Kinh Bách Dụ Giảng Giải

Dùng Dao Khoét Miệng

Người nọ về bên nhà vợ chơi, gặp lúc đang gĩa gạo, anh này bèn ăn cắp gạo ngậm đầy miệng, khi người vợ đến trò chuyện, người chồng ngậm đầy gạo nên không đáp, lại không dám nhổ ra vì sợ mất mặt, nên làm vẻ trầm ngâm, người vợ sờ miệng chồng cho là miệng bị sưng, nên nói với cha “chồng con vừa về đây đã bị sưng miệng, không nói chuyện được”. Người cha vội gọi thầy thuốc đến trị bệnh. Thầy thuốc nói “bệnh này rất nặng, phải dùng dao khoét, mới chữa trị được”, và rồi thầy thuốc lập tức dùng dao khoét miệng gạo liền đổ ra, bấy giờ mới vỡ lẽ mọi sự.

Thế gian cũng vậy, làm mọi tà hạnh, phạm giới bất tịnh, che dấu không sám hối, đọa tam ác đạo, như người ngu này vì chút hổ thẹn, không dám nhổ gạo ra, nên phải chịu dao khoét, mới phơi bầy tội lỗi.

Lời Bình:

Bản ngã của chúng sinh là đầu mối gây ra mọi nghiệp nhân, các câu chuyện ngu “vợ chồng tranh bánh” hay “hại mình hại người” đều do bản ngã mà phát khởi ngu si. Câu chuyện này nêu lên một thứ ngu si phiền não khác của bản ngã là phú (che đậy). Phú cùng với phẫn, hận, não, tật, san, cuống, siểm, hại, kiêu…thuộc về 20 món tùy phiền não. Sở dĩ gọi là tùy phiền não bởi các pháp này từ căn bản phiền não khởi, dẫn đến các tư duy và hành động ngu si nên chịu quả phiền não.

Bản ngã thường có tính che đậy (phú), vì vốn có tính kiêu (kiêu cũng thuộc về tùy phiền não), nên luôn sợ “ mất mặt ”, tuy sợ mất mặt nhưng lại thích làm các nghiệp mất mặt như tật (ganh ghét), san (bỏn xẻn), cuống (dối gạt), hại…Tạo tác các nghiệp mất mặt đều do vì tham sân si là những thứ căn bản phiền não, tạo rồi tất phải che đậy. Che đậy không được thì sinh phẫn, hận, cuống, hại…Chung cục từ ác nghiệp dẫn đến nghiệp ác, quả là từ nơi tối tăm về miền tăm tối. Từ một ác hành sinh ra bao ác hành, từ một phiền não dẫn đến muôn vàn phiền não. Hành nghiệp như vậy gọi là ngu si.

Phàm phu cũng giống như người ngậm gạo trong câu chuyện này, thường vì tham dục làm chuyện mờ ám, lại sợ xấu hổ, nên tạo dựng nên những hoàn cảnh hay lời lẽ giả dối hầu che đậy, một khi phàm phu phải che đậy tất nhiên tự biết việc mình làm là không tốt, nên lo âu phiền não, sợ bị phanh phui, song do nơi có tật giật mình, nên tự dối thiên hạ một cách không tự nhiên, khiến tha nhân thắc mắc tìm hiểu, như người vợ gọi thầy thuốc đến khám bệnh cho chồng, do đó toàn bộ những dối trá đều bị phơi bầy, khi dó phàm phu thường không biết hổ thẹn hối cải, lại sinh phẫn hận, dùng ác tâm hại người, mà không tự biết rằng phàm làm việc gì cần phải che đậy tất nhiên là mờ ám, khi bị phanh phui thì nên nhận lỗi, nhưng ngu nhân thường đã không nhận lỗi lại còn tìm cách chống chế bằng mọi hành động, khiến phiền não gia tăng phiền não. Vì vậy đức Phật thường khen người biết ăn năn hối cải, như trong kinh Bát Niết Bàn đức Phật dậy “Trí giả hữu nhị, nhất giả bất tạo chư ác, nhị giả tác dĩ sám hối ” (Người trí có hai hạng, hạng thứ nhất không tạo các ác, hạng thứ hai tạo rồi biết sám hối).

Do khi biết sám hối tức biết tội cấu, nhờ vậy ác nghiệp được dừng lại, nếu kẻ ác không biết sám hối tất sinh sân khuể tiếp tục biện minh tác ác, hoặc giả ôm lòng thù hận, nghĩ cách hại người, nghiệp ác do đó lan tràn, từ một ác nhỏ năng thành ác lớn, như biết sám hối thì từ ác nhỏ trở thành đoạn ác. Vì vậy đức Thế Tôn dậy tiếp “ Tuy tiên tác ác, hậu năng phát lồ, sám dĩ tàm quý, cánh bất cảm tác. Do như trược thủy, trí chi minh châu, dĩ châu uy lực, thủy tức vi thanh, như yên vân trừ, nguyệt tắc thanh minh, tác ác năng hối, diệc phục như thị ” (tuy trước làm ác nhưng sau biết nhận lỗi, sám hối ăn năn, không dám tái phạm. Tựa như để minh châu trong nước đục, nhờ lực minh châu nước trở thành trong. Lại như mây khói tan, ánh trăng hiển bầy, làm ác biết hối cải cũng tựa như vậy).

Người ngu vì bản ngã nên sợ mất mặt hơn sợ ác nghiệp và khổ quả, cũng bởi do ngu si vô trí, nên không thấy quả báo tương lai, chỉ thấy cái xấu hổ nhất thời, nên thường không ăn năn cải quá. Họ không nhận chân được hành động dám nhận lỗi và hối cải là tư cách cao thượng của người thiện lương. Tỏ bầy tư cách cao thượng không phải là việc đáng xấu hổ, điều đáng hổ thẹn nhất là làm lỗi mà còn chối leo lẻo và sân hận, bởi đó là việc làm biểu lộ một tư cách thấp hèn.

Kẻ ngu thường chạy tội bằng che đậy, mà không biết che đậy cũng là một tội, nên làm tội để che tội, tội càng thêm lớn, chỉ có “ chạy tội ” bằng cách nhận lỗi sửa đổi, tội mới được chặn đứng và tiêu trừ. Để khuyến cáo những kẻ ngu si đó, đức Thế Tôn nói kệ “giả sử kinh bách kiếp, sở tác nghiệp bất vong, nhân duyên hội ngộ thời, quả báo hoàn tự thọ” (dù trải qua trăm kiếp, chỗ tác nghiệp không mất, khi nhân duyên hội đủ, tự chịu mọi quả báo).

Do vậy người tu học Phật không nên học theo anh chồng ngậm gạo trong câu chuyện này, để rồi phải chịu nhiều hậu quả tai hại còn hơn bị khoét miệng như trong câu chuyện này.

Ngựa Ô Đuôi Trắng

Một người nọ thường cưỡi ngựa ô, trong một cuộc giao tranh, người này sợ chết, lấy máu bôi đầy mặt giả chết trong đám tử thi, khi quân địch rút đi mang theo ngựa ô, anh này cắt đuôi ngựa trắng lần về nhà, khoe với mọi người rằng “tôi xông pha chiến trận trở về, chết mất ngựa ô, nên đem đuôi ngựa theo làm kỉ niệm ”, mọi người thấy đuôi ngựa trắng liền hỏi “ngựa ô, sao đuôi lại trắng”, người này im lặng không đáp được, khiến mọi người cười chê… Người thế gian cũng vậy, tự cho là tốt lành, tu hành từ tâm, không dùng rượu thịt, song gây họa chúng sinh, làm các việc độc hại, mà vẫn tự cho là tốt, nhưng thực thì vô ác bất tác, như người nói láo ngựa chết.

Lời Bình:

Mặc tử nói “Thế tục chi quân tử, bần nhi vị chi phú tắc nộ. Vô nghĩa nhi vị chi hữu nghĩa tắc hỷ. Khải bất bội tai!”, (Quân tử nơi đời, nghèo mà nói họ giầu họ liền nổi giận. Bất nghĩa mà khen họ nghĩa họ liền vui mừng. Há chẳng trái lẽ lắm sao!)

