Kinh Bách Dụ Giảng Giải

Người Ngu Ăn Muối

Kinh Bách Dụ Người Ngu Ăn Muối: Người ngu đến nhà bạn ăn cơm, song hiềm vì món canh vô vị nhạt nhẽo nên khó ăn, chủ nhà thấy vậy rắc muối thêm vào, người ngu thấy vị đậm đà hơn, nên suy nghĩ chỉ mới cho chút ít mà đã ngon như vậy, nếu nhiều sẽ càng ngon hơn, liền trút cả lọ vào miệng nào dè vừa mặn chát khó nuốt, vừa ói cả ra. Ngoại đạo nghe tiết chế ăn uống có thể đắc đạo, nên nhịn không ăn, trải qua 7 ngày hay 15 ngày, tự bị đói hành, chẳng ích gì cho đạo quả, như người ngu chỉ ăn muối không, dẫn đến quả khổ.

Lời Bình: Kinh Kim cương đức Phật tuyên thuyết, nhất thiết pháp giai thị Phật pháp, mọi pháp đều là Phật pháp, chẳng riêng nơi kinh điển mới có Phật pháp, mà nơi thế gian cũng dẫy đầy Phật pháp, không chỉ nơi lời đức Phật mới có Phật pháp mà ngay lời nói hay ý tưởng của kẻ ngu cũng tràn đầy Phật pháp. Nếu thường tư duy, cứu xét căn nguyên của các pháp tất sẽ nhận ra điều này, bằng không thì học Phật pháp mà vẫn hiểu thành thế gian pháp như những gì được trình bày qua các câu chuyện ngu, vì chỉ nhận ra hiện tượng mà không thấy căn nguyên. Tăng triệu nói, Pháp thân vô tượng, ứng vật nhi hình, bát nhã vô tri đối duyên nhi chiếu (Pháp thân không hình tượng, theo vật mà hiện, bát nhã vô tri đối duyên mà chiếu). Thấy hình tượng, nhận ra duyên thì dễ, nhưng nơi hình thấy Pháp thân, nơi duyên nhận được bát nhã mới là giá trị cứu cánh.

Mong rằng chúng ta sẽ nhờ sức tư duy nhận chân được chính nhân nơi mọi duyên, tức bát nhã, thấy được vô tướng trong mọi tướng tức pháp thân.

Câu chuyện người ngu ăn muối cho thấy sự tư duy khác biệt giữa chủ nhà và khách.

Chủ nhà vừa biết điều vị, vừa biết gu khách, nên khéo làm hợp khẩu khách, như bồ tát độ sinh vừa biết điều pháp vị, vừa biết căn tính chúng sinh, điều vị pháp sao cho khế hợp căn tính (khế cơ), khiến chúng sinh được hưởng cam lồ pháp vị (khế lý), dụ như điều cả ba vị giới định huệ tất thành vị giải thoát, nhưng khi thiết pháp độ người tham thì giới nhiều hơn định huệ, người sân thì định nhiều, và người si thì tăng huệ, khiến các hạng này đều được nếm vị giải thoát hợp khẩu. Giáo pháp của Như lai tuy chỉ có một vị duy nhất là giải thoát, nhưng vị giải thoát gồm nhiều vị pháp phương tiện hợp thành, biết điều các pháp phương tiện mới nếm được vị giải thoát, trong vị giải thoát có mọi vị phương tiện, trong mọi vị phương tiện có vị giải thoát, như đức Phật phải tu vô lượng đạo phẩm, mà tiêu biểu là 37 đạo phẩm, mới giải thoát.

Người ngu không hiểu chỉ theo một pháp, như giới định huệ, chỉ theo giới bỏ định huệ, theo giới rồi lại chỉ chọn oai nghi đi đứng bề ngoài, bỏ tính chất đoạn ác hành thiện, và nhiêu ích hữu tình của giới pháp, chẳng khác nào người ngu không biết vị ngon là nhờ điều nhiều vị với nhau, mà chỉ riêng chọn một vị là muối, loại bỏ hết các vị kia, nên biến ngon thành dở, cái dở của muối nếu khéo biết điều lại trở thành vị ngon, cũng vậy cái ngu mà nhận ra lại thành cái khôn, cái khôn mà không đúng thật lại thành cái ngu. Điều này nói lên bản tính của muối là chẳng ngon chẳng dở, ngon dở chỉ tùy duyên.

Lại dụ như vị ngon của canh chua, bao gồm các vị, cay chua mặn ngọt hợp thành, nếu thiếu một vị tất vị ngon không thành, vì vậy chủ nhà nhận ra khách ăn không ngon là do thiếu một vị, đó là vị mặn nên thêm muối cho vừa miệng khách, người ngu kia không biết như vậy chỉ thấy hiện tượng trước mắt là thêm muối, mà không biết bản chất như chủ nhà, nên vọng tưởng muối là ngon, may mà không thiếu vị cay, nếu thiếu chắc hẳn chủ nhà sẽ cho thêm ớt và người ngu kia càng khổ sở hơn vì tham ngon. Hơn nữa phải hiểu rằng nếu điều các vị đó với nhau thì gọi là canh chua, nhưng nếu bỏ vị chua ra sẽ thành canh khác, chỉ dùng muối thôi lại thành canh mặn, người ngu muốn hưởng vị ngon của canh chua, nhưng chung cục lại chịu cái dở khủng khiếp của canh muối.

Phật pháp cũng vậy, vị giải thoát là tổng hợp của ba vị giới định huệ, nếu bỏ đi một sẽ không thành vị giải thoát nữa, chỉ hành một pháp thì trở ngược thành pháp trói buộc, pháp trói buộc mà khéo biết dụng lại thành giải thoát, nên chư Phật được tôn xưng là Pháp vương, tự tại với mọi pháp mà không hề kiêng úy pháp nào. Tham dục của chúng sinh, chư Phật cũng biến thành pháp trợ duyên tu tập, như theo thị hiếu tham dục của họ, bầy cho cách được phúc báo cõi nhân, rồi tăng dần lên tới thiên, khi có đủ phúc hưởng thụ, nhưng còn sự chết đe dọa cướp đi tất cả mọi dục lạc họ khổ công tạo dựng, thì chư Phật dậy cho pháp liễu sinh thoát tử. Như vậy tính tham dục của chúng sinh cũng trở thành thiện nghiệp trợ duyên cho họ tu hành, nếu khéo biết điều.

Lại như người tu hành ban đầu cần tài chính để làm Phật sự, dần dà huân tập tư tưởng này nghĩ là mới có chút tài chính đã làm được một số Phật sự, như vậy nếu có nhiều tiền tất sẽ làm được nhiều Phật sự hơn, nên dốc hết tâm chí vào việc kiếm tiền, rồi biến kiếm tiền thành Phật sự, thay vì kiếm tiền để làm Phật sự, tạo nhân duyên ái thủ, xa đạo gần đời, chịu bao nhiêu nỗi cực y như tục nhân, chẳng khác nào người ngu ăn muối.

Từ câu chuyện này, chúng ta sẽ thu nhận được giới định huệ qua người ngu này, tự răn để đừng rơi vào những tư duy ngu ngốc đó, là giới. Răn không để vô minh sinh sản, trí huệ mới có cơ hội phát triển, đó mới thực là giới, vì nhờ giới này mới sinh huệ. Thấy rõ chỗ ngu, là thấy rõ được gốc ngu (bản chất), đó gọi là huệ. Chỉ biết phan duyên và nhận định sự vật qua hiện tượng mà không thấy bản chất thật, Phật pháp gọi là y thức bất y trí, thuộc về vô minh. Thường răn (giới) và thường nhận ra mọi chỗ ngu (huệ) là định.

Người ngu trong câu chuyện này chưa thật chí ngu vì gã chưa được nghe chuyện ngu của gã, còn những người từng nghe chuyện ngu này và cười chê gã, nhưng rốt cục trong đời sống vẫn học theo cách suy nghĩ và hành động của gã, mới quả là chí ngu.

