Kinh Bách Dụ Giảng Giải

Đốn Cây Tìm Quả

Vua có một cây cổ thụ cao lớn, thường trổ quả thơm ngon, bấy giờ có vị khách quí đến thăm. Vua nói « cây này sắp ra quả, rất thơm ngon, ta sẽ cho ông nếm thử ». Khách đáp « cây này to lớn, có muốn ăn quả cũng không sao hái được ». Vua liền cho đốn cây để hái quả, nhưng tìm không ra quả, chỉ nhọc công phí sức, chung cục muốn trồng lại cây như cũ thì cây đã chết khô vì đứt rễ.

Thế gian cũng vậy, Như lai pháp vương có cây trì giới năng sinh thắng quả, nếu sinh tâm ưa thích, muốn được hưởng quả, phải trì giới tu công đức, do không hiểu phương tiện nên hủy phạm giới cấm, như người chặt cây, muốn trồng trở lại, tất nhiên không được, người phạm giới cũng y như vậy.

Lời Bình:

Thế gian có nhiều thứ giới, Ma cũng có giới của ma, đảng cướp cũng có giới luật của chúng. Tùy theo sức tư duy mà chọn lựa giới, người thiện thích giới thiện, kẻ ác thích giới ác, do tư duy chọn giới để thọ, còn giới không tự chọn được. Tất cả những giới này đều không được gọi là chính giới. Vậy chính giới là gì, nền tảng của giới là nhân quả, muốn được quả nào thì gieo nhân đó, và tránh gieo sai nhân, cũng như cầu sai quả. Để cầu quả chân chính có thật đức năng, phải tu hành gieo nhân tương ưng, muốn như vậy ắt cần đến ba điều kiện sau.

1/ Trí huệ quán chiếu đúng thật quả chân chính là thế nào, như đức Phật quán quả diệt đế, biết đúng thật diệt đế rồi, quán nhân đúng thật, tức đủ thật đức năng để thành quả diệt đế, đó là nhân đạo đế. Đây là nhân quả giác ngộ.

Chính tư duy gồm hai nghĩa, thứ nhất lấy nhân quả thiện pháp làm nền tảng tư duy để trạch pháp (chọn lựa), thứ hai tư duy quán chiếu đúng thật nhân quả, tức nhận chân được quả này đúng thật là gì, và nhân nào đưa đến quả này, như đức Phật quán 12 nhân duyên và tứ diệu đế. Phàm do quán không đúng quả, cho quả khổ thế gian là vui, nên tạo sai nhân, như nhà vua đốn cây, gọi là tà tư duy.

Quả chân chính tức quả có ba đức tính thật đức và năng. Thật tức chân thật không hư ngụy điên đảo, đức tức chân chính, năng tức thanh tịnh. Không hư ngụy điên đảo nên còn gọi là giác tức Phật, chân chính không hư dối tức chính nhân chính quả, còn gọi là pháp, thanh tịnh không tà hành, tức không tạo tác sai nhân quả và không hành các phi chính nhân, còn gọi là tăng.

2/ Sau khi nhận chân được chính nhân chính quả rồi, tất ra sức thực hiện chính nhân. Như người trồng cây, từ khi ươm hạt cho đến khi ra quả phải ra sức vun bồi, chăm sóc cho đến khi ra quả, không được lơ là vứt bỏ. Người tu học cũng vậy từ khi ươm hạt tức sơ phát tâm, cho đến thành bồ đề quả phải nỗ lực tăng trưởng công đức thiện pháp, không được lơ là cho đến tạm bỏ, tức không thối thất hay vong thất, cho đến khi thành quả bồ đề. Từ sơ phát tâm gieo nhân cho đến thành quả không được phép thối thất sơ phát tâm (bỏ dở hay gián đoạn) như chạy theo ngũ dục hoặc sinh biếng nhác rong chơi, cũng không được vong thất (quên mất) sơ phát tâm, như người ngu khát nước. Kinh Hoa Nghiêm dậy « vong thất bồ đề tâm tu chư thiện nghiệp thị danh ma nghiệp » (quên mất bồ đề tâm, tu mọi thiện nghiệp đều thành nghiệp của ma). Tổ 11 của Liên tông là Tỉnh Am nói « vong thất còn thành nghiệp ma, hà huống không phát ». Không phát bồ đề tâm tất cử chỉ động niệm đều là nghiệp tội như kinh Địa tạng dậy « Chúng sinh Nam diêm phù đề, cử chỉ động niệm, vô phi thị nghiệp, vô bất thị tội ». Để không vong thất hay thối thất phải cần tu định lực. Để gieo trồng chăm sóc, vun bồi chính nhân tức nhân thanh tịnh, không cho đoạn diệt phải cần tu giới lực. Hành chính nhân thành chính quả tức tu nhiếp thiện pháp giới (hành nhất thiết thiện).

3/ Để nguyện tu nhất thiết thiện viên mãn, hành giả phải cần tới chính tư duy quán sát chính xác mọi pháp trước khi hành, để tránh không nhầm lẫn tà với chính, hoặc ngoại đạo tà giáo với chính giáo, và ác pháp với thiện pháp, như vậy để giúp hành mọi thiện pháp một cách đúng thật, cần phải đoạn nhất thiết ác, nếu ác không đoạn sạch tất sẽ trà trộn trong ba nghiệp, cản trở việc hành nhất thiết thiện.

Nhất thiết ác không gì khác hơn là quả khổ do nhân vô minh gây nên. Cần phải vận dụng chính tư duy để quán chiếu đúng thật quả khổ, và nhân gây nên quả khổ, để đoạn trừ nhân của các pháp khổ. Như đức Phật quán 12 nhân duyên, phát nguyên từ vô minh và quả khổ hiện tiền của nhất thiết chúng sinh, đó là quả sinh tử khổ của 12 nhân duyên và quả khổ của tứ diệu đế. Tư duy đúng thật nhận ra quả khổ và nhân gây khổ gọi là tập. Nhận ra khổ tập, nhờ chính tư duy, nên đoạn khổ tập bằng đạo đế (bát chính đạo), đó là đoạn diệt các nhân quả ác, gọi là nhiếp luật nghi giới.

Như vậy có thể nói trì giới đúng thật là khởi tư duy từ thiện pháp (giới), quán sát đúng thật nhân quả của thiện, để hành nhất thiết thiện, và quán sát đúng thật nhân quả của ác để đoạn nhất thiết ác. Do hành thiện đoạn ác chứng được cảnh giới thanh tịnh an lạc, thành tựu hạnh tự lợi lợi tha.

Trong câu chuyện này, vua dụ cho người tu, khách dụ cho bổn đạo, cây dụ cho giới pháp, quả dụ cho thắng quả. Vua chỉ biết thích và tham quả, muốn hưởng quả, lại đi chặt cây, cây chết thì quả diệt, tham quả diệt nhân là bệnh của chúng sinh.

Như người tu hành trì thiện giới được chút công đức hơn người, nên được tín đồ cung kính lại thêm cung dường, do đó sinh tâm tham thích quả « phúc báo » này, chỉ lo mải mê tìm quả, lơ là củng cố nhân, thay vì do chính tư duy nhận chân quả đó chỉ là quả tất yếu do nhân thiện giới sinh, nên nếu thích quả thì phải lo gìn giữ tăng trưởng nhân tất quả sẽ theo nhân như bóng theo hình, chỉ cần trưởng dưỡng nhân, chẳng cần bận tâm quả, mà quả vẫn thành, nên nói người trí ái nhân bất ái quả. Đây là điều ngài Văn Yển nói « Tận đại địa thị dược » (không gì chẳng là thuốc). Phàm phu trái lại đang hành thiện được chút quả phúc, liền bỏ nhân lấy quả, khác nào người đốn cây tìm quả, chỉ được quả một lần, mất hết công phu vun trồng, cũng như quả tốt trong tương lai, đó là diệt tận nhân quả, người tu vô trí hễ sinh tâm tham quả, cũng giống như vậy, tự mình chặt đứt nhân quả tốt lành của mình. Gọi đây là « tận đại địa thị bệnh » (không gì chẳng là bệnh).

Ngay đến Nho gia ngày xưa, một số người gieo nhân học đạo thánh hiền, được quả làm quan, đạt quả rồi quên nhân, làm toàn điều gian ác trục lợi, khác gì chặt cây thánh hiền, chung cục bị tội tham ô, mất hết nhân quả tốt, lãnh thọ nhân quả ác. Khác gì người tu Phật, mê quả diệt nhân, như nhà vua vô trí trong câu chuyện này.