Thế nhân đều thích tiếng tốt, đến ngay kẻ hung bạo, khi bị “thóa mạ” là hung tính phát khởi nổi giận ra tay giết người, điều này chứng tỏ phàm nhân đều sợ tiếng ác và thích tiếng tốt. Khi nghe tiếng tốt trong lòng vui thích, và khi nghe lời xấu tất nổi sát khí, do đó mọi lời khen đều thuộc tiếng tốt, mọi lời chê bai mắng chửi đều là lời xấu. Tuy bản tính thích được tiếng tốt nhưng thế nhân hiếm ai thích làm điều tốt, và dẫu sợ tiếng xấu nhưng không ít người ưa làm chuyện xấu, từ duyên cớ này sản sinh ra sự dối trá, thành ngụy đạo đức.

Về vấn đề thích tiếng tốt, ta có thể phân thế nhân làm 4 loại sau:

1. Hạng chỉ thích được tiếng mà không thích hành thiện.

Hạng này vì ích kỉ nên không ưa thích thiện pháp, vì cho rằng thiện pháp sẽ làm bản thân thiệt thòi, vì nặng tính toán sợ thiệt nên thích lợi, do đó có xu hướng thích cái lợi của tiếng tốt, ghét cái hại của hành thiện, nguyên do cũng từ vị kỉ tính toán hơn thua mà ra. Hạng này muốn khỏi hao tốn của cải và công sức hành thiện mà vẫn được tiếng tốt, nên thuộc loại tham sẻn ngụy quân tử, chẳng khác gì kẻ giả chết, nhưng muốn được tiếng anh hùng.

2. Hạng làm ác mà vẫn ưa được tiếng tốt.

Ngay đến loại cùng hung cực ác cũng vẫn ưa tiếng tốt ghét tiếng xấu, bằng chứng giả như có người chê trách kẻ này là hung bạo côn đồ, tất sẽ khiến hắn giận dữ cho đó là phỉ báng, và phải trừng phạt người kia bằng sự chết hay bằng nỗi đau khổ nhục hình. Kẻ này đã ác lại thêm ngu, không nhận ra bản chất hung ác của mình, lại giết người “hạ nhục” ta bằng cách nói thật về ta. Gã không biết thủ phạm hạ nhục gã chính là gã, gã càng không sao nhận ra “hành động trừng phạt người phê bình hắn”, lại chính là sự xác nhận người kia nói không sai mảy may.

3. Hạng làm thiện vì thích được tiếng tốt.

Nhiều người vì tiếng khen nên chịu hành thiện sự, nhưng nếu không được khen tất sẽ không hành thiện, nên hành thiện không vì đó là thiện, mà hành thiện để đổi lấy danh. Thí dụ như cúng dường tam bảo, in kinh ấn tống, xây chùa dựng tháp là việc thiện, thế nhưng phần đông tín đồ khi làm việc thiện này thường có nhu cầu phải ghi tên họ trên bảng công đức, hoặc giả phải được tuyên dương với mọi người, nếu được như ý thì càng phát tâm cúng, nếu không như ý thì chỉ một lần. Hoặc giả có người cúng bằng “của ít lòng nhiều” nhưng thêm vào “không cần phải ghi tên, vì tôi không thích danh”.

4. Hạng làm thiện và chẳng màng tiếng tốt.

Một thiểu số bản tính thiện lương, nên ưa thích hành thiện. Hành thiện là niềm vui của họ, nên hành thiện chẳng màng đến có tiếng tốt hay không. Nho gia miêu tả hạng người này “Tri chi giả bất như hiếu chi giả, hiếu chi giả bất như lạc chi giả” có nghĩa biết không bằng thích, thích chẳng bằng vui với điều đó. Chương thứ 9 trong kinh Tứ thập nhị chương, đức Thế Tôn dậy “ Mến đạo nghe nhiều, khó hiểu được đạo, thủ chí hành đạo, đạo đó lớn nhất ”. Mến đạo nghe nhiều đồng với “hiếu chi giả”. Thủ chí hành đạo đồng với “lạc chi giả”. Đức Thế Tôn nhìn nhận người yêu đạo và nghe nhiều vẫn khó hiểu được đạo, chỉ có thủ chí hành đạo bất thối chuyển mới nhập đạo được, vì đó chính là đạo vậy. Đạo đồng với “đại hành” hay “hành nguyện”, đạo không hề là tình cảm yêu thích và chăm nghe nơi ta, và đạo cũng chẳng phải là đối tượng cho ta yêu mến và nghe như trẻ con mến nghe chuyện cổ tích. Đạo để hành, không chỉ để nghe và mến mộ. Chư Phật hóa thân ứng cơ, tùy nghi thuyết pháp, cũng chỉ để diễn bầy đạo (chân lý), đó là cứu cánh. Thế nên Phật thân và lời pháp đều là phương tiện để diễn dương đạo lý, hành theo lời dậy của Phật, đó mới thật là đạo. Vì vậy Phật thân và lời pháp không phải là đối tượng yêu mến và chăm nghe, mà chỉ có hành theo lời pháp phát sinh từ Phật thân mới thành tựu được đạo, chính xác hơn phải lìa Phật thân tướng và lời dậy bằng sự hành tất có thể ngộ nhập vào đạo tức Phật tri kiến, hiểu rõ thật tính của mọi pháp, và thật tướng của nhất thiết chư Phật và chúng sinh, thành quả chính giác, nếu như chỉ biết bo bo ôm Phật tượng, nghe pháp suông, tất không sao ngộ nhập được đạo quả, nên bị đức Thế Tôn quở mắng “nhược dĩ sắc kiến ngã, dĩ âm thanh cầu ngã, thị nhân hành tà đạo, bất năng kiến Như Lai” (nếu thấy ta nơi sắc, cầu ta bằng âm thanh, người này hành tà đạo, không thấy được Như Lai). Do đó văn tất phải tư và tu, tư tu cần phải văn, hợp cả ba nhân tố này lại thành đạo, đó là tam huệ văn tư tu. Như vậy người hành đạo mới thực là người mến đạo nghe nhiều, từ mến đạo nghe nhiều mà thực hành không ngừng nghỉ, khác với người hành đạo vì mến danh, hành đạo nào có danh thì hành, đạo nào không danh thì không hành. Người mến đạo hành đạo, bất luận sự việc nào hễ thuộc đạo đều hành.

Tổng kết trong 4 loại thế nhân thì chỉ có hàng thứ 4 là có bản tính thiện lương, nên hành thiện vì đó là thiện, mà không hành để cầu tiếng tốt, hoặc không hành thiện mà vẫn mong được danh thơm. Bản tính thiện lương tất thích hành thiện, ngược lại nếu không ưa thích hành thiện hoặc hành thiện chỉ để mưu cầu tất nhiên không phải bản tính thiện lương. Vì vậy phàm hễ trọng thiện hơn trọng danh, hành thiện chỉ vì thiện tất hạng người này được coi là Thánh nhân. Đó là phạm vi thế gian.

Còn như hành nhất thiết thiện pháp cứu độ nhất thiết chúng sinh, thiện pháp hơn này siêu xuất mọi thứ được mất, danh thanh ở thế gian, nên phàm còn tham danh văn lợi dưỡng thế gian tất không thế nào hành nổi các thiện pháp siêu việt này, chỉ có chư Phật và Thánh Tăng mới hành được chính pháp thiện tối thắng này, do đó được tôn xưng là xuất thế gian bảo.

Phần trên lược nói về vấn đề danh văn. Hết thẩy chúng sinh đều ưa thích danh, nhưng để có danh phải làm thiện, song thiện pháp khó hành, vì vậy từ những người sợ hành thiện pháp cho đó là nan hành, cho đến những kẻ ưa thích làm điều ác, ghét bỏ điều thiện cũng vẫn thích được tiếng tốt nên tất cả mọi hạng này đều cần phải dối trá, ngụy tạo mọi thứ hầu được hưởng tiếng tốt. Do đó câu chuyện này ngầm nhắc nhở người tu học, bất luận tại gia hay xuất gia nên trực tâm hành đạo, không nên siểm khúc tà vạy như kẻ cưỡi ngựa ô. Người xuất gia tu học để chiến đấu với nghiệp lực, ngựa ô như phương tiện huệ, nếu không đương cự nổi với nghiệp lực, buông xả theo nghiệp tức như gã kia giả chết, khiến phương tiện huệ thành tù binh của ác nghiệp, như ngựa ô bị bắt đi, nhưng lại dối gạt tha nhân là do chiến đấu với nghiệp nên mất ngựa ô nhưng chiến thắng trở về, và mang theo đuôi ngựa làm chứng, kẻ này cưỡi ngựa ô chiến đấu với nghiệp để xuất tam giới gia, nhưng lại vác đuôi ngựa trắng của ngũ dục, để dương danh nơi tam giới. Không thấy thành tích xuất thế gian chỉ thấy thành tích gầy dựng ngũ dục tam giới, chẳng khác nào mất ngựa ô, lại xách đuôi ngựa trắng về khoe, thực là tương phản, khiến người trí nhận ra đều chê cười.

