt đối coi sóc cửa nẻo, rồi vì ham vui, phải đi coi lễ hội cho được, nên tháo cửa cột trên lưng lừa, dắt đi xem hội một thể.

Các đối tượng chính trong câu chuyện này gồm các nhân vật và các thứ như sau:

Chủ nhân dụ cho chư Phật và chư thiện tri thức.

Nô bộc dụ cho người học đạo.

Kẻ trộm dụ cho vọng tình, do từ lục trần xâm nhập vào lục căn.

Tài bảo dụ cho chân tâm.

Cửa nẻo dụ cho lục căn, mà chúng sinh cho là thân.

Con lừa dụ cho vô minh hành, bị trói buộc bởi dây giới. Nhưng chúng sinh y cú phụng hành, cột trói sự hành này bằng dây pháp chấp.

Chư Phật dậy chúng sinh gìn giữ sáu căn, không để cho sáu trần ra vào, làm chân tâm bị vọng tình che mất, lại trông chừng các hành u mê do ái dẫn dắt. Chúng sinh mê muội y cú phụng hành, chỉ lo giữ thân tướng mà buông lung sáu căn, cho sự phi pháp đó là pháp, dùng sự chấp "phi pháp" này làm "pháp hành" đó là con lừa và sợi dây.

Chúng sinh do thức tình phân biệt dựa vào sáu trần và sáu căn, nên chỉ biết phân biệt hữu tướng mà không thể hội được vô tướng. Ở đây hữu tướng đồng với mọi hình thức (tức 4 pháp gồm cú, thức, nhân và bất liễu nghĩa), và vô tướng đồng với nội dung (tức 4 pháp gồm nghĩa, trí, nhân và liễu nghĩa). Dụ như chùa là hình thức làm phương tiện tu đạt được nội dung trí huệ, vì vậy chùa cần được xây dựng và bảo trì. Thế rồi trôi qua bao đời, đồ chúng chỉ còn biết giữ chùa với bất cứ giá nào, kể cả phế bỏ luôn sự tu tập, thế nên tài bảo trí huệ bên trong ngôi chùa biến mất.

Ngay đến sự tu tập, phàm nhân cũng chỉ lo duy trì hình thức tụng kinh lễ Phật mà bỏ qua nội dung phát triển lòng từ bi và huệ mạng, Họ không hành từ bi, không tu dưỡng huệ mạng, nên không biết đó chính là coi chừng con lừa và dây trói. Cửa nẻo là hình thức, những hình thức đó chỉ có giá trị nếu bảo toàn nguyên vẹn được tài bảo nội dung. Nếu bỏ mất nội dung thì hình thức nào cũng trở thành vô nghĩa hay bất liễu nghĩa.

Thời mạt pháp đa phần người học đạo thường rơi vào căn bệnh "giữ gìn cửa nẻo" này. Họ lo giữ cửa nẻo hơn là giữ tài bảo "chân tâm", ngược lại bao giờ đa số người học đạo không còn biết đến nội dung chỉ lo gìn giữ cửa nẻo hình tướng khi ấy là đời mạt pháp. Phật pháp chỉ còn lại những hình tướng mà nội dung thì bị vọng tâm chấp pháp đó khống chế, tài bảo chân tâm không còn xuất hiện được nữa.

Chính pháp thịnh hay suy đều do Tăng bảo quyết định. Tăng dẫn dắt tín chúng ý thức rằng để bảo vệ cẩn mật tài bảo chân tâm, cần phải nghiêm khắc giữ gìn hình thức. Thế nhưng chính người xuất gia thường hay vướng phải chứng bệnh giử gìn cửa nẻo này.

Đức Phật căn dặn giữ gìn đạo pháp, không để thất truyền. Giữ gìn đạo pháp bao gồm hai phương diện.

Thứ nhất gìn giữ thân tâm, vì đạo ngay nơi thân tâm, muốn thượng cầu, ắt cần giữ thân tâm thanh tịnh, thân tâm tịnh thì đạo thanh tịnh, thân tâm bất tịnh ắt đạo bất tịnh. Đạo thanh tịnh tức được hiển bầy ứng hóa thế gian độ nhất thiết chúng sinh, đạo bất tịnh tức mất đạo, đưa ta và người đến cảnh đọa lạc. Thế tôn dặn bảo tu hành phải thủ hộ căn môn, đừng để lục căn bị lục trần lôi kéo, khiến tâm loạn động mất sự thanh tịnh bất động của tự tâm, khiến vô minh sinh khởi va lan tràn trong tâm, người tu thiếu tư duy, vì ưa thích dục lạc nên tuân lời Phật dậy, vác cánh cửa căn môn, tức thân lìa nhà tức tâm, na theo vô minh và ái dục, chạy theo trần cảnh, khiến giặc ngũ dục xâm nhập tâm địa, phá mất tài bảo thanh tịnh bất động, để trở thành động loạn bất tịnh cấu nhiễm.

