Kinh Bách Dụ Giảng Giải

Người Ngu Khát Nước

Người ngu đi đường, khát nước vô cùng, nhìn thấy hơi nước từ xa, người ngu liền tìm tới, đến sông Tân đầu, nhưng khi đến bờ sông, người ngu đứng nhìn mà không uống, người bên cạnh nói, anh rất khát, sao đến đây lại không uống nước?

Người ngu đáp, nếu uống hết được tôi đã uống rồi, nước nhiều như vầy, làm sao uống hết được. Ai nghe hắn nói đều phải phì cười.

Giống như ngoại đạo, lý lẽ cố chấp, cho rằng không thể giữ hết nổi giới của Phật nên không dám thọ, nên tương lai không thể đắc đạo, vẫn lưu chuyển sinh tử, khác gì người ngu không dám uống nước.

Lời Bình:

Người ngu khát nước, nên đi tìm nước uống, đến bờ sông thì lại do dự, vì sợ không uống nổi hết nước sông, mục đích giải khát ban đầu bị hoàn cảnh nước sông nhiều hay ít làm mê thất, sinh tâm phan duyên, vọng tưởng làm sao uống hết được nước sông, từ vọng sinh vọng, đã không thể uống hết một lần thì tốt nhất là không uống, nên sẽ bị chết vì khát. Giống người cho rằng giới của Phật nhiều quá, không thể làm công việc giữ hết một lần, nên tốt hơn đừng thọ, người này không hiểu, nhiều ít không là vấn đề, chủ yếu là nương giới pháp để được thanh tịnh, như uống nước thanh tịnh giới pháp để trừ cơn khát tham dục, trừ xong cơn khát rồi thì nước chẳng cần nữa, nhờ giới thành tựu được tự tính bản lai thanh tịnh rồi, thì giới có nhiều hay ít cũng chẳng cần nữa. Vì tự tính vốn thanh tịnh, không phải ngoài tự tính riêng có thanh tịnh, tự tính chẳng cần trì giới, giới từ tự tính lưu xuất.

Người xuất gia là để diệt cơn khát vô minh, khát phiền não, khát sinh tử luân hồi, nhưng khi đến sông lớn Phật pháp, lại hoang mang vọng tưởng làm sao học hết một lần các pháp nhiều như vậy, nên trù trừ không uống nước pháp, lại có thể tìm chút nước đọng bên bờ, uống cho đỡ khát, nước đó không đủ trừ khát nên càng uống càng khát và thèm, như từ nước lớn của Phật pháp năng sinh các phúc báo của hạnh xuất gia, người tu không dám uống nước sông giáo pháp, chỉ hưởng chút nước đọng phúc báo nói trên, cảm thấy hân hoan tự mãn, quên mục tiêu trừ khát vô minh, sinh tử luân hồi, thành đắm đuối với cơn thèm phúc báo, tức danh văn lợi dưỡng.

Người tu thường bị phan duyên vọng tưởng mê thất mục đích, đánh mất sơ phát tâm, như người ngu khát nước, thấy nước sông phan duyên thành vọng, quên đi mục đích trừ khát, người tu thấy lợi dưỡng quên mục đích giải thoát. Vì vậy không đắc được đạo phải lưu chuyển sinh tử nơi tương lai. Nếu không quên cứu cánh tất không bị phan duyên, ngoại cảnh sẽ không làm loạn tâm ý, khiến vong thất sơ tâm.

Qua câu chuyện này, ta nhận được những điểm xứng gọi là ngu như sau, thứ nhất đi tìm nước vì khát, nhưng đến được bờ sông lại không uống nước, thứ hai nghĩ rằng nếu uống thì phải uống cho hết số nước, hai điểm ngu này do một mối ngu sinh ra, mối ngu này là mẹ sinh ra nhiều mối ngu, đó là tâm phan duyên, do phan duyên nên vọng tưởng, quên đi bản chất thật của sự việc, đánh mất tâm ban đầu, gọi cái ngu mẹ này là căn bản vô minh. Như vậy ta có thể kết luận trong những cái ngu của người khát này, cái ngu nhất chính là điểm quên mất sơ tâm của mình, nếu không quên tất không có câu chuyện ngu này.

Nhận Người Làm Anh

Có một người tướng mạo khôi ngô, lại rất giầu có, cả thiên hạ đều xưng tán người này. Bấy giờ có người ngu nghĩ rằng, ta nên nhận người giầu là anh, để lúc túng sẽ có tiền tiêu sài, khi nào thấy người kia trả nợ thì nói chẳng phải anh ta. Có người hỏi, anh là người ngu, vì sao lúc cần tiền thì nhận là anh, khi thấy trả nợ thì nói chẳng phải anh.

Người ngu đáp, tôi vì muốn được tiền của họ nên nhận là anh, nhưng kì thật chẳng phải là anh, nên khi họ trả nợ thì không cần nhận là anh. Mọi người nghe xong, ai cũng cười chê.

Như ngoại đạo, trộm những lời hay của Phật sử dụng như là của chính mình, đến khi có người khuyên nên tu hành, thì không nghe theo, mà nói, chỉ vì lợi dưỡng nên trộm lời Phật hóa đạo chúng sinh, kì thật thì không vậy, nên làm sao tu hành?. Khác nào gã ngu vì tiền nhận anh, đến khi trả nợ thì chối bỏ.

Lời Bình:

Ngoại đạo còn tự biết là mình vì lợi dưỡng mà giả lời Phật. Hàng Phật tử tại gia, thờ Phật cũng chỉ vì muốn dựa vào công đức chư Phật cầu phúc báo lợi dưỡng cho mình, còn chuyện trả nợ tức phụng sự chúng sinh thì tự cho là mình vô can, với lý luận là chúng con phàm phu thấp hèn, không đủ trình độ làm các việc cao thượng đó, nhưng phúc đức tu hành của chư Phật thì chúng con gánh vác được. Những người đó không hiểu rằng xin phúc báo của chư Phật chính là xin được phụng sự chúng sinh, nên ngài Triệu châu dậy cho bà lão pháp tu mau thành Phật, đó là nguyện độ hết chúng sinh, và ta là người cuối cùng thành Phật.

Thế nhưng dù sao hạng tín chúng này không lợi dụng sự cúng dường của tha nhân, nên không tội lỗi như ngoại đạo. Cũng có hàng Phật tử chân chính, biết tạo phúc hành thiện, y lời Phật dậy để tự tạo công đức cho bản thân, không như hàng mê tín không chịu tu phúc, mà chỉ mong Phật ban bố phúc cho mình.

Hàng xuất gia cũng có kẻ chẳng khác ngoại đạo, chỉ cầu lợi dưỡng mà không thật tâm tu hành, người này sẵn sàng thọ nhận cúng dường, bình đẳng không kể giầu nghèo thương ghét, ai cúng cũng thọ, nhưng khi phụng sự chúng sinh thì không sẵn lòng, hoặc dù có sẵn sàng cũng phân biệt người nào nên phụng sự người nào không nên, theo tiêu chuẩn tình cảm và lợi lộc. Đức Phật lấy độ sinh làm sự nghiệp, hay còn gọi là Phật sự, thọ nhận cũng chỉ để gieo duyên đắc độ cho tha nhân hay tạo phúc bố thí cho người, như ngài Ca diếp thọ nhận của bà lão ăn mày, nhờ vậy quý ngài thành tựu được vô lượng công đức, khiến nhất thiết chúng sinh trong ba đời mười phương đều được ân triêm công đức, thậm chí ngoại đạo cũng dựa được. Thực tâm tu hành ắt hành mọi Phật sự, tức độ nhất thiết chúng sinh. Chỉ cầu lợi dưỡng tức thích dựa vào công đức lực của tam bảo mà thọ nhận sự cúng dường của tín thí, nhưng không thực tâm tu hành nên không sẵn sàng y Phật tu hành độ hóa chúng sinh, nếu phải thuyết pháp hay phụng sự chúng sinh thì tránh né và cho không phải việc của mình, khác nào gã nhận người làm anh.