Thời mạt pháp người tu học thường cưỡi ngựa ô chính pháp chiến đấu với Ma quân, để qua bờ sinh tử, nhưng đại đa số đều khiếp sợ Ma quân nên giả chết, đem ngựa ô chính pháp của chư Phật giao cho Ma quân đổi lại bằng cái đuôi ngựa tham ái của Ma vương, về làm “ thành tích ” chiến đấu, tu hành của bản thân.

Thời chính pháp đệ tử Phật bất luận tại hay xuất gia đều hiển bầy công đức bằng phát khởi nguyện lực tiêu diệt nghiệp lực cho ta và chúng sinh, thời mạt pháp đệ tử lại hiển bầy công đức bằng cách tích lũy càng nhiều “danh văn lợi dưỡng” bao nhiêu, càng hiển hách bấy nhiêu. Thậm chí một số tại gia tín đồ đối trước Phật bồ tát cầu xin ngũ dục không toại ý, liền chê trách Phật bồ tát không linh ứng, nên bỏ theo tôn giáo khác. Cũng vì lý lẽ này, hàng tín đồ nói trên chỉ thích đi chiêm bái thánh tích của Bồ tát để cầu xin, mà chẳng ngó ngàng đến thánh tích của chư Tổ su, bởi họ cho rằng Tổ sư không phải chỗ cho họ cầu xin ngũ dục, thậm chí đến một số các bồ tát như Phổ Hiền, Văn Thù… cũng ít người thờ phụng vì các vị đại bồ tát này chỉ cho họ trí huệ, hành nguyện là những thứ họ không cần, họ chỉ khát khao dục lạc, lại cho rằng bồ tát Quan Âm là chỗ mặc tình xin xỏ bất cứ thứ gì, từ giúp họ buôn may bán đắt, thi cử đậu đạt, hôn nhân như ý…nên chỉ tín ngưỡng Quan Âm.

Ngựa ô là loại ngựa chiến, mạnh khỏe nhanh nhẹn, chư Phật bồ tát và Tổ sư cho họ loại ngựa ô trí huệ, hành nguyện, song bản tính yếu hèn giả chết họ để mất đi ngựa ô, chỉ ôm theo cái đuôi ngựa trắng nhỏ bé hợp với bản tính yếu hèn. Ban sơ cưỡi ngựa ô ra chiến trường, trở về với đuôi ngựa trắng, khác nào ban đầu xuất gia lìa bỏ tham ái, cuối cùng gầy dựng nên một sự nghiệp tham ái đồ sộ ở thế gian. Mâu thuẫn lắm thay.

Vác Bình Đi Dạo

Nhà vua ra chỉ thị, phàm các Bà la môn trong nước cần phải tẩy tịnh, nếu không sẽ bị phạt làm các việc nô dịch. Có một Bà la môn, cầm bình tẩy tịnh không nước, đi dạo khắp thành, nói dối là đã tẩy tịnh rồi, mỗi khi có người đổ nước vào bình, Bà la môn lại đem đổ, và nói rằng “ta không cần tẩy tịnh nữa, đức vua đã thừa nhận rồi ”. Đã không làm theo lệnh vua, lại muốn tránh lao dịch, nên dối gạt người là đã tẩy tịnh.

Phàm phu xuất gia cũng vậy, cạo tóc đắp y, bên ngoài làm vẻ trì giới, bên trong phá pháp, vọng cầu lợi dưỡng, trốn tránh lao dịch. Ngoại tướng như sa môn, bên trong thì hư ngụy dối trá, như người cầm bình không, chỉ có giả tướng.

Lời Bình:

Vua dụ cho chư Phật, quốc độ dụ cho cảnh giới tu hành, tẩy tịnh dụ cho thanh tịnh thân tâm, làm nô dịch dụ cho đọa lạc vào cảnh khổ. Bà la môn trong quốc nội phải thanh tịnh thân tâm dụ cho chúng sinh phải thanh tịnh thân tâm mới vãng sinh về cõi Phật, nếu thân tâm bất tịnh tất bị quốc vương phạt phải làm đủ mọi việc nô dịch khổ sở, dụ cho thân tâm cấu uế bị đủ mọi quả khổ. Nô dịch tất phải có hoàn cảnh của nô dịch, dụ như bị phạt làm nô dịch quét chuồng xí, tất thân phải trụ nơi chuồng xí, như vậy hễ làm nô dịch tất luôn trụ trong cảnh giới bất tịnh để hoàn thành hình phạt nô dịch.

Chính xác hơn cảnh giới đó là tam ác đạo, chúng sinh ở tam ác đạo đều làm nô dịch, đại để trong súc sinh đạo như trâu kéo cầy, ngựa kéo xe, chó trông nhà, heo gà vịt cá làm lương thực cho con người, đó là kiếp nô dịch của súc sinh. Súc sinh đạo là nô dịch và cảnh giới nô dịch.

Bà la môn dụ cho người xuất gia. Cõi người là cõi quyết định hoặc làm nô dịch nếu tâm cấu uế vô minh, hoặc lên thiên đường cho đến vãng sinh tịnh độ tùy theo trình độ tẩy tịnh thân tâm như kinh Duy ma dậy “tùy kì tâm tịnh tức Phật độ tịnh”, vì vậy trong kinh thường nói”nhân thân nan đắc ”. Chúng ta cũng có thể hiểu rằng xuất gia tu hành là việc làm quyết định, một là từ sinh thiên hưởng phúc báo cho đến giác ngộ giải thoát viên mãn, hai là đọa lạc vào tam ác đạo, vì lợi dụng thiện pháp của tu hành hưởng dục, điều này đồng nghĩa với phá hủy con đường hướng thiện, hướng thượng, hướng giải thoát, bỏ con đường hướng thiện tất hướng tới ác đạo, bỏ con đường hướng thượng tất hướng hạ, bỏ con đường hướng giải thoát tất hướng đến trói buộc, do đó rơi xuống tam ác đạo.

Do cõi người có đủ phương tiện tẩy tịnh hay không tẩy tịnh, xuất gia hay tu học cũng vậy có đủ phương tiện giới định huệ để giải thoát, còn như chúng sinh trong ba ác đạo không có phương tiện hành thiện tu phúc, để diệt tội tăng phúc, nên “nhất thất nhân thân vạn kiếp nan phục” (một phen mất thân ngưòi muôn kiếp khó trở lại). Trái lại cõi thiên rất ít phương tiện hành ác, nên khó đọa, ở đó không ai phạm các trọng tội như sát sinh, thâu đạo…vì vậy tuổi thọ chư thiên tức sự hưởng thọ phúc báo rất lâu dài, cho đến khi nào phúc hưởng tận, tất cảnh giới phúc suy vi, từ từ xuống cấp, gọi cảnh ngộ đó là đọa lạc. Đến chư thiên hưởng phúc mà không biết trau dồi phúc báo, còn rơi vào cảnh phúc cạn đọa lạc, huống hồ phúc cõi người non kém so với cõi thiên mà lại chỉ ham hưởng quả không biết trồng nhân giữ quả, tất nhiên chỉ trong vòng vài chục năm là cạn phúc suy vi, và nếu do nơi hưởng phúc mà tạo tác các nghiệp ác tất phải đọa vào tam ác đạo.

Tẩy tịnh tất có cảnh giới của tẩy tịnh, tẩy tịnh tức không còn chút nghiệp nô dịch nào nên thoát ly tam ác đạo, từ nghiệp đến cảnh, vì vậy được an lạc, vô tai vô nạn, vô nghiệp vô chướng. Tẩy tịnh thực sự là phát bồ đề tâm, tâm dụ cho bình, nước dụ cho bồ đề. Bởi tâm chúng sinh mang sẵn mầm tham dục bất tịnh, nên chỉ thấy những thứ ngũ dục ác trược mới thật vui, và cho rằng tịnh không sao vui bằng dục, do đó nên cần tẩy tịnh bằng xả ngã chấp quay về với giác ngộ vô ngã, lúc đó mới thấy tịnh là an vui, trược là phiền não.