Song nếu bị chư Phật hay thiện tri thức trách mắng, vì sao để mất sạch tài bảo nơi tâm, thì vẫn ngây ngô cãi rằng cửa nẻo tức căn môn còn nguyên, vì hình thức đầu tròn áo vuông vẫn được bảo vệ nguyên vẹn. Không biết rằng giữ thân vì thân là cửa nẻo của tâm, thân có năm cửa, nếu để cửa mở tất giặc trộm ngũ trần lẻn vào tâm phá hỏng tài bảo thanh tịnh, nếu tâm đã mất thanh tịnh rồi thì giữ thân xuất gia cũng vô ích, như tài bảo trong nhà mất sạch rồi thì cửa có còn cũng vô dụng. Vì vậy kinh Pháp cú đức Phật dậy, không tự chế bất tịnh, dầu cạo tóc trọc đầu, ai còn đầy ái dục, sao xứng gọi sa môn.

Thứ hai gìn giữ đạo tràng. Để hạ hóa chúng sinh cần xây dựng và gìn giữ đạo tràng, như lời dậy, “kiến pháp tràng ư xứ xứ”, mục đích để “phá nghi võng ư trùng trùng”, khiến người chưa tin, trừ nghi sinh tín, phát tâm học đạo, và khiến người đang tu học diệt nghi sinh huệ, thành tựu đạo quả, vì vậy cần phải xây dựng và thủ hộ đạo tràng. Người xuất gia vô trí, y cú phụng hành hộ trì đạo tràng, nhưng không phụng hành phá nghi võng, do tâm ưa thích dục lạc hãy còn, nên chỉ ôm giữ đạo tràng trên lưng vô minh và ái dục, chạy theo ngũ dục thế gian, khiến nghi võng được thể xâm nhập tràn lan trong đạo tràng, diệt mất ý nghĩa cao thượng thanh tịnh của đạo tràng, dẫn đến tình trạng bị dục ô nhiễm, thay vì phá nghi thì truy cầu lợi dưỡng. Từ người xuất gia nơi đạo tràng đó, đến tín chúng đều sinh hoạt trong mối nghi hoặc, tức không hiểu chân nghĩa của chính pháp, chỉ giữ đạo tràng tồn tại trong cảnh tín Phật bất như tín lợi. Có bị thiện tri thức khiển trách, vì lý do làm mất ý nghĩa thanh tịnh cao thượng của đạo tràng, thì cũng vẫn cố chấp cãi rằng đạo tràng còn y nguyên và vẫn phát triển về mặt ngũ dục.

Người tu vô trí đã phạm lỗi, mà không nhận biết để sám hối hồi đầu, lại vẫn tin chắc rằng ta tu hành đúng pháp, giữ được hình tướng xuất gia, cũng như phát triển đạo tràng, khiến đạo tràng ngày thêm giầu mạnh, mà không đủ trí huệ để nhận thức, tâm bất tịnh ắt không thể thượng cầu, “cho dù thân còn tướng xuất gia cũng chỉ là ngoại đạo” (Đạt ma tổ sư), và đạo tràng tồn tại phát triển trong tinh thần lợi dưỡng, tăng trưởng nghi hoặc Phật pháp cho ta và người, ắt không thể trừ nghi để hạ hóa chúng sinh, do đó đạo tràng có phát triển cũng chỉ hại mà vô lợi. Vì vậy trong kinh Hoa nghiêm đức Phật dậy, vong thất bồ đề tâm, tu chư thiện nghiệp thị danh ma nghiệp (quên mất tâm bồ đề, dù tu thiện nghiệp, chung cục cũng thành nghiệp của ma). Xuất gia mà thượng bất cầu, hạ bất hóa, tức vong thất bồ đề tâm, thì dù có thân tướng oai nghi, và xây dựng đạo tràng đi nữa, chung cục những thiện nghiệp này vẫn thành nghiệp của ma, tức bất tịnh, vô minh điên đảo. Do giữ vọng nghiệp này mà mất chính pháp, khác nào nô bộc giữ cửa nẻo mà mất sạch tài bảo.

