Kinh Bách Dụ Giảng Giải

Khắc Dấu Tìm Bát

Một người ngu lên thuyền ra biển, đánh rơi chiếc bát bằng bạc, người ngu liền nghĩ, ta đánh dấu trên nước, đợi khi nào trở về mình sẽ lấy cũng chẳng muộn, trải qua hai tháng đến nước Sư tử, thấy một con sông chẩy ra ngoài biển, gã bèn vào sông tìm chiếc bát bạc, mọi người hỏi, anh tìm gì vậy, gã nói, tôi mất bát bạc, muốn tìm lại, mọi người lại hỏi, đánh mất nơi nào, gã đáp, lúc mới ra biển, lại hỏi, mất bao lâu rồi, gã nói, hai tháng trước, lại hỏi, mất hai tháng trước, làm sao tìm ở đây được, gã nói, lúc đánh rơi, tôi có đánh dấu trên mặt nước, mặt nước đó với nước ở đây không khác chút nào, nên mới tìm ở đây, lại hỏi, nước tuy không khác, nhưng anh mất chỗ khác mà tìm chỗ này thì làm sao tìm được?

Cũng như ngoại đạo, không tu chính hành, chỉ làm các việc thiện tợ thị nhi phi, như hành khổ hành để cầu giải thoát, khác gì kẻ ngu tìm chiếc bát bạc.

Lời Bình:

Các điểm chính trong câu chuyện gồm, đánh dấu trên mặt nước, chỉ thấy nước giống không thấy chốn khác, mất một nơi tìm một nẻo

Nước có tính phẳng lặng nên mặt nước luôn bằng phẳng không dấu vết, đánh dấu trên nước cũng hoàn không. Trí khôn thế nhân khi trải qua một sự việc, liền ghi lại kinh nghiệm, tựa như đánh dấu sự việc bằng kinh nghiệm, đến khi gặp việc tương tự thì đem kinh nghiệm kia ra lục tìm đáp án, nhưng sự việc tuy tương tự, song hoàn cảnh và sự vật có khác, như nước không khác mà chỗ thì khác. Như thấy người ta tiêm morphine để giảm đau cho người bệnh nặng hết chữa, thì học được cách trị đau, mà không học được cách khi nào sử dụng, rồi đem cái học lang băm này đi chữa trị mọi cơn đau, cách trị giống nhưng trường hợp sai, nên không gây hiệu quả mà trái lại còn phản tác dụng nữa.

Mất một đàng tìm một nẻo đương nhiên uổng công phí sức, mất đâu tìm đó mới có kết quả. Cái học thời nay so với ngày xưa rất đa dạng, đa môn, kinh tế, thương mãi, chính trị, xã hội, kỹ thuật, khoa học…và bỏ hẳn đi cái học ngày xưa. Tạm gọi xưa là cựu học và nay là tân học, cựu học chỉ trọng một môn, là học làm người, tân học đa môn nhưng cũng chung một điểm là học để làm tiền. Càng hiện đại càng sinh nhiều vấn đề, càng nhiều vấn đề càng thành nhiều môn học, rồi người nay lại tự hào cho mình biết nhiều hơn người xưa, mà không nhận ra do càng lúc càng xẩy ra nhiều vấn đề đe dọa đời sống, nên mới bắt buộc phải nghiên cứu cách đối phó với những vấn đề trên, và phải bất đắc dĩ có nhiều kiến thức như vậy.

Trên tịnh độ hay thiên đường không có việc ác, người ác nên không cần tòa án, cảnh sát trại giam, không có bệnh khổ nên cũng chẳng có nghề bác sỹ, y tá hay cần đến thuế má để xây y viện…Như vậy hóa ra trần gian văn minh hơn tịnh độ và thiên đường. Chỉ e nếu nghiên cứu về ngục tù, tội hình và xử phạt thì thế gian này lạc hậu nhiều so với địa ngục, và địa ngục cũng có điểm để tự hào là văn minh và tinh vi hơn thế gian.

Quan trọng nhất là do đâu mà càng hiện đại càng sinh vấn đề, từ các tệ đoan nơi con người mà xưa không có, cho đến các "tệ đoan" của cả thiên nhiên, càng lúc càng tung hoành khắp nơi mọi thời, tác phẩm của nền văn minh hiện đại. Chẳng qua cũng chỉ là thay đổi cái học làm người thành làm tiền, học làm người cần đến trí huệ và đạo đức, học làm tiền không cần đạo đức chỉ cần thành công, nên không cần trí huệ nhận chân thiện ác, chỉ cần thứ trí huệ biết dùng thủ đoạn nào để thành công. Khởi đầu chỉ một niệm trí huệ nhận chân thiện ác, bị chuyển sang trí huệ tự tư tự lợi, rồi từ một niệm năng dẫn đến sự liên tục sinh vô lượng niệm khác, từ một căn bản vô minh năng thành vô lượng vô minh, thủ tiêu toàn bộ trí huệ và đạo đức, như gã cất sữa từ một niệm ngu làm mất hết sữa. Quả sai lầm này lại trở thành niềm tự hào cũa người nay, nên càng không biết hồi đầu, ngược lại dấn sâu vào vọng tưởng, gây thêm sự điên đảo cho con người lẫn thiên nhiên. Nhân sai quả trái, người mê không biết mình mất mọi sự an lạc từ lúc nào và ở đâu, vọng tìm cách khắc phục hậu quả mà không thay đổi nhân, thực là vô trí, nhân vẫn gieo, và rồi tìm cách chặn quả, đó là nét đặc thù của người văn minh hiện đại.

Học Phật không ngoài khôi phục bản tâm, tâm không trong không ngoài, mà không gì ngoài tâm, song vì vọng mà vong thất chân tâm, lấy vọng làm tâm, dùng tâm này vọng cầu làm tăng trưởng vọng nghiệp, vì vậy Đức sơn Tuyên giám thiền sư cảnh giác học nhân, thiên vạn bất yếu vọng cầu, vọng cầu nhi đắc bất thị chân hữu sở đắc (đừng bao giờ vọng cầu, mọi chỗ đắc của vọng cầu đều không thật). Vọng cầu tức cầu các pháp không đúng thật, cho pháp y tha khởi là thật nên biến kế vọng cầu, vong thất thật tính của các pháp. Thật tính còn gọi là Phật tính hay chân tâm, theo Đức sơn hễ không vọng thì chân hiện, nên học đạo nhân phải phản vọng quy chân, tức không nên hướng ngoại cầu tìm, mà nên quay về bản nguyên của sự vật, nhận ra căn nguyên của sự vật, tức thấy thật tính. Mạnh tử cũng nói, học vấn chi đạo vô tha, cầu kì phóng tâm nhi dĩ hĩ (đạo học vấn không gì khác hơn tìm lại cái tâm đã mất). Cầu tâm tức cầu nơi chính ta mà không phải cầu ở bên ngoài, vì tâm không mất ở ngoài đường hay mất ở nhà ai nên không cần đi kiếm ở nơi đâu như gã ngu này tìm kiếm lăng xăng ở các chỗ không đánh rơi của báu. Như vậy cái đạo học này là quay về bản nguyên, nên Trang tử nói, ngô sinh hữu nhai, tri dã vô nhai, dĩ hữu nhai tùy vô nhai, đãi hỹ (đời ta có hạn, cái học vô hạn, đem hữu hạn truy cầu vô hạn, nguy mà thôi). Sở dĩ nói cầu nơi chính ta, là do ta mê thất tự tâm, thì do ta khôi phục lại, không ai khôi phục được cho ta, cái học của thiên hạ là vọng cầu quan chức, thuộc ngoại pháp nên nói ngoại cầu. Tâm mất nơi nào tìm ngay nơi ấy, từ nhất niệm vọng khởi làm mê thất chân tâm, nên ngay nơi vọng niệm tìm lại chỗ chân thật.