Người tu không tuân lời Phật dậy, lấy giới làm thầy, nương theo giới tu định huệ. Giới theo nghĩa tiểu là Thanh Văn giới, theo nghĩa đại là Bồ tát giới hay Bồ đề tâm giới. Hiểu theo nghĩa đại hay tiểu đi nữa thì giới đều có chung nghĩa đoạn ác hành thiện. Đoạn ác theo tiểu thừa là gìn giữ ba nghiệp không cho khởi ác, đó cũng là hình thức hành thiện đối với tha nhân. Đoạn ác theo đại thừa không những chỉ giữ cho ba nghiệp thanh tịnh mà còn tích cực dùng ba nghiệp ấy làm công cụ phụng sự chúng sinh, đó là hành nhất thiết thiện, do hành nhất thiết thiện phụng sự chúng sinh nên nếu muốn hành nhất thiết thiện tất phải phát tâm “thống lý đại chúng, nhất thiết vô ngại” tức “độ nhất thiết chúng sinh”. Do đó giới của tiểu thừa không chú trọng đến “hành nhất thiết thiện ” và “độ nhất thiết chúng sinh” như của đại thừa. Giới là pháp chính yếu cản trở tham dục, diệt trừ ngã ái bằng sự phát tâm “đương nguyện chúng sinh”. Tâm tham dục ngã ái là cấu tâm, tâm bồ đề là tịnh tâm, phát tâm bồ đề đồng với tẩy tịnh tâm cấu uế ngã ái.

Đức Phật truyền trao giới pháp Thanh văn cho những người không dám gánh vác chúng sinh, và trao truyền giới bồ tát hay bồ đề tâm cho những ai dám gánh vác. Giới pháp được biểu tượng bằng y pháp khoác trên thân, một số người sau khi nhận lãnh giới pháp, khoác trên người tấm y pháp biểu hiện cho sự thọ trì giới luật, nhưng họ lại cố ý hoặc vô tình cho rằng y pháp là giới, nên khoác y là khoác giới, và như thế là đã tẩy tịnh, mà không hiểu biết rằng y chỉ biểu trưng cho sự thọ trì giới luật để tẩy tịnh cấu tâm ngã ái, chẳng khác gì bình để đựng nước tẩy tịnh, bình chưa hề là tẩy tịnh, vác bình đi dạo để phô trương ta đã tẩy tịnh, tựa như người khoác y đi dạo biểu dương ta là người thanh tịnh giới đức. Những người này bao gồm hai hạng:

Một là mê muội ngỡ tấm y khoác trên người đủ là giới tẩy tịnh uế tâm, mà không hiểu rằng đó chỉ là vật nhắc nhở cho sự quyết định sống theo giới luật của chư Phật để tẩy tịnh thân tâm. Ngoài ra nó chẳng hề có công năng tẩy tịnh nào cả.

Hai là hạng “ngựa ô đuôi trắng”, cố tình dối gạt thế nhân, khoác y như cưỡi ngựa ô, song khoe đuôi trắng là phô trương ngũ dục tích lũy được nhờ hình tướng khoác pháp y. Thân khoác pháp y mà tâm không tẩy tịnh cấu nhiễm, ngược lại còn tích lũy ngũ dục, dương danh với phàm nhân, do bởi hết thẩy phàm nhân đều ngưỡng mộ và cho ngũ dục là công đức tu hành. Một khi tăng tục đều xu hướng như vậy, khi đó Phật pháp rơi vào thời kì “pháp nhược ma cường”, bởi ngay đệ tử Phật còn ưa thích hành pháp ngũ dục, vậy mới biết pháp nhược và Ma cường.

Vì sao đức Phật dậy đồ chúng “Này các Tỳ kheo, sau khi ta diệt độ, nên tôn trọng kính quý Ba La Đề Mộc Xoa, như tối tăm gặp ánh sáng, kẻ nghèo được của báu. Phải biết đó là bậc thầy của các vị, ta có ở thế gian cũng không khác như vậy”.

Bởi người lấy giới làm thầy tất mọi tư duy, hành động và nói năng của ba nghiệp đều y chỉ vào giới. Y vào giới tư duy gọi là chính tư duy, chính niệm. Y vào giới nói năng gọi là chính ngữ. Y vào giới hành động gọi là chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tiến.

Thường y vào giới không lìa gọi là chính định. Do y vào giới hiểu biết hết mọi tư duy và hành động gọi là chính kiến. Phàm thành tựu được tám chính đạo này tất tiêu diệt ngũ thú, được cảnh giới thanh tịnh niết bàn. Ngũ thú đã tiêu diệt tất không còn sự sinh tử luân hồi trong các cảnh này nữa. Cảnh giới tịch tĩnh không ngũ thú và luân hổi sinh tử thường an lạc gọi là niết bàn. Do đó tám chính pháp này được gọi là đạo đế đưa đến niết bàn của diệt đế.

giả như chư Phật có tại thế đi nữa, song hàng đệ tử không tu tám pháp này tất không chứng dược cảnh giới niết bàn liễu sinh thoát tử. Và cho dẫu Phật đã nhập niết bàn song bất kì ai tu hành tám pháp này đều chứng được niết bàn. Vì vậy Như Lai ngụ ý “ta có ở thế gian, các vị cũng vẫn phải cần đến giới pháp, không thể làm khác hơn được”. Như vậy thực nghĩa của lời dậy “lấy giới làm thầy” chính là tu tám chính đạo. Nếu chỉ y giới cú mà không tu tập tám chính đạo, thì bị giới trói buộc và không thể đạt được chính kiến và bẩy chi kia. Giới không phải là một pháp tu hình tướng, mà chính nghĩa của giới là để từ giới sinh định và huệ. Ngày nay người tu học không y nghĩa thường y cú, nên tu giới cú mà không hành giới nghĩa, vì vậy càng giới càng trói buộc và trở thành một đời sống khắt khe và gây nhiều rắc rối cho những người quanh họ. Hình tướng của Phật pháp chỉ thể hiện qua hành động độ sinh, song nhiều người lại quá chú trọng đến hình tướng này, cơ hồ vì hình tướng mà bỏ qua mọi sự độ sinh. Giữa độ sinh và hình tướng họ chọn hình tướng, nếu Bồ tát cũng làm như thế tất nhiên bồ tát không bao giờ chủ trương “ưng dĩ hà thân đắc độ giả, tức hiện hà thân nhi vị thuyết pháp” (nên dùng thân nào để độ, bồ tát dùng thân ấy). Như thế đủ thấy Bồ tát coi trọng độ sinh hơn bất kì hình tướng nào.

Ta cũng có thể dùng câu chuyện đối thoại giữa Mặc tử và nho gia Công Mạnh tử để làm sáng tỏ hơn về vấn đề hình tướng và hành động.

Công Mạnh tử mặc áo nho sinh, đội mũ chương phủ (một loại mũ cao đời Ân), tay cầm triều hốt (một thứ quan lại hay cầm khi vào triều) đến hỏi Mặc tử “Quân tử trước phải chú trọng phục sức, rồi mới đến hành sự: hay chú trọng hành sự trước rồi mới đến phục sức?”

Mặc tử đáp “Quân tử chú trọng hành sự, mà không chú trọng nơi phục sức”

Công Mạnh tử hỏi “làm sao biết được”

Mặc tử đáp “Xưa kia Tề Hoàn công đội mũ cao, đeo dây đai lớn, mang kiếm vàng. Tấn Văn công mặc áo vải thô, khoác áo lông dê. Sở Trang vương đội mũ rạng rỡ hoa lệ, mặc áo gấm rộng. Việt vương Câu Tiễn, cắt tóc ngắn, xâm hình trên thân. Bốn vị vua này ăn mặc khác nhau, nhưng đều trị quốc giỏi, đủ biết hành vi của quân tử với phục sức vô quan”

Công Mạnh tử khen “ Ông nói rất đúng, tục ngữ có câu ‘biết được một điều tốt, ma không làm ngay, tất sẽ bị tai họa’. Tôi bỏ hết mấy thứ này ngay, và trở lại gặp ông”

Mặc tử nói “ không cần phải vậy, cứ như thế này gặp tôi là tốt rồi. Nếu phải bỏ những thứ phục sức này rồi mới lại gặp tôi, thì hóa ra ông vẫn coi trọng phục sức hơn hành sự”.