Ngẫm lại cái ngu của thời xưa giờ lắm người học theo và còn cho đó là khôn nữa mới thực chí ngu.

Người Ngu Cất Sữa

Kinh Bách Dụ Người Ngu Cất Sữa: Có người ngu muốn dùng sữa thiết tiệc đãi khách, nên suy nghĩ, nếu như mỗi ngày đều lấy sữa, thì lâu ngày sữa sẽ nhiều và không có chỗ chứa, hơn nữa lại sợ bị hư, chẳng bằng cứ cất chứa trong bụng bò, đợi đến khi cần vắt một thể. Nghĩ vậy rồi bắt bò con cách li với bò mẹ. Tháng sau khi đãi tiệc, mới đem bò mẹ ra vắt sữa, lúc đó sữa đã cạn, chẳng lấy được giọt nào, vì vậy thực khách người thì giận dữ kẻ thì cười chê.

Người ngu muốn bố thí nhưng hay nghĩ đợi đến lúc giầu có bố thí một lần cho nhiều, nào hay chưa kịp làm giầu đã bị thiên tai, giặc cướp, quan quân, làm tiêu tan sự nghiệp, hoặc tử thần tới dẫn, chưa kịp bố thí đã không còn cơ hội bố thí nữa.

Lời Bình: Thật pháp năng lưu xuất nhất thiết phương tiện pháp, chư Phật từ thật pháp dùng phương tiện lực, lập phương tiện pháp độ chư chúng sinh, chúng sinh nương lực phương tiện của chư Phật, tư tu phương tiện pháp, càng huân tu phương tiện, thật pháp càng lưu xuất phương tiện thậm thâm và quảng đại, tích tập từng ngày, từng sát na cho đến khi thấy được cứu cánh của phương tiện pháp, đó chính là thật pháp.

Ta có thể ví bò con như phương tiện pháp, bò mẹ như thật pháp. Phương tiện pháp là hành trì kinh luật luận, cứu cánh là chứng thật pháp. Từ bò mẹ lưu xuất sữa trưởng dưỡng bò con, bò con càng bú sữa mẹ càng lưu xuất, cho đến khi đủ lớn, nay bắt bò con rời mẹ, tất bò con phải dùng thứ khác thay sữa mẹ, còn bò mẹ do không cho bò con bú nên sữa cạn kiệt, giống như người tu đem phương tiện lìa xa cứu cánh, tức mọi sự tu hành không còn hướng đến giải thoát nữa, và tất nhiên hướng đến mục tiêu ái dục của thế gian, dụ như người tu suy nghĩ phải có tiền mới làm Phật sự được, sau đó tăng trưởng niệm này khi thấy rằng có tiền thì làm Phật sự được như vậy càng có nhiều tất càng có kết quả, nên càng nỗ lực dùng mọi phương tiện và thời gian kiếm cho nhiều tiền, bấy giờ phương tiện tu hành, dốc hết vào kiếm tiền, nên pháp phương tiện không nhắm đến cứu cánh chứng thật tướng, mà nhắm đến tiền tài, vì vậy cứu cánh phải khô kiệt với tinh thần hành sử này, như bò mẹ cạn sữa

Sữa dụ cho Phật pháp, chủ nhân dụ cho người xuất gia, khách dụ cho tín chúng, đãi sữa dụ cho bố thí pháp. Phát tâm xuất gia tức nguyện dốc hết ba nghiệp tu tập mọi phương tiện đạo, cho đến khi chứng thật đạo, bấy giờ đền ân tín chúng bằng cách bố thí pháp nhũ cho tất cả mọi người. Nhưng vì vô trí suy nghĩ rằng đợi ta lập đạo tràng dựng chùa chiền xong rồi tu hành một thể, mà không mỗi ngày tư duy rèn luyện trí huệ, tích tụ công đức. Không biết rằng xây chùa bố thí, trai tăng cúng Phật thẩy đều là phúc đức, phúc đức khác với công đức, phúc đức chỉ giúp ta tránh được nhiều khổ nạn, công đức mới diệt tận khổ, công đức sẵn có nơi pháp thân tức thật pháp, không phải ở nơi tu phúc, như lục tổ thiền tông Huệ năng nói, tạo tự bố thí, cúng Phật thiết trai, danh vi tu phúc, bất khả tương phúc dĩ vi công đức, công đức tại pháp thân trung, phi tại tu phúc. Đến khi lập xong tuổi gìa trí suy, chẳng có chút pháp giải thoát nào đãi ngộ tín chúng như tâm nguyện xuất gia ban đầu, nên bị tín chúng kẻ hủy báng người chê cười, không khác gì người ngu cất sữa này.

Tổ sư tu tập tích chứa công đức trí huệ, rồi lập đạo tràng độ hóa chúng sinh, như chủ nhân dùng sữa đãi khách, kẻ ngu ngược lại lo lập đạo tràng hết đời, không chuyên tu tập, nên chung cục đạo tràng chỉ sử dụng vào mục tiêu phi Phật pháp. Giống ngoại đạo cũng tu thiện pháp nhưng không nhắm đến giải thoát, chỉ cầu sinh thiên, nên công phu cũng bằng thánh tăng mà kết quả thì nhỏ bé hơn nhiều.

Xuất gia học đạo nhằm đạt được cứu cánh giác ngộ, xây chùa tạo tự để làm phương tiện ban cấp pháp nhũ, tích tụ được qua sự tu hành, cho tín chúng. bỏ qua sự tu học cứu cánh, chỉ lo hành phương tiện, như đem bò con xa mẹ, phương tiện không đưa đến cứu cánh thì hẳn nhiên là tà ngụy pháp. Người tu hành như vậy càng tu càng làm cạn kiệt pháp giải thoát. Chỉ một niệm vọng tưởng sinh khởi, bóng tối vô minh sẽ loang ra che phủ hết bầu trời trong sáng, như người này chỉ do một niệm ngu mà mất hết sữa, quả như đại sư Tăng xán nói, hào ly hữu sai, thiên địa huyền cách (chỉ sai một ly mà kết quả khác với mong muốn như trời với đất), người trí học được điều khôn này, nên cẩn thận tư duy mọi pháp nhân duyên đang hiện hữu, kẻ vô trí loạn khởi đủ mọi vọng tưởng sinh khởi tính biến kế, mà phân biệt tắng ái đắc thất, thủ xả thuận nghịch, mà không hay chỉ nhất niệm vô minh khởi cũng đủ làm mê thất chân thân thật tướng, khiến phải chịu quả mê mờ không biết đâu là nẻo đi lối về, lang thang bao đời trong lục đạo mông mênh đầy khổ não, hà huống cử chỉ động niệm đều vun bồi thêm biết bao nhân vô minh vọng tưởng, như người mù đi trong bóng đêm trên con đường vô tận, chỉ có chông gai (khổ) và chết chóc (tử), khó có ngày chấm dứt, như kinh Địa tạng nói, chúng sinh nam diêm phù đề cang cường khó độ, do vì cử chỉ động niệm đều tạo nghiệp đau khổ (cử chỉ động niệm, vô phi thị nghiệp, vô bất thị tội). Chuyện ngu này giúp chúng ta hồi đầu, từ tạp niệm quay về với chính niệm, tạp niệm là loạn khởi vọng tưởng do phân biệt hiện tượng, chính niệm là lìa tính phân biệt hiện tượng, trở lại quán sát thật tướng của các pháp.