Học đạo để đạt đến chỗ an tịnh, như người bị ghẻ chữa dứt bệnh ngứa, còn cái học thời này là học cách gãi ngứa, càng gãi càng kích thích ghẻ ngứa lây lan, ghẻ ngứa càng phát triển thì nhu cầu gãi càng gia tăng, rồi vọng tưởng là tiến bộ hạnh phúc, cái sướng của gãi dễ thấy, nên thế nhân vọng nhận là lạc, còn cái an lạc của hết ghẻ thì bất động khó thấy, nên thế nhân không biết là lạc. Chết ở chỗ hãnh diện với phát minh cách gãi ngứa tinh vi, mà không biết đó chỉ là hậu quả của cơn ngứa không những còn nguyên mà luôn phát triển. Đó gọi là tợ thị nhi phi.

Theo lời bàn của câu chuyện, ngoại đạo không tu chính hành, chỉ hành các việc thoạt nhìn thì dường như đúng, mà xét kĩ thì sai hoàn toàn (tợ thị nhi phi), như hành khổ hành để cầu giải thoát. Ngoại đạo đồng với phàm phu, không cứu xét do đâu ta khổ (chỗ rơi bát bạc), nên trị khổ ngoài chỗ khổ (mất một nơi tìm một nẻo), như người nhổ răng không đau, mà răng đau vẫn còn y nguyên, nên khổ càng chồng chất khổ.

Lấy Thịt Đền Thịt

Có người phê bình vua là người bạo ngược, không có đạo lý trị nước. Vua nghe lời này nổi giận, không cần tìm hiểu ai nói, nịnh thần bắt oan một trung thần, vua hạ lệnh, lóc 100 lạng thịt lưng người này. Sau đó có người chứng minh vị trung thần này vô tội, vua lấy làm hối hận, ra lệnh đem một ngàn lạng thịt đền lại cho vị quan nọ. Nửa đêm người này đau đớn rên la, vua nghe rên hỏi "rên la gì nữa, ta lấy của ông có 100 lạng mà đền lại gấp mười lần, như vậy chưa đủ sao mà còn rên rỉ". Người hầu liền thưa "Đại vương, giả như ngài cắt đầu thần, rồi đền lại ngàn đầu cũng không làm thần sống lại được, tuy đền thịt gấp mười lần cũng không sao hết được khổ thống".

Người ngu cũng vậy, không sợ quả khổ báo ứng, chỉ tham cái lợi trước mắt, khống chế người dưới chiếm đoạt của cải, muốn được diệt tội đắc phúc, đem chút của cải bất chính này bố thí làm phúc, khác nào quân vương, lóc thịt người rồi đền bù lại thịt, mong họ hết khổ thống là chuyện không tưởng.

Lời Bình:

Câu chuyện trên cho thấy hai điểm chính.

1. Giống như câu chuyện Người không dễ sân thứ 13, vị vua này không nhìn nhận mình là bạo ngược và không biết trị lý, nên đã trừng phạt oan uổng người vô tội, chứng minh rằng quả thật mình là vị vua tàn bạo không biết trị lý. Lý do thì đã được trình bầy qua câu chuyện Người không dễ sân.

Qua hai câu chuyện ta thấy rằng địa vị, quyền lực, danh thanh càng cao, ngã chấp càng lớn, ngã càng lớn thì càng dễ sân hận, dễ sân hận tất càng hồ đồ lỗ mãng, và hậu quả càng nghiêm trọng hơn. Như gã hay sân kia, mới nghe người phê bình, liền ẩu đả họ, và hậu quả của cơn sân này chỉ có mấy quả đấm. Còn như vị vua này thì tàn nhẫn hơn nhiều, sẵn sàng lóc thịt người phê bình, . Mức độ sân và hồ đồ của vua cao hơn của gã sân, và dĩ nhiên nhân đã ác hơn thì quả thọ cũng sẽ khổ hơn.

Ngã nào cũng thích được tán đức, song càng thích được tán đức càng phiền não và sân hận khi bị phê bình vô đức. giả sử thấp cổ bé miệng thì đành phải nhẫn, còn như có quyền tất sẽ dễ dàng hành khổ kẻ xúc phạm đến ta. Thế mới biết vô quyền lại có phúc vì nhẫn được, mà hữu quyền lại vô phúc vì khó nhẫn và dễ tạo ác nghiệp. Song người đời lại cho phúc là cái ta được tôn vinh và có đầy đủ ngũ dục, nào hay phúc này lại là môi trường dễ tác ác nhân, dễ thành ác quả. Chính vậy Huệ Viễn tổ sư mới khuyên, nếu đời này chỉ lo tu phúc, thì đời thứ ba sẽ chịu hậu quả vô cùng. Do đó phúc báo ngũ dục luôn được cảnh cáo coi như một thứ chướng ngại cho bồ đề quả. Nếu biết sử dụng ngũ dục thành công cụ trợ duyên tu thiện, thì phúc báo ngũ dục này sẽ trở thành công đức. Nếu coi nó là thành quả của sự tu hành tất lạc tà kiến, thành chướng bồ đề.

2. Tác nhân thế nào lãnh quả thế ấy, nhà vua vô trí nên nghĩ rằng ta lấy thịt của người thì trả lại thịt, mà không biết tác nhân là hành động lóc thịt, không thể gây nhân lóc rồi lấy thịt đền được. Kẻ nào lóc thịt người kẻ ấy phải trả quả bị lóc thịt. Nhà vua chỉ có thể đền trả bằng chính thịt mình, không thể lấy thịt khác ra thế được, và khi trả bằng chính da thịt mình tức cũng phải chịu quả đớn đau khi bị lóc thịt. Đó là luật nhân quả. Người vô trí hiểu sai nhân quả như vị vua này, nên không biết sợ nhân quả, và chỉ biết tham quả hưởng lạc trước mắt mà không thấy cái quả nằm sẵn trong nhân, như nhà vua chỉ muốn được như ý là thỏa mãn cơn sân hận, nên bất chấp nhân quả, cứ bạo ngược lóc thịt người, chẳng khác gì thế nhân chỉ thấy cái ngon miệng hiện tại được thỏa thích, mà không thấy cái nợ lóc thịt, lột da, luộc nấu chờ mình ở tương lai, nên cứ mặc sức hưởng thụ máu thịt chúng sinh.

Lại có người khi được chỉ bầy cũng khiếp sợ, song lại nghĩ như vị vua, nên dùng ít tiền của đi phóng sinh, cúng chùa, làm từ thiện để mong đền bù các món nợ sinh tử do mình tạo thành, và như vậy mình yên chí sát sinh hại mạng để thỏa mãn cơn thèm hiện tại, cứ giết và ăn, rồi bỏ chút tiền cầu phúc cho mình, tin là phúc đó sẽ che chở cho ta yên ổn hưởng thụ ác nghiệp. Thế gian làm gì có phúc dị đoan như vậy, nhất là đệ tử Phật càng biết rõ phúc là do bỏ ác làm lành mà thành. Thiện không hề là hành động làm thiện tu phúc để cầu được bao che tội ác, hay bình yên làm ác. Thiện đúng thật là ngừng mọi ác, ném con dao đồ tể nơi tâm xuống, hành mọi thiện pháp, phụng sự chúng sinh, cứu tế muôn loài đem sự an vui, diệt khổ đến với nhất thiết chúng sinh, đó mới là phúc. Không thể như gã nấu mật, vừa nấu vừa quạt cho mau nguội, tức vừa hành ác lại vừa mua phúc để khỏi bị quả. Phải biết nếu không hành nhân ác thì quả ác không sinh, nào phải phúc kia sẽ làm quả ác không trổ, khi vẫn tiếp tục gieo ác nhân, tất phúc không thể thành được. Làm phúc bằng tính toán lợi kỉ như vậy thì phúc nào cũng nhuốm bẩn. Người ngu không rõ nhân quả chỉ tin phúc sẽ khiến mình an toàn là mê tín. Phải tin rằng phúc chỉ phát sinh nếu đoạn ác hành thiện, đó là chính tín.