Nếu sư trưởng không biết sửa sai tâm địa đồ chúng, bắt phải vứt bỏ chủng tính ngoại đạo chuyên cầu lợi dưỡng, để trau dồi tu tập bồ tát hạnh, chỉ truyền dậy cho chúng pháp đản chỉnh oai nghi, dĩ chiêu lợi dưỡng (chỉ lo chỉnh đốn tác phong bề ngoài để cầu cúng dường), thì càng làm cho chúng đắm sâu vào con đường lợi dưỡng, chỉ thích hưởng quả mà không chịu tu nhân, ám tế ngu si như vậy, cộng thêm sự lợi dụng tín tâm của đồ chúng, nên phải chịu quả vô minh và trả nợ bằng thân trâu ngựa nhiều đời, thực là tưởng khôn hóa dại, cái khôn của ngưòi ngu luôn ám sát người ngu, như câu chuyện lê đánh vỡ đầu.

Đại đa số Phật giáo đồ chúng ta làm một lần hai gã đầy mâu thuẫn, về mặt đạo thì là cùng tử, nghèo cùng phúc huệ, không phúc nên cùng khổ từ tâm đến thân, thiếu huệ nên không sao thoát được cảnh khổ đó. Về thế tục thì là lợi tử, chỉ biết kiếm lợi như gã nhận người làm anh.

Sống trong đạo thường tự ti mặc cảm, thấy ta là cùng tử, cho dù bậc cha lành của ta giầu có trí huệ vô biên, dụng khắp nơi, cho mọi người cũng vẫn không vơi, nói gì đến hết, còn ta thì mảy may trí huệ cũng không, nên nào dám mở miệng bàn chuyện của cha, mà chỉ ưa chuyện của gã ngoại đạo hàng xóm, pháp bảo của từ phụ dậy thì không chịu tiếp thu, viện cớ chúng con không đủ trình độ thọ nhận, như cùng tử từ chối gia tài vậy. Trong khi đó lại lén học pháp của hàng xóm ngoại đạo, ngược lại ngoại đạo lại rình cơ hội trộm Phật pháp để hưởng dụng.

Người xuất gia nhận đức Phật làm thầy, gồm hai hạng. Hạng thứ nhất bằng thiện tâm chính tín, nhận tam bảo làm thầy để cầu học trí huệ và hành từ bi, hầu thành tựu hạnh tự giác giác tha. Hạng thứ hai bằng tặc tâm bất thiện, nhận làm đệ tử của tam bảo để hồ giả hổ uy, lợi dụng oai lực tam bảo, mưu cầu lợi dưỡng né tránh độ sinh, như gã lợi tử.

Về mặt đời thì tuy thờ Phật, nhưng cầu học pháp mưu lợi của ngoại đạo, y pháp ngoại đạo phụng hành, cho đó là trí huệ đưa đến thành công đắc ngũ dục quả. Thậm chí mang giáo pháp ngoại đạo này vào truyền bá trong chốn gìa lam, gọi đó là Phật sự, lấy ngũ dục hữu lậu làm mục tiêu tu hành, thay cho công đức vô lậu, sử dụng pháp Phật theo lối ngoại đạo, oản thì ăn trước, mà phụng sự chúng sinh thì lại nói ngược quý vị phục vụ tôi cho có phước, còn tôi thì làm gì cho có phúc đây?, khác nào gã lợi tử nhận người làm anh.

Bà La Môn Giết Con

Xưa có Bà la môn tự cho mình là người học rộng biết nhiều, tinh thông mọi kĩ nghệ tinh thuật, muốn phô trương tài nghệ, người này ôm con đến xứ khác ngồi khóc. Người đi đường thấy vậy hỏi, vì sao khóc. Người này trả lời, con tôi chỉ sống được bẩy ngày nữa. Mọi người nói, nhân mạng khó biết, hơn nữa dự đoán cũng có thể sai, ông không nên thương tâm như vậy. Bà la môn nói, mặt trời mặt trăng có thể tối đen, tinh tú có thể rơi rụng, nhưng lời tôi nói không thể sai được.

Vì danh lợi nên đến bẩy ngày sau gã giết con để chứng minh lời tiên đoán của mình không sai. Mọi người nghe tin con Bà la môn chết, ai nấy đều thán phục cho là đại trí, phát tâm kính tín. Tứ chúng của Phật vì lợi dưỡng, tự khoe đắc đạo, dùng pháp gạt người, giết hại người tốt, giả hiện từ bi, đưa đến quả khổ vô cùng trong tương lai, như hành động của Bà la môn này vậy.

Lời Bình:

Quan niệm hạnh phúc của nhân sinh là làm thế nào có được ngũ dục, thế nên con người tập trung mọi trí khôn nghĩ tìm phương pháp đắc cho được mục đích trên. Tinh thần chấp thủ này rất kiên cố, không dao động trước mọi khuyến cáo của bậc trí huệ, cũng như cho dù đã chứng kiến biết bao người quanh mình phải chịu các hậu quả ngược ngạo do tinh thần ái thủ này sinh ra. Có hai lý do khiến họ cương quyết lao vào cuộc săn tìm ngũ dục, bất chấp hậu quả, như thiêu thân lao vào lửa sáng, thứ nhất là do ái thủ kiên cố, nên trí huệ không tác động nổi tính chấp thủ này, thứ hai do ái che mờ trí huệ, nên luôn nuôi niềm hy vọng hão huyền là họ sẽ ngoại lệ không rơi vào kết quả ê chề của những người chỉ biết dựa vào ngũ dục. Quyền lực cũng sẽ bị quyền lực giết, tình ái cũng sẽ bị tình ái đẩy vào nỗi đau, tiền tài không làm người ta thong dong nhàn hạ, mà trái lại đưa người đến chỗ không có thời gian để hưởng. Người ta quên rằng mọi thứ đều đến và đi, ngay đến thân mạng cũng đến và đi, tìm cách bắt nắm những thứ đến đi này là điều không thể, nghĩ là có thể giữ được không để chúng đi mất là điều hoang tưởng, nghĩ điều hoang tưởng làm chuyện không thể là xây lầu trong hư không, đích thực là vô minh.

Tinh thần ái thủ này là căn bản vô minh, lại được huân tập nhiều đời khiến căn bản này càng vững chắc không dời đổi, nó là nền tảng (căn) tạo thành thân tâm và cảnh giới của tam giới lục đạo, vì vậy ái dục và ngã câu sinh (thân tâm và ta cùng sinh), do đó nhất thiết chúng sinh bẩm tính sẵn ái, không học tự biết, không thầy tự chứng. Mọi suy nghĩ phát sinh từ căn bản vô minh này đều là thức phân biệt, phân biệt mọi thứ để tắng ái, thủ xả, đắc thất, mà không hề nhận chân ra bản chất gốc của sự vật, mê thất bản chất thật, tức căn nguyên của sự vật là căn bản vô minh, vì từ đó mới sinh ra vô số những hiểu biết sai lầm nơi sự thật (chân lý). Chỉ biết phân biệt hiện tượng để tắng ái là thức, thấy được căn bản của sự vật là trí.

Vì lý do này, người tu hành phải tu huệ để trừ vô minh bằng cách quán thật tướng của các pháp, nếu nhận ra thật tướng tất trừ được căn bản vô minh, từ sự thật này năng sử mọi tư duy đều là trí huệ và mọi sự hành đều có kết quả vĩnh hằng. Huệ để trừ căn bản vô minh phải là chân huệ, tức huệ bao gồm cả giới và định, nhờ giới chặn được sự xâm nhập của ái dục, nhờ định nên đủ mạnh để phá được vô minh căn bản kiên cố, nếu không vậy mọi trí huệ yếu ớt vì thiếu định, bất tịnh vì thiếu giới sẽ bị ái dục khống chế và sai sử, biến trí huệ thành tà trí, như Bà la môn là nạn nhân của tà trí.