Người Vợ Giả Chết

Một người ngu nọ có vợ rất xinh đẹp, người này rất mực yêu thương vợ, nhưng người vợ lại không trung thành, lén giao du với người khác, tâm tà dâm thúc dục, khiến chị vợ muốn bỏ chồng theo tình nhân, nên nói với một bà già, khi nào tôi đi rồi, bà đem xác một người nữ về để trong nhà, rồi nói với chồng tôi là tôi đã chết. Bà giànày thừa lúc người chồng vắng nhà, liền đem xác một người nữ để trong nhà, khi người chồng về, bà lão này nói vợ anh đã chết, người chồng tin thật khóc than, rồi đem hỏa táng, và cất giữ tro tàn. Thời gian sau, người vợ chán tình nhân, nên trở về nói với chồng, tôi trở về đây, người chồng đáp, vợ tôi chết rồi, cô là ai mà mạo xưng vợ tôi, người vợ chứng minh cách mấy, người chồng cũng nhất định không tin. Giống như ngoại đạo, nghe tà thuyết tin cho là thật, nhất quyết không thay đổi, cho dù nghe chính giáo cũng không hồi đầu tin theo.

Lời Bình: Qua các ý kiến của mọi người về câu chuyện ngu thứ tư, người vợ giả chết, chúng ta thâu lượm được rất nhiều ý kiến hay, như sự hiểu biết qua các ẩn dụ của câu chuyện như, người ngu như ta, vợ như bản tâm, tình nhân như căn bản vô minh che mờ bản tâm, bà già như vọng duyên lôi kéo ta xa cách bản tâm như kẻ sống người chết. Nhiễm vọng thâm sâu đến mức, đức Phật phương tiện chỉ bầy cho ta nhận ra được Phật tính xưa nay, cũng không đón nhận sự trở lại này của Phật tính, mà vẫn chạy theo vọng duyên, vọng duyên này từ gia duyên đến các vọng cầu của người tu hành, mà không biết tu hạnh vô cầu, vọng cầu chỉ là người muốn được giấc mộng như ý, vô cần là không tịch, tức tỉnh mộng. Nên tu học không nhằm mục đích khôi phục bản tâm, mà chỉ nhằm thỏa mãn vọng tưởng.

Người ngu cũng giống như ngoại đạo cố chấp nên không sao nhận ra sự thật, chấp là chướng ngại của chính kiến. Do đâu sở tri thành chấp? Vì ngộ nhận cái giả là thật, cho các pháp y tha khởi là thật hữu, nên mê muội tính viên thành thật của pháp, gọi là sở chấp tính, tính sở chấp này huân tập nhiều đời, càng thêm kiên cố, lại thêm hoàn cảnh và những kẻ xung quanh làm trợ duyên khiến sở chấp này thành tính quyết định, không thể dời đổi cho dù sự thật có hiển bầy trước mắt cũng không sao nhận ra. Như người có chủng tính ngoại đạo, ắt có nhân duyên với ngoại đạo và tà thuyết, vì vậy nhiều đời sinh ra trong cảnh giới của ngoại đạo, cùng ngoại đạo làm quyến thuộc, chủng tính này đã huân tập từ quá khứ, nay lại được tăng thượng duyên bằng hoàn cảnh và quyến thuộc, nên lập trường ngoại đạo rất kiên cố, coi mọi thứ ngoài sở chấp của ta là tà giáo, không thể dung thứ được.

Đức Phật dậy, đừng nghe những lời nói nào, dù là của bậc thầy ta, của những người ta thương, hay thuộc về truyền thống mà xét ra có hại cho ta và người, và hãy tin những lời nói nào dù của kẻ thù, người mình không ưa mà xét ra có lợi cho mình và người . Như vậy không nên dựa vào ái để nghe theo, và tắng để bác bỏ, mà hãy bỏ mọi tắng ái để nhìn nhận sự thật, nếu vin vào tắng ái tất sẽ không nhận ra chân lý. Thế nên Tăng xán đại sư nói, đản mạc tắng ái, động nhiên minh bạch (chỉ đừng tắng ái, sẽ tự nhiên minh bạch mọi sự), nhìn hay nghe với tâm không tắng ái là khách quan. Yếu tố khách quan dẫn đến sự nhận định chân thật và chính xác.

Để được chính tư duy, Phật pháp đòi hỏi tiến trình tư duy phải qua ba giai đoạn, thật đức và năng. Ba yếu tố này giúp tư duy gạn lọc được tính hư ngụy nhờ vào thật, tính độc hại nhờ vào đức, và tính hư nhược nhờ vào năng, như vậy tư duy qua ba yếu tố thật đức năng, đưa đến kết quả có được nhận định đầy tính chân thật, quả đức và nhân hành, hay gọi là chính tư duy. Theo kinh Vô lượng nghĩa chính tư duy đó là phải quán sát hết thẩy các pháp, từ xưa đến nay, tính tướng không tịch. (ưng đương quán sát nhất thiết chư pháp, tự bổn lai kim, tính tướng không tịch) . Chứng được thật nghĩa tức chứng chân thật tính, thật tính này bao hàm quả đức và nhân hành. Nếu tư duy không qua sự gạn lọc của ba yếu tố trên, tất các tính hoang tưởng hư ngụy, tà ác và vô năng sẽ tràn đầy trong sự tư duy, thành tà tư duy hay tà kiến.

Người ngu nếu chính tư duy, tất biết người chết chẳng phải là vợ mình, nên khi chị vợ trở về, ắt nhận biết. Người ngu tà tư duy, nên mê từ thứ này qua thứ khác, không biết người vợ phản bội, không biết người vợ giả chết, không biết người vợ còn sống, và nhất là không biết là mình mê muội không biết hết mọi thứ, nên không sao nhận ra sự thật.

Để Xác Trong Nhà

Người ngu có bẩy người con, chết mất một, người ngu định để xác con trong nhà, rồi dọn đi nơi khác. Có người khuyên, sao không đem xác chết đi chôn, mà lại để trong nhà, rồi phải dọn đi nơi khác ở. Người ngu suy nghĩ, nếu không để trong nhà, mà phải đem đi chôn thì phải giết thêm một đứa để quân bằng trọng lượng, gánh đi chôn cho tiện. Nghĩ rồi bèn giết một người con khác, gánh vào rừng chôn. Ai thấy cũng cười chê, cho là chuyện chưa từng có.

Giống như Tỳ kheo phạm tội, nhưng cố giấu, làm như vẫn thanh tịnh, có người trí biết nên khuyên, người xuất gia, trì giữ cấm giới như giữ minh châu, không để bị tổn hoại, ông nay phạm lỗi sao không sám hối. Tỳ kheo nghe xong liền nghĩ, đã phải sám hối thì đợi phạm lỗi nhiều rồi sám luôn một thể, nên làm việc ác, phạm đủ giới luật, mới chịu sám hối, khác gì người ngu, chết một con lại giết thêm một con.

Lời Bình: Bẩy người con dụ cho thất tụ giới, chết dụ cho giới bị hủy, để xác trong nhà bỏ đi nơi khác dụ cho bỏ bồ đề tâm, thối đạo. Khuyên đem chôn xác dụ cho vứt bỏ tâm hủy giới. Giết thêm người con để tiện gánh dụ cho tâm phạm thêm giới để hưởng thụ rồi sám hối một lần cho tiện.

Người ngu vì ngu mà phạm giới, phạm rồi vì ngu mà giấu giếm, khi được người trí khuyên nên sám hối, thì lại vì ngu mà nghĩ rằng trước khi sám hối thì mặc tình phạm giới rồi sám hối luôn một lần, nên lại hủy diệt thêm giới khác, như người ngu giết thêm con. Từ một ngu sinh ra biết bao điều ngu, nên nếu không thấy ngu căn bản thì không thể cải đổi được, do được khuyên sám hối, mà vì sám hối lại tạo thêm ác nghiệp hủy phạm giới cấm. Kẻ ngu thì mọi điều khôn cũng thành ngu, khi cái khôn biến thành ngu có nghĩa nghĩ hay hóa dở, làm tốt thành xấu.