Qua cuộc đối thoại trên Mặc tử đã giải thích cho Công Mạnh tử hiểu rằng “hành động mới là điểm chính yếu để thành Thánh nhân”, còn hình tướng chỉ là phụ thuộc. Đa số người học đạo giống như Công Mạnh tử, ngỡ mình đã hiểu đạo và từ nay sẽ hành trúng đường, nhưng chung cục vẫn chưa thực ngộ, vì cứ nghe sao hiểu y thế thì là oan gia, nên Mạnh tử nói “tận tín ư thư bất như vô thư”, tin đúng theo sách thì thà đừng có sách.

Rõ ràng Mặc tử mới thật là người có trí huệ, nên tuy đả bề ngoài nhưng không cần phải bỏ bề ngoài, không cần phải chống lại bề ngoài, nếu chống thì chống cái chỉ có bề ngoài mà không có nội dung và hành động, phàm nhân y cú nghe xong ngỡ là chỉ cần bỏ đi cái bề ngoài là đủ, mà không hiểu nghĩa là bề ngoài sao cũng được, chỉ cần có hành động lợi tha. Cho nên 4 vị vua kia ăn mặc không giống nhau, nhưng đều trị quốc an dân, nên đồng được hậu thế khen tặng.

Nếu Công Mạnh tử giác ngộ thì không cần bỏ cái Mặc tử đả kích, mà chỉ cần hành động lợi tha thì có ăn mặc thế nào cũng không bị Mặc tử phê bình.

Ta có thể nói Công Mạnh tử theo tiểu thừa Thánh Hiền nên chỉ trọng nghi quy hình thức. Còn Mặc tử theo đại thừa Thánh hiền nên không cần hình thức chỉ cần hành động lợi tha.Tiểu thừa trọng bề ngoài hình tướng, đại thừa chỉ trọng lợi tha, chẳng màng hình thức, nên Quan Âm bồ tát mới hiện đủ mọi hình tướng, mà không phải lúc nào cũng hiện tướng hòa thượng. Vì độ sinh phải hiện đủ hình tướng, còn tiểu thừa tự độ nên chỉ hiện 1 hình tướng, là tướng tăng uy nghi.

Ngày nay người học đại thừa miệng niệm Quan Thế Âm bồ tát mà không hành pháp độ sinh hiện vô lượng thân của ngài, lại chỉ hành theo tiểu thừa chú trọng hình tướng mà coi nhẹ chuyện độ sinh, khác nào Công Mạnh tử. Tinh thần của Mặc tử mới chính là tinh thần độ sinh của đại thừa nên không trọng hình tướng, hình tướng nào cũng chỉ vì độ sinh mới khoác vào.

Đây là điều cảnh cáo người học đại thừa đừng ngộ như Công Mạnh tử, mà nên giác như Mặc tử. Vì vậy mà đức Phật truớc khi Niết bàn cũng căn dặn “y nghĩa bất y cú”. Phàm y cú tất trọng hình tướng, hễ y nghĩa tất trọng hành động. Phàm nhân trọng bề ngoài và lý thuyết hơn thực hành vì thế mà biết bao người thọ bồ tát giới mà chẳng khiến chúng sinh được hưởng ơn mưa móc gì của họ, ngoài khoác cái y bồ tát giới đi khắp các chùa. Rõ ràng là vác bình đi dạo đó mà.

Trảm Đầu Lạc Đà

Một người nọ làm hũ đựng thức ăn trong đó, để lạc đà chui đầu vào ăn, nhưng sau đó lạc đà không rút đầu ra được, người chủ áo não vô cùng, khi đó có một ông lão đến bầy « chú không cần phải phiền muộn, tôi bầy cho cách lấy đầu lạc đà ra, chú cứ nghe lời tôi, chặt đầu lạc đà, thì lạc đà sẽ thoát khỏi cái hũ ». Người chủ nghe theo chặt hết đầu lạc đà, sau đó đập phá mấy cái hũ để lấy đầu lạc đà ra, ai nghe cũng chê cười.

Phàm phu ngu nhân cũng vậy, phát tâm bồ đề, chí cầu tam thừa, trì giữ cấm giới phòng hộ các ác. Song bị ngũ dục hủy phá tịnh giới, đã phạm cấm kị, xả li tam thừa, phóng tâm theo ý, tạo đủ mọi ác, tam thừa và tịnh giới đều bị xả bỏ, như người ngu này mất cả lạc đà lẫn hũ (ung, weng).

Lời Bình:

Lạc đà tượng trưng cho huệ mạng, hũ là phương tiện chứa đựng thiện pháp nuôi dưỡng huệ mạng. Một khi phương tiện chứa thiện pháp xu hướng mê muội, tham dục, thì phương tiện này trở thành cái hũ chật vì lạc đà không rút đầu ra được, điều này chỉ cho khi chúng sinh tham ái vô minh, thì huệ mạng bị che mờ, nhốt kín trong cái phương tiện tà mạng, như phiền não tạng che khuất chân tính. Người tu một khi bị tham dục lôi cuốn, tất cả mọi phương tiện thiện pháp đều hồi hướng đến ngũ dục của ngã ái, thay vì hồi hướng đến quả giải thoát, vì vậy trí huệ bị che mờ, tự nhốt thân tâm trong dục lạc, không còn tư tưởng thoát ly, chỉ mong được mãi trong hũ dục lạc, khác nào lạc đà không rút đầu ra khỏi hũ được. Không chỉ dừng ở chỗ tự nhốt trong cảnh giới dục lạc, vì tham đắm ngũ dục, mà tệ hơn nữa là sự tà tư duy tham ái đó còn đưa đến sự việc chém đầu lạc đà, và đập vỡ hũ, đánh mất hết phương tiện thiện xảo và thiện căn.

Do vì phương tiện thiện pháp trở thành công cụ tìm kiếm ngũ dục cho cá nhân, nên huệ mạng và phương tiện thiện pháp đều bị chém chết và đập vỡ, nếu phương tiện thiện pháp hồi hướng đến bồ đề quả tất lạc đà tự tại với các hũ thức ăn, điều này chứng minh « vong thất bồ đề tâm tu chư thiện nghiệp thị danh ma nghiệp », dù hành các thiện nghiệp nhưng không hồi hướng đến bồ đề quả, đều thành nghiệp của ma. Như vậy điều cốt yếu của sự tu hành không phải chỉ hành thiện nghiệp mà chính là phải phát bồ đề tâm, cầu thành bồ đề quả.

Ông lão tượng trưng cho tà huệ vọng tưởng, vọng hành. Do tà tư duy nên chém chết huệ mạng, đập vỡ phương tiện thiện xảo. Ông lão còn biểu trưng cho tà sư chỉ bầy cho chúng sinh tà pháp giết hại huệ mạng và phá bỏ thiện pháp. Phàm phu đều giống người nuôi lạc đà trong câu chuyện, do mê muội nên thường thấy lời dậy của tà sư là hợp lý, vì vậy mà sinh tà hành phải chịu nghiệp khổ. Thời mạt pháp tà sư chỉ bầy chúng sinh không cần hành thiện pháp, chỉ tu theo tà sư là đủ giải thoát, thậm chí khuyên dậy chúng sinh không nên phát bồ đề tâm, vì đây là nan hành, chờ vãng sinh hay đắc đạo rồi mới phát cho chắc. Chúng sinh bản tính vốn tham, nên ham dễ sợ khó do vậy nghe theo tà thuyết, tự mình không phát tâm lại khuyên người khác không nên phát tâm, mà quên đi lời cảnh cáo trong kinh Hoa Nghiêm « quên phát tâm bồ đề, dù có tu thiện nghiệp, chung quy cũng thành ma nghiệp », thế mới hay không phát tâm bồ đề thẩy đều là tâm ma.

Đức Phật sau khi thành đạo, tư duy rằng « đạo ta là đạo ly dục, chúng sinh là chúng tham dục, nay ta đem pháp ly dục nói với những kẻ tham dục, sẽ khiến những kẻ này sinh tâm phỉ báng mà tạo thêm nghiệp tội ». Nên ngài quyết định nhập bát niết bàn, song vì Loa Kế Phạn vương ba lần cầu thỉnh, nên ngài nhận lời, ở lại nơi đời độ hóa chúng sinh. Điều này chứng tỏ bản tính chúng sinh vốn sẵn tính tham dục, trừ bỏ tham dục tất chẳng còn được gọi là chúng sinh, mà gọi là thánh, thánh đồng nghĩa với chúng sinh vô tham dục. Vì vậy tu hành nhất thời quên đi bồ đề tâm, ham thích cái ngũ dục đạt được do tu thiện pháp, lập tức trở thành nghiệp của ma.