Bà la môn có trí của thế nhân, tức loại trí của tham sân si, thiếu vắng giới định huệ, trí này không để hóa độ mà để dối gạt chúng sinh theo ý dục của mình. Cũng có trí nhưng trí kèm tịnh giới thì thành bi trí lợi mình lợi người, nếu trí kèm với tham dục sẽ thành tà trí hại mình hại người, đã đưa đến kết quả hại thì tà trí mới thật sự là ngu si. Song tham dục dùng bản ngã làm chỗ sinh hoạt, nên ngã càng có trí thì tham dục càng có thêm nanh vuốt và vây cánh để tung hoành hạnh hại người hại ta, làm cho tam ác đạo đông đảo và phát triển.

Trí huệ của người xuất gia một khi đã bị ái dục khống chế, tất thành Bà la môn sát tử, giết hết giới định huệ, để đổi lấy ngũ dục. giả trang từ đức, dối gạt chúng sinh, chỉ hành lợi dưỡng, tránh né lưu bố giáo pháp giới định huệ trừ diệt căn bản vô minh, chỉ lo phô trương ngũ dục của bản thân như là quả đức tu hành của ta đã đạt được, khiến hàng đồ chúng mê muội kính sợ và tin nghe, cả thầy lẫn trò vì thế càng dấn thân truy cầu ngũ dục, khiến tâm ái dục thêm tăng trưởng, tạo thành nghiệp hữu trong đời này, đưa đến quả sinh và lão tử nơi tương lai.

Xuất gia mà vẫn tăng trưởng luân hồi sinh tử thì không kể là xuất gia, Như trong Ngộ tính luận, Bồ đề đạt ma nói, lìa được văn tự là giải thoát, dứt được sinh tử là xuất gia, không còn thọ thân sau là đắc đạo.

Người Không Dễ Sân

Đám đông ngồi nói chuyện trong nhà, có người khen một người nọ rất tốt, chỉ có điều là dễ nổi nóng và làm việc thiếu suy xét, nào dè người này tình cờ ngang qua cửa nhà nghe thấy, bèn nổi giận xông vào nhà túm lấy người phê bình mình đánh, mọi người can ngăn, lý do gì đánh người, gã này nói, tôi có hay nổi nóng và làm việc hồ đồ bao giờ, mà nó nói tôi hay sân và hồ đồ, nên phải đánh nó. Mọi người bèn nói, dễ nổi nóng và hồ đồ của anh đang biểu lộ, người kia nói nào có sai trái. Người phê bình cái dở của mình mà nổi sân si, thực đáng chê cười.

Như có người say sưa rượu chè, phóng dật không tiết chế, bị người chê trách, lại sinh oán giận, tìm lý lẽ bào chữa, tựa người ngu này, kị người chê trách, tìm cớ đánh người.

Lời Bình:

Có ba vấn đề chính được nêu lên qua câu chuyện trên.

1. Bàn luận thị phi, câu chuyện thường nhật của mọi người.

Cổ đức nói, tĩnh tọa thường tư kỷ quá, nhàn đàm mạc luận nhân phi, có nghĩa ngồi yên tĩnh thường suy xét lỗi mình, trò chuyện đừng nhắc lỗi người. Phần đông đề tài câu chuyện của mọi người đều quay quanh chuyện thị phi của người. Bàn việc xấu tốt của người có hai loại, một là bàn để giải trí giết thì giờ, để khen chê theo ý, vọng sinh tắng ái, không đưa đến sự giáo dục cho mình và cho người, chuyện thị phi này người học đạo tuyệt nhiên không nên phạm, loại thứ hai là luận thị phi của người để tự giáo dục mình hay giáo dục người khác, lấy đó làm gương mà sửa đổi hoặc noi theo, như Khổng tử nói trạch kì thiện nhi tùng chi, trạch kì ác nhi cải chi, có nghĩa lấy cái thiện của người để làm theo, coi cái ác của người mà sửa mình, như vậy thì mọi thị phi là thầy mình, là sự giáo dục cho mọi người, nếu thị phi chỉ đưa đến sự dè bỉu khinh chê người khác, hay moi móc lỗi người để ngầm khoe đức mình, thì đó là thị phi vô giáo dục, không phải chuyện của người trí đức.

2. Háo danh nên dễ sinh đấu tranh

Danh có vô lượng danh, gọi nôm na là tiếng, như tiếng giầu, tiếng đẹp, tiếng tốt, tiếng hào hoa, đủ mọi thứ tiếng, thế nhân đều ham danh, nhưng trong vô lượng danh đó, con người ưa chuộng nhất là tiếng tốt. Mặc tử nói, khen một người không đúng sự thật có thể làm họ phản cảm, như khen một người nghèo cùng là giầu, hay một người ngu là thông minh, hoặc một người xấu xí là đẹp, họ sẽ không vui và không tiếp nhận lời đó vì họ nghĩ là đang bị mỉa mai, thế nhưng bất cứ ai khi được khen là người tốt, đều vui vẻ tiếp nhận lời khen, cho dù là gã bất lương hay đạo tặc cũng rất thích được khen là người tốt. Như vậy bất chất sự thật đến thế nào đi nữa mọi người đều sung sướng đón nhận lời khen họ là người tốt. Vì vậy khi bị phê bình là người không tốt, tất nhiên họ sẽ không vui đến mức giận dữ, sinh hồ đồ, và điều này chứng tỏ quả nhiên họ tốt không đúng thật, nói cách khác là không thật sự tốt.

3. Thế nào là người tốt đúng thật.

Đúng thật có nghĩa phù hợp với sự thật. Sự thật của tốt không có nghĩa một người tốt với mình là thật tốt, như quan niệm phổ thông của thế gian, vì nếu một người tốt với mình, dụ như họ giúp mình làm hại người, hay bao che tội ác của mình, như vậy đối với mình thì tốt nhưng với tha nhân thì lại bất lương vô cùng, do đó không thể gọi là tốt đúng thật được. Thế gian chỉ thất cái tốt ngụy mà không thấy được cái tốt chân thật, nên loạn thuyết tha nhân thị phi, kì thật thì chẳng hiểu cái thật của thị phi là gì, chỉ thấy cái giả tốt tức cái tốt không đúng với thật. Nên mọi đàm luận về thị phi đều trở thành một sự thị phi vô giáo dục, không đem đến một sự cải thiện hay hiểu biết thực cho mình và người.

Nói chung người tốt đúng thật là người đối xử mọi người bình đẳng, giữ gìn thiện pháp không để mất vì ngũ dục.

4. Thái độ khi nghe thiên hạ thị phi về mình.

Thói thường thiên hạ rất hoan hỷ khi nghe người ca tụng, cho dù không trúng sự thật, và rất bất mãn hoặc phẫn nộ khi nghe người chỉ trich chê bai, bất luận trúng hay sai. Vì tâm lý chỉ thích được khen, nên càng kị sự chê, tâm lý này đưa đến thái độ chỉ để tâm ý đến khen chê, mà chẳng màng đến sự thật của sự khen chê này. Nên rất dễ dao động trước lời khen chê, Phật pháp gọi là bát phong.

Đức Phật dậy hàng đệ tử, khi nghe một lời chê chớ nên vội buồn, mà hãy suy xét xem lời chê có đúng thật không, nếu đúng thì nên sửa hơn là nên buồn, còn nếu sai thì người bị chê đó thực chẳng phải là mình, nên chẳng có gì để buồn, vì trí giả chỉ để tâm đến sự thật, chỉ buồn nếu mình thực sai, còn phàm phu chỉ để tâm đến lời khen chê, nên chỉ buồn nếu bị chê, và vui khi được khen dù sự thật rất tệ. Ngài lại dậy, khi nghe một lời chớ nên vội vui, mà hãy suy xét lời khen này có đúng thật không, nếu đúng thì chẳng có gì để vui, nếu không đúng thì lại càng không thể vui. Phàm phu được khen sai cũng vui, vì không cần sự thật chỉ cần lời khên, và nếu khen đúng cũng rất vui, nhưng nếu đúng thì tự mình vui lâu nay, cần gì đợi đến khi có lời khen mới thấy vui.