Đổi Năm Thành Ba

Có một thôn làng cách vương thành 5 do tuần, nước trong làng rất thơm ngon, vua mệnh lệnh mỗi ngày phải gánh nước về thành cho vua dùng, dân làng rất là khổ sở với công việc hằng ngày nặng nhọc này, nên rủ nhau bỏ làng đi lánh nơi khác, chủ làng mới bảo, mọi người không nên dời đi nơi khác, tôi sẽ vì mọi người thưa với vua, cho đổi 5 do tuần thành ba mà thôi. Sau đó chủ làng gặp vua xin đổi, vua đáp ứng, người dân trong làng hớn hở vui mừng, có người khuyến cáo, vẫn chỉ là 5 do tuần chẳng chút thay đổi, tuy nhiên do tin lời vua, nên mọi người vẫn không dời đi.

Người tu hành cũng vậy, băng qua ngũ đạo hướng đến thành niết bàn, tâm sinh mỏi mệt, nên muốn buông bỏ, không còn nghị lực tiến bước, chỉ muốn tìm cách mau vượt sinh tử. Như lai pháp vương dùng đại phương tiện, nơi nhất thừa pháp phân biệt nói tam, người tiểu căn nghe xong hoan hỷ, cho là dễ hành, tu thiện tiến đức, cầu thoát sinh tử, sau đó nghe nói không có tam thừa, vẫn chỉ một đạo, do tin lời Phật quyết không thay đổi, giống như người dân thôn vậy.

Lời Bình:

Câu chuyện này cho thấy chúng sinh thường bám vào sắc thanh, ngũ trần sinh tâm, mà không cứu xét chân lý. Như khi nghe nói nhà vua cho lệnh đổi 5 do tuần thành 3 do tuần, thì người dân vọng tưởng con đường ngắn hẳn lại, với vương thành được dời đến gần hơn, nhưng sự thật thì không có gì thay đổi. Như người đi học, mở đầu mẫu giáo, sau đó lên tiểu học, chỉ thấy chương trình có 5 năm nên không có cảm giác lâu dài sinh uể oải, rồi trung học 7 năm, chỉ có 7 năm thôi, cuối cùng đại học có thể kéo đến 10 năm tốt nghiệp, đến đây chấm dứt sự nghiệp đi học. Sự phân cấp này khiến đời đi học bớt thấy dài, khỏi sinh tâm thối chí, mỗi một tầng học vấn chỉ thấy không quá 10 năm, tạo cảm giác hăng hái hơn, nếu không phân cấp thì việc học kéo dài hơn 20 năm này sẽ khiến người e ngại không dám theo đuổi.

Từ lý do chúng sinh hay bám vào sắc thanh phân biệt, nên đức Phật tùy căn tính này, lập phương tiện pháp nhiếp hóa chúng sinh, bằng cách dậy người xuất gia oai nghi ba nghiệp, ý quán các pháp như ngũ đình tâm quán, khẩu thì nói lời ái ngữ, và thuyết pháp khuyến tu thiện tập đức, thân thì đoan nghiêm nơi tứ oai nghi, để làm mẫu mực cho chúng sinh thấy nghe mà sinh tâm kỉnh trọng. Song chúng sinh chỉ thấy hình tướng đoan nghiêm (sắc), và nghe những lời dậy cao thượng (thanh), sinh tâm tin kính, còn về phần tu quán nơi ý để huân tập trí huệ, giữ thân trang nghiêm, khiến khẩu năng thuyết pháp cao thượng, là nền tảng của sắc oai nghi và lời thuyết pháp, thì chúng sinh không sao thấy được vì vô hình tướng lẫn âm thanh. Song kỳ thật tướng của trí huệ chính là sắc oai nghi, thanh của trí huệ là lời lẽ cao thượng năng nhiếp hóa tha nhân.

Chúng sinh bản chất chỉ dựa vào kiến văn giác tri, nên thường lấy kiến sắc văn thanh làm nền tảng tư duy, thấy sắc đoan nghiêm thì biết là oai nghi, nghe thuyết thiện pháp biết là cao thượng, nên cảm phục sắc thanh này, tôn kính và học theo sắc thanh, mà không biết nếu nơi ý không quán chân pháp tất sắc thanh kia sẽ biến chứng và hư hoại. Biết ngọn không biết gốc nên chỉ học ngọn mà bỏ gốc, vì vậy thành vẹt học tiếng người hay chỉ là kẻ nhái, như câu chuyện Bắt chước vua thứ 26. Học theo sắc thanh, thì cho là đúng. Nếu muốn được sắc thanh đó, tất phải tu tập ý quán là gốc của sắc thanh này mới là chính yếu, song chúng sinh lại thấy người này muốn được sắc thanh tốt mà lại học quán nơi ý, không học theo sắc thanh, nên cho đó là sai lầm.

Hàng tín chúng hiểu sai nghĩa Phật, hàng xuất gia cũng có thể ngộ nhận, không hiểu đức Phật dùng oai nghi để độ căn tính kiến sắc sinh tâm, khiến hàng chúng sinh đó tôn kính, nhờ tôn kính sinh phụng mạng, và phụng mạng tất như Phật thuyết tu hành, nên đạt được trí huệ viên mãn, thành đạo bồ đề. Vì không hiểu thật nghĩa của Như lai lại do chỉ thích theo thanh sắc nên nghe Như lai nói làm sao thì áp dụng hệt vậy, vì thế biến phương tiện pháp là oai nghi thành cứu cánh, chỉ biết giữ oai nghi đó suốt đời mà không hiểu để làm gì, cùng lắm chỉ nhận ra oai nghi được tín chúng kính, và được cúng dường lợi dưỡng, vì vậy càng cần gìn giữ oai nghi. Nếu oai nghi không để nhiếp hóa chúng sinh giác ngộ, mà oai nghi chỉ vì lợi dưỡng cúng dường thì oai nghi đó là một hình thức trộm Phật hình nghi, mưu cầu lợi dưỡng, hay như chuyện thứ 3 trong kinh Bách dụ gọi là đản chỉnh oai nghi, dĩ chiêu lợi dưỡng (chỉ sửa oai nghi để được cúng dường).

Do dùng kiến sắc văn thanh làm nền tảng tư duy đưa đến nhiều ngộ nhận như vậy, nên Như lai căn dặn trong kinh Kim cương, không nên trụ nơi sáu trần sinh tâm. Sáu trần duyên sáu căn sinh tâm phân biệt, đó chính là tâm phan duyên, duyên thuộc y tha khởi, phan duyên thành biến kế sở chấp, nên phan duyên còn gọi là vọng tâm.

Người dân gánh nước trong mát về thành dâng vua, ví như người tu gánh thiện pháp độ sinh làm tư lương đến cung trạch của Như lai, độ sinh là gánh nặng lại đi đường xa, tức đi khắp ngũ đạo độ ngũ đạo chúng sinh, công việc gánh nặng đi đường xa (nhậm trọng nhi viễn hành) này đích thực là Phật sự, vì cầu thành Phật đạo phải gánh vác việc đó. Gánh nặng lâu ngày sinh tâm thối thất, vì vậy từ nơi nhất thật đạo, tức Phật đạo, phải độ nhất thiết chúng sinh, gánh hết chúng sinh trong 5 đạo mới đến được cung trạch của Như lai, Như lai phương tiện nói có ba thừa, khiến người tiểu căn thấy con đường tu thoát sinh tử ngắn và nhẹ nhàng hơn nhiều không còn phải gánh chúng sinh vượt 5 đạo đến cung trạch Như lai nữa, tựa như người dân thấy chỉ còn 3 do tuần nên sinh tâm hoan hỷ.

Nhị thừa tu chứng Hữu dư niết bàn liễu sinh thoát tử rồi, nghe Bồ tát nói chỉ có nhất thừa, nhất định không tin, thứ nhất vì chấp chặt nơi lời dậy phương tiện của Như lai, thứ hai do đã chứng thực được lời dậy này bằng chứng thánh quả chấm dứt sinh tử, nên không chịu chuyển đổi tu hành thành Phật.

Tóm lại tất cả mọi pháp môn Phật thuyết đều chỉ là hóa thành, phương tiện để chúng sinh có thể đi đến sự giác ngộ viên mãn. Dù là dị hành hay nan hành cũng phải qua đồng một con đường, thượng cầu hạ hóa, song chỉ vì do căn tính khác nhau nên thấy đủ mọi pháp sai biệt.

Thấy Người Trong Gương

Có người bần cùng nọ, mang nợ chồng chất, không sao trả nổi, nên bỏ đi trốn, đến một chỗ đồng không, nhác thấy có một cái rương, mở ra bên trong chất đầy vàng bạc châu báu, bên trên có một chiếc gương, người này vui mừng thò tay định lấy của báu, bỗng thấy trong gương xuất hiện một người đầu bù tóc rối, mặt mày lem luốc, khiến gã hoảng sợ, lật đật chắp tay nói "Tôi tưởng rương trống, nào dè có bạn bên trong, xin đừng giận". Nói xong bỏ chạy mất.