Trần lao là cảnh giới của tham dục, hễ tham dục chi phối tâm, thì mọi tư duy và hành động đều hướng đến trần lao, gọi là bội giác hợp trần. Tuy trần lao khổ nhiều vui ít, họa đa phúc thiểu, nhưng vì chúng sinh huân tập tham dục lâu đời, thành thói quen khó bỏ, nên dù phải trả giá bằng muôn ngàn đau khổ, chúng sinh vẫn theo tham dục, chịu đựng trần lao, và cho điều này dễ làm hơn con đường “nghịch hành” bội trần hợp giác, của pháp ly dục. Chúng sinh bao đời chung thủy với tham dục, nay hồi đầu xả dục quy tịnh, quả là điều thiên nan vạn nan, dẫu rằng con đường ly dục thực sự an toàn, vô họa hoạn và đầy phúc báo. Thói quen tham dục bao đời của chúng sinh được gọi là vọng nghiệp, lực của vọng nghiệp này khống chế nhất thiết chúng sinh, khiến chúng sinh khó thoát khỏi được trần lao, cho đến như kinh 42 chương nói « đến niệm muốn ra còn không có, làm sao có ngày ra được ». Chẳng khác gì lạc đà bị kẹt đầu trong hũ không thoát ra được.

Lạc đà dụ cho tâm cầu đạo giải thoát, quy hướng đến tam thừa, hũ đựng thóc lúa dụ cho thiện giới, nuôi dưỡng tâm cầu đạo. Nhưng khi người tu hành bị ngũ dục mê hoặc, thì thiện giới trở thành công cụ của ngũ dục. Bất luận xuất gia hay tại gia đều nhìn nhận đạo Phật là đạo giải thoát, nhưng họ không đến với đạo Phật vì sự giải thoát đó, mà chỉ đến để dùng Phật pháp làm phương tiện cầu hay tu phúc ngũ dục, như đại đa số người tại gia đến chùa chỉ để cầu bồ tát ban bố cho mình các thứ ngũ dục, người xuất gia thì thờ Phật ăn oản, song tâm vẫn hướng đến oản hơn là giải thoát. Một khi thiện giới giải thoát của chư Phật được dùng làm công cụ tìm cầu ngũ dục, tất nhiên đưa đến hậu quả gây chướng ngại cho đạo tâm hướng đến tam thừa, chẳng còn biết nhắm hướng nào để đến tam thửa quả, như lạc đà bị cái hũ nuôi sống đó hại chết, che mất hai mắt, không còn tác dụng được nữa, trong lúc đạo tâm bị đui mù, vọng thức nói với ngã rằng hãy xả bỏ đạo tâm hướng giải thoát đó đi, để ung dung hành xử ngũ dục, về với trần lao quen thuộc xưa nay, như ông lão xuất hiện và dậy cho gã kia giết lạc đà. Và ngã vốn được hướng dẫn bởi vọng thức liền nghe theo, mà không hề quán sát theo thật đức năng, nên quay lại với đường xưa lối cũ ái thủ, bội giác hợp trần, vứt bỏ tam thừa quả và thiện giới đằng sau, như gã trảm đầu lạc đà, mất lạc đà và rồi mất luôn cả hũ vì đầu vẫn kẹt bên trong. Tà sư dậy chúng sinh đút đầu vào rọ, và giết chết đạo tâm ly dục cầu quả tam thừa, cùng với thiện giới. khác nào ông lão dậy chém đầu lạc đà.

Đức Phật dậy chúng sinh ly dục, thoát khỏi cái hũ đầy ngũ dục, bằng cách phát bồ đề tâm, khi tâm có bồ đề, tức tâm có giác làm chủ, như Hứa Hành dù đói khát vẫn nhẫn được một cách an nhẫn du như đại địa, nhờ tinh thần “tâm ta có chủ”. Chúng ta khi phát tâm cầu tam thừa chưa phát nổi bồ đề tâm, tâm này cần được nuôi dưỡng bằng thiện giới, nhưng nếu có ngũ dục trộn lẫn trong đó, thì ngoại tướng như sa môn nhưng bên trong thì mê mờ như phàm phu ngoại đạo, giống như lạc đà bị hũ chướng ngại, không thấy đường đi lối về. Như vậy thiện giới thay vì nuôi dưỡng lạc đà giờ là thứ pháp phược trói buộc và che mắt lạc đà, không còn biết phương hướng của tam thừa. Vì vậy cần quán sát các pháp trần lao, chỉ một niệm vong thất quán trần lao sẽ che mắt trí huệ như hũ che lạc đà. Và vọng thức sẽ theo mê mờ mà cắt đầu lạc đà, tức cắt mất tâm cầu đạo, và như thế trở lại với tâm trần lao, tức tam ác đạo, mất hết công phu tu thiện giới và tâm cầu bồ đề, như gã nuôi lạc đà không khác.

Thợ Cầy Mê Công Chúa

Một anh thợ cầy nọ lên thành thị chơi, thấy được dung mạo xinh đẹp tuyệt vời của công chúa, đêm ngày nhớ nhung, chỉ mong được cùng công chúa ước hẹn, nhưng không sao được nên nỗi nhớ biến thành bệnh, nhan sắc tiều tụy. Bạn bè thân bằng thấy vậy hỏi duyên cớ, thợ cầy mới bộc lộ tâm sự, từ khi thấy nhan sắc công chúa, ngày đêm không sao quên được hình bóng yêu kiều này, chỉ mong được hẹn hò cùng công chúa, mà sinh bệnh, nếu thực không hẹn được thì thà chết còn hơn. Bạn bè khuyên giải « cứ yên tâm chúng tôi sẽ tìm cách giúp anh như nguyện ». Một thời gian sau, những người này nói với anh thợ cầy « chúng tôi đã tìm cách giúp anh rồi, mọi sự đều tốt đẹp, chỉ duy có công chúa không chịu gặp mà thôi ». Thợ cầy nghe xong vui mừng vô cùng, hô lên « nhất định sẽ được ».

Người ngu ở đời cũng vậy, bất kể thời tiết xuân hạ thu đông, ngay mùa đông cũng gieo hạt, mong được thật quả, nhưng chỉ phí công vô ích, chẳng đạt được gì, và mất trọn hết mầm, nụ lá cành. Người ngu ở đời tu tập chút thiểu phúc, cho là đầy đủ, đạo quả bồ đề chắc chắn đắc được, như thợ cầy mơ được công chúa.

Lời Bình: Người ngu này vừa không biết thời tiết nhân duyên, vừa vọng tưởng bỏ công ít mà được quả nhiều.

Nhân duyên mà không đúng thời tiết tất không thành quả, như vào mùa đông mà gieo hạt tất không thể nẩy mầm lên cây được, hay giữa sa mạc mà trồng cây thông, như anh thợ cầy muốn phối hợp với công chúa. Thợ cầy như mùa đông, công chúa như cây nho, thời tiết và nhân duyên hoàn toàn sai biệt vì thế không thể kết hợp được.

Phàm phu không biết như vậy, nên đem ngã này mong thành Phật đạo, nào hay ngã như lửa bỏng, đạo như nước mát, ngã muốn được nước mát, nhưng khi nước mát đến với ngã thì lại thành nước sôi, nên ngã không sao đạt được đạo, vì bệnh lửa bỏng của ngã. Lại ngã như thợ cầy, Phật đạo như công chúa, thợ cầy mơ tưởng công chúa, chỉ là 1 niệm hoang tưởng vô ích chung quy thành bệnh tương tư đơn phương. Thợ cầy cho dù được nhiều người giúp đỡ, nhưng công chúa không hứa gặp, thì vẫn không thể toại nguyện hẹn ước, như người tu đem ngã chấp học đạo với bao nhiêu thiện tri thức, mà không hề nhận ra đạo không thể thọ kí cho ngã chấp được, vì không thấy cái kết quả vô vọng trên nên vẫn hí hửng tưởng là « nhất định sẽ được », do vậy người tu dù không thật đạt đạo mà vẫn thỏa mãn với những cái đắc phúc báo mộng mơ của mình, vẫn không thức tỉnh với sự thật là không được đạo thọ kí là hoàn toàn thất bại trong việc tu hành, như thợ cầy hoàn toàn thất bại trong chuyện được công chúa chấp nhận sự hẹn hò.