Tóm lại câu chuyện này cho ta thấy rằng, thiên hạ đa số đều hồ đồ như gã đánh người, vì khi chỉ coi trọng lời khen chê mà coi thường sự thật thì rất dễ vui giận với lời khen chê, nên dễ nổi nóng vì lời chê và đã nổi nóng thì hành động lỗ mãng. Thậm chí người tu hành cũng không thoát tâm ý này, nếu không thường quán sát thật tướng của mọi pháp, nhất là hàng tu hành chỉ trọng hình thức bề ngoài để được lợi dưỡng mà không hay cứu xét tâm tính.

Mặt khác của câu chuyện, đó là nhiều khi đính chính lại là xác nhận, và đôi khi chấp nhận lại là lời đính chính hay nhất. Như gã sân này, đánh người để đính chính rằng tôi là người không dễ sân, mà nó dám nói là tôi dễ sân, nên đập một trận cho chừa tính vu khống, nhưng chính hành động đính chính này lại là lời xác nhận hùng hồn cho thấy gã này quả dễ sân si và hành động nông nổi. Ví dụ như gã vào xin lỗi và cám ơn người đã chỉ trích đúng về gã, thì ai nấy lại thấy gã đâu có sân chút nào, và người kia nói không đúng sự thật. Cho nên người biết nhận lỗi tức là người biết điều, người không nhận lỗi tức người không biết điều. Lỗi là ở sự không biết điều, biết điều chưa bao giờ là lỗi. Thế nên Thế tôn khen người biết nhận lỗi là bậc trí (kinh Niết bàn).

Thế nhưng sân có sân hận của phàm phu và huệ sân (crazy wisdom) của bồ tát, đó là sự dùng nghịch cảnh để đưa chúng sinh đến chỗ hồi đầu, tùy theo tâm tính chúng sinh, có những chúng sinh cần dùng nghịch cảnh để độ (hàng này chiếm đa số) thì dùng ác đạo, có những chúng sinh cần dùng thuận cảnh để độ, thì dùng tịnh độ. Thế nên Như lai vừa xuất hiện ở Ta bà thuyết pháp cho ngũ trược ác thế chúng sinh, đồng thời vừa hiện thân thuyết pháp cho bồ tát ở Bảo trang nghiêm tịnh độ. Trợ duyên cho chúng sinh nơi ngũ trược là sân pháp, khiến chúng sinh giác ngộ được bản chất khổ, và bất như ý của thế gian hầu sinh tâm yếm ly ta bà, mà hân cầu tịnh độ. Nếu nơi ngũ trược mà cho như ý ắt khiến chúng sinh phát khởi tham tâm bám víu thế gian hơn nữa. Như Hòa thượng đánh nai để cứu, tức dùng sân pháp độ súc sinh. Bồ tát thường dùng gậy khổ, vô thường, phiền não đánh cho chúng sinh chạy qua bờ kia. Như phương pháp cứu hỏa của Huyền sa Sư bị.

Như lai khi độ hóa ngũ tỳ kheo đã tam chuyển pháp luân. Lần đầu khai thị chân tướng tứ đế gọi là tướng chuyển. Đây là khổ có tính bức bách, đây là tập có tính chiêu cảm, đây là diệt có tính khả chứng, đây là đạo có tính khả tu. Phật dậy năm tỳ kheo chân tướng tứ đế để khuyên y pháp tu hành.

Lần nhì khuyến tu chuyển. Đây là khổ nên biết, đây là tập nên đoạn, đây là diệt nên chứng, đây là đạo nên tu.

Lần thứ ba tác chứng chuyển. Dùng Phật tự chứng minh. Đây là khổ ta đã biết, đây là tập ta đã đoạn, đây là diệt ta đã chứng, đây là đạo ta đã tu.

Đối với Phật pháp điều căn bản để phát tâm tu hành là chân nhận thức nhân sinh thị khổ, nếu chúng sinh không nhận ra điều này tất tâm tu hành sẽ bị tâm ái nhiễm thế gian tiêu diệt. Vì vậy khổ là trợ duyên tu hành của người học Phật bao quát cả đại lẫn tiểu thừa.

Giết Hướng Đạo Tế Trời

Đoàn thương gia muốn đi bằng đường biển, nên cần có người hướng đạo, bèn cùng nhau tìm cầu, chung cục tìm được hướng đạo. Có người hướng dẫn rồi, bèn cùng nhau lên đường, đến một cánh đồng có miếu thờ thần, cần phải tế thần mới qua được, đoàn thương nhân bàn với nhau, chúng ta đều là thân thuộc, làm sao giết ai đây, chỉ người hướng đạo có thể dùng cúng tế, nên giết hướng đạo tế thần. Tế xong, lạc đường không biết nẻo đi lối về, chung cục chết sạch.

Thế nhân cũng vậy, vào trong biển pháp, lấy được trân bảo, hủy diệt thiện pháp đang tu là vị đạo sư, lạc trong chỗ mêng mông không có ngày ra, sa vào tam đồ thọ khổ triền miên, như đoàn thương nhân giết người hướng đạo, mê thất đường đi, phải chịu tử vong.

Lời Bình:

Chúng sinh có nhiều tham ái, nên đoàn chỉ cho tham ái, lại hay cầu ngũ dục nên gọi là thương nhân. Gặp thần linh là mê tín tất diệt chính tín là người hướng đạo. Chính tín hay chính pháp chỉ có 1, nên dùng hướng đạo để chỉ chính tín hay trí huệ. Thế gian pháp thì phan duyên biến hóa rất nhiều nên nói đoàn thương nhân. Tìm trân bảo chỉ cho pháp bảo hay ngũ dục.

Những vấn đề tạo nên câu chuyện bao gồm chuyện chọn ai là người bị tế thần, lý do gì cúng tế, hướng đạo là gì, giết hướng đạo là tự giết mình.

1. Phương pháp chọn người tế thần.

Khi phải chọn giết ai để tế thần, thì phương pháp chọn được dựa trên tiêu chuẩn tắng ái, nghĩa là chọn kẻ không thân thích làm vật hy sinh, nên hướng đạo phải chịu hy sinh, đó là phương cách chọn lựa rất tiêu chuẩn của chúng sinh. Người trí ngược lại không chọn vì tình cảm mà chọn theo trí huệ, có nghĩa cân nhắc khinh trọng, theo trí huệ tất biết rằng giết người hướng đạo tức tự giết mình.

Hướng đạo dụ cho thiện pháp, đoàn thương gia dụ cho ngã và ngã sở pháp, tế thần dụ cho tham cầu. Thiện pháp dùng để hướng dẫn các pháp thuộc tam nghiệp không lạc nẻo tà, nay vì tham cầu, ngã và ngã sở pháp phải giết thiện pháp đi để thực thi tính tham cầu, thiện pháp chết rồi, tam nghiệp hành vô lượng tà nghiệp chịu quả báo lạc lối lang thang trong cõi lục đạo mêng mông bao la, chịu vô lượng khổ bức thân.

2. Vì sao tế thần.

Người ngu không tin nhân quả, do vô trí nên tin rằng chỉ cần một nhân dối trá lọc lừa là được mọi quả như ý, hạng thứ hai không dám làm ác, nhưng tin là chỉ cần gieo nhân cầu cúng quỷ thần là thành tựu mọi quả như ý, cả hai hạng này đều vô trí không tin nhân quả. Vì vậy mà quả gặt được không phải quả như ý mà đều là quả báo, chung cục thọ khổ hiện đời bằng nhân ác đã thành thục, lại do nghiệp này đời sau tiếp tục bị báo ứng bằng quả bị người lường gạt, hãm hại đoạt lợi. Quỷ thần cũng chẳng làm thay đổi nhân quả được, Thượng đế cũng chẳng mang một kẻ ác lên thiên đường nổi, cũng như không thể đầy đọa một người thiện vào địa ngục. Đối với Phật pháp thiên đường địa ngục đều ngay nơi tâm, người trí huệ thấy sự thật tức thật tướng của mọi pháp nên mọi hành động đều tương ưng với thật, đưa đến kết quả chân thật, thành tựu ba yếu tố thật đức và năng. Trí thấy thật tướng này gọi là như thật trí, trí này thấy nhất thiết pháp một cách đúng thật, do vậy không bị mê lầm trói buộc nên được giải thoát, trí này là pháp thân, đủ cả ba đức pháp thân, bát nhã, và giải thoát, ba đức này tịnh hóa nhất thiết pháp thì làm gì có địa ngục để xuống hay thiên đường để lên, mà đâu cũng là cõi tịnh.