Phàm nhân cũng vậy, bị vô lượng phiền não bức bách, chịu sự quấy rầy của sinh tử, ma vương, con nợ, muốn vào Phật pháp tránh né sinh tử, tu hành thiện pháp tạo mọi công đức như chiếc rương trân bảo, song bị kính thân kiến làm vọng loạn, vọng thấy có ngã, liền đóng rương lại, cho đó là thật, do vậy đọa lạc, mất hết mọi công đức, thiền định đạo phẩm, các vô lậu thiện, cùng đạo quả tam thừa, như người ngu vất bỏ rương báu, vì ôm giữ ngã kiến.

Lời Bình:

Người nghèo dụ phàm nhân, nợ nần dụ nghiệp báo không bao giờ trả hết, rương bảo dụ Phật pháp, đồng không dụ tâm cảnh không, trân bảo dụ đạo quả, ảnh trong gương dụ ngã tướng, thấy ảnh sợ hãi dụ cho chấp huyễn khởi hoặc, tự gây chướng ngại. Bỏ chạy mất dụ cho xa lìa Phật pháp.

Câu chuyện này nêu lên hình ảnh của người do bị nghiệp báo bức bách, chịu vô lượng khổ bức thân, không bao giờ trả hết nổi nghiệp, và nghiệp quả cứ chồng chất thêm lên, để trốn khỏi những nghiệp nợ này, chỉ còn cách xa lìa các nghiệp nhân này, đến chỗ vô vi tịch tĩnh, vắng bóng hữu vi động loạn, gạp được pháp bảo vô giá có thể chấm dứt mọi thứ bần cùng và nghiệp nợ của hữu vi, nhưng vì còn chút mê chấp thấy có tứ tướng, nên chung cục vẫn chưa thực sự làm chủ kho báu, do đó vẫn chưa thoát được cảnh nghèo.

Ngã bao gồm thân tâm, thân thì chỉ là tứ đại giả hợp, tâm thì chỉ là lục trần duyên ảnh (kinh Viên giác), nên ngã chỉ là huyễn hóa, do cho huyễn này là thật, nên từ niệm hữu ngã, lưu xuất mọi vọng niệm thuận nghịch, thủ xả, khổ lạc. Nơi ngã đã vọng niệm, lại thêm tha nhân cũng vọng niệm, đem vọng niệm của ngã và tha tổng hợp tạo thành cảnh giới đầy thuận nghịch rối ren, bởi thuận của người này lại là nghịch của người kia, người kia muốn hết nghịch tất người này sẽ mất thuận, vì vậy để giữ thuận về mình cần phải duy trì cái nghịch của người kia, và ngược lại muốn giải thoát cái nghịch của mình tất cần phải phá đi cái thuận của kẻ kia, chính vậy mà cảnh giới thuận nghịch của ngã phát sinh vô gián đấu tranh. Chúng sinh (do ngã làm chủ) này muốn giải quyết giữa nhau, nhưng không biết căn bản của xung đột chính là tư tưởng đòi thuận và sợ nghịch của ngã. Ngày nào cội rễ này còn ngày ấy thế giới này vẫn mang tên Ta bà, nhưng chủng hạt của tư tưởng này chính là huyễn ngã.

Mọi ý tưởng do huyễn ngã phát sinh dĩ nhiên đều là huyễn tưởng, không đúng thật, huyễn ngã tạo ra thế giới thuận nghịch, điều này chứng minh mọi ý niệm từ ngã đều mang tính thuận nghịch, nói cách khác là đối đãi bỉ thử, có nhị pháp để thủ xả tắng ái. Huyễn ngã là con đẻ của "nhất niệm vô minh vong thất chân như tự tính", vì vậy dùng huyễn ngã tư duy tất chỉ thấy theo vô minh huyễn hóa, thấy thế giới này là nhị biên, nên không sao thấy được chân như thật tính, do đó bản chất huyễn ngã này không sao thấy được cảnh giới bất nhị. Điều này được kinh Viên Giác miêu tả "Chưa lìa luân hồi mà bàn Viên giác thì Viên giác đó cũng trở thành luân hồi" (Vị miễn luân hồi nhi luận Viên giác, bỉ Viên giác tính tức đồng lưu chuyển). Nói theo nghĩa của "dược và bệnh" thì "ngã" là bệnh, thứ bệnh thấy mọi dược đều là bệnh.

Khi khởi niệm "ta phải tu chứng thánh quả", tất đã có chướng ngại của ngã, có ngã tất có nhị biên, thủ và xả, ngã tức năng chứng, thánh quả tức sở chứng. Ngã bị giới hạn bởi thân tâm thuộc ta, chứng thánh quả tất giới hạn trong phạm vi thánh, ngoài ngã có tha nhân, ngoài thánh có phàm, nên năng và sở chứng đều có giới hạn. Đã có giới hạn tất không phải "thánh quả cứu cánh" của Phật giáo đại thừa. Chứng quả thánh đồng nghĩa chứng được các thánh pháp, có nghĩa đối với thánh pháp, hiểu rõ mọi lý và hành được mọi pháp đó. Chân thánh tức năng thánh hóa mọi thứ, nên không gì không là thánh, đó là nghĩa bất nhị, nếu không như vậy tất chỉ là "phàm thánh". Ngã có tính nhị biên nên không thể thành "chân thánh", như vậy chân thánh tất không có ngã (vô ngã). Đã không có năng tu "ta hay người" lại cũng chẳng có sở chứng "thánh hay phàm". Không có năng tu hay "vô năng" tức "vô ngã", vô ngã ở đây không phải là đoạn diệt, mà là "vô sở bất tại", tức ngã "biến nhất thiết xứ". Không có sở chứng "thánh hay phàm" hay "vô sở" tức "vô pháp", vô pháp tức "vô xứ bất thị pháp". Thế nên đức Thế tôn do không có ngã nào để tu cũng chẳng có chút pháp nào để đắc nên được đức Phật Nhiên Đăng thọ kí thành chính đẳng chính giác (kinh Kim Cương). Pháp tu ngã pháp nhị vô này như củi sinh lửa củi tiêu lửa tắt (kinh Viên giác).

Ngã biến nhất thiết xứ, pháp biến nhất thiết xứ, nên ngã pháp bất nhị, ngã pháp "bất dị" mà "tức thị". Do vậy pháp tức Phật, Phật tức pháp, "vô xứ bất thị pháp, vô xứ bất thị Phật" nên Đạo Nhất thiền sư mới nói "Thử chỉ chỗ nào không phải là Phật, đồng với "đâu cũng là thuốc" (vô xứ bất thị dược). Đã không gì không là pháp (thật pháp), tất nhân ngã bình đẳng, lâi không gì không là ngã (Phật) tất vạn pháp nhất như không sai khác.

Khi mở nắp rương pháp bảo sẽ thấy rằng nơi đây vô ngã, rương bảo thuộc về vô ngã, hễ vô ngã tất pháp bảo hiển bầy. Nhận chân vô ngã tất năng sở không hai, pháp bảo với ta không hai, ngã pháp bất khả phân gọi là pháp thân. Do vậy làm chủ các pháp gọi là pháp vương. Ngược lại khi thấy có ngã trong rương tất không nhận chân được pháp bảo, không nhận chân đồng với hành động đóng rương bỏ chạy, tức không đắc được pháp bảo, chẳng khác gì cùng tử thấy gương bỏ chạy bỏ lại rương báu.

Khoét Mắt Tiên Nhân

Xưa có người vào núi tu đạo, chứng được ngũ thông, có được thiên nhãn nhìn mọi thứ không bị chướng ngại, thấy mọi bảo tàng dưới lòng đất. Vua nghe thấy rất vui mừng, bàn với các quan đại thần, làm sao cho ông ta ở luôn nơi đây, đừng đi nơi khác để giúp ta tìm được bảo tàng. Bấy giờ có một vị quan vô trí, liền tìm đến tiên nhân, khoét đi cặp mắt, đem về dâng vua và thưa rằng "thần đem đôi mắt đó về đây, bệ hạ sẽ không lo nó đi đâu nữa". Vua nói "sở dĩ ta muốn tiên nhân ở đây để tìm bảo tàng, nay nhà ngươi móc lấy đôi mắt đó thì còn làm gì được nữa".

Thế nhân cũng vậy, thấy người tu đầu đà, nơi đồng không mông quạnh, trên gò đất dưới cây, khổ tu thiền định và bất tịnh quán, sinh tâm kính trọng cúng dường mọi thứ ngũ dục, làm hủy hoại thiện pháp, mất con mắt pháp, đạo quả bất thành, đã mất lợi lạc, còn chẳng đạt được gì, như gã ngu thần hủy mắt tiên nhân.

Lời Bình:

Trước hết về việc "khoét mắt" cho chúng ta thấy hai vấn đề.