Lại cũng tựa như tu biết bao thiện pháp trợ duyên bằng ngã chấp, như Lương Vũ đế tu phúc, dù có được phúc báo ủng hộ nhưng vẫn không ra khỏi luân hồi, do giải thoát không hứa hẹn, tựa như cho dẫu bạn bè rất mực giúp đỡ nhưng công chúa không chịu gặp.

Ngã chấp là nhân tố tạo thành chúng sinh, một cùng tử, một thợ cầy. Vô ngã chấp là yếu tố thành Thánh quả, như trưởng giả, như công chúa. Cùng tử muốn thành trưởng giả mà không xả bỏ kiếp cùng khốn thì vĩnh viễn không đương nổi sự nghiệp của trưởng giả. Thợ cầy muốn sánh đôi với công chúa mà không bỏ cái nghiệp dĩ nghèo nàn thì muôn đời không được công chúa hẹn hò nói chi đến nên duyên. Cũng vậy tu tập mà không xả bỏ ngã chấp và các pháp đắc thất của ngã thì làm sao hẹn nổi với quả giải thoát. Vì thế cho dẫu có sự trợ giúp của tha nhân, hay của phúc báo tu tập, giải thoát vẫn quyết không hẹn với người « bần cùng trí huệ » này.

Xả bỏ ngã chấp không gì khác hơn là tinh thần « đương nguyện chúng sinh » của bồ đề tâm, mà không phải hành ngã bằng khổ hạnh, hay giết nó đi, vì vậy kinh Hoa Nghiêm dậy « vong thất bồ đề tâm, tu chư thiện nghiệp thị danh ma nghiệp ».

Vẫn bám chặt vào kiếp sống lam lũ bần cùng của gã ăn mày mà mơ tưởng thành phú gia, hay an phận bần cùng làm kiếp cầy mướn mà mong nên duyên đôi lứa với công chúa thì chỉ là chuyện có trong vọng tưởng mà thôi. Cũng vậy người tu một mặt vẫn củng cố bám víu xây dựng cái cảnh giới thế gian lợi lộc của ngã chấp, mặt khác mơ được giải thoát hẹn hò, kết duyên với bồ đề, khác nào thợ cầy mơ mộng sánh đôi cùng công chúa. Ngũ dục xả không nổi mà đòi hẹn hò với giải thoát, tựa như kiếp nghèo khổ bỏ không xong mà mong được nên duyên với công chúa.

Phàm phu biếng nhác tham lam, nên khi nào cũng muốn nhất bổn vạn lợi, bỏ một được vạn, tu tập được chút phúc báo, thí như được mọi người kính trọng, cúng dường, tự cho như vậy là tu hành rốt ráo, chẳng cứu xét tâm tính xem bi trí của ta có khả quan chưa, mà cứ tự hào là đạo hạnh và duy trì như vậy cho đến chết, để chờ Phật đi đón ta về với ngài, quên đi yếu tố mà đức bổn sư ân cần dậy bảo « bất khả dĩ thiểu thiện căn phúc đức nhân duyên đắc sinh bỉ quốc ». Như có một gã nghèo rớt mồng tơi, lại biếng nhác, không lo lao động kiếm ăn, mà chỉ mộng giầu sang, một hôm, gã nhặt được một quả trứng gà trong bụi cỏ, gã chạy vội về nhà, hô lên “mình ơi chúng ta sắp phát tài rồi”, chị vợ vội chạy ra hỏi, gã trân trọng moi quả trứng ra nói, “chúng ta sẽ nhờ gà mái nhà hàng xóm ấp, khi trứng nở chúng ta sẽ lấy một con gà mái, vài tháng sau gà mái sẽ sinh trứng, mỗi tháng chúng ta sẽ có thêm 15 con gà con, những con gà con này sẽ sinh thêm trứng và chẳng bao lâu chúng ta sẽ con một đàn gà đông đảo, và cứ bán đi 300 con gà, chúng ta sẽ mua được 5 con bò, và cứ thế chúng ta sẽ phát tài trong nay mai”, mặc cho anh chồng thao thao bất tuyệt với giấc mộng tương lai, chị vợ lặng lẽ đem trứng đi luộc ăn cho qua cơn đói cồn cào hiện tại.

Muốn được phú quý ở đời cũng phải vất vả lao nhọc một đời, hà huống muốn được công đức của đạo, thứ công đức vượt quá khả năng của mình bỏ ra, như công chúa phú quý vượt xa thợ cầy, người tu học chỉ học thuộc vài bài kinh nhật tụng, mỗi ngày tụng niệm hai thời tự cho đủ để vãng sinh thành Phật, khác nào bỏ công phu nghèo hèn bằng với thợ cầy mơ một kết quả cao quý như công chúa. Chính vì vậy đức Thế Tôn khuyến cáo, cái công sức chúng ta bỏ ra tu phúc thật sự chỉ là thiểu thiện căn phúc đức nhân duyên, một chút công sức của thợ cầy làm thế nào xứng đôi với công chúa tức cảnh giới của chư Phật. Không giác ngộ điều này dù có tu phúc đến đâu mà không phát tâm bồ đề thì chỉ là anh thợ cầy mê nàng công chúa mà thôi.

Vắt Sữa Lừa Đực

Người dân ở biên địa của một xứ nọ, không biết lừa là con gì, lại nghe nói sữa lừa rất ngon, mà chưa ai được nếm qua. Bấy giờ họ được một con lừa đực, muốn vắt lấy sữa, nên tranh nhau trì níu con lừa, người thì nắm đầu, kẻ nắm tai, lại có người thì giữ đuôi, kẻ ôm chân lừa, ai cũng muốn được hưởng hương vị sữa lừa trước nhất. Người nắm lừa căn cho rằng đây là vú lừa, thay nhau ra sức vắt, vọng được sữa lừa, ai nấy mỏi mệt mà không đạt được chút kết quả nào, ngoài việc bị thế nhân chê cười.

Ngoại đạo và phàm phu cũng vậy, nghe công đức của đạo, muốn được nhưng không biết đạo là gì và làm sao để được, nên khởi vọng niệm, sinh đủ mọi tà kiến, hành mọi tà hành như khỏa hình lõa thể, bôi tro trét bùn, nhẩy vào lửa, do tà kiến tà hành, đọa vào ác đạo, như những người ngu kia cầu sữa.

Lời Bình:

Lừa đực dụ cho vọng tâm, sữa dụ cho công đức nhũ, lừa cái dụ cho chân tâm, dân biên địa dụ cho mê muội. Phàm phu và ngoại đạo nghe nói công đức của đạo tức chân tâm, vô sinh tử, vô họa hoạn, vô phiền não, nên khởi tâm mong cầu được công đức này, nhưng không biết đạo (tâm) thật sự là gì, nên chẳng phân biệt được vọng tâm và chân tâm, vớ lấy vọng tâm tưởng đó là chân tâm, ra sức tu hành để được công đức nơi vọng tâm, như dân làng này không biết con lừa là gì, nên chẳng biết đâu là đực đâu là cái, nên khi được con lừa đực, chẳng biết nó là giống đực, cả làng xúm lại tranh nhau dùng lừa căn vắt sữa để được uống trước, chỉ uổng công tranh dành và ra sức lấy sữa, nhưng chung cục chỉ trải qua thời gian nhọc mệt tranh chấp mà cả làng chẳng được giọt sữa nào, như phàm phu dùng vọng tâm tu học, mong cầu công đức cho ngã, khiến Phật pháp là chân pháp bị vọng thức vọng nhận thành nhị pháp, nên chung cục không được chút công đức nhũ nào cả.

Dùng vọng ngã tu hành chính pháp mà không nhắm đến giải thoát khỏi mọi chi phối của vọng ngã, lại truy cầu cho ngã này có phúc, tức như ý ngã, như một kẻ trộm cắp tụng kinh niệm Phật để cầu phúc cho ăn trộm thành công và không sợ ai khám phá được, đó là phúc theo vọng ngã. Phàm phu không nhận chân ra chư Phật và các vị tổ sư tu hành thì được công đức vô ưu, vô tham nên bất động trước thủ xả, còn ta càng tu thì càng thêm thủ xả, và càng nhiều thủ xả tức mong cầu, thì phúc họa càng lắm, phúc họa càng nhiều thì càng cần tu phúc, nhưng tu phúc lại để được cái phúc cho ta và đùn cái họa đến cho người, một thứ phúc tai hại cho tha nhân.