Tôn giáo cho Thượng đế quyết định hết mọi thứ, nên là thần quyền, và như thế tất nhiên con người vĩnh viễn lệ thuộc quyền này và đã lệ thuộc tất là trói buộc nên vô phương giải thoát, và hẳn nhiên là khổ lụy.

Trái lại đạo Phật có tính nhân bản hơn mọi tín ngưỡng, vì luôn chủ trương con người tự làm chủ lấy mình, sướng hay khổ do ta tự tạo mà không do lỗi của người khác, từ thiên thần đến ma quỷ đều chẳng thưởng thiện hay phạt ác gì được nếu ta không nhúng tay vào.

Do vậy con người có cơ hội giải thoát, nên mọi sự đều do con người tự tác và tự thọ như bài kệ trong kinh Nhân quả "Dục tri tiền thế nhân, kim sinh thọ giả thị. Dục tri lai thế quả, kim sinh tác giả thị" Có nghĩa muốn biết nhân đời trước, hãy nhìn quả đời nay đang thọ, muốn biết quả đời sau, cứ xem nhân ta đang làm.

3. Hướng đạo.

Hướng đạo là người hướng dẫn đi trúng đường không bị lầm lạc, Phật pháp hướng dẫn chúng sinh thấy được thật tướng tức tướng căn bản hay căn nguyên của mọi pháp nên không bị lạc vào tà pháp. Quán sát thật tướng tức quay về bản thể xưa nay bổn lai cụ túc nơi mọi chúng sinh, quay về bản chất thật (bản giác) tức quy y tam bảo. Tự quy y là đem ngã quay về với giác chính tịnh, có nghĩa giác chính tịnh hóa ngã. Xưa nay chúng ta từng quy y, nhưng lấy ngã làm năng, tam bảo làm sở, năng sở không tịch diệt, nên ngã vẫn là ngã, tam bảo vẫn là tam bảo, không hề nhận chân được tam bảo vốn sẵn nơi tâm, ngã cũng nơi tâm, nên ngã và tam bảo vốn một, do vậy vẫn mê mờ, chỉ khi nào ngã được tam bảo tức giác chính tịnh hóa, khi đó ngã và tam bảo không có ranh giới nữa, như nước sôi đổ vào băng đá, nước nguội đá tan, chẳng còn dấu vết, như khôi phi yên diệt, đó là năng sở tịch diệt. Còn dấu vết là còn năng sở, nên tuyệt chẳng còn chút tàn dư nào của năng sở nhị biên.

4. Giết hướng đạo là tự giết

Hướng đạo là người dẫn dắt chúng ta ra khỏi cảnh mù mịt của chúng ta, đưa chúng ta thoát khỏi bóng tối của vô tri đến với ánh sáng của hiểu biết, nay giết hướng đạo đồng với giết mất cơ hội ra khỏi cảnh mù mịt, vĩnh cửu chìm trong sự vô tri, nên giết hướng đạo đồng với tự giết mình.

Đám thương nhân khi tính toán phải giết ai để tế thần, đã không nghĩ đến lợi ích của hướng đạo đưa họ ra khỏi con đường nguy hiểm, mà chỉ mải cân nhắc về tình cảm, nên theo tình cảm mà bỏ lý trí. Vì vậy thay vì chết một thành chết tất cả. Tính lợi hóa hại. Thế nhân thường coi tình cảm hơn trí huệ, đồng với coi lợi của tình cảm cao hơn lợi của trí huệ. Tình cảm lấy ngã làm nền tảng, trí huệ dùng chân lý làm căn bản, theo tình cảm bỏ trí huệ, tức giữ ngã bỏ chân lý.

Khi đám người này phát giác ra mối nguy thì quá trễ, hay nói khác hơn nhân sinh thường chỉ phát giác ra sai lầm khi đã quá trễ nên không sao cứu vớt được.

Phần trên nói về cách giải quyết vấn đề của thế nhân. Người trí tất không hành động như vậy, vì hiểu rõ thần linh không sửa đổi được nhân quả, sống hay chết không quan trọng bằng thực hiện lẽ phải thuận với nhân quả. Vì thiện pháp thì sống hay chết đều là niềm an lạc, do làm ác thì sống hay chết đều chỉ là để hứng chịu muôn vàn đau khổ. Vì vậy thà chết trong ánh quang minh của đức Phật, hơn là sống trong bóng tối âm u làm yêu ma quỉ mỵ gieo rắc tai họa và sợ sệt cho chúng sinh.

Chết chỉ là sự chuyển đổi thân tứ đại này, nếu chết tức chuyển đổi tứ đại trong ánh quang minh của đức Phật đồng nghĩa vãng sinh hay được báo thân trang nghiêm, còn hơn sống không chuyển đổi với thân tứ đại đầy lão bệnh mãi trong bóng tối vô minh hắc ám đầy khổ não. Như Tống Cảnh công nhận hết họa khổ vào thân để thiên hạ được bình yên, lại là con đường thoát khổ, ngược lại trút hết khổ vào kẻ khác để tránh họa, lại là nguyên nhân chính để khổ nhận diện ra ta và lãnh thọ mọi khổ báo.

Từ chuyện Bà la môn vì danh lợi giết con đến câu chuyện này, đều là tác phẩm của tâm vì ngã. Bản chất của ngã là ái dục, nên khi lấy ngã làm động lực cho mọi tư duy, tất dùng ái dục làm hướng đạo, giết đi trí huệ thuận lẽ phải. Nhân loại ngày nay đang hướng về một tương lai do tham ái hướng đạo, và chúng ta hãy chuẩn bị đón nhận hậu quả của gã hướng đạo này, đó là khủng bố và thiên tai đang lan tràn và phát triển rộng lớn.

Chỉ có một phương cách cứu nguy là giết gã hướng đạo này đi, dùng trí huệ làm hướng đạo, lấy chân lý làm chỗ đến. Ngã mất thì tham ái tận, ái tận thì sinh tử dứt.

Chúng sinh như đoàn thương nhân đi tìm trân bảo. Nếu coi trân bảo là pháp giải thoát tất dùng thiện tri thức hay trí huệ làm hướng đạo, nếu coi trân bảo là ngũ dục tất dùng tâm tham ái làm hướng đạo, trong trường hợp này trí huệ bị diệt.

Thuốc Làm Mau Trưởng Thành

Xưa có vị vua, khi công chúa mới chào đời, vua liền vời ngự y đến bảo cho công chúa uống thuốc để trưởng thành lập tức. Ngự y thưa, thuốc của thần sẽ làm công chúa trưởng thành ngay, nhưng hiện không có ở đây, cần phải đi tìm, trong thời gian đó xin bệ hạ không được gặp công chúa cho đến khi thần cho công chúa uống thuốc. Rồi ngự y lên đường đi tìm thuốc, 12 năm sau trở về cho công chúa uống thuốc và đem trình vua, vua rất hoan hỷ khen tặng ngự y là bậc thần y, vừa cho công chúa uống thuốc lập tức trưởng thành, nên ban thưởng trân bảo cho ngự y. Mọi người cười vua vô trí, không biết tính do thời gian mà khi thấy trưởng thành, lại cho là nhờ thuốc.

Thế nhân cũng vậy, đến cầu bậc đạo sư, tôi muốn học đạo, xin ngài chỉ bầy cho tôi lập tức liễu đạo. Đạo sư phương tiện trước chỉ tĩnh tọa, quán 12 nhân duyên, tích tập công đức, sau chứng A la hán. Người này hoan hỷ nói, nhanh thực, đại sư chỉ bầy tôi mau lẹ chứng tối diệu pháp.

Lời Bình:

Câu chuyện này nêu lên các vấn đề sau.