Thứ nhất, không thể lấy cái của người làm thành của mình, cái của mình phải thực sự do mình tạo ra, từ nhân đến quả, nếu lấy quả của người làm quả của mình, quả này vô nhân, nên không thực của mình mà là ăn cắp, những thứ không từ mình tạo ra, tức không có căn bản sẽ dễ khô héo và mau bị diệt vong.

Thứ hai, tách rời một duyên ra khỏi một "hợp duyên", tất duyên này sẽ không còn đặc tính của hợp duyên, như người ngu ăn muối, tách riêng vị muối ra khỏi vị canh vậy. Ngu thần cũng thế tách rời thiên nhãn ra khỏi thân, nên thiên nhãn không còn công dụng thiên nhãn nữa. Nhà vua cần tiên nhân, ngu thần cần cặp mắt thiên, tiên nhân có thiên nhãn thấy bảo tàng, có miệng để nói, có tay để chỉ, có chân để dẫn vua đến, có óc suy nghĩ để biết vua muốn gì, nhờ mọi trợ duyên mà năng lực của thiên nhãn mới có hiệu quả. Thiên nhãn chỉ thấy, mà không nói được, cũng chẳng chỉ hay đến được, và dĩ nhiên cũng chẳng hiểu ý tha nhân, đoạn mọi trợ duyên trên, thiên nhãn trở thành tê liệt vô dụng.

Sau đến "Lòng hâm mộ" trong câu chuyện cho chúng ta nhận chân được vấn đề sau:

1. Hâm mộ vì tham quả, như nhà vua thấy tiên nhân có thiên nhãn thông, thấy được mọi bảo tàng nên ngưỡng mộ khả năng thấy bảo tàng hơn là tiên nhân, nên khi tiên nhân mất mắt thì vua chẳng còn gì để hâm mộ. Sự hâm mộ này năng sinh tư tưởng lợi dụng quả của tha nhân. Muốn được sử dụng quả tu của tiên nhân mà không muốn gieo nhân tu tập như tiên nhân. Đó là hình thức muốn sở hữu cái của người làm của mình, thuộc về trộm cắp.

Như tín chúng ngưỡng mộ cõi tịnh của chư Phật là thành quả của sự giác ngộ, nhưng chỉ muốn được hưởng thành quả này từ Phật mà không hề muốn gieo nhân để được như Phật đã làm, nên vẫn gieo nhân bận buộc trong đời sống, mà muốn được quả thanh tịnh an lạc của chư Phật giải thoát dùm những bận buộc do chính ta tạo ra, bằng hình thức qụy lụy cầu xin Như lai và bồ tát Quan âm dùng quả giải phược (cởi trói) của quý ngài giải phược cho ta. Tín chúng ngưỡng mộ Quan âm bồ tát vì thích quả năng cứu khổ, vì quả cứu khổ này giúp ta một mặt gieo nhân theo tham dục để được như ý, mặt khác nếu phải chịu hậu quả thì đã có người hứa cứu giúp ta vượt qua quả khổ do ta tự tạo, nên thật sự muốn lợi dụng hơn là cung kính theo học. Chẳng khác gì vua muốn được dùng thiên nhãn của tiên nhân, thích quả thiên nhãn vì nó giúp vua thỏa mãn lòng tham kho báu, mà không thích nhân địa tu hành của tiên nhân.

2. Hâm mộ vì kính phục quả, như có người thấy đức Phật tu hành giải thoát, bất động trước mọi phiền não, khổ lạc, nên sinh tâm kính ngưỡng quả đức này, vì vậy chiếu theo nhân địa thanh tịnh của chư Phật tu tập để được quả đức như chư Phật, sự hâm mộ này năng sinh tâm cầu học, tức muốn học nhân mà không phải chỉ mong lợi dụng quả của tha nhân.

Nếu chúng ta thật sự kính ngưỡng quả đức của chư Phật, tất sinh tâm tàm quý, và dốc lòng sám hối, khi thấy quả đức của chư Phật thanh tịnh an lạc, khác với bất tịnh và đầy phiền não của chúng ta, vì vậy phải học và hành theo phương cách thành tựu quả đức trên. Kính ngưỡng năng sinh phụng hành, đó là chân kính ngưỡng. Người kính ngưỡng Như lai như vậy tất có khả năng thành tựu bi trí, chứng thánh quả, do đó mới biết tôn kính tam bảo năng sinh công đức.

Muốn giữ chân tiên nhân ở lại trong nước để có lợi, như thỉnh Phật cửu trụ để được lợi ích tu học. Vua muốn giữ tiên nhân, ngu thần chỉ muốn giữ cặp mắt thiên nhãn. Tín chúng cũng có hai hạng, một muốn Phật trụ thế, một chỉ muốn giữ tinh thần cứu khổ. Muốn thỉnh Phật trụ thế tức mọi công đức của Phật đều tồn tại bằng cách tự nơi bản thân phải phát tâm tu tập pháp cứu khổ và truyền bá pháp này đến nhiều nơi và nhiều đời. Còn như phàm nhân chỉ muốn cầu và hưởng tinh thần cứu khổ, mà không muốn hành pháp này để phát triển đến khắp nơi và duy trì đến tận vị lai kiếp. Nói chung hàng chính tín thờ Phật để tiếp nối tinh thần cứu khổ, hàng mê tín thờ Phật để cầu cạnh tinh thần cứu khổ của ngài.

Về lời bàn của câu chuyện, hàng tại gia khi thấy thành quả đang tu hành của một hành giả, sinh tâm hâm mộ, nên dùng mọi thứ ngũ dục cung phụng để tỏ lòng tôn kính, vì chúng ta quen coi ngũ dục là bảo, là cứu cánh hạnh phúc là niềm tự hào, nên chỉ dâng ngũ dục cho những người ta thương yêu, và cũng cho cả những người ta kính nể, cho dù những người đó đang tu nhân viễn ly ngũ dục để có thành quả vô dục, hầu bất động trước mọi đắc thất. Hành động mâu thuẫn của ta khi do tín phục người không màng ngũ dục, nên mang ngũ dục đến cúng dường cung phụng, khác nào khoét cặp mắt vô dục của họ, hành động thiếu tư duy này, khiến người tu thất lợi, và ta cũng liên đới chịu hậu quả.

Đa số tín chúng chỉ biết dùng ngũ dục để biểu lộ tình cảm của mình. Thực chất thờ Phật để học và duy trì pháp cứu khổ không cho mất đi trong đời, hay ít ra cũng để hộ trì tam bảo, khiến tam bảo được cửu trụ. Nhưng một khi không hiểu mục đích của tam bảo thì không sao hộ trì nổi, như tín chúng chỉ biết hộ trì tam bảo bằng tiền tài cúng chùa khi cần phải nhờ đến chùa như cầu siêu hay an, coi như một hình thức trả thù lao. Mục đích tu hành của chư Phật và chư tăng không phải để cầu cúng nhận thù lao sinh sống, mà để thành tựu pháp cứu khổ và duy trì pháp này ở thế gian đầy khổ não, nên thực sự muốn hộ trì tất hãy đóng góp thân tâm, tài lực vào công việc tu học và thực hành, cũng như phát triển và duy trì giáo pháp này. Như vậy mọi nỗ lực hành động đều là Phật sự, và nhờ vậy được quả cứ khổ trong tương lai, người cứu được khổ tất nhiên không hề biết khổ nữa.

Giết Hết Đàn Bò

Một người chăn đàn bò 250 con, mỗi ngày đưa ra bãi cỏ, nuôi dưỡng đàn bò rất chu đáo, một hôm bị cọp bắt mất một con. Người này suy nghĩ, mất hết một con, đàn bò không còn toàn vẹn nữa, chăn làm gì nữa, nên lùa bò đến bờ vực, giết sạch đàn bò.

Phàm phu ngu nhân cũng giống vậy, giữ gìn cấm giới của Như lai, lỡ phạm một giới, không sinh tàm quý, phát tâm sám hối, lại nghĩ rằng, ta đã phạm một giới, giới đã không còn đầy đủ, giữ làm gì nữa. Nên phá toàn bộ giới như ngu nhân giết sạch đàn bò.

Lời Bình:

Tâm chúng sinh có hai xu hướng, phát sinh thiện pháp, và phát sinh ác pháp. Phát sinh thiện pháp gọi là lương tâm, lương tâm là nền tảng của thiện hay giới pháp. Có lương tâm tất có thiện pháp, còn lương tâm tất còn thiện pháp. Phát sinh ác pháp gọi là vô lương tâm, tâm này là nền tảng của mọi ác pháp, nên sám hối kệ nói "tội tùng tâm khởi", hay "tâm nhược diệt thời tội diệc vong" có nghĩa tội phát sinh từ tâm bất lương, nếu tâm này bị diệt ắt tội cũng tiêu trừ. Tâm tức tội, tội tức tâm. Phạm hay trì giới đều do nơi tâm chủ động, nếu lưong tâm làm chủ ắt trì giới không mất, nếu tâm bất lương làm chủ ắt phạm giới, nếu phạm mà lương tâm vực dậy tất sinh tàm quý và sám hối, nếu lương tâm chết hẳn tất vô tàm vô quý, và tiếp tục thao túng giới pháp thành công cụ của tham dục. Như câu chuyện thứ 14 giết người hướng đạo. Lương tâm là người hướng dẫn cho thiện pháp, nếu bị giết để tế thần ngũ dục thì chắc chắn ba nghiệp sẽ rơi vào sáu nẻo không tìm ra lối thoát. Vì vậy phạm giới có thể phân làm hai hạng.