Người ngu này như người phá giới, giới được trưởng dưỡng trong thân tâm như con nuôi trong nhà, nay để giới chết, tàng chứa trong tâm, rồi khởi tâm bất thiện muốn xa lìa mọi giới tức bỏ nhà đi nơi khác, khi được khuyên đem xác chết ra khỏi nhà, đi nơi khác chôn cất tức đem lỗi lầm phát lồ sám hối, bỏ điều lỗi này ra khỏi thân tâm, thì lại nghĩ để tiện đem chôn giết thêm một người cho đều gánh, như ý tưởng phạm thêm rồi sám hối cho tiện.

Người ngu này không biết rằng, sám hối nghĩa là sám tội căn bản gây ra sự phạm giới, mà chỉ biết ăn năn lỗi đã phạm, vì tội căn bản tức vô minh ngu ngốc không diệt, nên lại vì lý do sám hối mà nghĩ ngu khiến phạm thêm giới, tăng thêm tội.

Như người xuất gia, cảm thấy giới làm mất tự do, huệ làm nhức đầu khổ não, định làm mệt mỏi, nên muốn diệt bỏ giới định huệ để tự do và thoải mái, theo đúng ý muốn của ngu si. Người này không biết do ngu nên không tu huệ nổi, do phóng túng nên không thể giữ giới, và vì tán loạn hôn trầm nên không thể tập định, do vậy từ trí ngu này sinh tâm chán ghét giới định huệ, cảm thấy giới định huệ là phiền não, còn phóng túng, tán loạn và vô minh là hỷ lạc, người ngu này giết sạch giới định huệ, trong thân tâm rồi bỏ đi theo vô minh và ngũ dục. Người ngu này vọng tưởng cho là ta khôn ngoan, mà không hay biết rằng ngu si là mẹ đẻ của mọi tư duy ngu ngốc. Từ bỏ giới định huệ là đến với vô giới, vô định, vô huệ tức tham sân si, cảnh giới của tam ác đạo. Không giới định huệ tất gần với súc sinh, loài này ám tế ngu si, lại không biết giới, hành theo bản năng, do ngu dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như vậy, mà vẫn không biết sám hối cái gốc ngu đó để chặn đứng mọi hậu quả tai hại không thể phát sinh trong tương lai, mà vẫn tiếp tục hành theo con đường tư duy ngu si đó, quyết không hồi đầu.

Sám hối đồng nghĩa với hồi đầu. Vì vậy trong kinh Đại bát niết bàn đức Phật dậy, trí giả hữu nhị, nhất giả bất tạo chư ác, nhị giả tác dĩ sám hối (có hai hạng người trí, một là không làm điều ác, hai là làm mà biết sám hối). Do sám hối hồi đầu nên xa lìa ác pháp ngu si, nhờ vậy diệt họa đắc phúc, như lời dậy của đức Phật, khổ hải thao thao, hồi đầu thị ngạn (biển khổ mêng mang không bờ, quay đầu là bờ bến).

Lại có người cho họ không còn ý chí tu hành, nên lương tâm bảo họ hoàn tục để khỏi thọ nhận cúng dường, mà họ coi là ăn bám thí chủ, người ngu này không biết lương tâm chân chính, là lương tâm đòi hỏi họ nỗ lực hành mọi thiện pháp để xứng đáng thọ cúng, thay vì lương tâm u mê háo dục xúi bảo họ thối thất, giết bỏ mọi giới pháp để quay về với đời sống ngũ dục, lương tâm này đi ngược lại với tâm hướng thượng hướng thiện hướng giải thoát, lương tâm ngược chiều với thiện pháp sao gọi là lương tâm, tâm này là tâm vô minh, tham dục giả trá lương tâm đưa chúng ngu đến tam ác đạo. Người ngu cho tâm ác này là lương tâm, đồng với coi ác là thiện. Tâm phạm giới, tâm sẵn sàng phạm tiếp, tâm không muốn sám hối, những tâm này đều do công cụ của vô minh là tà tâm gây ra. Vô minh nặng thì bài xích nhân quả, vô ác bất tác, vô minh trung thì hiểu lệch lạc nhân quả, vô minh ít thì biết mình vô minh nên cần tu học, song vì bản chất hãy còn vô minh ần náu trong tâm nên đôi khi làm ô nhiễm tâm khiến gây ra các điều sai quấy trên, vì vậy để thanh lọc vô minh vi tế ẩn náu đó, phải dùng đến chính tư duy quán sát để thấy bất cứ khi nào chúng lộ diện, nhờ vậy cản được sự phạm giới.

Kẻ Trộm Bảo Y

Có gã sơn dã trộm bảo y trong kho vua, trốn bỏ đi xa, vua sai người truy tìm khắp bốn phương, bắt được giải về cho vua. Vua hỏi y phục này lấy ở đâu, gã đáp, của tổ phụ để lại. Vua bảo gã mặc thử, quả thực không phải của gã nên không biết cách mặc, tay áo thì sỏ chân vào, hông áo thì phủ trên đầu. Vua thấy vậy biết chắc là gã trộm, nên thương nghị với quần thần, và nói rằng, nếu là của ngươi ắt biết cách mặc, cớ sao lại điên đảo, trên mặc xuống dưới? Vì vậy biết áo này do ngươi trộm chẳng phải là vật gia truyền của ngươi.

Vua như đức Phật, kho bảo như pháp, sơn dã như ngoại đạo, nghe trộm Phật pháp, cho là của mình, song do trộm pháp, nên không hiểu biết thứ lớp, thuyết giảng mê loạn trên dưới, không hợp đạo lý, như người sơn dã trộm bảo y nhưng không biết dùng.

Lời Bình: Không cho tự lấy, lại dối là của mình, đó là trộm cắp. Ngoại đạo trộm giáo pháp của Như lai cho là của mình, để dối gạt phàm phu, khiến phàm phu nể sợ tin theo, nhưng kì thật ngoại đạo mê muội nên không sao sử dụng được giáo pháp trí huệ của Như lai, như gã sơn dã quê mùa, không biết cách ăn mặc y phục cao quý của nhà vua.

Ngoại đạo được định nghĩa theo Phật pháp, không phải là người ăn mặc, sinh hoạt khác với đệ tử Phật, mà ngoại đạo chính là những người chỉ biết pháp hữu vi, và đem vô vi pháp, nói thành hữu vi. Bất luận người đó hình thức thế nào cũng vẫn bị coi là ngoại đạo, xuyên tạc Phật pháp. Nên trong luận Huyết mạch Đạt ma tổ sư dậy, nhược kiến tự tâm thị Phật, bất tại thế trừ tu phát, bạch y diệc thị Phật, nhược bất kiến tính, thế trừ tu phát, diệc thị ngoại đạo (Nếu thấy tự tâm là Phật, không cần phải cạo tóc xuất gia, cư sĩ vẫn là Phật, nếu không thấy tính, thì xuất gia cũng vẫn là ngoại đạo).

Phàm phu vô trí không thể phân biệt được chính tà, chân ngụy, nên thấy ngoại đạo và chư Phật trí huệ như nhau, vì vậy Như lai phương tiện tùy thuận trí của phàm phu mở bầy thí dụ, khiến họ hiểu được sự khác biệt giữa chính pháp và ngoại đạo. Như lai rõ biết ngoại đạo vô trí, trộm pháp Phật, nên không biết dùng, chỉ cần tùy thuận ngoại đạo, khiến ngoại đạo luận pháp, ngoại đạo ắt sẽ tự bế tắc vì không thông, giống như vua biết chắc kẻ kia trộm cắp, tất sẽ không biết cách mặc, vì vậy chỉ cần bảo gã trộm mặc thử, ắt sẽ lúng túng, lộ mặt trộm cắp.