1. Thời gian

Thời gian trôi chẩy êm ả bất động, bình đẳng đưa mọi sự đến với quả tương ưng của nó. Đời người theo giòng thời gian lưu chuyển không ngừng, trong quá trình trôi chẩy đó, biết bao biến động không ngớt xẩy ra, lúc thăng lúc trầm, khi động khi tĩnh, khi vui lúc buồn, cho đến khi đụng bờ sinh tử, thời gian không chỉ chuyên chở đời của một người mà chuyên chở đời của nhất thiết thế gian, nhất thiết chúng sinh, chuyên chở bình đẳng cả thiện lẫn ác, đưa mỗi thứ đến mỗi bến bờ của nó, mặc cho thế gian biến đổi vũng nên đồi, mặc cho chiến tranh bùng nổ, mặc cho thâm sơn yên tĩnh, thời gian vẫn bất động, không chút lay động ảnh hưởng những thứ này, bất động vận hành nhất thiết sự vật, thời gian không chỉ là liều thuốc chữa muôn bệnh mà cũng là phương tiện tăng trưởng bệnh, thời gian không chỉ dừng bờ hạnh phúc mà cũng ghé bến đau thương, thời gian cũng không chỉ đưa người qua khúc trưởng thành, mà cũng bỏ người lại bên bờ chết non, thời gian vô ngạn nên đâu cũng là ngạn, thời gian bỏ khách xuống bến bờ do chính khách điều hướng. Nơi thời gian có vô lượng bờ, muốn tới bờ nào cũng tuyệt đối phải dùng đến phương tiện thời gian, tùy theo bờ xa bờ gần mà tốn thời gian dài hay ngắn. Không thể dùng thời gian ngắn để đến được bờ xa, càng không thể loại bỏ yếu tố thời gian mà đến được bờ kia.

Cùng một bờ nhưng xa hay gần là do vị trí của những người khách trên con thuyền thời gian có khác nhau. Thí dụ như, cùng muốn học thành bác sĩ, người học tiểu học phải tốn nhiều thời gian hơn người học trung học. Hay như cùng muốn đến bờ giải thoát, nhưng tùy theo vị trí, tức căn tính lợi độn mà thời gian đến bờ giác ngắn hay dài, thông hay ngại.

Song thời gian có thể rút ngắn hay kéo dài ra bằng tâm. Ví như hai người cùng đi học, một người quyết tâm học thành, nên miệt mài đèn sách, một người nản lòng vì khó nên uể oải trau dồi, do tác động của tâm niệm mà thời gian sẽ rút ngắn cho người miệt mài, và dài ra hơn cho người nản lòng. Vì vậy với quyết tâm cầu chân lý, nên đức Phật nỗ lực vượt qua mọi nan hành đạo để rút ngắn con đường thành Phật, trước ngài Di lặc.

Người khéo dùng thời gian, sẽ nhờ thời gian đưa ta bình yên đến bến an lạc, bằng cách hành thiện để an lạc hóa giòng thời gian đang chuyên chở ta, kẻ nào luôn tạo sóng gío cho giòng thời gian của họ, tất thời gian sẽ đưa họ đến vùng bão tố, người thiện hóa giòng thời gian sẽ đến bờ giải thoát, kẻ ái thủ hóa thời gian sẽ lênh đêng trôi dạt trên giòng luân hồi, tạt qua khắp các bến bờ sinh tử của ngũ thú.

Nhà vua vô trí không thấy thời gian cuốn trôi tuổi ấu thơ ghé bến trưởng thành trên giòng đến bến lão tử, mà chẳng phải do thuốc. Thế nhân cũng vậy do trải qua giòng thời gian ăn hiền ở lành, đến được bờ thiện báo, lại ảo tưởng cho rẳng Phật trời thương tưởng ban bố, nếu không qua thời gian không gieo ác nhân, thì chẳng có Phật trời nào thương tưởng hay ban bố hạnh phúc cho ta được. Đức Phật nói trong kinh Pháp cú. Tâm dẫn đầu mọi pháp, tâm chủ tâm tạo tác, nếu nói hay hành động, với tâm tư thanh tịnh, hạnh phúc sẽ theo ta, như bóng không rời hình. Hạnh phúc hay đau khổ chỉ là quả của ba nghiệp. Không phải do sự ban thưởng từ ngoài tới, người vô trí chỉ lo cầu được hạnh phúc bằng cách dựa vào các pháp bên ngoài, như cúng thần tài, cầu thuốc tiên, học chú thuật, mà không hề thiện hóa ba nghiệp, tất không sao có hạnh phúc.

2. Muốn nhanh.

Nhà vua tiêu biểu cho hết thẩy mọi người, ai cũng có tâm lý, muốn bỏ ít công mà được quả nhiều, muốn bỏ thời gian ngắn mà thành tựu được sự lâu dài. Người đời muốn bố thí ít nhưng mong quả báo giầu có, tu hành mới được vài ngày đã phàn nàn sao không thấy thành quả gì hết, nên sinh tâm thối thất. Trọn ngày bận buộc với gia duyên, chỉ dành một tiếng cho sự tu tập, mà thắc mắc vì sao niệm Phật tụng kinh hay sinh hôn trầm và tán loạn. Mọi gia duyên đều bận buộc, bận buộc tất tán loạn, mỗi ngày chỉ tối đa một giờ tập định, còn 23 giờ kia chia cho tán loạn và hôn trầm, một ngày như vậy, một đời còn chênh lệch vô cùng như trời với đất giữa hai lực định và tán, bình thường định còn khó hà huống định trong khối tán loạn hôn trầm chồng chất tích lũy qua bao thời gian, làm thế nào định nổi trong nỗi loạn như vậy.

Người vô trí việc tự thân mà còn chẳng hiểu vì sao, thì làm thế nào tự sửa trị khỏi căn bệnh trên, nói chi đến sự hiểu biết được chân trí, mánh lới thì mau hiểu, chân trí thì hoàn toàn mơ hồ, như nhà vua không có chân trí để nhận ra sự mau lớn chân thật của công chúa, lấy giả làm thật, tức cho thuốc là nguyên nhân giúp công chúa trưởng thành, còn sự thật là giòng thời gian thì mê thất không biết đến, đó là căn bệnh chung của thế gian. Nên nhiều người vì mê muội không thấy sự thật nên cho tà giáo là lương dược. (Xem câu chuyện gã ngốc khen cha). Như người ăn cơm đến bát cuối cảm thấy no, tưởng là nhờ bát cuối mà no còn mấy bát kia vô giá trị, nên hôm sau muốn ăn bát cuối cho no ngay, đỡ mất công ăn mấy bát đầu vô dụng.

3. Lương y và dược tính.

Lương y phải là người biết rõ tính bệnh, tính bệnh nhân, tính dược, và phương pháp trị liệu. Như đức Phật hóa độ chúng sinh, biết bệnh vô minh, biết tùy căn tính người bệnh, biết thuốc trị, và biết phải làm cách nào cho bệnh nhân dùng thuốc. Cũng vậy ngự y biết tính vua và bệnh vua, biết dùng vị thuốc không thuốc, trị liệu bằng phương pháp không trị liệu, để thành tựu như ý của vua. Đó là phương tiện thiện xảo mà Phật pháp thường sử dụng.

Chúng sinh như nhà vua, thích mau và dễ, nên chư Phật bồ tát như ngự y phương tiện bầy các pháp môn 'dễ' cho chúng sinh, như quán 12 nhân duyên, tứ đế, nhất tâm hay niệm Phật, nhưng thứ nào cũng trải qua thời gian hạ thủ công phu khắc phục thân tâm mới thành tựu được. Như chỉ cần 10 niệm niệm Phật là vãng sinh, song ngay tổ sư cũng phải dụng công niệm Phật không gián đoạn cho đến khi thật sự vãng sinh, hà huống phàm phu chúng ta.

Tưới Bằng Nước Mía

Hai người bạn cùng trồng mía, ước định với nhau, người nào trồng có kết quả hơn thì được thưởng, người trồng không bằng sẽ bị phạt nặng. Một người nghĩ rằng, nước mía vốn ngọt, nếu ép lấy nước đem tưới, tất nhiên mía càng ngọt như vậy ta sẽ thắng người kia. Lập tức bắt tay vào việc ép mía, lấy nước tưới cây, mong rằng mía sẽ càng ngọt, nào dè làm chết gốc, khiến toàn bộ vườn mía đều khô héo.