Bắt Trộm Ly Ngưu

Dân một làng nọ bắt trộm ly ngưu, cùng nhau ăn thịt, khi người chủ ly ngưu tìm theo dấu vết đến làng hỏi “ly ngưu của tôi có đến làng này không?”. Dân làng đáp “ở đây không có làng”. Hỏi “trong làng có ao, các người ăn thịt ly ngưu tại bờ ao phải không?”. Đáp “ở đây không có ao”. Hỏi “bên bờ ao có cây phải không?” Đáp “không có cây”. Hỏi “các người bắt bò ở phía đông làng phải không?”. Đáp “không có phía đông”. Hỏi “các người trộm bò vào giữa trưa phải không?”. Đáp “không có giữa trưa”. Lại hỏi “cho dù không có làng, không có cây, nhưng trong thiên hạ làm sao không có phương đông cũng như không có thời gian, nghe lời nói các người làm sao tin được, các người ăn thịt ly ngưu phải không?”. Bấy giờ dân làng không còn đường chối cãi mới thừa nhận “ thật đã ăn rồi”.

Người phá giới cũng vậy, đã không phát lồ sám hối lại còn che đậy, chết xuống địa ngục, dưới thiên nhãn của thiên thần, không còn dùng lời lẽ chối bỏ và che đậy được nữa.

Lời Bình:

Câu chuyện này giống Kẻ trộm bảo y thứ 8, nhưng bàn về sự che đậy của người phá giới, còn câu chuyện thứ 8 kẻ trộm bảo y nhấn mạnh về khía cạnh ngoại đạo trộm Phật pháp.

Người ngu vì vọng tưởng khởi tham dục, do tham dục gây tội, như dân làng vì tham ăn, nên gây tội trộm cắp và sát sinh, do muốn trốn tội trộm nên gây tội nói láo, và cứ thế từ một tội sinh ra biết bao tội, phàm nhân không hề biết từ một tội nhỏ năng sinh ra vô số tội, nên tội nhỏ cũng thành tội lớn, như đức Phật dậy, trong kinh Pháp cú, phẩm ác, Chớ khinh điều ác nhỏ, cho rằng chưa tới mình, như giọt nước nhỏ dần, lâu ngày cũng đầy bình, người ngu si cũng vậy, dần dà ác nghiệp đầy.

Người tham ăn chỉ thấy cái ngon mà không thấy cái độc hại của miếng ăn. Bệnh tùng khẩu nhập, bệnh do ăn mà thành, như những căn bệnh do làm việc đầu óc gây ra như bắp thị, hay gân bị cứng làm đau, giải thích theo duy tâm thì do ít vận động tay chân chỉ ngồi yên sử dụng đầu óc nên gân và bắp thịt bị cứng, nhưng cũng do vì ăn uống chất đường mỡ nhiều nên gây ứ đọng trong cơ và gân. Đa số bệnh tật theo thức ăn xâm nhập cơ thể, ngoài ra như câu chuyện này tham ăn đưa đến gây tội từ trộm cắp sát sinh cho đến nói dối, che đậy…

Người tham dục do truy cầu dục, nên mờ mắt chỉ thấy cái lợi, mà không thấy cái hại, như người tham ăn chỉ thấy ngon mà không thấy hại. Khi hại chưa xẩy ra thì vẫn thừa thắng xông lên hành theo ý dục, đợi đến quả khổ xẩy ra, lúc đó mới hối hận thì đã quá muộn màng. Như đức Phật dậy trong kinh Pháp cú phẩm ác, ác nghiệp chưa thuần thục, người ác vẫn thấy vui, ác nghiệp thuần thục rồi, người ác mới thấy khổ.

Do vậy tham dục đồng nghĩa với vô minh. Không chỉ ở điểm chỉ thấy lợi mà không thấy hại, mà còn ở chỗ gây ác để được quả hạnh phúc như ý, mà không hiểu rằng, tạo ác tất phải chịu ác báo, và hơn nữa phải tự thấy rằng ta là người ác, vì mọi sự như ý của ta đều phát sinh từ ác pháp, nếu không ác pháp ắt ta phiền não vì không như ý.