Người xuất gia dựa lực công đức của Phật pháp, nương giới đức tu hành, được mọi người kính trọng, đó là công đức xuất gia của Phật pháp, hễ là tu sĩ đều được hưởng công đức này, nhiều hay ít tùy theo sự tu hành của mỗi người, hữu Thích tử tư cách, thọ nhân thiên cúng dường. Khi thọ nhận được nhiều danh văn lợi dưỡng, người xuất gia vô trí đó ngỡ phúc báo ngũ dục này là do tự mình làm thành, là của mình, nên sinh tâm ngã mạn, và do vậy tham vọng càng cao, đến độ không khác gì Điều đạt muốn tranh dành ảnh hưởng với cả chư Phật, những người này tuyên thuyết là Phật đã diệt độ, giờ chỉ có ta là đáng được quy y, hay kích bác vãng sinh tu hành theo Phật, bằng luận điểm niệm Phật cầu vãng sinh là mê muội, yếu hèn vì dựa vào tha lực hoàn toàn, còn quy y theo ta học đạo tự lực, mà không hiểu theo ta thì cũng vẫn là tha lực rồi, nếu đã tha lực thì nên dựa vào tha lực có đầy đủ đặc tinh của ba yếu tố, thật đức và năng, đó là đức Phật và cảnh giới tịnh độ.

Hàng tại gia vô trí, không biết tư duy theo quá trình thật đức năng để nhận chân các pháp, chỉ chạy theo bóng dáng của bảo y bị trộm, mà tôn xưng kẻ trộm đó là vương giả, họ đồng hóa áo là vua, nên theo phục dịch học pháp mặc áo điên đảo. Những người này không phân biệt được người biết sử dụng mới là chủ bảo y, và chủ bảo y mới thật sự là bậc vương giả. Còn những kẻ có bảo y mà không biết sử dụng chung quy chỉ là kẻ trộm hay ngoại đạo trộm Phật hình nghi. Chiếc áo không làm nên tu sỹ, hay nói khác hơn chiếc áo không làm nên nhà vua. Thậm chí trong kinh Kim cương Như lai còn nói rằng không do nơi 32 tướng gọi là Phật, hà huống chiếc cà sa sao đủ để gọi là Phật.

Người trộm công đức này cũng giống như gã trộm bảo y, sử dụng bảo y một cách hồ đồ điên đảo, cũng vậy người này sử dụng lực công đức của Phật hồ đồ và điên đảo, biến công đức có năng lực thượng cầu hạ hóa, như kinh Vô lượng nghĩa miêu tả, thành phúc báo ngũ dục, ngũ dục là pháp ái thủ năng tạo thành hữu đưa đến sinh, lão tử trong tương lai, kinh Viên giác nói ái dục vi nhân, ái mệnh vi quả, ái mệnh là ngã chấp, do vậy ngũ dục là pháp trợ duyên cho ngã chấp thêm kiên cố, như thế ắt biết rằng mọi sở đắc của ngã đều thuộc về 12 nhân duyên, tức sinh tử luân hồi và vô minh. Sở đắc tu hành này đi ngược lại với công đức lực của chính pháp, giáo pháp của chư Phật có lực công đức khiến từ phàm phu năng thành thập địa, phân thân độ hóa nhất thiết chúng sinh, vĩnh viễn trừ diệt gốc của sinh tử luân hồi là vô minh. Căn bản vô minh này theo kinh Viên giác là ái dục, như đức Phật nói với Di lặc bồ tát, đương tri luân hồi ái vi căn bản, do hữu chư dục trợ phát ái sinh, thị cố năng linh sinh tử tương tục (phải biết ái là căn bản của luân hồi, lại do các dục trợ duyên cho ái tăng trưởng nên thành sinh tử không ngừng), lấy sự thỏa mãn ái dục làm công đức tu hành, khác nào lấy sinh tử làm chỗ cứu cánh.

Người xuất gia biết rõ mọi trí huệ và từ bi, đều là lực công đức của chính pháp, nên nhờ nương vào giáo pháp tức như Phật thuyết tu hành, tất các công đức lực này hiển bầy, từ trí huệ thượng cầu đến từ bi hạ hóa, tất cả đều do lực công đức này thành tựu, thật chẳng phải chỗ đắc của ngã. Hễ ngã vừa có chỗ đắc, thì mọi công đức này biến thành phúc báo hữu lậu có sinh diệt, bởi ngã chỉ đắc được các pháp hữu vi, phúc báo hữu lậu mà thôi. Ngã là căn bản của vô minh sinh tử, nên mọi pháp của ngã đều là pháp sinh diệt.Vì vậy cho ngũ dục là thành quả tu hành hay chỗ đắc của ngã, thì thật là hồ đồ và điên đảo.

Ngốc Tử Khen Cha

Trong đám đông, một người xưng tán đức hạnh của cha mình, cha tôi nhân từ, không hại người không trộm cắp, thường nói lời thật, lại hay hành bố thí. Người ngu nghe vậy, liền nói, cha tôi còn đức độ hơn cha anh nhiều. Mọi người thắc mắc hỏi, đức độ cha anh thế nào, chúng tôi có thể được biết không. Người ngu nói, cha tôi từ nhỏ đã đoạn hẳn dâm dục, chưa từng ô nhiễm. Mọi người phì cười nói, chưa từng dâm dục làm sao sinh ra anh.

Thế gian nhiều người vô trí, muốn ca ngợi người nhưng không biết sự thật, nên thành chế giễu, giống như người ngu ca ngợi cha mình.

Lời Bình: Con người vì bản ngã nên có chủng tử nhân ngã thị phi, do vậy dễ sinh tâm tranh đua, người ngu nghe thiên hạ khen cha, cũng muốn mình hơn nên ca ngợi một cách vô trí, tức không đúng thật, nên trở lại bị chế diễu. Những kẻ mượn cha để khoe mình.

Chúng ta thử tìm hiểu tán thán theo quan niệm đời và đạo.

Trước tiên về thế gian, người đời có hai trường hợp đưa đến tán thán. Thứ nhất phát xuất từ ngã, thí như người nào làm bất cứ gì cho ta hay tập thể ta có lợi, sự tán thán này giới hạn trong sự lợi mình, mà bỏ qua chính hay tà. Thứ hai phát sinh từ tinh thần trọng đạo đức, dụ như thấy người có nghĩa cử cứu khổ phò nguy, giúp đỡ những người cần giúp, sự tán thán này dựa vào mặt đạo đức vì người, nên cao thượng và đúng ý nghĩa hơn sự tán thán vì ngã. Nhưng vẫn còn khuyết điểm, là có thể chỉ trông mặt mà bắt hình dong, thấy bề ngoài mà không thấy được động lực làm thiện bên trong.

Dưới con mắt đạo, người trí không thị phi nhân ngã, nên chẳng chê và cũng chẳng khen ai. Người trí chỉ quán sự thật, nói sự thật và hành sự thật, ba nghiệp đều thật nên thanh tịnh, vô nhân ngã, vô thị phi. Khi người trí nêu lên sự thật tốt đẹp của một pháp, để chỉ đường đi không hoạn nạn cho tha nhân, thì thiên hạ gọi đó là tán thán pháp, cùng những người đang hành pháp này. Và khi nói lên sự thật hư ngụy của một pháp, để chỉ cho tha nhân tránh xa con đường hiểm nạn, thì thiên hạ cho là phê bình pháp và những kẻ đang hành pháp này. Trí giả không bận tâm đến khen chê bằng việc tôn trọng sự thật. Vì người trí luôn tìm hiểu mọi sự thật, để hết ba nghiệp vào sự thật, là người hiểu, nói và làm được sự thật, nên mới thật sự là người trí. Do vậy chúng sinh thấy trí giả có phân biệt xưng tán hay phê bình, nhưng thật sự đối với trí giả, cả hai thứ đó đều bình đẳng vô phân biệt, vì người trí không thấy phê bình hay tán thán mà chỉ thấy đều là sự thật.