1. Hạng thứ nhất cố ý phạm giới vì không cưỡng được tham dục, hạng này do "minh tri cố phạm" nên thường che dấu, không dám sám hội, vì vậy sẽ không ngại phạm thêm giới, như câu chuyện để xác trong nhà thứ 6, càng phạm càng dối trá để che đậy nên lương tâm bị diệt, dấn sâu vào ác nghiệp, phá toàn bộ giới thể. Hạng này không sao hồi đầu, coi như không thể phục giới, vì lương tâm đã chết.

2. Hạng thứ hai vô ý phạm giới, hoặc nhất thời vì vô minh phạm giới, lương tâm cắn rứt, phát sinh thành hai thái độ, một là phát lồ sám hối, cải quá tự tân, hai là buông xuôi vì mặc cảm phạm lỗi, tự thất vọng với chính mình, nên tự dầy vò bằng cách buông bỏ, hạng người này hay lý tưởng, mà nay lý tưởng bị tổn hại, nên thất vọng bỏ hết. Tuy nhiên hạng này vẫn có lương tâm.

Lương tâm là gốc rễ của thiện và giới pháp, nên có phạm giới mà lương tâm còn thì vẫn có khả năng phục hồi giới, như cây hoa bị sâu ăn hư hoại, nhưng rễ còn tất có thể cứu vãn. Câu chuyện này khuyên những người phạm giới nhưng còn lương tâm, nếu cố ý diệt trừ lương tâm để theo nhiễm pháp tất không còn cơ hội sám hối phục hồi giới thể được nữa, như cây đứt rễ, như người mất đầu.

Người tu nếu thiếu tư duy bằng lương tâm ắt phạm giới mà chẳng hay, dụ như, do trì giới tu thiện, không tham dục, nên được tín chúng ngưỡng mộ đem đủ mọi ngũ dục dâng cúng, bấy giờ người đó suy nghĩ, do công đức tu hành ta mới được phúc báo ngũ dục này, vì vậy hoan hỷ thụ hưởng ngũ dục (vì thế mà tiên nhân mới bị khoét mắt), khác nào con sói suy nghĩ do phát tâm không sát hại sinh linh nên được quả báo bằng miếng mồi ngon là dê con, quên đi nhân tu hành trừ dục, để rồi hưởng quả dục, nhân quả mâu thuẫn, do tinh thần tiếp thu ngũ dục ngược với giới pháp thành phạm giới, nhưng vô trí không biết đã phạm, và từ phạm một giới lan ra nhiều giới, cho đến hủy diệt toàn thể.

Do đây mới biết lương tâm là nền tảng của giới. Phải hiểu người không lương tâm vẫn có giới, họ ưa thích lãnh thọ tà giới, ác giới, thậm chí cho dù có lãnh thọ giới của Phật đi nữa, vẫn dùng giới thanh tịnh này làm công cụ tăng trưởng ngũ dục để hưởng thụ, rồi lại dùng hình thức giới bề ngoài làm vỏ bọc cho cái vô lương tham dục bên trong, do các nhân duyên này mà sư tử trùng thành hình. Những điều này chứng minh lương tâm còn quan trọng hơn giới trong sự nghiệp trì hay học giới. Có giới mà không lương tâm tất sẽ tự hại và hại người, không giới mà có lương tâm vẫn là những người tốt và tư cách.

Thật chất của giới là để giúp cho con người có lương tâm nếu chưa có, và nếu đã có thì phát triển đến tột cùng, tức một lương tâm không thối chuyển dù phải mất thân mạng, điều này đồng nghĩa với thiện pháp chân chính, tức hành và giữ thiện pháp cho dù mất mạng chứ nhất quyết không mất thiện pháp, đó mới là giới hạnh. Đức Thế Tôn trong bao đời quá khứ tu Bồ tát đạo vì hành thiện pháp hy sinh biết bao thân mạng, đó chẳng là sức trì giới bất thối đấy ư? Phàm nhân y cú nên thấy giới và thiện là hai, họ không hiểu rằng khi đứng trên lập trường thọ giới và giữ giới cố ý để không hành ác, không lợi dụng giới, cũng như để khuyến khích tích cực xây dựng thiện pháp, nên nói rằng "Giới còn là Phật pháp còn" hay "không thọ giới tất đạo quả nan thành", điều này rất chính xác không sai mảy may, thế nhưng do nơi y cú nên ngỡ là chỉ cần thọ giới là xong, và giới là hơn tất cả, nên giữa giữ giới và giữ thiện ta có thể bỏ thiện giữ giới, bởi thiện không bằng giới. Song trong kinh Đại Phương Tiện Phật Báo Ân, tiền thân đức Phật đã chọn giữ thiện pháp mà phạm giới sát để cứu 500 thương nhân, thái tử Kì Đà đã chịu phạm bát giới để cứu hai vọng tộc sắp giết chém nhau….

Vì sao đức Phật hay các vị hành Bồ tát đạo chọn thiện hơn chọn giới? Do thiện hơn giới? Không phải vậy, mà thiện chính là giới, giới chính là thiện. Giới và thiện không hai, bất dị mà tức thị. Cũng bởi phàm phu cho giới và thiện là nhị pháp nên tách thiện ra khỏi giới, giới phi thiện tất là tà giới, vì vậy thành lợi dụng giới. Tách giới ra khỏi thiện nên hành thiện có âm mưu tính toán. Do đây mới biết Như Lai bỏ giới hành thiện mà vẫn chưa hề lìa giới, phàm phu khư khư ôm giới mà chưa từng giữ giới.

Luận về 2 chữ "thọ giới". Về mặt sự là hành các nghi quy đối trước tam bảo thọ lãnh các giới điều, nguyện trì giữ thà chết không để mất. Về mặt lý là mở bầy lương tâm, đối trước tâm này nguyện hành trì nhất thiết thiện pháp cho dù tang thân thất mạng hay vào địa ngục đi nữa (với sự và lý chính là xây dựng 2 thiện pháp tàm và quý). Sự lý viên dung, nên Như Lai nhiều kiếp tu hành trong quá khứ vì chúng sinh đã chịu hy sinh mọi sự từ quốc thành thê tử cho đến thân mạng đó chính là hành giới pháp, nếu không giữ và hoàn thành viên mãn thiện giới này thì Phật quả không thành. Trong các kiếp quá khứ ít nói đến sự trì giới điều của Như lai. Phàm nhân không thấy như vậy, nên tách biệt thiện và giới, khiến giới sai thiện hỏng.

Lương tâm có nhiều trình độ, nhưng thù thắng vô thượng chính là Bồ đề tâm. Các bậc lương tâm khác chỉ có khả năng duy trì phát triển giới pháp, riêng Bồ đề tâm đích thực là chính giới, là giới thể, là nhất thiết giới, là nhất thiện thiện pháp. Xét khắp trong các kinh bổn sinh bổn sự chúng ta thấy Thích Tôn trong vô lượng kiếp tu hành từ khi "khai thị" tức bắt đầu phát Bồ đề tâm cho đến "ngộ nhập" thành Vô thượng chính đẳng chính giác, đều trì giữ giới này (Bồ đề tâm), bao nhiêu tiền thân như vậy chả lẽ chưa đủ minh chứng sao? Há lại chỉ "thọ giới điều" mà đủ thành Phật sao? đừng quên chỉ cần những người "thọ giới điều" "vong thất thiện pháp" lập tức thành "sư tử trùng", nói gì đến "vong thất Bồ đề tâm".

Người học hay trì giới mà không nhận chân tất sẽ là oan gia cho giới pháp, làm mọi người phản cảm, khiến Phật pháp suy đồi, khi đó chính là lùa bò đến bờ vực thẳm. Người chấp giới cho rằng chỉ có giới mới thành Phật nên khi hỏng một giới tất thấy mộng thành Phật tiêu tan, thành thử thất vọng sầu khổ buông bỏ hết giới. Nếu họ hiểu giới với thiện là một, "thiện giới bất nhị" mới đưa đến quả Phật, tất hãy còn hy vọng đó là duy trì và giữ vững các giới còn lại, đây là thiện pháp tinh tiến, pháp thứ hai trong tứ chính cần, "ác đã sinh thì phải dừng ngay lại" dừng ác là thiện pháp, nhờ vậy các giới khác vẫn còn nên là trì giới. Với tâm thiện (thanh tịnh) trì giới tất phục hồi các giới đã mất bằng sự phát lồ sám hối thanh tịnh.