Lắm người dựa quyền thế chiếm đoạt của người, rồi đem chút của cướp được đi bố thí, phóng sinh, cúng dường để mưu tính yểm tội. Một thứ thiện bất thiện như vậy không thể che chở cho họ thoát khỏi quả khổ mà trái lại còn tăng thêm khổ báo.

Người xuất gia cũng vậy, nếu lợi dụng sự tạo dựng chùa chiền, dùng của thường trụ do bá tính cúng dường làm của riêng tư, rồi cho rằng mình cúng quẩy cho họ, là tha hồ hưởng dụng sự cúng dường, mà quên mất món nợ vạn người này trả khá lâu và mệt mỏi với nhiều đời, cũng chỉ vì không rõ nhân quả như vị vua vậy.

Tóm lại ông vua thô bạo này, lại thêm ngu muội những tưởng lấy thịt đền thịt là thỏa đáng, mà không biết thành tâm ăn năn cải quá chuộc lại lỗi lầm không để tái phạm, ngoài việc chữa trị đền bù cho nạn nhân. Còn như người một mặt ăn chúng sinh, một mặt phóng sinh để bù trừ, thì cũng ngây ngô và tàn ác như vị vua, thế nhưng phóng sinh vẫn có công đức của phóng sinh, sát sinh có ác báo của sát sinh, một khi nhân duyên hội ngộ thì quả báo tự hiện.

Tuy nhiên nếu thành tâm sám hối, phóng hạ đồ đao, từ nay tu tập hạnh phóng sinh, từ tâm bất sát, bảo vệ muôn loài, tất năng đái nghiệp tu hành (vãng sinh), khiến nghiệp ác kia không có cơ hội hiện thành. Nên nói sám pháp năng diệt tội tiêu khiên. Nếu như sám hối không thể diệt tội như vậy không cần phải lập hay tu sám pháp.

Ngoài 2 việc trên ra, ta cũng nhận ra phàm phu thường có loại tư duy lấy thịt đổi thịt. Thế nào là lấy thịt đổi thịt? Viên quan bị lóc thịt đau đớn vô cùng, dù vua có đến gấp trăm lần thịt cũng không đền bù được. Song phàm nhân đa số thường cố đấm ăn xôi, chịu bị lóc thịt để được đền bù gấp mười hay trăm lần hơn. Và vì vậy cắn răng ngậm đau để sung sướng với cái lời lớn nọ. Thí dụ như một người hành theo tà trí, hại người đoạt của, vì nghĩ rằng được của là lợi, mà không biết để được của này, họ đã chịu trả bằng giá lãnh thọ ác quả, sự bình an của họ đã bị lóc hết một phần để được một thứ bất khả đắc, mà bậc cổ đức miêu tả bằng câu:

Vạn ban tương bất khứ, duy hữu nghiệp tùy thân (muôn thứ đem chẳng được, chỉ có nghiệp theo thân).

Sẵn sàng đổi thịt mình lấy thịt khác, nếu có lãi. Khác nào bỏ trí huệ cầu tham dục, trí huệ như thịt trên thân ta, tham dục như thịt bên ngoài. Để rồi rốt cuộc ôm vết thương mất trí huệ qua bao đời, và bỏ lại một đống thịt thối hư rữa ngổn ngang. Có nỗi đau nào nằm ngoài sự thiếu vắng trí huệ? Ngu nhân rên siết khổ thống từ đời này qua đời nọ cũng chỉ vì đem thịt đổi thịt, mà không học được bài học thịt không đền được thịt.

Muốn Cầu Thêm Con

Một người phụ nữ vừa mới sinh con, nhưng muốn có thêm con, nên hỏi những người khác, có ai giúp tôi sinh được thêm con không? Một bà lão nói: tôi có cách giúp cô, nhưng phải tế trời đã. Cô gái hỏi: dùng vật gì tế trời? Bà lão nói: cô giết đứa con, lấy máu tế trời sẽ sinh được nhiều con. Cô gái liền muốn giết con, có người trí bên cạnh thấy vậy liền khuyên: thực là ngu si vô trí đến nỗi như vậy, đứa con chưa sinh, chưa biết chắc có sinh hay không, mà lại giết mất đứa con đang có.

Người ngu cũng vậy, vì phúc báo chưa có, nhẩy vào hầm lửa, làm đủ việc hại thân, để cầu sinh thiên.

Lời Bình:

Phần đầu câu chuyện này tương tự chuyện Bà la môn giết con thứ 11. Cả hai đều từ một gốc tham dục mà giết con, một người vì muốn danh, một người vì muốn được thêm con. Bà la môn chủ động, phụ nữ này thụ động, do vậy mới biết hai phương diện tai hại của tham ái. Thứ nhất là chủ động tự suy nghĩ và hành động. Thứ hai là bị động tức bị dị đoan tà thuyết mê hoặc. Cả hai hạng này từ tham ái khởi niệm chỉ muốn được như ý mà hy sinh mọi thứ (ác), và bất kể hậu quả (ngu). Một hạng hiểu lệch lạc nhân quả, nghĩ với những nhân xảo trá này sẽ đem đến kết quả tốt đẹp, gọi là tà tín (tà có nghĩa sai lệch), hạng kia bác nhân quả, tin là cứ dựa vào quỷ thần sẽ được mọi kết quả tốt đẹp, mà không cần gieo chính nhân, đó là mê tín (mê muội sự thật là nhân quả). Từ một niệm vô minh căn bản phát sinh tà tín và mê tín. Như thế mới biết sức mạnh của một niệm (niệm lực), và không nên coi thường. Bà la môn nọ và phụ nữ đó chỉ khởi một niệm tham si (tà tư duy) đã dẫn đến hậu quả tai hại khôn lường cho hiện tại và tương lai. Cũng vậy với một niệm tư duy thật đức năng cũng sẽ đưa đến công đức khó bàn cho hiện đời và vị lai.

Tín là biểu hiện của tâm, tín và tâm bất nhị, như hình với bóng, tín sao tâm vậy, tâm sao tín thế. Tín tà thì tâm tà, tín mê thì tâm mê, tín chính thì tâm chính. Chính tín tức tin nhân quả đúng thật, do biết nhân quả đúng thật nên không dựa vào quỷ thần, không tà kiến (thấy sai nhân quả), do không tà kiến và nỗ lực tự gieo chính nhân gặt chính quả, nên lìa chư bệnh, thành tựu giác ngộ. Do lẽ này người Phật tử chính tín không quy y quỷ thần, tà thuyết và đám tà sư, mà chỉ quy y Phật là bậc chính trí huệ, hiểu rõ ba đời nhân quả của sinh diệt, khổ lạc và mê ngộ. Quy y pháp là chính pháp thật đức năng. Quy tăng là tập thể tu hành chính pháp, hướng đến quả Phật.

Phần kế tiếp đề cập đến vấn đề đã có con song do muốn có nhiều con, nên giết đứa con hiện hữu, để cầu những đứa con chưa rõ có được trong tương lai. Người nữ này lẽ ra phải tự hiểu rõ nhân quả của sự sinh con, nhưng lại u mê không rõ, nên cầu nơi ngoại nhân, sinh tâm mê tín làm chuyện vô nhân quả.

Người đời thường cho sắc dục là hạnh phúc, nên mặc dù đã có gia đình, khi thấy một nhan sắc nào khác, liền khởi niệm tham dục, nên một mặt khởi tâm chiếm đoạt sắc mới, một mặt khởi tâm loại bỏ sắc cũ, gây nên bao tội ác. Đó cũng là hình thức giết sắc cầu sắc, tương đồng với giết con cầu con.