Ca ngợi là điều phổ biến ở thế gian, và có đủ lối ca ngợi, ca ngợi vì bè phái vì tự ngã, vì tình cảm, vì lợi lộc, những thứ ca ngợi này đều không có giá trị tuyệt đối, nên chưa xứng thật được ca ngợi. Ca ngợi có giá trị tuyệt đối đó chính là sự ca ngợi các đặc tính của ba yếu tố thật đức và năng, thật chỉ cho chân lý, đức là quả đức và năng là nhân hành. Ba yếu tố này là chỗ dựa an lạc và hạnh phúc thật sự của muôn loài, mọi sự bất an và bạc phúc của muôn loài đều do không hiểu biết chân lý (vô thật), hành động sai lầm (vô năng) đưa đến kết quả bất an (vô đức). Nếu nhận chân được chân lý (thật), hành sẽ đúng sự thật (năng), đưa đến kết quả an lành và hạnh phúc (đức). Sự thật này làm cho mọi sai lầm lộ diện, và hướng dẫn ba nghiệp tạo nên con đường thanh tịnh (lợi mình lợi người là thanh tịnh) cho mình và người, là nhân hành, dẫn đến chỗ tuyệt đối an lành cho ta và người, là quả đức. Ba yếu tố này là thật là đức và là năng cho nhất thiết chúng sinh, mà không chỉ riêng cho ai nên có giá trị tuyệt đối. Như tôn giáo ca ngợi Thượng đế, như thế gian ca ngợi thánh nhân, và như bồ tát ca ngợi Như lai, những sự ca ngợi này nằm trong ba yếu tố nói trên.

Trong mọi kinh điển của Phật giáo, ta thấy khi nào các vị cư sĩ, trưởng lão, bồ tát trước và sau khi hỏi đạo hay xưng tán Như lai, mọi lời xưng tán đều nói lên tính chất thật đức năng của Như lai và chính pháp.

Như Phổ hiền bồ tát xưng tán Như lai là hạnh tu của bồ tát đạo. Như lai là đối tượng đầy đủ thật đức năng tức quả đức của xưng tán. Xưng tán chỉ cho nhân hành của thật đức năng.

Con người khi xưng tán không đúng thật đức năng sẽ khiến sự ca ngợi trở thành hủy báng, như có người vượt biển cùng vợ con và cả trăm người khác, chẳng may tầu chìm, tất cả đều chết chỉ còn người này sống sót, anh ta thấy mình thoát chết trong đường tơ kẽ tóc, người duy nhất thoát nạn trên tổng số hơn trăm người, quả là hy hữu, và càng cho đó là phép lạ của Thượng đế, sự an bài mầu nhiệm, ban ân sủng đến với mình nên không ngớt tri ân và kính trọng Thượng đế, anh xưng tán phép lạ và ân sủng của Thượng đế với mọi người, khiến kẻ vô trí thì tấm tắc, người có trí thì lắc đầu. Nếu quả hễ được sống là phép lạ hay ân sủng, thì còn những người tử vong thì sao?, Sự an bài mầu nhiệm và ân sủng đó chỉ có giá trị cho mỗi một người, còn đối với hơn trăm người chết thì hẳn nhiên linh hồn của họ sẽ nhận định rằng sự thật đó chỉ là một sự an bài cay độc và tàn nhẫn, một đại họa giáng lên đầu họ, và ngay cả kẻ thoát nạn, vì người này phải cần nhiều thời gian, có khi cả đời để quên đi nỗi kinh hoàng và những mất mát của mình, do sự an bài mầu nhiệm, và ân sủng của Thượng đế biểu lộ với mình, giá ngài đừng an bài và đừng cho mình ân sủng này thì chắc đời mình và cả trăm người nữa, được bình an và vơi bớt đi nhiều gánh nặng khổ đau mà ai cũng phải gồng gánh suốt đời, sự mầu nhiệm này làm bao kẻ chết, người sống thì phải sống với đau khổ, thực là một mầu nhiệm tê tái. Nhưng sự sống, sự được sống, tinh thần tham sinh úy tử của con người che mất sự thật, nên dù sự thật phũ phàng đến đâu, con người vẫn mê muội cho rằng hễ tôi được sống là một phép lạ linh thiêng và là một ân sủng, dù là phép lạ và ân sủng này làm tan nát đời tôi và cướp đi những người thân của tôi. Sự an bài này do chính "thượng đế nghiệp" của mình và của tha nhân gây ra.

Lại có người khoe rằng, tôi bệnh bao năm nay, mấy năm trước phát giác bị ung thư gan, đau khắp thân thể, ăn không ngon ngủ không yên, bây giờ lại thêm chứng ung thư phổi nữa, đến bác sỹ cũng chê, chỉ có Phật không chê, lẽ ra chết lâu rồi, nhờ Phật độ mới sống kéo lê lết đến bây giờ, và ngày ngày cầu Phật được kéo dài tuổi thọ. Thật sự chẳng biết Phật độ hay nghiệp hành, thường vì tham sống sợ chết con người gọi hành nghiệp đó là Phật độ, nhìn nỗi đau đớn của thể xác thành phúc Phật ban, chỉ cần được sống với bất cứ giá nào cũng lầm cho đó là ân sủng hay phúc báo của Phật hay Thượng đế ban cho. Từ Thượng đế lên đến Phật đều muốn cho con người có hoàn cảnh sống tốt đẹp, được miêu tả như thiên đường hay tịnh độ. Phật độ hóa chúng sinh thoát ly sinh tử khổ, mà không phải cứu độ bằng cách chỉ kéo dài thời gian đến tử khổ. Thượng đế thật sự cũng chẳng bao giờ ban một ân sủng, mà người đang yên ổn cũng không dám nghĩ đến chứ đừng nói là cầu xin. Tán thán Như lai hay Thượng đế kiểu này xét ra chỉ là sự nhạo báng, không khác nào gã ngốc khen cha vậy.

Vì vậy người Phật tử chỉ có một điều xưng tán đó là thật đức và năng. Ba yếu tố này mới đích thực là vi diệu nhiệm mầu, đem mọi an lạc đến thay cho gánh nặng khổ đau của nhất thiết chúng sinh.

Xây Lầu Trong Không

Có người ngu giầu có, đến thăm nhà bạn, thấy ba từng lầu, tráng lệ đồ sộ, lầu ba bằng gỗ rộng rãi mát mẻ, ngắm được cảnh vật ở xa, sinh lòng hâm mộ, nghĩ rằng ta cũng có tiền nhiều như người này, sao không xây nhà ba từng. Liền gọi thợ mộc đến hỏi, anh biết cách xây nhà ba từng không? người thợ đáp, nhà đó do chính tôi xây. Người ngu liền nói, anh xây giống vậy cho tôi. Người thợ liền đo đất, rồi chất gạch ngói để bắt đầu xây, người ngu thấy gạch ngói, nghi hoặc hỏi, anh định làm gì vậy. Người thợ đáp, xây nhà ba từng. Người ngu nói tôi không cần hai từng dưới, chỉ muốn từng cao nhất mà thôi. Người thợ nói, làm sao có thể được, không có từng dưới tất không thể xây từng hai, không từng hai tất không thể xây từng ba. Người ngu vẫn cố chấp, tôi chỉ muốn từng cao nhất, anh cứ xây từng đó cho tôi thôi. Mọi người nghe thấy đều cười cho là quái, làm thế nào không có từng dưới mà có được từng trên.

Như hàng tứ chúng đệ tử của Như lai, lười biếng không tinh cần tu kính tam bảo, mà cầu đạo quả, cho là, tôi không cần ba quả đầu chỉ cần A la hán quả thôi, khác nào người ngu xây lầu trong không.