Thế nhân muốn được phúc thiện, ỷ vào sự hào phú, bóc lột người dưới, chiếm đoạt của người để làm chuyện phúc, ngỡ là tương lai được phúc, ai ngờ gặt quả tai ương, như gã trồng mía này vậy.

Lời Bình:

Trước hết ta phân tách nước và nước mía. Nước có nghĩa nước thuần khiết, còn nước mía là nước pha lẫn chất ngọt, nên tuy đều là nước song công dụng khác nhau, như lấy nước pha với chanh và đường, thì nuớc đó sẽ thành nước đá chanh. Hoặc giả lấy nước pha với thuốc, thành thuốc nước, thể thì bất biến nhưng duyên thì đã đổi. Duyên đã đổi tất nhiên những thứ cần đến nước làm trợ duyên sẽ không còn thích nghi, mà chỉ những người bệnh cần thuốc trợ duyên mới thích nghi với nước thuốc, còn người vô bệnh tất nhiên không thích nghi.

Nay người ngu nọ không biết nhân duyên của mía, chủng tử của mía vốn sẵn tính ngọt, chỉ cần các trợ duyên như đất nước, thì tính ngọt này sẽ phát triển và thành tựu, tính ngọt này không từ bên ngoài vào, mà tự nơi bản tính đã sẵn có, chỉ cần đầy đủ các hợp duyên là đất và nước sẽ giúp cho nhân thành quả ngọt, nếu nghịch hay không hợp duyên tất không thành sự trợ nhân mà ngược lại sẽ làm tổn hại nhân. Nước giúp cho cây cỏ tốt tươi, phải là nước không nhiễm, nếu nước nhiễm các vị nào khác, tất nhiên nước đó chẳng còn là nước mà cây mía cần đến, người ngu chỉ thấy mọi thứ nước đều giống nhau, mà không biết đồng là nước song nước mía hay nước muối không phải là nước nguyên chất. Cây mía cần đến nước thuần khiết này để tự sinh vị ngọt, ngoài nước này ra, các chất lỏng khác đều không thể giúp cây mía sinh tồn nói gì đến cho vị ngọt. Tương tợ như người tu học hành mọi thiện pháp (như trồng mía) để trưởng dưỡng công đức (như vị ngọt của mía). Thiện pháp đó là những pháp thuần thiện (như nước), không pha lẫn các tính toán hơn thiệt, mưu lợi cá nhân (như các loại nước khác).

Nay ngu nhân muốn cho mía thêm ngọt nên tưới bằng nước mía, nào dè kết quả tương phản. Chẳng khác thế nhân muốn tăng thêm phúc nên lo làm phúc, song tạo ác để làm phúc, mà chẳng hay phúc này nhiễm chất ác, như nước nhiễm vị ngọt làm chết cây mía, cũng vậy phúc nhiễm ác nghiệp làm chết gốc thiện, nên kết quả trái ngược muốn tăng phúc lại thành thêm họa.

Một số người tu thiền bắt chước hành động của tổ sư mà chẳng hiểu lý, nên cũng học đòi Đan hà chẻ tượng Phật, Đạo Nhất nhổ đàm, Triệu châu súc miệng, Đạo tế ăn thịt. Những người này ngỡ làm như vậy là đắc đạo, nên theo sự mà quên lý, nên cùng hành giống nhau, nhưng phàm nhân là hành pha lẫn ngu (như nước pha vị ngọt), không phải hành để hiển lý như tổ sư (như nước thuần khiết), vì vậy mà đọa lạc, còn tổ sư thì đắc đạo.

Chân lý tự là chân lý, mà không cần phải làm thứ gì để biến nó thành chân lý. Như cây mía tự nó có chất ngọt mà không cần phải tìm cách làm nó ngọt. Chỉ cần hội đủ nhân duyên thời tiết tất sẽ tự thành.

Thế nhân muốn được phúc nhưng lại dùng quyền thế bóc lột của người để làm bố thí, chỉ thấy việc bố thí mà không thấy điều ác, nên cho là ta sẽ gặt hái được phúc, nhưng ngược lại chỉ nhận được quả khổ, bởi nhân thiện vốn đã nhiễm ác, không thuần thiện, nhân thì bóc lột thành quả của người, lấy làm nhân tu phúc cho mình. Một số cư sỹ muốn tạo phúc báo cho mình nên tìm cách buôn bán mọi thứ rượu thịt ngay trong các ngày đại lễ để kiếm tiền cho chùa hầu được công đức, lại buôn bán cắt cổ nhân danh cho chùa, họ cứ nghĩ chỉ có một việc duy nhất tạo phúc báo là bất trạch thủ đoạn kiếm tiền cho chùa, và rất yên tâm cho rằng hễ kiếm lợi cho chùa thì làm bất cứ việc sai trái nào cũng vô tội và có phúc, những người này coi chùa như một tổ chức chỉ trọng tiền bạc mà không quản gì đến công đức, thực là hủy báng. Họ dùng tiền mua công đức, với tinh thần ô nhiễm này sẽ làm cây công đức khô kiệt, y như kẻ ngu ép mía lấy nước, làm nước tưới cho quả tương lai, nên kết quả là mất tất cả, kẻ ngu này chẳng kể sự tổn thất gây khổ đau cho người, chỉ cần ta có phúc lợi, với cách hành phúc thiện như vậy kẻ ngu tự chiêu khổ báo.

Người tu cũng vậy, dùng của lợi dưỡng tạo phúc ngũ dục cho ta, rốt cục tự chiêu quả báo.

Bài học này cho ta hiểu rõ muốn hành có kết quả cần phải thông lý. Có hiểu biết nhân quả và tính chất của công đức mới biết đâu là thiện pháp để hành. Và hành là hành mọi pháp tương ưng với nhân quả và tính chất của thiện, do vậy sự lý tương ưng, thành quả viên mãn.

Món Nợ Nửa Đồng

Một người cho bạn vay nửa đồng, lâu không thấy trả, nên đi đòi nợ, khi qua sông phải trả hai đồng tiền đò, đến nơi thì bạn đi vắng nên phải lộn về, mất thêm hai đồng tiền đò nữa. Vì nửa đồng mà tốn hết bốn đồng, chưa kể đến nỗi nhọc mệt đi đường, món nợ ít mà hao tốn nhiều, quả đáng chê cười.

Thế nhân cũng vậy muốn được chút danh lợi mà đánh mất phẩm đức, làm bại hoại tư cách, hiện tại bị tiếng xấu, tương lai chịu khổ báo.

Lời Bình:

Nghiệp là chỗ tích lũy mọi nhân quả trong ba đời, nhân quá khứ tạo thành quả hiện tại, quả hiện tại lại thành nhân của tương lai quả, cứ vậy triển chuyển không ngừng, tích tụ các nhân duyên quả báo này thành cảnh giới lục đạo, vì mọi nghiệp nhân này chỉ đưa đến sáu cảnh khổ quả gọi là lục đạo, do nhân không thoát khỏi quả, nên mọi nhân hành nơi ba nghiệp của chúng sinh đều gói trọn trong quả khổ của sáu đường. Trông quả biết nhân, thấy quả lục đạo tất biết nhân vô minh ái dục, lại trông nhân biết quả, thấy nhân vô minh ái dục tất rõ chịu quả luân hồi lục đạo. Như trong kinh Nhân quả đức Phật dậy, "dục tri tiền thế nhân, kim sinh thọ giả thị, dục tri lai thế quả, kim sinh tác giả thị" (muốn biết nhân đời trước, nhìn đời nay đang thọ, muốn biết quả tương lai, nhìn đời nay đang làm).