Như người xuất gia, khi sơ phát tâm chỉ nghĩ đến cứu cánh giải thoát, dốc tâm hành đạo, nên được tín chúng cung kính, cúng dường, được mọi lợi dưỡng. Do chỉ thấy quả lợi dưỡng trước mắt, phát sinh nhất niệm vọng tưởng, đánh thức chủng tử tham ái từ vô lượng kiếp, khởi suy tư rằng, làm thế nào để lợi dưỡng được tăng trưởng, quên đi lý do từ đâu nhận được lợi dưỡng, và mục đích chính tín ban đầu. Vọng tưởng này làm sai lệch chính tín sơ tâm, biến thành tà tín, phát sinh tà kiến, giết hết chính kiến ban đầu, để mong cầu được lợi dưỡng nơi tương lai, khác nào người nữ giết con hiện tại để cầu con mới. Một niệm hướng đến lợi dưỡng, xa lìa niệm hướng đến quả giải thoát vô vi tịch tĩnh, khác nào đem bò con xa lìa bò mẹ, như người ngu cất sữa (chuyện thứ 2). Cải biến cứu cánh, hướng đến lợi dưỡng hầu thỏa mãn ái dục, thay vì diệt tận ái dục, để được bất động tịch tĩnh, thế nên càng tu càng xa lìa cứu cánh giác ngộ, và càng tăng trưởng ái dục, như thiền tông tam tổ Tăng xán nói, hào ly hữu sai, thiên địa huyền cách (sai một li thành đất trời xa cách). Những tưởng ái dục là hạnh phúc, nhưng khi đạt được mới biết chính là lửa hỏa ngục, thiêu đốt thân tâm như lửa đốt loài thiêu thân. Vừa khởi một niệm vô minh, cánh cửa giải thoát lập tức bị phong kín, và cánh cửa sinh tử luân hồi mở rộng mời đón.

Điều đáng tiếc là những người này không thấy được sự thật, mà ngược lại cho danh văn lợi dưỡng đổi được bằng tâm thượng cầu hạ hóa, là thành quả tu hành, mà không phải chỉ riêng họ mà những người quanh họ cũng tin như vậy. Lợi dưỡng ngũ dục và danh văn là thước đo công phu tu hành thực là đảo điên điên đảo lắm thay.

Đốt Trầm Lầm Than

Có người con của trưởng giả, ra biển vớt trầm thủy, hơn một năm mới vớt được đầy một xe, chở về đem ra chợ bán. Song vì là thứ trân bảo nên giá tiền cao, bán đã lâu ngày mà không có ai mua, sinh tâm chán nản, thấy người bán than bên cạnh, luôn có khách hàng, nên khởi suy nghĩ, hay là ta đem trầm đốt hết thành than, có lẽ bán mau hơn. Thế rồi liền mang trầm thủy đốt thành than, chở ra chợ bán được số tiền chỉ hơn nửa xe than.

Người ngu cũng vậy, cần hành tinh tiến tu cầu Phật quả, lâu ngày cảm thấy khó đạt thánh quả, nên sinh tâm thối thất, suy nghĩ cho rằng, chẳng bằng cầu Thanh văn quả, chứng A la hán mau đoạn sinh tử hơn.

Lời Bình:

Câu chuyện này cho chúng ta nhận ra 2 điểm chính yếu sau:

1. Đức tin không kiên cố.

Vào biển tìm trầm, ví như người đi học thuốc học được 6 năm còn hai năm nữa tốt nghiệp, nhưng cảm thấy áp lực chuyện học, tốn kém tiền của, căng thẳng với chuyện thi cử, đè nặng hằng 6 năm nay, thực là phiền, nhìn thấy người lao động tay chân cạnh mình, làm việc mỗi ngày đã không tốn kém, lại chẳng chịu áp lực hay căng thẳng của sự học, mà lại có tiền tiêu sài, nên bỏ học làm nghề tay chân kiếm sống, người ngu này đã không biết là chỉ cần chịu phiền 2 năm nữa thì cuộc sống trong tương lai sẽ bớt đi cả đời phiền, vì chỉ đủ kiếm sống mỗi ngày của nghề tay chân, mà còn hí hửng nghĩ là mình giải quyết được nỗi phiền học hành, quả là điên đảo, coi sự thành nhân là phiền. coi sự bất thành nhân là giải thoát.

Như người xuất gia, từ bỏ mọi tham ái để vào đạo cầu tìm trí huệ, được tín chúng nuôi dưỡng, tránh khỏi gia duyên bận buộc, nhờ lực công đức xuất gia, sống vô vi tịch tĩnh tu tập trí huệ. Không bận buộc nên vô vi, không thủ xả nên tịch tĩnh, nhờ hai yếu tố này mới đạt được trí huệ, ngược lại do bận buộc sinh ái thủ, do thủ xả sinh tán loạn, ái thủ tán loạn tạo thành si mê, một thứ trí vô minh. Người xuất gia quán sát thấy Phật pháp có lực công đức năng sinh an lạc thanh tịnh nhờ vô vi tịch tĩnh, một niềm an lạc tịch tĩnh như cảm thọ của không ghẻ, không cần gãi. Nên càng củng cố cảnh giới thanh tịnh này thêm vững chắc, cho đến khi chẳng còn một pháp nào có thể làm dao động cảnh giới vô vi tịch tĩnh này, điều này đồng với không gì mê hoặc được là chân trí huệ.

Nhưng trải qua lâu năm huân tập, người này vì một niệm vọng khởi, quán sát thấy những người truy cầu ngũ dục vui thú và không thấy họ có áp lực bởi nhẫn lực tu hành như mình đang phải chịu trong sự tu tập, lại suy nghĩ, ta phải chịu nhọc nhằn chiến đấu để giữ vững cảnh giới tịch tĩnh đến buồn tẻ này, một cách vất vả, thực là phiền muộn. Và rồi chỉ thấy quả phiền trước mắt, mà chẳng cứu xét sự việc trên thật đức năng, nên vô trí phá bỏ cảnh giới an lành, biến vô vi thành ái thũ hữu vi, tịch tĩnh thành động loạn, và lại cũng chỉ thấy quả trước mắt, nên mừng cho là đã giải thoát được mọi nỗi vất vả của sự tu hành, khác nào đà điểu bị sói đuổi, chạy mệt, lủi đầu vào đám cây bên đường, rồi vui mừng cho là hết sói và hết mệt rồi, nào hay hết mệt là thấy chết. Vì nào hay biết vọng niệm này đưa ta từ con đường giải thoát vào con đường sinh tử. Vừa nuốt lại những thứ đã ói mửa trước kia, vừa tạo nhân duyên hủy diệt Phật pháp nơi mình. Như gã bán trầm thủy, thoạt đầu bỏ mọi nghề đi tìm trầm thủy, sau thấy kẻ bán than đắt hàng nên chỉ thấy quả trước mắt là đắt hàng, mà không thấy đúng thật, tuy đắt hàng nhưng hàng này chỉ đủ sống một ngày để ngày mai lại phải tiếp tục như vậy cho đến chết, vật vã cả đời, lao lự trọn kiếp. Họ nào hay, nào biết bán bao nhiêu xe than suốt đời cũng không bằng bán hết một xe trầm thủy. Do một niệm vô minh không thấy sự lợi hại lâu dài, mà chỉ thấy cái trước mắt, nên cả xe trầm với biết bao công lao khó nhọc, chịu đựng bão bùng nguy nan trên biển mới tìm được, bị một niệm vô minh đốt sạch thành than, khiến gã trở lại kiếp lầm than, bỏ lỡ dịp giầu có.

Đức tin không kiên cố hay lập trường không vững chắc dẫn đến sự tư duy và hành động điên đảo như trưởng giả tử này.

2. Không biết quán sát đối tượng.

Không nên đánh giá trị một sự vật hay một người qua thị hiếu của phàm nhân. Sở thích của phàm nhân bao giờ cũng ngược với bậc thánh. Như Tăng tử nói: « Hễ được lòng thế tục thì trái ý thánh nhân, và hễ vui lòng thánh nhân thì phàm nhân muộn phiền». Khúc nhạc bình dân thì ai cũng biết, như Hạ lý ba nhân. Tiền tài sắc dục thì lắm người ưa, công đức trí huệ thì chẳng ai màng. Lợi mình thì ai cũng hành, lợi người thì chê là khó là ngu. Thế thì tiền tài sắc dục có giá trị hơn công đức trí huệ ư? Lợi mình là lý tưởng hơn lợi người sao? Nay vì thiếu tư duy thật đức năng nên ngỡ rằng than xem ra khá hơn trầm bởi được nhiều người chiếu cố.