Lời Bình: Câu chuyện này đề cấp đến hai sự kiện, là sự hiểu biết đúng thật của người chuyên xây cất và sự hiểu biết sai sự thật của phú ông. Người thợ như một vị đạo sư am tường phương pháp thiết lập một cảnh giới tráng lệ và an lạc, phú ông như một người khao khát cảnh giới đó, việc này giống như người đời thích được cảnh giới an lạc và hạnh phúc, tìm đến đạo sư cầu học pháp phúc lạc này, đạo sư trước nhất đúng theo sự thật chỉ bầy pháp nhân hành, tu bố thí hành thiện, xả thân vì người, tinh tiến không tán loạn, không tham dục si mê, sẽ được quả đức vô cùng phúc lạc, nhưng người này không muốn tu các nhân hành trên, mà chỉ muốn được quả đức. Khác nào người ngu kia chỉ muốn từng ba mà không muốn xây hai từng dưới.

Biết thật đưa đến hành đúng và được quả thật, ngược lại khi cái biết đã không thật, hành động tất nhiên sẽ sai lầm, sai lầm có nghĩa quả mong được sẽ không tương ưng với nhân hành, vì nhân sai cho quả sai. Biết thật là biết căn nguyên của sự vật, biết không thật là cái biết trên hiện tượng của sự vật, hiện tượng nào cũng chỉ là bóng dáng nhất thời của nhân duyên, chúng sinh nhìn hiện tượng mà sinh tâm thủ xả, ái tắng, thuận nghịch, mà không biết duyên sinh thì hiện tượng sinh, duyên diệt, ắt hiện tượng diệt và duyên đổi thì hiện tượng đổi theo, thí dụ như thấy một người xinh đẹp, liền sinh tâm ái thủ, được thì hạnh phúc, không được thì đau khổ, mà không biết hiện tượng đẹp kia sẽ bị nhân duyên chi phối khiến biến đổi và diệt vong. Do vậy tâm ái thủ cái đẹp kia chung cục không sao thành công trong việc mưu cầu sở hữu cái đẹp kia. Mọi đắc thất chỉ là đắc thất các nhân duyên, mà nhân duyên pháp thì luôn biến hóa vô thường, cả đời truy cầu các nhân duyên biến hóa như vậy khác nào mò trăng đáy nước, xây lầu trong hư không. Mới biết nhất thiết chúng sinh đều là môn đồ của phú ông vô trí này.

Biết thật không bị hiện tượng dao động, nhờ thấy được bản chất thật của sự vật, nên cư trần nhi bất nhiễm trần, không dao động là định, biết thật là huệ, bất nhiễm là giới. Do giới định huệ thành tựu căn nhà ba từng trang nghiêm, thanh tịnh và an lạc. Mống và từng một là giới, sườn nhà là định, lầu để quán sát mọi cảnh là huệ. Người trí khác người ngu ở chỗ, trí giả biết thật, gọi là như thật trí, bất động với nhân duyên pháp tuy thường hành các pháp này, như kinh Hoa nghiêm nói, cư trần nhi bất nhiễm trần, kẻ ngu lấy nhân duyên pháp làm thật, mà sinh tâm thủ xả. Nhìn căn nhà, phú hộ ngu kia chỉ thấy cái mình muốn mà đui mù với mọi cái liên quan khác, như kẻ ngu ăn muối, người trí nhìn căn nhà thấy được chỗ phàm nhân không thấy nhưng lại là nền tảng của ngôi nhà đó là mống, nhìn cây hoa tươi đẹp ngu nhân chỉ thấy hoa đẹp, để sinh tâm ái thủ, người trí thấy gốc của cây hoa, người có gốc tất có hoa quanh năm, người chỉ hái hoa ắt chỉ có hoa một lúc. Đó là cái nhìn của thế nhân và Phật pháp.

Ai cũng biết giới định huệ là ba pháp cần phải học, và mọi người cho rằng giới là nền tảng của định huệ, điều này chỉ đúng nơi một phương diện, vì thật chất giới định huệ chỉ là một. Đối với người tham, đức Phật chỉ bầy giới, người sân thì nhấn về định và người ngu thì dậy về huệ. Chúng sinh nam diêm phù đề, do tham ái làm gốc nên Như lai phải dùng giới để trị dục, vì vậy nên nhiều người cho giới là nền tảng. Nhưng trên các cõi Phật thì không cần tới giới nũa, mà chỉ tu định và huệ, vì phải thanh tịnh mới vãng sinh được. Giới là nền tảng chống tham hơn là nền tảng của định huệ. Ba pháp này vốn tương sinh, tương diệt, không thể tách rời. Nhưng đối với chúng sinh ở Ta bà thì quả nhiên giới là căn bản tu hành, vì vậy thọ giới chỉ cho sự tu, không giới thì không tu, có giới thì có tu, người thọ cụ túc giới gọi là người xuất gia, người giữ giới là người tu hành.

Nhưng khi tu giới pháp căn bản này, chúng ta cũng có thể làm pháp căn bản này mất căn bản. Giới pháp nhằm vào ba mục đích là đoạn nhất thiết ác (nhiếp luật nghi giới), hành nhất thiết thiện (nhiếp thiện pháp giới) và độ nhất thiết chúng sinh (nhiêu ích hữu tình giới), gọi đó là tam tụ tịnh giới. Ba pháp này coi như ba từng lầu của tòa nhà giới pháp, từng thứ nhất là đoạn ác, vì nếu ác không trừ thì thiện không sinh, khởi đầu của hành thiện chính là đoạn ác, nên nếu ác không trừ tức thiện không hành, không hành thiện, không trừ ác tất phi giới.

Nhưng ác là gì? Là ba độc tham sân si, vậy trừ ác tức trừ tham sân si, muốn trừ tham sân si phải dùng đến giới định huệ, như vậy khi trì giới đoạn ác, đương nhiên phải vận dụng định huệ, do vậy nên nói trong giới có định và huệ, giới không thể độc lập với định huệ được. Người tu chỉ trọng giới mà bỏ định huệ, nên giới đó chỉ là loại luân lý thế tục, hoặc ngụy đạo đức, mà không phải giới pháp có sức mạnh trừ nhất thiết ác, hành nhất thiết thiện và độ nhất thiết chúng sinh được. Giới pháp có công đức lớn như vậy vào tay phàm phu trở thành một thứ giới trang điểm cho cá nhân một vẻ đạo mạo uy nghi, được phàm nhân cúng dường, mà chẳng có chút thật lợi cho người này, hà huống tha nhân hay nhất thiết chúng sinh, vì người này không có định huệ, nên ác vẫn còn, thiện không sinh, vì vậy không đủ năng lực cứu độ chúng sinh.

Chúng ta cứ xem xét tự thân và mọi người, ai cũng ít nhiều đều thọ giới, nhưng chưa hề nghĩ đến chuyện đoạn ác hành thiện, mà chỉ thỉnh thoảng vì gặp hoàn cảnh khổ của ta và những người thân của ta, mới chạy đi làm chút thiện pháp, để đổi chác với khổ, mà chẳng phải thực tâm hành thiện. Tham sân si vẫn thao túng thân tâm, chế ngự và sai sử ba nghiệp, khinh thường và đàn áp những giới mà thân tâm đã lãnh thọ, những giới này không được phép ý kiến, và đôi khi còn bị lợi dụng làm công cụ cho tham dục nữa. Giới lực yếu kém như vậy làm sao có định huệ được, nên mới biết giới này là phi giới vì vô lực, vô định và vô huệ. Thế nhưng chúng ta ôm giữ giới này hằng bao lâu, mà vẫn ngỡ là tôi đã thọ giới và đang giữ giới, điều này cho thấy giới pháp căn bản ở thân tâm ta rất mất căn bản, nên trước là tòa nhà giới pháp ba từng bị hư hoại, sau đến tòa nhà ba tầng giới định huệ sụp đổ hoàn toàn, và như vậy công phu xây nhà chỉ lãng phí và vô ích, như dã tràng xe cát.