Muốn Nước Ngừng Chẩy

Một lữ hành đang cơn khát, bỗng thấy bên đường có giòng nước trong mát chẩy xuống thùng gỗ đựng đầy nước, gã đến uống nước, uống xong, nói với thùng gỗ "ta uống xong rồi, nước khỏi phải chẩy nữa", nói xong vẫn thấy nước chẩy đầy thùng, gã nổi giận nói "ta uống xong rồi, tại sao nước không chịu ngừng chẩy". Có người thấy vậy mới bảo "anh thực ngu si, sao anh không đi nơi khác, mà cứ ở đây đòi nước đừng chẩy".

Thế nhân cũng vậy, vì cơn khát ái sinh tử, uống nước ngũ dục, bị ngũ dục làm cho mệt mỏi, như người ngu uống nước đòi "sắc thanh hương vị xúc" đừng đến cho ta thấy nữa, nhưng năm trần vẫn tiếp tục hiện hành, bấy giờ nổi giận nói "đã nói chúng bay mau diệt trừ, sao cứ đến cho ta thấy hoài vậy". Bấy giờ có người trí chỉ dậy, "nếu muốn chúng đi, phải nhiếp lục tình, đóng tâm ý, vọng tưởng bất sinh liền đưọc giải thoát", hà tất do không muốn thấy chúng, mà cưỡng ép chúng không được sinh, giống như người ngu muốn nước ngưng chẩy vậy.

Lời Bình:

Thế nhân cũng giống như kẻ lữ hành này, đi lang thang vô định trong tam giới lục đạo, thấy sự vật bên đường ngừng lại hưởng thụ, rồi nhận vơ là của ta và nó hiện hữu để cho ta, nó thuộc sở hữu của ta và của riêng ta hưởng thụ. Kẻ nào cũng thấy như vậy, nên phát sinh tâm đấu tranh kịch liệt, không chút khoan nhượng để đòi quyền làm chủ, mà đâu biết rằng nó chẳng thuộc về ai cả, dù là kẻ thắng hay người thua. Xét cho cùng thì thắng hay bại đều thua, như lời đức Phật dậy "Thắng lợi sinh thù oán, thất bại chịu khổ đau" mà mọi vật vẫn lạnh lùng duy trì bản chất vô chủ của chúng, chúng thật sự chẳng là của ai, và chẳng trung thành với, mặc cho thiên hạ khởi tâm chiếm doạt, chúng vẫn đến đi theo nhân duyên, mà không có sự tính toán nào trói chân chúng được. Lại có đến muôn vàn thứ như giòng nước này trên con đường vô tận của tam giới, lục đạo, nên nhân sinh có đến ngàn vạn thứ đấu tranh giành đoạt, phát sinh đủ thứ thành bại, thịnh suy, đắc thất, khổ lạc, làm sao an được, làm sao chẳng có vô lượng phiền não…

Thế mới biết vì đâu mà Như lai khẳng định "Tam giới không an, y như nhà lửa", bởi vô lượng chúng sinh là vô lượng kẻ lữ hành trong ba cõi, nơi có đầy dẫy sự sự vật vật, mặc sức cho đám lữ hành tranh giành đốt cháy nhau. thậm chí còn vọng tưởng cho là người này là của riêng ta, hay kẻ nọ hiện hữu để thuộc quyền sử dụng của ta.

Thế nhân nào biết hết thẩy muôn sự và mọi người đều chẳng thuộc về ai, và họ hiện hữu cũng chẳng vì ai, mà chỉ vì hành nghiệp chiêu cảm nên hiện hữu. tất cả đều đến và đi, tắng và ái đều tùy thuận nhân duyên mà phát sinh. Cả cuộc đời lữ hành chỉ mải mê với những "giòng nước mát" ấy mà khổ não, vì mong được và sợ mất, vì muốn bỏ này lấy kia nơi các sự vật vốn "vô chủ".

Bậc trí rõ biết ba cõi chỉ là quán trọ, mọi vật đều "thuận kì tự nhiên", chẳng của ta mà cũng chẳng của ai, nên không khởi tâm sở hữu, nhờ vậy mà không sinh đấu tranh, không đấu tranh ắt xa lìa thắng bại, nên không đắc thất, không đắc thất tất không thủ xả, không khổ lạc. Không khổ lạc tất tâm thanh tịnh khinh an. Như lời đức Phật dậy:

Bỏ sau mọi thắng bại

Sống an bình tịnh lạc (Kinh Pháp cú).

Do tâm khinh an vô thủ xả nên tâm "thuận kì tự nhiên" đối với các sự vật "thuận kì tự nhiên", một cách "thuận kì tự nhiên", tâm này theo thuật ngữ của Thiền tông gọi là "bình thường tâm", đó là đạo vậy. Bình thường chính là ý chỉ của "thuận kì tự nhiên". Đối với nhất thiết sự vật và chúng sinh, không khởi tâm thủ xả nên không tắng ái, gọi đó là bình thường tâm, Thiền tông tam tổ Tăng Xán đại sư nói tâm thủ xả tắng ái là tử huyệt, là chướng ngại cho sự thể nhập vào đại đạo, ngài dậy "Chí đạo vô nan, duy hiềm giản trạch, đản mạc tắng ái, động nhiên minh bạch" (đạo cả không khó, chỉ bởi do thủ xả, nếu không tắng ái thì mọi sự đều rõ). Như vậy "chí đạo" của Tam tổ ấy chính là "bình thường tâm", vì "thuận kì tự nhiên" không còn giản trạch thủ xả nữa.

Thế nhân giống kẻ lữ hành nọ nhận vơ "giòng nước" hiện hữu vì mình, thuộc về mình, nên tâm bất bình thường hay gọi là "bất bình thường tâm" tức điên đảo mộng tưởng, vì vậy phát sinh như ý rồi không như ý trên cùng một sự vật. Sự vật đó trước sau không thay đổi vẫn tuôn chẩy, nhưng tâm bất bình thường đó bị giòng nước không thay đổi đó làm đổi thay.

Suy cho cùng giòng nước lưu động đó hằng bất động không có như ý hay không như ý, mà do tự tâm quên mất tính "vô sở hữu" và "thuận kì tự nhiên" của vạn pháp nên khởi tâm thủ xả, và lập tức có như ý khi hưởng và không như ý khi hết hưởng. Chính vậy mà Thiền tông lục tổ mới nói "tâm động" là nguyên nhân nhìn sai bản chất của sự vật, và là khởi đầu của mọi tranh chấp, dẫn đến các hệ quả đắc thất, khổ lạc, phiền não tạo tác đủ mọi thiện ác….nói chung là tác nghiệp.

Phàm nhân tìm lạc lánh khổ, trên sự thủ xả sự vật, họ mong mỏi mọi sự vật mà họ nhận vơ đều diễn biến theo ý muốn của họ, thuận thì lạc mà nghịch thì khổ khác nào kẻ lữ hành kia. Nay được bậc trí chỉ điểm "anh thực ngu si, nếu thật sự muốn tìm lạc lánh khổ thì hãy nên bỏ cái tâm bất bình thường, không "thuận kì tự nhiên" này, thì sự vật được yên mà anh cũng yên. Anh yên sự vật cũng yên đó là cảnh giới thanh tịnh an lạc, bởi anh yên là tâm và căn vô cấu, sự vật yên là trần vô uế".

Nói cách khác thay vì tìm an bằng cách đòi hỏi sự vật phải như tâm ý "bất bình thường" của ta, thì hãy đem tâm lìa sự vật để trở về với trạng thái ban sơ (bản giác), tất tâm an và cảnh cũng an. Vì vậy người trí nói "anh thực ngu si! Sao không bỏ đi nơi khác" tức xa lìa tâm thủ xả, đòi hỏi sự vật phải thế này hay thế kia, mà "cứ ở đây đòi nước ngừng chẩy" tức chẳng chút hay biết bản chất chân thật của sự vật vốn "thuận kì tự nhiên" mà không hề thuận theo sự đòi hỏi điên đảo của tâm thế tục. Thế cho nên có sân si hay tham dục cách mấy cũng không làm chủ hay như ý thực sự với vạn vật. Chỉ có "tâm bình thường" "thuận kì tự nhiên" là chẳng có chuyện như ý hay bất như ý, nên an lạc thanh tịnh. Nhờ vậy tâm không tổn hoại và vạn vật không bị hủy diệt.