Phải biết vật hay người quý không ở chỗ được chuộng hay bị ghét của thế gian, mà ở nơi bản chất chân thật của vật hay người, như Khổng tử nói: « Chúng ố chi tất sát yên, chúng ái chi tất sát yên » có nghĩa ta nên xét lại cái thiên hạ ghét cũng như cái thiên hạ ưa.

Đem trầm ra chợ than bầy bán khác nào rao bán sách cho người mù. giả như không ai biết hân thưởng trầm thũy thì ta vẫn giữ vững lập trường chờ thời tiết nhân duyên, mà không bán tháo để đổi lấy chút lợi nhỏ. Như Khổng tử nói: « Đốc tín hiếu học, thủ tử thiện đạo. Nguy bang bất nhập, loạn bang bất cư, thiên hạ hữu đạo tắc hiện, vô đạo tắc ẩn. Bang hữu đạo bần thả tiện yên, sỉ dã. Bang vô đạo phú thả quý yên, sỉ dã. (thành tín hiếu học, giữ đạo thiện đến chết, chỗ nguy không đến, chỗ loạn không ở, thiên hạ hữu đạo thì hiện, vô đạo thì ẩn. Ở xứ hữu đạo mà nghèo hèn là nhục, ở xứ vô đạo mà phú quý cũng là ô nhục).

Do thẩm lự không chính xác dẫn đến quyết định và phát động việc làm điên đảo nơi thân, khiến lợi thành hại. Song hại hơn cả là không nhận chân ra cái hại đó là thật hại, mà lại cho hại là thật lợi. Xét ra cái hại và cái ngu đó chẳng phải từ sự thiếu kém tư duy mà phát sinh hay sao? Thế mới biết tư duy quyết định mọi hành động, và như vậy người học đạo cần phải xây dựng và củng cố cho bản thân một lực tư duy thật đức năng, để tránh điên đảo vọng tưởng, để thành tựu mọi kết quả chân chính.

Tóm lại câu chuyện cho ta bài học từ một niệm ngu ngốc tức tư duy không đúng thật, khiến thối thất niềm tin và năng sinh ra nhiều thứ ngu. Thứ hai không biết quán sát đối tượng, nên tự đánh mất lý tưởng, biến bảo vật thành thứ tầm thường, lại không biết đó là ngu, mà ngược lại cho đó là sự khôn ngoan.

Nấu Hắc Thạch Mật

Phú ông tới chơi nhà người nấu hắc thạch mật, người này muốn đãi phú ông dùng mật, nên cho chút nước vào mật, để trên lò lửa hâm, nhưng muốn mau nguội nên vừa hâm vừa quạt. Người bên cạnh thấy vậy nhắc, không dừng lửa bên dưới mà quạt thì không thể nguội được.

Ngoại đạo không giảm trừ lửa phiền não, chỉ hành chút khổ hạnh, nằm trên gai, để lửa đốt thân, hy vọng đạt được đạo thanh lương tịch tĩnh, chung cục không có việc này, chỉ làm cho người trí chê cười, thọ khổ hiện tại, tai ương đến đời sau.

Lời Bình:

Người nấu mật có hai việc ngu. Thứ nhất, muốn nguội thì phải tắt lửa, lửa tắt thì không cần quạt cũng sẽ nguội. Việc này phát xuất từ lý do không biết rõ căn nguyên sự vật, chỉ lo trị ngọn mà không trị gốc. Thứ hai, muốn làm một lần hai việc trái ngược nhau vừa hâm cho nóng vừa quạt cho nguội, cũng chỉ do nơi không hiểu đặc tính của mỗi sự vật, nên không biết thứ nào nghịch hay thuận được với nhau. Ngoại đạo không trừ lửa phiền não, chỉ tu khổ hạnh để chống lại tham dục, hầu mong đắc đạo thanh tịnh, khác nào người ngu nấu mật. Phiền não khiến tâm người bất an, oi ả nóng nảy, khó chịu như ở trong lửa, nên ví như lửa, vì lửa phiền não sẵn có nơi ta từ vô thủy, nên mới tu hành để trừ nhiệt não, ngoại đạo không thấy phiền não vô thủy này, chỉ thấy ngũ dục gây phiền não đọa lạc, nên hành khổ hạnh để ngăn chống dục lạc không cho thành phiền não thiêu đốt thân tâm, khổ hành giống như quạt cho nguội tâm phiền não, mà chẳng biết dập tắt cái căn bản phiền não đi thì chẳng cần phải khổ hành. Tâm như bát mật, phiền não như lò lửa, khổ hành như quạt.

Người xuất gia cũng vậy, chỉ thấy nữ sắc gây loạn tâm, mà không biết gốc ái dục sẵn có nơi ta từ bao đời, nên hễ gặp duyên tức hiện, lúc đó đổ thừa cho nhiễm pháp là duyên, tức nữ sắc, mà không biết tại nhân là ái dục bổn lai cụ túc nơi tâm, nên chỉ tránh né nữ nhân mà không tận diệt ái tâm, để lửa lòng này vẫn nung đốt chỉ e rằng, né chẳng được bao lâu, ngượi lại nếu diệt được nhiễm tâm, tất chẳng cần né tránh, tự tại vô ngại mà vẫn vô nhiễm, nếu diệt được nhân thì duyên tự tận, vì duyên chỉ trợ nhân, nếu không nhân thì không duyên. Chỉ thấy hiện tượng là duyên mà không thấy được nhân tiềm ẩn, nên chỉ trị ngọn mà không trị gốc giống như người ngu nấu mật. Vì vậy kinh Pháp cú phẩm tâm Thế tôn dậy, tâm tinh vi khó thấy, ái dục thường chi phối, kẻ trí hộ trì tâm, tâm hộ thường an lạc. Diệt trừ nhiễm tâm, chân tâm tự hiện, như hoa đốm trừ rồi thì tính thanh tịnh của hư không tự hiện. Tu hành không cứu xét tâm tính để trưởng dưỡng thiện căn, mà chỉ cứu xét hình nghi bề ngoài để tăng trưởng lợi dưỡng, tất nhiên vĩnh viễn không thành quả.

Người tại gia cầu được vãng sinh, một mặt niệm Phật tụng kinh, cầu nguyện hồi hướng tịnh độ, mặt khác đồng thời chỉ lo xây dựng bảo trì đời sống ngũ dục, cả ngày khổ tư với đắc thất, thủ xả, đã không muốn xả đi mảy may nào những thứ đang thủ, mà chỉ muốn tăng trưởng những thứ đang có. Vợ chồng con cái, ăn ngủ hưởng thụ, tiền tài danh vọng vẫn được coi là phúc báo của ta, chẳng biết những thứ này chỉ có giá trị nơi cảnh giới ngũ trược, và sẽ là vật vô dụng nơi tịnh độ, thí như mục đồng từ gĩa vùng quê, qua định cư ở New york, mang theo tài sản quý báu của mình là con trâu, thì của báu ngày xưa giờ chỉ là của nợ. Phúc báo của tịnh độ không phải là các thứ thuộc về duyên, như tiền tài quyền lực, mà thuộc về nhân, tức đắc được vô sinh nhẫn, thành tựu tâm thanh tịnh, thanh tịnh tức vô cấu nhiễm, đồng nghĩa với tắt lửa phiền não, nên được tự tại an lạc. Lòng đam mê ngũ dục không xả được hay còn gọi ái thủ là nguồn gốc của tái sinh luân hồi, ngược lại với vãng sinh tịnh độ. Tu vãng sinh như vậy khác nào người ngu nấu mật, làm một lần hai việc mâu thuẫn nên không kết quả.