Bạch hạc Thiên đến hỏi đạo nơi Ô sào thiền sư, đại ý của Phật pháp là gì? Ô sào đáp, Chư ác mạc tác, chúng thiện phụng hành, tự tịnh kì tâm, thị chư Phật giáo (đừng làm điều ác, nên làm việc thiện, tự tịnh tâm mình, là lời Phật dậy). Bạch hạc thiên thất vọng nói, tưởng gì, chứ những thứ này trẻ lên năm cũng biết. Ô sào đáp, đúng vậy biết từ thuở lên năm mà đến 80 vẫn chưa làm được . Quả thực đoạn ác hành thiện ai cũng biết nhưng chẳng ai biết làm, làm được thì thành tổ sư. Chúng ta khác gì người mù biết trắng đen, nhưng không sao nhặt được đậu đen ra khỏi đậu trắng. Vì vậy chúng ta cần xét lại cái biết, cũng như sự thọ giới và trì giới bao năm qua của chúng ta.

Không đoạn ác tất không trừ tham sân si, đã còn tham sân si tất không thể hành thiện, tu giới định huệ được. Thọ giới như vậy làm sao đắc giới thể, nên thọ rồi mất ngay, chỉ còn hình tướng, thân thì làm vẻ đạo mạo, tâm thì tính toán tham sân, như vậy không thể gọi là người tu được. Người thọ giới cụ túc gọi là Sa môn, sa môn dịch là cần tức, có nghĩa cần tu giới định huệ, tức diệt tham sân si (chuyên cần tu giới định huệ, diệt trừ tham sân si), như vậy sa môn cũng có nghĩa đoạn ác hành thiện, nên là bậc thanh tịnh. Như vậy muốn giữ giới tất phải chăm đoạn ác và nỗ lực hành thiện, mà muốn được như thế cần phải thường tư duy, thường tức định, tư duy tức huệ, thì giới thể thành tựu, phát sinh công năng phòng phi chỉ ác, thành tựu thiện pháp, lợi ích cho nhất thiết chúng sinh. Tu định cũng vậy trước trừ động sau tu tĩnh, tu huệ thì trước trừ ngu tức nhận ra cái ngu của mình, sau mới khởi huệ. Vậy mới biết giới định huệ không thể lìa nhau riêng tu được. Nếu chỉ chọn một tức như kẻ ngu ăn muối, sẽ bị hậu quả tương phản, đồng thời còn là kẻ xây lầu trong không.

Nhờ sức tư duy mới nhận chân được thế nào là căn bản, và như vậy ta có thể nói tư duy là nền tảng của sự nghiệp tu tập, chính vì vậy đức Phật dậy, duy tuệ thị nghiệp. Tu tập tư duy là đào nền móng cho toà nhà chọc trời của Phật pháp.

Tóm lại đã không biết đúng thật, thì sống đời hay đạo cũng chỉ là sống trong mộng mị, mọi nỗ lực đều chỉ là xây lầu trong hư không.

Lê Đánh Vỡ Đầu

Người ngu kia đầu trọc bóng không một sợi tóc, bị người dùng lê liên tiếp đập lên đầu người ngu, cho đến khi vỡ đầu mà người ngu không biết né tránh hay chạy trốn, người đi đường thấy vậy liền nói, sao không chạy trốn mà đứng chịu bị đánh, đến chảy máu đầu. Người ngu đáp, đứa ngu kia không trí huệ, ỷ mạnh thấy đầu trọc không tóc ngỡ là đá, nên đập cho đến đầu tôi phải đổ máu. Người kia liền nói, anh mới ngu sao nói gã kia ngu, nếu không ngu đã không để cho nó đập tới bể đầu mà không biết tránh.

Tỳ kheo cũng vậy, không biết tu tín giới văn huệ, chỉ chỉnh đốn oai nghi, để chiêu lợi dưỡng, giống như người ngu kia, bị đập đầu mà không biết né tránh, để đến gây thương tích, mà ngược lại cho người kia là ngu, tỳ kheo này cũng y như người ngu kia vậy.

Lời Bình:

Câu chuyện trên cho thấy thế nhân hay chủ quan, chỉ thấy cái ngu của người mà không thấy cái ngu của mình, do không thấy cái ngu của mình nên năng sinh ra hai điều ngu là giống như gã trọc không biết tránh né, vì chỉ nghĩ thiên hạ ngu mà không nghĩ ra cái ngu của mình, và chủ quan không bao giờ cho mình là ngu mà chỉ cho thiên hạ mới ngu, như gã này tưởng thiên hạ ngu, nghĩ đầu trọc là đá.

Tỳ kheo tu hành vì ham lợi dưỡng, nên chỉ lo hình thức bề ngoài để cầu lợi dưỡng, vì thế gian vô minh chỉ thấy bên ngoài mà không thấy nội tâm, nên người tu không chấn chỉnh nội tâm bằng tín giới văn huệ, mà để nội tâm bị tham sân si chi phối chạy theo danh văn lợi dưỡng, bề ngoài thì hiện tướng oai nghi, bên trong thì thực vô đạo đức và mất oai nghi, nên chỉ là phường trộm Phật hình nghi để gạt người hòng cầu lợi dưỡng, vì vậy nên không phải là bậc ứng cúng, vì chỉ lo bề ngoài để trục lợi mà không tu tập giới định huệ hầu đãi ngộ lại thí chủ bằng huệ giải thoát, thế nên chỉ mong lợi mình mà không tưởng đến lợi người là tà tâm tu hành, tà tâm lợi dụng niềm tin của chúng sinh nơi Phật pháp mà trục lợi, dối Phật gạt chúng sinh, vừa nợ Phật pháp vừa vay chúng sinh, phải trả nợ này nơi tương lai, nhưng vì tham dục nên quáng mắt không thấy như vậy, chỉ thấy có lợi trước mắt, nên an nhiên trụ trong cảnh này mà không biết là cái hại sẽ xảy ra để né tránh, đã vậy lại cho là ta khôn nên hưởng lợi, còn thiên hạ ngu nên tưởng ta là bực ứng cúng thi nhau cung phụng, nào dè mọi sự lợi dưỡng đó như quả lê sẽ đưa đến nạn vỡ đầu nơi vị lai.

Tỳ kheo khi độ sinh cần phải quan sát bài học này, vì nếu khi phát tâm độ người sẽ bị nhiều chướng duyên bởi căn tính dục của những người đó mê chấp cực kì, nhất định không giác ngộ, khi đó tỳ kheo sẽ sinh tâm chán ghét mà cho những kẻ kia là ngu si đáng chết, và như vậy tì kheo cũng bị những cái ngu của họ làm bị thương nhức não, chẳng khác gì gã trọc bị đập đầu, bị kẻ ngu làm phiền cũng là một cái ngu, nên khi độ sinh bồ tát cần quán nhân duyên của chúng sinh, và biết các pháp tính tướng bổn lai không tịch, độ sinh trong tinh thần không tịch, không coi sự tướng thành bại, như ý hay không như ý là chỗ đắc thất, vì đắc thất đều không tịch, nên sự độ hóa chúng sinh không bị các pháp lay động, cho dù độ thành hay bại, cũng chỉ là ngoại duyên hư huyễn, và không để những thứ hư huyễn ngoại duyên làm mê muội biến tâm bất động không tịch, thành tâm phiền não động loạn.

Tu hành để chứng cứu cánh không tịch, nên mọi niệm và hành đều cần tương ưng với không tịch, không coi trọng thủ xả đắc thất, nên không lợi dưỡng. Từ không tịch bất động thị hiện các pháp độ sinh dẫn dắt chúng sinh đến cứu cánh không tịch, nên mọi pháp hóa độ đều là không tịch, không thấy có pháp độ, người đắc độ, như đức

Phật nói trong kinh Kim cương, độ nhất thiết chúng sinh mà thật không có chúng sinh diệt độ.