Theo lời bàn của câu chuyện thì chúng sinh đối với mọi sự vật do tham dục, tâm thường thay đổi lúc ái lúc tắng, khi thủ khi xả, mỗi lần tâm đổi thay, họ muốn sự vật biến hóa theo, không được tất sầu khổ, sân hận. Khi được người trí khuyên "nếu muốn chúng đi, phải nhiếp lục tình, đóng tâm ý, vọng tưởng bất sinh liền đưọc giải thoát", nhiếp lục tình đóng tâm ý chẳng qua chỉ là thành quả của "bình thường tâm" tâm thuận kì tự nhiên.

Dùng Thóc Tô Tường

Có người đến chơi nhà bạn, thấy vách tường rất phẳng trơn tru và sạch sẽ, mới hỏi "anh dùng thứ gì quét tường mà láng vậy". Người bạn đáp "dùng cám cho vào nước rồi trộn với đất sét, quét tường sẽ rất trơn láng". Người này nghe xong suy nghĩ, dùng cám mà còn được vậy, nếu ta dùng thóc sẽ còn khá hơn nhiều, về nhà, gã lấy thóc ngâm nước trộn với đất sét, rồi đem quét tường, mong được trơn phẳng sạch đẹp, nào dè kết quả chẳng những không láng sạch, mà lại vừa lồi lõm, vừa bị lủng nhiều nơi, đã vậy lại mất biết bao thóc, kết cục chẳng đạt được gì.

Phàm phu cũng vậy nghe thánh nhân thuyết pháp, tu hành thiện xả không tiếc thân mạng, sẽ được sinh thiên cho đến giải thoát, liền tự giết thân, vọng cầu sinh thiên và được giải thoát, rốt cục chỉ mất thân mạng chẳng được chút lợi, như người ngu kia.

Lời Bình:

Tư duy giúp con người lợi dụng được mọi sự vật, bất kể sang hèn, xấu tốt, bẩn sạch. Như cám và đất bùn, trộn vào nhau tráng tường sẽ khiến vách tường trơn tru, sạch sẽ và đẹp đẽ. Từ hạt lúa giúp ta đủ mọi việc, như trấu để ủ, cám để nuôi heo hay tô tường, gạo để nuôi người. Mỗi thứ có tác dụng riêng biệt, nếu vô trí dùng không đúng công năng tất muốn lợi thành hại, không thứ nào có tác dụng mọi mặt, có nghĩa tác dụng của sự vật luôn giới hạn. Khi sự vật biến đổi, tác dụng cũng biến theo, dụ như khi cám đơn độc có thể làm thức ăn, nhưng khi hỗn hợp với nhân tố khác, như đất sét tất thành hồ, hồ có tác dụng tô tường, cứ như vậy khi hòa hợp với nhân tố khác, tất sự thay đổi và tác dụng cũng thay đổi. Sự sự vật vật đều riêng có bản chất, tác dụng và hình tướng, gọi chung là thể, tướng và dụng, khi theo duyên hòa hợp với những thứ khác, thì chúng sẽ sinh ra một hợp tướng tạm gọi là cộng thể tướng dụng, do đó mỗi sự vật có biệt và cộng thể tướng dụng, cái cộng thể tướng dụng này lại thành một sự vật mới, sự vật duyên với nhau bất tận thành vô lượng sự vật. Tất cả sự vật này đều là nhất hợp tướng tức do nhiều thứ hợp lại thành, sự tác hợp đó là duyên khởi, nên theo tướng thì gọi các sự vật đó là nhất hợp tướng, gọi theo tính là duyên khởi pháp. Các hợp tướng và duyên khởi này có xấu tốt, thuận nghịch, các hợp tướng này do các biệt tướng tự duyên thành như núi đồi cây cỏ, hoặc do người tạo tác như nhà cửa, khí cụ... Do tư duy biết được công năng của nhất hợp tướng, mà mọi sự vật đều có thể thành công dụng, các pháp cũng vậy, nếu có chính tư duy tất pháp nào cũng có thể hành sử tự tại theo ý được. Ví bằng ngược lại tất viên giác cũng thành luân hồi sinh tử. Vì vậy Như lai không ngại dùng đủ phương tiện thiện xảo pháp làm pháp môn cho chúng sinh vào đạo, vì nếu không khế cơ ắt tác dụng sẽ phản ngược, dụ như đức Phật nếu khởi đầu bằng ngay nhất thật pháp ắt chúng sinh càng mơ hồ điên đảo, bấy giờ chẳng khác nào người lấy gạo thóc dùng làm vật liệu tô tường, không những tốn không gạo thóc lại làm hỏng tường, cũng vậy nếu không biết khế cơ mà hành pháp tất vừa mất pháp lại hỏng người hỏng vật.

Do vậy mới thấy chính tư duy hay chính kiến sử dụng muôn pháp một cách tự tại, còn như tà kiến, tà tư tất càng dụng công càng tổn thất, vì thế mà người tu học cũng chẳng khác nào người tô tường, tư duy thật đức năng (chính kiến) thì gieo đúng nhân thành đúng quả, ví bằng tà kiến tà tư gieo sai nhân ắt gặt quả tai hại. Người tà tư đó cho dù gần thiện tri thức được chỉ bầy, mà không y lời thực hành, lại tư duy theo kiến giải của họ mà thực hành, thì nhân duyên gần thiện tri thức cũng không thành, điều này gọi là « vô duyên đối diện bất tương phùng », nên học Phật nghe pháp bao năm vẫn không thành quả mà còn chịu tổn thất.

Người ngu nghe tu hành thiện pháp bất tích thân mạng, sẽ mau sinh thiên hay được giải thoát, nên thay vì đem thân mạng hành mọi thiện pháp, không sợ chết chỉ sợ không hành được thiện pháp, lại hiểu lầm rằng không tích thân mạng là tự giết mình để cầu quả báo sinh thiên hay được giải thoát, nào dè sát thân để cầu lợi cho bản thân, trái với tinh thần hành thiện pháp không tiếc thân mạng, tinh thần hành thiện chẳng quản thân mạng này có nghĩa hành thiện vì lợi ích cho nhất thiết chúng sinh mà không vì mình, hễ còn vì mình là còn tíếc thân mạng, nhờ vậy được quả báo sinh thiên cho đến giải thoát, quả báo này là từ nhân mà thành không cần phải cầu, chỉ cần hành viên mãn, như người ăn không cần cầu no, chỉ cần ăn đủ số lượng thì no tự đến.

Phàm phu không hiểu điều này nên thường cầu quả mà nhân không hành đúng hay đầy đủ, do vậy có thể nói phàm phu trọng quả khinh nhân, nên đa cầu mà vô sở đắc. Bồ tát trọng nhân khinh quả, nhờ vậy bồ tát vô cầu mà được. Hữu cầu mà vô sở đắc là bạch phí công phu, vì không gây nhân, thì quả không thể sinh bằng sự cầu nguyện. Vô cầu mà đắc, là thực đắc, đắc cái vô sở cầu, mới thực là vô sở đắc. Vì vậy muốn cầu giải thoát Như lai chỉ bầy cho con đường thật đạo đó là hành vô cầu, một trong tam môn để nhập cung trạch của Như lai.

Tu thiện pháp trong câu chuyện ví như sự tô tường, không tiếc thân mạng hành mọi thiện pháp, như dùng cám và đất sét làm vật liệu tô tường, sát thân cầu sinh thiên tức sử dụng lúa gạo vào việc tô tường. chỉ làm uổng phí lúa gạo, cũng vậy hành động sát thân này chỉ uổng phí tính mạng.

Trị Bệnh Trọc Đầu

Có một người không có tóc, mùa đông bị lạnh, mùa hè chịu nóng, lại thêm phải chịu muỗi vo ve bu đốt, thực là phiền não. Một hôm nghe nói có thầy thuốc, bất kể nghi nan tạp chứng nào cũng chữa khỏi, liền tìm đến thầy thuốc nói "tôi rất thống khổ với căn bệnh này, chỉ có thầy chữa được, nên dù thế nào đi nữa cũng xin trị liệu dùm cho". Nào dè thầy thuốc bỏ mũ xuống cho gã thấy cái đầu không sợi tóc của ông ta, và nói rằng, ta cũng rất khổ sở vì căn bệnh này, nên nếu trị được, ta đã trị cho ta rồi.

Thế nhân cũng vậy, bị sinh lão bệnh tử xâm hại gây khổ, muốn cầu được trường sinh, nghe nói có sa môn, bà la môn là lương y của thế gian, khéo trị các hoạn, liền tìm đến thưa, xin trừ các hoạn sinh tử vô thường, khiến được an lạc trường tồn bất biến. Bấy giờ các người kia đáp, tôi cũng bị cái hoạn vô thường, sinh lão bệnh tử, đủ cách cầu tìm chỗ trường tồn mà vẫn chưa được, nếu tôi có thể trừ diệt được cho ông, thì tôi đã sớm trừ diệt cho tôi, và rồi trừ cả cho ông nữa. Như người trọc đầu bôn ba phí công vô ích.