Người xuất gia một mặt muốn đắc đạo niết bàn tịch tĩnh, mặt khác lại vui sướng tự hào với ngũ dục thâu lượm được trong quá trình tu hành, nên càng gia công tạo dựng và duy trì những pháp dục này bằng cả ba nghiệp, mà không hề biết rằng làm như vậy sẽ lìa xa niết bàn tịch tĩnh. Vẫn chấp thủ, hành các dục không xả, mà vẫn mong được tịch tĩnh khác nào người ngu quạt mật trên lửa.

Lên Lầu Mài Dao

Một người nghèo khổ, làm việc cho vua, lâu ngày gầy gò ốm yếu, vua thấy thương hại, nên cho xác một con lạc đà. Người này đem về, tính lột da, song hiềm nỗi dao quá cùn, nên tìm đá mài, lên trên lầu cao gã tìm ra phiến đá mài, mài xong xuống lầu lột da, cứ vậy chạy lên chạy xuống nhiều lần, gã mệt nhoài, tưởng chừng không đủ sức lên xuống nữa, bấy giờ gã bèn dùng hết tàn lực khiêng lạc đà lên lầu để tiện việc mài dao.

Giống như ngưòi ngu, phá hủy cấm giới, làm mọi thủ đoạn gom giữ tiền tài, đề dành tu phúc hầu mong sinh thiên, như vác lạc đà lên lầu, dụng công rất nhiều mà được thì quá ít.

Lời Bình:

Người này làm việc cho vua nhưng nghèo khổ, vì không có dũng lược và tài cán, như các quan đại thần được hưởng bổng lộc cao, nên chỉ làm việc vụn vặt tay chân trong cung, mà chẳng có bổng lộc nên nghèo nàn, một ngày vua thấy thương tình nên cho xác lạc đà kiếm chút tiền.

Người xuất gia cũng vậy, vào trong cung trạch của Như lai, nhưng vì thiếu dũng cảm, cầu thành Phật đạo bất tích thân mạng, lại thêm không đủ bi huệ gánh vác trọng trách độ sinh, như hàng bồ tát, nên chỉ thờ Phật ăn oản, nghèo hèn bi trí, được oản của Phật mà độ nhật, như người kia được xác lạc đà, còn hàng bồ tát như quan đại thần, đủ bi trí dũng gánh vác Phật sự được bổng lộc là công đức lực, thọ dụng vô tận.

Người nọ vì vô trí, nên nghèo hèn dù bên cạnh vua, được xác lạc đà khệ nệ vác về, lột da bán lấy tiền, nhưng hiềm dao cùn, nên phải lên xuống lầu nhiều lần để mài dao, vì vậy bỏ công sức nhiều mà được quả ít ỏi, mệt mỏi đến độ nghĩ chuyện vác xác lạc đà lên lầu để tiện bề mài dao, may thay vua cho có một xác lạc đà nếu ban bố vài con chắc người này sợ lạc đà tới chết, và sẽ cho được là điều tai họa, do vô trí mà lợi thành bất lợi, phúc thành họa, như người xuất gia, được tu học Phật pháp, nhưng do vô trí, tư duy không thành, nên trở ngược cho Phật pháp làm nhức đầu mệt mỏi, nên sinh phiền não đối với Phật pháp, như gã khát nước đến sông là đại phúc nhưng vì vô trí nên nhần ngừ không uống vì không biết làm sao uống hết được, vì vậy con sông trở thành mối nhức đầu phiền não của gã, biến đại phúc thành phiền não, nhưng kẻ ngu tu học thấy lâu không thành đại trí huệ sinh bực dọc phiền muộn, sinh tâm thối chuyển, mà không hiểu sử dụng nước sông bất cứ khi nào khát, nước sông không cùng nên không còn sợ khát nữa, mà không cần phải uống hết một lần, cũng như học Phật để trừ từng pháp tham dục, mỗi khi chúng khởi cơn khát nơi thân tâm, cho đến khi diệt sạch mà không đòi hỏi phải lập tức một lần là xong, giống ông vua muốn công chúa lập tức trưởng thành. Người vô trí học Phật, cũng khiến Phật pháp thành pháp ái dục, rồi trở ngược nói Phật pháp học được vô công dụng, mà không biết do vô trí mà dụng thành vô dụng.

Tu học nếu không diệt căn bản vô minh này, thì công đức cũng thành họa hoạn, Phật pháp cũng thành phiền não, muốn trừ vô minh tất phải tu huệ bằng cách thường tư duy quán sát thật tướng của mọi sự vật, huệ như dao, định như đá mài, thường tư là định huệ, do thường tư nên thường nhận ra dấu vết của vô minh, diệt vô minh là diệt ngay tận gốc khi vô minh chưa trổ, nếu để vô minh trổ tất đã thành quả rổi không thể diệt được, như Lảo tử nói, vi chi ư vị hữu, trị chi ư vị loạn (làm từ khi chưa có, trị từ khi chưa loạn), người học đạo thiếu định nên không thường tư, tư không thường nên huệ hay tán, huệ tán nên vẫn vô trí, căn bản của học Phật là định huệ, tu Phật là giới, người học không căn bản nên thiếu định huệ, dao không mài nên cùn, khi cần phải tốn thời gian chạy đi mài, tức đối sự mới khởi quán trí, nên quán sát không được thật tướng, mài cũng chỉ đủ sắc rạch được vài đường là cùn tiếp, và lại chạy đi mài như gã mài dao lột da lạc đà không khác, thay vì đem viên đá mài xuống cạnh mình thì không phải vất vả lên xuống lầu khổ sở như vậy, mà vừa mài vừa lột da, vừa khỏe vừa nhanh, mang đá mài xuống có nghĩa định tức thường ngay cạnh dao, định huệ phối hợp tức thường tư, thường tư thì dao huệ đủ sắc mổ xẻ đến thật tướng của các pháp.

Gấm Bao Áo Rách

Có một gã trộm lẻn vào nhà người giầu trộm được gấm quí, đem về dùng làm bao gói đống quần áo rách của gã.

Người ngu cũng vậy, đã có tín tâm, đến với Phật pháp, tu các thiện pháp và mọi công đức. Sau đó vì tham lợi dưỡng, phá mọi tịnh giới mất hết công đức, bị thế gian chê cười.

Lời Bình:

So sánh câu chuyện này với Kẻ trộm bảo y thứ 8. Tuy đều là ăn trộm, nhưng gã sơn dã giống như ngoại đạo ăn trộm Phật pháp, mà không biết cách dùng, còn kẻ trộm này như đệ tử Phật, lén trộm Phật hình nghi và giáo pháp, song sử dụng sai cách, mưu việc bất tịnh thay vì cầu thanh tịnh.

Người xuất gia nhưng không thành tâm nên nói là lẻn vào, như kẻ trộm lẻn vào nhà giầu. Xuất gia lãnh thọ giới pháp của Như lai, như kẻ trộm được gấm quý. Người xuất gia này thọ giới mưu cầu lợi dưỡng, không coi sự lãnh thọ giới pháp là mặc áo giải thoát, không biết y pháp của Như lai chính là ruộng phúc tối thắng của chúng sinh, có giá trị vĩnh hằng và tối thượng, lại chỉ dùng vào việc mưu cầu ngũ dục, là chỗ thấp hèn, chỉ có lợi nhất thời mà mất đi giá trị giải thoát tối thắng và vĩnh cửu, như kẻ trộm đem gấm quý gói vải thô và cũ bẩn.

Người ngu xuất gia kia, ban sơ được thiện tri thức khai thị, sinh tín tâm, song sơ tín tâm này, yếu ớt như lửa que diêm trong bóng đêm dầy đặc, nếu ngọn lửa leo lét này không được bảo trì và phát triển, tất sẽ tắt diệt trong ngày một ngày hai. Do thính pháp giải thoát, vọng tâm nhất thời bị sức thắng giải chế ngự khiến tâm bình trí lãng, tu hành thanh tinh được cung kính, cúng dường lợi dưỡng, khi đắc lợi dưỡng, do thiếu thường hằng tư duy thật tướng, vọng tưởng có cơ hội bùng lên, càng lúc càng mạnh, và cuối cùng quét sạch sức tín yếu ớt leo lét kia, thành tựu tà kiến, đưa tam nghiệp vào vòng ái thủ. Khiến người xuất gia thành người chấp thủ thế gian, mê đắm không xả, lưu chuyển luân hồi. Như kẻ trộm gấm dùng vào việc ngu dốt.