Công đức tu hành của chư Phật là giác ngộ, không phải được phúc. Giác tức hiểu mọi nguyên nhân đưa đến phúc họa, đều do vọng thức nơi ta gây nên, mong cầu được và sợ hãi mất, luôn tìm cái được, mà chẳng hay được mất đều từ gốc vọng của ta phát sinh. Vì vậy giác rồi thì hết vọng, vọng tận thì phúc họa chẳng còn, nên được mất trở thành không tịch. Giác nên biết nhất thiết pháp giai huyễn, huyễn tất nhiên không có được mất.

Phàm phu tu hành cầu đắc phúc, song được hay mất thì cũng vẫn chỉ trong cảnh sinh tử luân hồi, hành động này khác gì vắt sữa lừa đực. Lừa đực không có sữa, như vọng ngã không có công đức nhũ vô sinh vô tử, vô phiền vô não, vì vậy nên mới phải tu giải thoát, nếu vọng ngã có công đức nhũ giải thoát rồi thì không cần phải tu nữa.

Chư Phật vô vọng ngã nên vô vi tịch tĩnh, chẳng cần tu chẳng cần chứng, nên lục tổ Huệ năng nói « tâm bình hà lao trì giới » (tâm bình rồi thì cần gì đến trì giới nữa), tâm bình là tâm dứt vọng tưởng, không vọng thì không say ác đắm thiện, nên nào cần đến giới để chống ác, thiền sư Mã tổ Đạo Nhất gọi điều này là « bình thường tâm thị đạo ». Vọng tâm là tâm bất bình thường, nên đạo nơi vọng tâm thành phi thường đạo.

Chúng sinh bị vọng che mờ chân tính, nên không còn thấy chân chỉ thấy toàn vọng, như người bị vải che mắt không thấy ánh sáng, chỉ còn thấy tối đen, người này đi khắp nơi tìm ánh sáng với cái khăn bịt mắt thì đến tận vị lai kiếp vẫn không thấy được ánh sáng. Chúng sinh vì ám tế vô minh nên cầu trí huệ giải thoát, song chỉ cần nhận ra lỗi gây ra tối đen, tất thấy được ánh sáng mà chẳng cần nhọc công đi tìm. Chúng sinh đi tìm ánh sáng (đạo) không đúng thời tiết và nhân duyên nên chỉ phí công mà chẳng tìm đuợc, như dân làng vắt sữa lừa đực.

Ngu không bỏ mà học khôn thì khôn kia cũng thành ngu, như các câu chuyện ngu này đã chứng minh, phải biết rằng « nhận ra cái ngu là được cái khôn », nên Huệ năng đại sư dậy « nhữ đương nhất niệm tự tri phi, tự kỉ linh quang thường hiển hiện » (nơi mỗi niệm thấy lỗi, đó là linh quang của ta tự hiển bầy), khi nhận ra gốc sinh mọi ngu là vọng ngã, trừ vọng ngã tức trừ mọi ngu si tất trí huệ tự hiển bầy, nên cầu trí huệ tức tìm ra cái ngu, đó là diệt ngu, không phải diệt ngu rồi chúng ta sẽ không ngu mà cũng chẳng khôn, mà ngu diệt thì trí thành, như đức Phật dậy « người ngu biết mình ngu, nhờ vậy thành có trí, người ngu ngỡ mình trí, thật xứng gọi trí ngu ». Ở đây có thể nói thêm rằng ngu đó là vọng thức, khôn ấy là chân trí, hễ bỏ thức thì trí tự hiện bầy.

Khi đã diệt sạch vô minh, giống như người bỏ được cái khăn bịt mắt, ánh sáng tự hiển hiện, mà không cần phải tìm kiếm đâu xa, bấy giờ mọi thứ đều phơi bầy trước mắt, không còn mò mẫn tìm cầu, thủ xả đắc thất nữa. Giác ngộ cũng vậy, nhận ra mọi pháp đều huyễn, đã là huyễn tất chẳng cần xả, cũng tự lìa, như người nằm mơ tỉnh dậy, cơn mơ tự lìa mà ta không cần phải làm gì nữa để lìa cơn mơ, và cảnh thật tự hiện mà ta cũng chẳng cần phải tìm đến, nên tuy nói xả vọng quy chân, kì thật vọng tất chẳng cần phải xả, chân tất chẳng cần đến quy, như Vĩnh gia đại sư dậy « bất trừ vọng tưởng, bất cầu chân ». Chân tâm lưu xuất mọi công đức nhũ, như lừa cái năng sinh sữa, Vọng tâm không thể sinh sữa như lừa đực, diệt vọng tâm thì chân tâm tự hiện, bỏ lừa đực thì mới có thể được lừa cái.

Do vậy mới biết chân đã sẵn nơi tâm, tất nhiên cảnh chân tức tịnh cảnh cũng ngay nơi tâm. Vọng cũng ở nơi tâm nên vọng cảnh tức thế gian cũng ở tại tâm này. Vọng hay chân đều thuộc về tâm, nhưng chữ vọng hàm ý không thật, nó chỉ có khi mê mất tính chân. Nói chân là hàm nghĩa thật, bất biến không tăng không giảm, không được không mất, khi vọng hiện chân không mất, khi vọng mất chân cũng chẳng được, tựa như người nằm ngủ mơ, khi họ nhận mơ làm thật, ngay khi đó họ quên mất thật ngã, nhưng thật ngã vẫn không mất, khi giấc mơ tàn, tỉnh lại thật ngã cũng không hề tái hiện hay được lại, bởi nó chưa từng mất để được lại hay hiện ra lại. Cho nên chân chính là bản lai và là bản lai bất động. Do đó mà Như lai tuyên thuyết « nhất thiết chúng sinh giai hữu Phật tính » và dĩ nhiên « tất cả chúng sinh là Phật sẽ thành ». Chúng sinh lìa vọng ắt chân tự hiện, như lìa mơ thì giác tự thành, khi đức Thế Tôn nói chúng sinh là chỉ cho còn trong vọng, nhưng bản lai chân thật không thay đổi nên vẫn có cơ hội thành Phật trong tương lai, khi lìa được vọng, vì vậy nói « là Phật sẽ thành », câu này cũng ám chỉ bản lai của chúng sinh vốn là Phật.

Quá trình từ chúng sinh đến thành Phật trải qua ba giai đoạn, đó là chúng sinh thấy toàn vọng, hiền thánh thấy chân ở trong vọng, chư Phật vọng chân đều không tịch.

Phàm phu ngoại đạo đều dùng ngã tu hành, khác gì dân làng vắt sữa lừa đực, chỉ đồ lao vô ích. Tỉ dụ như nghe từ bi, phát tâm tu từ bi mà không hiểu nghĩa từ bi là gì, điều đó được ví như dân ở biên địa chốn quê mùa không biết con lừa là gì. Nhằm lừa đực mà ra sức vắt sữa, giống như tu từ bi để làm cho ngã tự an ủi chịu đựng, mà không hề là chuyển hóa tha nhân, cứu giúp họ chuyển ác thành thiện, xả mê khai ngộ bằng mọi phương tiện như bồ tát Quan Thế Âm dùng 32 ứng hóa độ sinh. Vì vậy kết quả tu từ bi chỉ thành một kẻ cố gắng tưởng tưởng để chịu đựng và là một người đầy phiền não, mà chẳng có lợi gì cho bản thân và chúng sinh trong công cuộc cứu tế theo đúng nghĩa từ bi. Đáng thương nhất là những người này lại nhầm lẫn cái « tưởng tượng để đè nén» với quán từ bi, đó là vắt vọng ngã tìm kiếm từ bi, còn thì mặc cho chúng sinh hành ác và duy trì ác pháp. Họ không hiểu sữa từ bi được vắt từ sự cứu độ chúng sinh, mà không vắt nơi sự chỉ làm sao cho ngã đè nén. Khác nào những kẻ vắt sữa lừa đực.

Trên mọi bình diện tu học rất nhiều người bị rơi vào hoàn cảnh vắt sữa lừa đực. Người tu học Phật chân chính cần ghi nhớ câu chuyện này thì sẽ thành tựu được mọi công đức.