Đức Phật quán sát cảnh giới của nhất thiết chúng sinh, và phân các cảnh giới này làm sáu đường (đường đến luân hồi có sáu nẻo đường nên gọi là lục đạo), trong sáu đường không có chỗ an lành vĩnh hằng, vì bị mọi nhân quả thiện ác bức bách, chịu đủ quả báo, lưu chuyển theo nhân quả không ngừng nên không có chỗ bám víu, như người bị trôi dạt trong sóng biển, không chỗ trụ, chẳng chỗ bám để được nghỉ ngơi, cứ thế mà hụp lặn theo sóng nước, như chúng sinh thăng trầm theo sóng nghiệp, không bao giờ đuợc ngơi nghỉ, gọi là vô gián khổ. Vì vậy Như lai nói, nhân sinh thị khổ, hay trong kinh Pháp hoa dậy "tam giới vô an, du như hỏa trạch" (ba cõi bất an, giống như nhà lửa) . Thấy quả khổ thực sự là khổ đế, tất biết nhân hành, nhân hành này do ái dục che mờ tưởng là thực hiện hạnh phúc, mà nào hay là quả khổ, cứ đâm đầu vào, như loài thiêu thân gieo mình vào lửa vì ngỡ là hạnh phúc, nên bị "hạnh phúc đó" thiêu thân, ái dục vô minh này cũng đưa chúng sinh vào ngọn lửa lục đạo, chịu biết bao khổ, và thay vì tìm đường thoát khỏi khổ, lại chỉ mong kiếm cách tìm chỗ an toàn trong khổ. Đó là tập đế nguyên nhân thọ khổ.

Nhân quả như món nợ vay trả, nhân vay quả trả, chúng sinh có nợ tắng ái, thuận nghịch với nhau, nên cứ mãi vay trả trả vay mà lặn lội trong sáu nẻo chịu vô lượng gian khổ và trả giá đắt cho những món nợ này, một món nợ không bao giờ trả hết cũng như không sao đòi được, trong sáu nẻo không có chỗ bám, chỗ trụ, và chúng sinh cũng không sao sở hữu được bất kì sự vật nào, ngoài cái nghiệp bồng bềnh của một gã cùng tử nhất vô sở hữu.

Gã đòi nợ nửa đồng cũng vậy hao sức tổn tài, đòi cho được món nợ không đáng giá so với công sức của gã, như chúng sinh lặn lội trong luân hồi để đòi những món nợ tắng ái, thắng bại, thuận nghịch đắc thất với nhau, nợ đòi chỉ là những thứ có giá trị tạm bợ không thật, mà công sức thì chịu bao kiếp thăng trầm trong sinh tử nơi lục đạo, mỗi lần sinh là đến đòi nợ với tay không, rồi mỗi lần tử lại ra về với tay không, nhưng bao nhiêu nghiệp nợ thì vẫn chưa hề đòi hay trả xong. Hơn nữa người đòi nợ đời chỉ đồng nghĩa với gây khổ cho kẻ bị đòi. Người trả nợ dĩ nhiên cũng chỉ có một cách trả nợ là hứng chịu mọi khổ nhục từ chủ nợ. Họ đòi và trả dưới danh nghĩa của cha mẹ con cái, vợ chồng, chủ tớ, bạn bè cho đến kình địch và kẻ thù. Nhìn đi xét lại thì dù dưới hình thức thương hay ghét, nợ nào cũng được đòi và trả bằng khổ não bất an.

Lưu chuyển trong luân hồi chúng sinh không sao thủ được bất cứ món nợ ái, vinh, thuận hay đắc nào, những thứ này thoạt đến, và rồi thoạt đi để biến ái thành hận, vinh thành nhục, và thuận thành nghịch. Vô thường nên không thật đắc, chúng sinh lại bị nhân duyên nghiệp báo cuốn trôi không ngừng từ trẻ đến gìa, từ vinh đến nhục, từ có đến không và từ sinh đến tử. Nhưng do tâm ái kiên cố không thấy sự thật này nên vẫn cương cường tìm cách chấp thủ mọi sở ái, tạo thành nghiệp hữu, dẫn đến sinh và lảo tử nơi tương lai, theo đúng thứ lớp của 12 nhân duyên. Nên kinh Viên giác đức Phật nói ái dục là căn bản của luân hồi (đương tri luân hồi ái vi căn bản), vì vậy muốn thoát sinh tử, hết luân hồi phải diệt tham dục và trừ khát ái trước nhất. (thị cố chúng sinh dục thoát sinh tử, miễn chư luân hồi, tiên đoạn tham dục, cập trừ khát ái).

Người tu học nếu chưa thật sự cát ái, tất sẽ bị ái che mờ, nên thay vì bỏ thứ che mờ là ái, để thấy rõ vọng hoặc, nhờ vậy lìa vọng được chân, lại vẫn chịu sự chi phối của ái, mà phát tâm truy cầu, thủ cho bằng được các đối tượng của ái, như ái sắc, ái danh, ái tiền, ái quyền, ái thầy ái trò, ái đồng đạo, không sao kể hết các thứ ái, vì là vô lượng ái, nên chồng chất thêm nợ nần với nhau, để rồi vay trả trả vay trong cảnh giới ngũ thú đầy ngũ trược này. Ái tuy vô lượng song chỉ từ một gốc sinh, như từ một gốc ngu năng sinh ra mọi thứ ngu vậy. Bản chất của ái dục là che mờ, nên còn gọi là vô minh, do vô minh mà thành gã khờ đi đòi nợ, vì chút ái dục mà hỏng một cơ hội xuất tam giới gia, diệt hết trí huệ thoát li, thành tựu kiếp cùng tử bồng bềnh theo giòng sinh tử trôi nổi trong tam giới, chỉ để đòi và để trả món nợ vừa khó đòi vừa khó trả, nên tựu chung chịu khổ bao đời, như gã khờ đi bao chuyến cũng vẫn tay không.

Về lời bình của câu chuyện thì vì ham chút danh lợi mà đánh mất phẩm đức, làm bại hoại tư cách, hiện tại bị tiếng xấu, đời sau chịu khổ báo. Đó chẳng qua là vì coi danh lợi nặng hơn phẩm đức, nay mượn lời của hiền triết Đổng trọng Thư đời Đông hán phân tích về lợi và nghĩa, để nhận chân sự thật về 2 thứ này như sau:

" Lợi để nuôi thân, nghĩa để nuôi tâm. Tâm không nghĩa không thể vui, thân không lợi không thể yên. Thân thể không gì quí bằng tâm, nên nuôi không gì quý hơn nghĩa. Nghĩa nuôi sống lớn hơn lợi. Nay có người lấy nghĩa làm lớn không chút lợi, tuy nghèo cùng nhưng vẫn cho việc làm mình là vui mà sống an. Còn như chỉ để bụng đến lợi tuy giầu sang nhưng vẫn thẹn nhục vì điều ác lớn, ác sâu thì họa nặng, tuy chưa chết ngay nhưng cái họa cũng quanh quẩn bên mình, nên vẫn lo sợ mà không thể sống vui được, và rồi cũng bị nạn chém giết, ấy là chết non. Thế thì có nghĩa tuy nghèo mà vẫn tự lạc, vô nghĩa tuy giầu mà không giữ đuợc thân. Như vậy đủ thấy nghĩa nuôi người lớn hơn lợi là của cải. Người thường không biết như vậy, nên quên cái lý mà đắm cái tà đến hại thân hại nhà. Nếu không phải do họ tự tính toán cho mình không hết lòng thì cũng do vì họ biết không tỏ vậy. Như cho trẻ con nắm táo và nắm vàng, thì chúng sẽ lấy táo, hay cho người quê mùa cân vàng và viên ngọc, hẳn họ sẽ lấy vàng. Cho nên vật đối với người, nhỏ thì dễ biết, lớn thì khó thấy, như lợi đối với người thì nhỏ mà nghĩa thì to. Nên chẳng lạ gì mà người dân xu hướng về lợi mà không xu hướng về nghĩa, do vì mờ tối vậy. Việc của thánh nhân là làm sáng cái nghĩa để soi rõ chỗ mờ tối của người, khiến họ không rơi vào chỗ không hay".

Nho gia hiểu rõ lợi chẳng bằng nghĩa, nên không đổi nghĩa lấy lợi. Phật gia nhận chân trí ngu, nên chẳng dùng ngu sai sử trí, mà thường dùng trí để chỉ dậy ngu, nhờ vậy hiện đời an lạc, tương lai giải thoát.