Phát triển bảo trì giữ không cho tín tâm tắt diệt, là làm cho mỗi ngày thêm sáng, ắt sẽ không diệt. Tín diệt thì trí huệ tắt, tín tăng thì huệ trưởng, Tín và huệ là một, không thể riêng có. Lấy tín củng cố huệ, do huệ tín kiên cố. Thường hằng tư duy, khiến huệ phát triển, nhờ vậy tín được tăng trưởng, quán sát mọi pháp, thấy được thật nghĩa, tức nơi nhất thiết pháp đều nhận chân không ám tế ngăn che, vì vậy sẽ thấy thật nghĩa nơi hết thẩy pháp này là ánh sáng tối thượng không gì không thấy, ánh sáng này phi ánh sáng của đèn đóm hay mặt trời mặt trăng, sự thấy này vượt khỏi nhãn thức. Nhờ vậy tín thành tựu viên mãn.

Trồng Hạt Vừng Mè Rang

Có người ngu ăn hạt mè sống thấy không được ngon, đem mè rang lên ăn thử, cảm thấy ngon hơn, nên khởi suy nghĩ, nếu trồng loại mè rang chắc sẽ ngon hơn mè bình thường, vì thế rang hết mè rồi đem trồng, vĩnh viễn không có kết quả.

Người ngu cũng vậy, nghĩ bồ tát đạo tu hành nhiều kiếp, hành nan hành sự, thật là bất lạc, chẳng bằng cầu A la hán, dễ hành và mau đoạn sinh tử hơn. Sau đó lại dùng tâm niệm này cầu Phật quả, vĩnh viễn không đắc được, như chủng tử đã rang, tất không nẩy mầm.

Lời Bình:

Làm việc không theo thứ lớp nhân quả, tương tự Xây lầu trong không thứ 10. Do vì muốn đốt giai đoạn như Thuốc mau trưởng thành thứ 15, nên thành vô trí.

Người vô trí hiểu sai nhân quả, như người ngu ăn muối, muốn được vị ngon, nhưng dùng sai nhân, bỏ đi các vị, chỉ riêng dùng muối, nên chỉ được hưởng quả của muối, người ngu trồng vừng rang cũng vậy, đem vừng duyên với lửa nên đã thành quả là vừng rang, mà không còn là nhân tức vừng sống nữa, trồng vừng sống tức tạo pháp sinh, khiến vừng sinh sản phát triển, rang vừng tức tạo pháp diệt, khiến vừng không còn sinh được nữa. Như người sinh ác tâm tức đã diệt mất chủng tử từ bi, lại muốn thực hiện từ bi bằng ác tâm tất không thể được, vì càng thực hiện từ bi càng làm tăng thêm sự oán hờn. Thế nhân cũng vậy, vì muốn đem lại công bằng cho xã hội mà thực hiện nhiều điều bất công, kết quả càng làm tăng thêm sự bất công trong xã hội.

Từ bi hay bình đẳng khi đã bị ngã hóa tất biến thành tình cảm và thiên chấp, như người ngu thấy vừng rang ngon hơn vừng sống, tựa như người đời thấy vị đã bị ngã hóa thích ý hơn vị đúng thật, nên đem các pháp đúng thật đó ngã hóa, để mong được quả như ý, mà chẳng phải quả đúng thật của pháp. Thành thử kết quả sai khác với chính nhân, tức không đưa đến chính quả.

Người vô trí muốn hành từ bi, nhưng theo ý mình, nên từ bi đó đã bị cái theo như ý rang lên thành tình cảm, vì vậy tuy nỗ lực tu từ bi nhưng thành tu tình cảm, do đó quả bình đẳng của từ bi không thể thành tựu được, vì thế muốn thể hiện tinh thần thống lý đại chúng, nhất thiết vô ngại, mà chung cục cũng chỉ thành phe nhóm, tăng trưởng phân biệt thân sơ tắng ái, khác nào người ngu trồng vừng rang.

Người xuất gia do tu hành thanh tịnh, được lợi dưỡng, thấy lợi dưỡng là hơn thanh tịnh nên lợi dưỡng hóa (rang) mọi thanh tịnh, bấy giờ tuy nỗ lực tu thanh tịnh, lòng vẫn ngỡ là tu thanh tịnh nhưng kì thật chỉ tu vì lợi dưỡng, như người trồng vừng, ngỡ là ta vẫn trồng vừng nhưng thật là trồng vừng rang, nên kết quả đi xa ngàn dặm.

Ngã khi hành thiện pháp công đức sinh trưởng, khi hành ác pháp công đức tận diệt. Như vừng gặp nhân duyên đúng thật năng sinh trưởng, gặp ác duyên tất bị diệt như bị lửa rang, đã bị diệt mà muốn sinh trưởng là chuyện không có được.

Mè sống là nhân, mè rang là quả gieo nhân gặt quả, không thể gieo quả gặt quả. Chúng sinh chưa thành Phật, mà muốn thành Phật thì phải gieo nhân độ sinh như chư Phật đã gieo, không thể lấy cái quả vị Phật làm nhân, vì nhân đó chúng sinh chưa hề có nên làm sao lấy làm nhân được. Độ sinh bao gồm độ tha là hạ hóa, tự độ là thượng cầu. Chúng ta chỉ có cách tự độ bằng chính sự độ tha, do vậy lấy mình làm thang cho người, tất mình sẽ trở thành thang, và như thế tự mình đã có thang để lên rồi. Hay nói khác hơn trong hạ hóa có nghĩa của thượng cầu là tự độ, và trong tự độ hay là thượng cầu, lại có nghĩa hạ hóa ẩn bên trong, vì chỉ có tự độ được bằng con đường lợi tha, nên thượng cầu với hạ hóa là bất nhị.

Còn như vấn đề tu theo tiểu thừa dễ hành và mau đoạn sinh tử. Thế nhân nhận ngã là một thật thể, nên vì vậy thành có sinh tử, và để tránh sinh tử cần hướng đến niết bàn. Thanh văn chứng được vô ngã đoạn sinh tử, lấy pháp vô ngã đoạn sinh tử làm niết bàn thủ chứng. Do thủ chứng như vậy nên không đạt đến chỗ tịch tĩnh dứt sạch khổ lạc. Vì thế khi người tu mất lợi lớn này, tất nhiên chúng sinh cũng mất lây cơ hội được tu học pháp niết bàn và sinh tử đều tịch tĩnh. Như vậy Thanh văn vừa mất tự lợi và cũng mất luôn cả lợi tha, có nghĩa mất quả bồ đề, và mất luôn phương tiện độ sinh của quả này.

Vì thế nếu người tu nào cũng kiến lý thủ chứng tất nhiên Phật pháp bị mất đi "Bảo sở" chỉ còn có "hóa thành", như vậy sẽ khiến chính pháp bị tổn thất khá nặng, việc độ sinh cũng không còn rốt ráo. Vì vậy hàng Cao tăng của Đại thừa đều đồng thanh từ chối quả Nhị thừa và ngay cả quyền thừa Bồ tát, mà chỉ cầu pháp tối thượng thừa tức Phật quả (Bảo sở).

Bởi những lý lẽ nói trên, Đại thừa hay chê trách để ngăn chặn tâm ham thích tiểu pháp.

Dưới mắt phàm nhân thì giả như khi tu hành ta chứng được pháp tiểu pháp đại gì cũng tốt thôi, có còn hơn không. Nhưng trí huệ của Đại thừa không cho như thế là đúng. Bởi sinh thiên cũng hại cho con đường thành Phật. Chứng quả Nhị thừa cũng trở ngại cho con đường thành Phật. Mọi trở ngại cần phải vượt qua và loại bỏ, bất kể đó là chướng ngại loại thuận hay nghịch.