Người tham dục vô minh ưa quả phúc nhưng lại sợ và kỵ gây nhân phúc, thích gieo nhân ác nhưng lại sợ và muốn tránh quả ác. Như kinh Trung bổn khởi dậy, Ác hành nguy thân, ngu vị vi dị, thiện tối an thân, ngu nhân vị nan (hành ác nguy thân, kẻ ngu nói dễ làm, thiện pháp an thân bậc nhất, kẻ ngu nói khó làm). Khi quả ác thành thục, không biết sám hối hồi đầu, sửa lại nhân, lại làm ác khác để tránh quả ác, chung cục đang nhẹ tội biến thành trọng tội, đó là bản chất vô minh của tham dục. Kẻ ác này chỉ biết dùng ác pháp để hành mọi sự, gieo nhân ác cầu hạnh phúc, quả vô phúc đến lại gieo ác để trốn quả. Do vậy mà ác phát triển không ngừng. khi ác càng lớn thì càng khó hồi đầu. Vì thế Như lai dậy, Khổ hải thao thao, hồi đầu thị ngạn (Bể khổ mông mêng, quay đầu là bến) . Nếu tiếp tục không hồi đầu, mà cứ thẳng tiến trên ác đạo tất sẽ chỉ thấy ác nghiệp bao la không ngằn mé, chỉ bằng hồi đầu mới chấm dứt ác nghiệp, và thiện nghiệp nhờ vậy khai mở, ác quả do đó sẽ khô kiệt, và thiện quả phát sinh, nên Thế tôn trong kinh Niết bàn khen ngợi là người trí, vì có tội mà biết sám hối. Biết tội đồng nghĩa biết cái ác và vô minh hiện tại làm chủ thân tâm ta, biết sám hối là biết quay đầu cải tà quy chính. Hồi đầu như vậy là chân sám hối, vì pháp sám này đưa đến tội diệt phúc sinh. Hồi đầu là quy y tam bảo, vì sự hồi đầu này giúp ta xả vô minh hướng giác ngộ, bội trần hợp giác, gọi là quy y Phật. Lìa tà pháp tham dục hướng đến chính nghĩa vô dục, gọi là quy y pháp. Dừng các hành động tà ngụy hại mình lợi người, quay về thực hành các pháp lợi mình lợi người, gọi là quy y tăng.

Người không tham dục tất không có gì để dối gian hay che đậy, không sợ lỗi sinh, hay bị chê trách nhờ không tham tất vô lỗi, vì vậy được Phật khen là người trí tối thắng ở thế gian, như phẩm Cao Quý Đức Vương bồ tát trong kinh Bát Niết Bàn dậy “Trí giả hữu nhị, Nhất giả bất tạo chư ác, nhị giả tạo dĩ sám hối” (có hai loại người trí, thứ nhất không tạo mọi ác, thứ hai tạo rồi biết sám hối). Người tham dục tất vô trí, vì chỉ thấy lợi mà không thấy hại, người vô dục ắt có trí vì thấy cả họa lẫn lợi. Người tham dục hành sự vì lợi, mong được và sợ ta thất lợi, người vô dục hành sự vì chính nghĩa, người vô dục không sợ thất lợi chỉ sợ mất chính pháp. Người tham dục thăng trầm với lợi, do tâm vô chủ, tâm vô chủ là vọng tâm, người vô dục thăng trầm với chính pháp. do tâm có chủ, tâm có chủ là chân tâm. Lợi không mang đi được, chỉ là thứ nhất thời, và là họa muôn đời, chính pháp mang đi được và là lợi vĩnh hằng, nhờ vô họa.

Một khía cạnh quan trọng trong câu chuyện là sự chối bỏ mọi sự thật để che đậy tội lỗi, Mọi sự thật đó như ngôi làng, ao hồ, cây cối, phương đông và giữa trưa…Như những kẻ tham dục thường bác bỏ một sự thật là nhân quả. Nhân quả có mặt ở khắp mọi phương, ở khắp mọi thời gian, sáng hay tối, trưa hay chiều, ở khắp mọi nơi từ hồ ao, vườn làng, không một nơi không có mặt nhân quả. Người tham dục cho rằng làm ở chỗ này hay chỗ nọ, lúc này hay lúc kia thời không có nhân quả, nên nhân quả sẽ không xẩy đến. Hoặc cho rằng đời này ta làm, đời sau một thân xác khác không phải là ta hiện thời sẽ chịu quả, mà cái ta hiện tại không phải chịu nên mạnh dạn tạo ác. Đó là một hình thức bác nhân quả, và như thế không có nhân quả với cái ngã tham dục hiện tại, đồng với tạo tác vô tội vạ. Khác nào dân trong làng này bác bỏ mọi thứ thật có, vì cho rằng những thứ đó không có thì ta không có tội, như không có ao, thì không có chỗ giết…và không giết thì không tội, chỉ phủ nhận mọi sự thật mà không phủ nhận được tội trộm. Họ không nhìn nhận mọi cái thật sự hiện hữu, nhưng ta không có tội, tựa như ngoại đạo không nhận ta có tội, mà chỉ lo bài xích nhân quả, hay phàm phu không né tránh tội, chỉ ưa né tránh nhân quả.