Lời Bình:

Bệnh trọc trong câu chuyện chỉ cho căn bệnh chung, mà ngay đến thầy thuốc cũng mắc phải. Căn bệnh này là bệnh vô minh, không biết ngã chấp là gốc của họa hoạn. Chúng sinh vì họa hoạn mà cần cầu phúc, nhờ phúc mà họa giảm thiểu, phúc hết họa lại phát, họa sinh lại cầu phúc cứ như vậy miên viễn. Chúng sinh mong muốn cầu một thứ phúc vĩnh hằng, trường tồn bất biến, đồng nghĩa với vĩnh diệt họa hoạn, song lại muốn vì ngã chấp mà diệt họa cầu phúc, nhưng lại chẳng hay biết ngã là gốc sinh hậu hoạn, như thế khác nào duy trì nuôi dưỡng gốc hoạn, mà muốn họa đừng sinh phúc thường trổ, tựa như câu chuyện thiền sư Nghĩa Tồn đốt lửa cầu cứu. Ngã chấp là ngã của chúng sinh, vô ngã là ngã của chư Phật, hễ có ngã tất có họa hoạn, như Lão tử nói, ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vị ngô hữu thân, cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn?. Tôi có thân chẳng qua do ý tưởng từ tâm chấp thân tôi, nên cái tôi đó chỉ là hậu quả của sự khởi tâm niệm có tôi, tâm niệm này chính là vọng, muốn không có thân để không có họa tất nhiên phải không tâm chấp ngã. Chúng sinh vô trí nhận thấy thân có đủ mọi khổ, tâm thì đủ vấn đề, vì vậy vác ngã tìm đến các đạo sư thế gian, thậm chí quỷ thần, chư thiên để cầu phúc vĩnh hằng, nhưng ngay chính các vị này cũng chưa đạt được hạnh phúc vĩnh hằng, vẫn còn bất như ý, nên thần linh cũng từng nổi giận trừng phạt thế nhân, thì làm sao các vị đó dậy cho chúng sinh đạt được thứ phúc vĩnh hằng, họ chỉ trị bệnh họa tạm thời, mà không vĩnh trừ được bệnh, như thầy thuốc tuy trị được các bệnh, nhưng bó tay trước căn bệnh trọc, mà chính họ cũng đeo mang, nên không thể chữa bệnh cho người trọc được. Do họa có trước, phúc mới thành nhu cầu, cầu phúc cho ngã, thì chẳng bằng "bất như vô".

Phàm nhất thiết chúng sinh, đã được gọi bằng hai chữ chúng sinh tất còn bị sinh tử luân hồi, như vậy thiên thần quỷ vật cũng còn trong sinh tử, nên đều là chúng sinh. Họa hoạn lớn nhất của ngã là năng khiến nhất thật thành nhị biên, như người bệnh mắt thấy hai mặt trăng, do nơi nhị biên thành có sinh diệt, thủ xả, thuận nghịch, đã do ngã mà có sinh tử, nên ngã là gốc sinh tử, nói khác hơn ngã chính là gốc tạo thành chúng sinh. Vì thế phàm là chúng sinh tất có họa, họa này lưu chuyển khi tăng thì cho là họa, lúc giảm thì cho là phúc, nhưng bản chất vẫn là họa, nên phúc hay họa chỉ là sự biến đổi tăng giảm của họa mà thôi.

Bệnh trọc còn có nghĩa là khi xuất gia tìm cầu giải thoát, lại cảm thấy thống khổ và phiền não trong sự xuất gia, còn khi bị thế gian pháp bức bách và không đủ trí huệ để chống đỡ, thì lại muốn đắc pháp giải thoát vĩnh viễn lìa mọi khổ não, vì vậy đi tham học khắp nơi, cầu tìm pháp vĩnh hằng này nơi các pháp sư, bà la môn, những người chỉ có trí huệ thế gian tức thức phân biệt nhị biên. Các pháp sư, bà la môn đều vẫn chưa đạt được giải thoát vĩnh hằng nên trả lời "nếu ta đạt được thì đâu có bị bệnh sinh tử kéo lôi nữa, nên nếu chỉ cho ông được thì ta đã hành trước rồi". Người bị bệnh này cho dù xuất gia hay tại gia đều khổ và thấy là họa hoạn, chỉ do bởi luôn để ngã tức gốc họa làm chủ mình.

Những điều đó là ý nghĩa của vấn đề đi tìm lương y trị bệnh trọc trong câu chuyện này, ý nghĩa đó giúp cho ta nhận chân được lý do chữa trị và đối tượng chữa trị bệnh.

Lý do chữa bệnh là do có bệnh, bệnh do ngã sinh (bệnh tùng ngã khởi), ngã vốn là bệnh, nên nhận ngã tức đồng nhận bệnh, chữa bệnh tức chữa ngã (tương ngã diệt), ngã diệt tất bệnh vong (ngã nhược diệt thời bệnh diệc vong). Ngã vong bệnh diệt thì mọi pháp nhị biên không còn động loạn, trở về trạng thái bất động không tịch của cảnh giới nhất chân (ngã vong bệnh diệt lưỡng câu không), khi đó không họa để tránh, không phúc để cầu, bấy giờ họa vĩnh diệt tức phúc vĩnh trụ, vĩnh trụ là vô lậu, đó mới là chân công đức (thị tắc danh vi chân công đức). Hay có thể nói theo thuật ngữ của Triệu châu thiền sư "cầu phúc tuy là hảo sự, song vẫn chẳng bằng vô", vì có họa mới có nhu cầu cầu phúc, cầu phúc cho ngã, khác nào cầu phúc cho họa, họa càng có phúc thì ta càng tổn phúc, cho nên cầu phúc hay nhất vẫn chẳng bằng vô họa để cầu phúc, tức vô ngã.

Vì vậy Phật pháp đề cao pháp vô cầu, nhưng vô cầu không có nghĩa chẳng cầu gì hết, mà dùng phương pháp vô cầu để cầu công đức vô lậu của vô ngã vô đắc như vừa trình bày ở trên, và thế nào là cầu công đức vô cầu, đó là cầu được tâm vô cầu, tức cầu một cách vô cầu, vô cầu mà vẫn cầu. Mọi cái đắc của ngã đều là bệnh, vô ngã tất vô cầu và vô sở đắc, thế nên pháp trị bệnh ngã cầu, ngã đắc chính là vô sở cầu và vô sở đắc, đó là sự cầu và đắc chân thật lợi ích. Hoàng Bá thiền sư* nói "Bá chủng đa tri, bất như vô cầu, tối đệ nhất dã, đạo nhân thị vô sự nhân, thật vô hứa đa ban, vô tâm sự diệc vô". Có nghĩa biết trăm việc, chẳng bằng vô cầu, đó là pháp cao nhất, người hành đạo là người vô sự, thật không có nhiều sự, vô tâm tất mọi sự đều vô.

Đối tượng trị bệnh là lương y biết rõ gốc bệnh, tức nguyên nhân gây bệnh, và hiểu rõ phương thuốc nào trị được bệnh. Thế nhân truy tầm các đạo sư chỉ hiểu biết phương pháp trị ngọn, do không đủ tư duy nhận chân về căn bệnh, dụ như thấy khổ mới tìm cách thủ xả để tránh khổ, mà không biết thủ xả là triệu chứng bệnh lý, do ngã sinh, đạo sư thế gian đều bị bệnh dùng tu hành để cho ngã này được vĩnh hằng an lạc. Vì vậy sự tu hành đó vẫn khiến họ lẩn quẩn trong nhà tù tam giới, không được tự do tự tại, tam giới là cảnh giới của ngã, không thể mang tam giới thoát ly tam giới, tức không thể đem ngã ra khỏi tam giới được. Nếu đã biết tam giới vô an này là huyễn tất phải ly khai, nhưng làm thế nào lìa được cõi huyễn, đã là huyễn tất không thật, như vậy làm sao lìa cái không thật được, như ngưòi nằm mộng muốn lìa giấc mộng, mà không chịu tỉnh, gốc mộng là ngủ, chỉ cần tỉnh ngủ tất mộng tự trừ, đó là lìa cảnh giới mộng. Cũng vậy muốn lìa huyễn cảnh tất phải lìa ngã, thay vì tìm cách tăng trưởng và củng cố ngã. Lìa ngã tất bệnh vọng tự trừ. Chỉ có đức Phật là bậc xuất tam giới gia, và giáo pháp của ngài là pháp ly tam giới, mới có thể chữa bệnh vọng cho nhất thiết chúng sinh.

Chú thích:

*Hoàng Bá Hy Vận là bổn sư của ngài Nghĩa Huyền khai tông tổ sư của Lâm Tế tông.