Nước Và Lửa

Một người nọ cần dùng tới lửa và nước lạnh, nên lấy chậu đất đựng lửa, và một bình sắt đựng nước lạnh, để bên trên chậu lửa, rồi suy nghĩ, ta đã chuẩn bị sẵn lửa và nước lạnh, một lúc sau khi cần tới lửa thì lửa đã tắt, cần đến nước lạnh, nước đã thành sôi, lửa và nước lạnh đều mất.

Thế nhân cũng vậy, xuất gia cầu đạo, đến với Phật pháp, mà vẫn nhớ vợ con bạn bè, thú vui thế gian và sự hưởng thụ ngũ dục, làm mất lửa công đức, và nước giới, người niệm dục cũng giống vậy.

Lời Bình:

Câu chuyện này nêu lên vấn đề kết hợp hai thứ mâu thuẫn với nhau sẽ đưa đến hậu quả hư hoại. Có hai trường hợp để hành động mâu thuẫn, thứ nhất là làm hai việc nghịch nhau cùng lúc, thứ hai cùng một việc mà sử dụng hai thứ trái ngược.

Trường hợp thứ nhất như người tại gia, vừa học Phật trí huệ để nhận biết nhân duyên là vọng, vừa tu pháp giải thoát mọi trói buộc của nhân duyên pháp, qua những ngày thọ bát giới hay những khóa giảng, ngoài những ngày tháng ít ỏi nói trên, lại miệt mài trau giồi trí xảo thế gian, hành theo vọng duyên, nỗ lực tăng trưởng duyên trói buộc, chỉ sợ bị suy giảm hay mất mát nhân duyên trói buộc này. Vừa ôm tinh thần giải thoát vừa sợ mất đi sự trói buộc (của ngũ dục), khác nào người ngu kia để nước trên lửa, khiến nước sôi lửa tắt, do vậy người tại gia học Phật, bị sự trói buộc mê hoặc làm ô nhiễm trí huệ, tiêu mất chính tín, đạo bất năng thành, nên đời sống không được thanh tịnh. Do tắng ái, thủ xả, đắc thất nhiễu loạn khiến tạo tác vọng nghiệp, mất nhân thanh tịnh nên quả an lạc không thành, và như thế đời sống trở thành bất tịnh dẫn đến cảnh giới bất an.

Trường hợp thứ hai như người xuất gia, cát ái từ thân lìa bỏ gia đình là hang ổ của ái, nhưng do nơi thiếu tư duy, hay tư duy không chính xác, họ bỏ gia đình cũ để lập gia đình mới, đồng hóa gia đình sau là nhập đạo. Bỏ nhà cửa và tình cảm vợ chồng con cái, cha mẹ, thay bằng dọn vào chùa và tình cảm thầy trò, huynh đệ, bổn đạo, khác gì bình mới rượu cũ, đức Phật không ngại bình làm tổn hại cho người tu, mà sợ rượu hay gây nghiện cho người, như ái dễ làm người say và ghiền, nhà cửa có gì đáng sợ. Ái như rượu, bình như nhà cửa chùa chiền, khi hiểu lầm do tư duy vụng về, người tu nghĩ chỉ cần bỏ bình mà vẫn giữ rượu, tức chỉ cần bỏ nhà mà vẫn giữ ái, mang ái vào chùa, tự cho vào chùa đồng nghĩa nhập đạo, lìa nhà đồng với xuất gia, đó là bệnh y cú bất y nghĩa, do nơi y thức bất y trí. Do vậy niệm ái vẫn được dung dưỡng và tăng trưởng bên cạnh sự tu hành giải thoát, niệm giải thoát chính là niệm ly ái, vì ái sinh thủ, thủ sinh hữu, nên thành quả sinh tử trong tương lai (12 nhân duyên). Đức Phật khẳng địng với Di lặc bồ tát, ái là căn bản luân hồi (đương tri luân hồi ái vi căn bản) . Ly ái tất ly thủ, ly thủ tất ly hữu, và không còn sinh tử tương lai nữa. Người tu thiếu tư duy huệ, nên duy trì ái niệm khiến niệm giải thoát bị thoái hóa, như nước và lửa để vào với nhau, vì vậy càng tu học ái càng phát triển, thành tư tưởng ái mạng sống này và những thứ thuộc về ngã ái, như đức Phật nói với Di lặc bồ tát, ái dục là nguyên nhân đưa đến ái ngã (ái dục vi nhân, ái mạng vi quả).

Do vậy tu hành không đạt được công đức giải thoát, mà lại thêm đắm nhiễm ngũ dục, tức danh văn lợi dưỡng, thấy mọi thứ của ta, và sợ mất đi những thứ này, đó là ái kiến. Có ái mới sợ mất, không ái không sợ mất, có ái mới thấy của ta, không ái không thấy của ta. Ái kiến là vọng thức ngược với chính kiến là chân trí, ái kiến chấp lấy những thứ vọng duyên giả hợp, cho là của ta, khởi tâm chấp thủ, vọng tưởng thành các pháp đắc thất, thành bại, khổ lạc… Nên vọng thọ đủ mọi khổ lạc thuận nghịch, và vì vậy vọng hành mọi nghiệp thiện ác, chiêu cảm quả khổ nơi tương lai.

Chính kiến thấy mọi thứ đó là vọng huyễn, nên thọ được an lạc, tưởng được bất động, hành được tự tại, nhờ vậy đời sống thanh tịnh, cảnh giới an lạc, thành tựu hạnh nguyện giải thoát.

Thế nhưng những pháp mâu thuẫn này nếu được trí huệ hướng dẫn, không những không gây tai hại, mà trái lại trở thành phương tiện thiện xảo. Thí như nước và lửa sung khắc, nhưng nếu biết sử dụng sự sung khắc này, thì chúng ta có trà uống, có cơm ăn, và đưa đến nhiều phát minh khoa học ích lợi.

Người có trí huệ không đắm ngũ dục, nên biết lợi dụng ngũ dục, Người không có trí huệ tất tham đắm ngũ dục, nên thường bị ngũ dục lợi dụng.

Thế nên người tu học nếu biết lợi dụng ngũ dục trong việc tu hành, thì ngũ dục lại là phương tiện hành đạo. Như biết chúng sinh phải ái mới chịu nghe pháp, nên không ngại gì nói lời êm tai, hành động vỗ về, khiến chúng sinh khởi ái mộ tâm mà nghe pháp. Như biết chúng sinh thích sự hoa lệ hoành tráng, nên chẳng ngại gì không trang nghiêm đạo tràng, nhiếp phục chúng sinh, khiến họ nghe pháp. Lại biết chúng sinh ham thích danh vọng, nên chẳng ngại gì không lập danh thanh, để chúng sinh nể sợ danh tiếng đó mà lắng nghe lời dậy.

Do đa phần tín đồ khởi đầu vào đạo bằng cửa ái và cổng dục, nên đạo đó là đạo ái dục, thế nhưng họ vẫn ngỡ căn nhà ái dục đó là nhà đạo. Nên họ càng ở lâu trong đó, càng tăng trưởng ái dục, ngã và ngã sở. Vì thế người trí dùng ngũ dục làm phương tiện nhiếp phục chúng sinh, khiến chúng sinh nể phục, chịu nghe giáo pháp. Bấy giờ người trí mới thuyết các pháp ly dục, khai thị khiến chúng sinh lìa ái và dục mà trụ vào trong pháp. Khi đó nhà ái dục trở thành nhà viễn ly, như vậy gọi là nhập đạo.

Vì lẽ đó mà Phật pháp mới cần phải được đóng bởi ba dấu ấn Vô thường, Vô ngã và Niết bàn.

Tóm lại không phải tính xung khắc của nước và lửa đưa đến tai hại, mà sự vô trí mới là chính nhân gây mọi họa hại. Ngược lạu bằng trí huệ hoạ hại nào cũng thành lợi ích.