Giảng Giải Kinh Bảo Tích

6. Đương cơ đạt lợi ích

Nguyên văn:

說是語時, 五百比丘不受諸法, 心得解脫. 三萬二千人遠塵離垢, 得法眼淨.

Dịch Nghĩa:

Đức Phật nói xong, có năm trăm Tỳ kheo chẳng thọ các pháp, tâm được giải thoát. Ba vạn hai ngàn người xa lìa trần cấu, được pháp nhãn tịnh.

Như Lai tuyên thuyết chơn thật pháp môn Thanh văn, đến đây đã viên mãn, Ngài thuyết pháp nhất định đem đến lợi ích cho thính chúng, do đó tường thuật tiếp tục tình hình học giả Thanh văn đương thời đạt được lợi ích. Người kiết tập Kinh điển, miêu tả pháp hội: “Đức Phật nói” pháp như ở phần trên “xong”, “có năm trăm Tỳ kheo”, ngay lúc ấy “chẳng thọ (thủ) các pháp”, không chấp thủ đối với tất cả pháp, “tâm được giải thoát”. Trong Kinh điển thường nói “vì lìa tham dục nên tâm được giải thoát; vì lìa vô minh do huệ được giải thoát”; hoặc tóm lược: “tâm được giải thoát” chỉ cho Thanh văn chứng đắc quả vị cứu cánh A la hán. A la hán lìa kiến tu sở đoạn tất cả phiền não, tâm được giải thoát tự tại, chẳng còn bị phiền não và pháp thế gian ràng buộc chướng ngại. Ngoài ra còn có “ba vạn hai ngàn người” nghe lời đức Phật giảng dạy, được “xa lìa trần cấu”, đoạn phiền não của kiến sở đoạn (tam kiết), xa lìa trần cấu, không còn khởi hoặc nghiệp tạp nhiễm lìa cấu của quả báo sanh tử; lúc này trí huệ Bát nhã hiện tiền, tương ưng với chánh pháp (ngã không pháp không tánh), “được pháp nhãn tịnh”. Pháp là chánh pháp, pháp nhãn là trí huệ nhãn chứng đắc giác ngộ chánh pháp, pháp nhãn khế hợp chứng nhập chánh pháp, không còn tương ưng với nhiễm hoặc, pháp tánh thanh tịnh, trí huệ thanh tịnh, do đó gọi là pháp nhãn tịnh. Thanh văn thừa nói về pháp nhãn, với Đại thừa nói đến pháp nhãn (một trong năm loại nhãn) có ít nhiều khác nhau, mà ngược lại pháp nhãn của Thanh văn thừa tương hợp với huệ nhãn của Đại thừa, được pháp nhãn là chứng đắc Sơ quả Thanh văn (Tu đà hoàn). Tóm lại, trong thính chúng đương thời, năm trăm vị xuất gia Tỳ kheo, Thánh giả đã chứng quả thì chứng đắc A la hán; còn hàng tại gia hoặc xuất gia, ba vạn hai ngàn người chưa chứng ngộ cũng chứng đắc Sơ quả. Tại gia và xuất gia mới học hay học lâu tuỳ căn cơ đều được lợi ích trong giáo pháp.

7. Thiện xảo giảng dạy

Nguyên văn:

五百比丘聞是深法, 心不信解, 不能通達, 從坐起去.

Dịch Nghĩa:

Có năm trăm Tỳ kheo nghe pháp thâm sâu, lòng chẳng tin hiểu, không thể thông đạt, rời chỗ ra đi.

Dưới đây là phần “thiện xảo giảng dạy”. Theo thông lệ của mỗi lần thuyết pháp, một số học giả Tiểu thừa tự cho mình như vậy, không có khả năng đạt được lợi ích, do đó Như Lai đưa ra phương tiện thiện xảo để dẫn dắt hóa độ họ. Trước hết nói về hàng đốn căn rời bỏ chỗ ngồi, giống như năm trăm người tăng thượng mạn trong “Hội Pháp Hoa”. Đương thời “có năm trăm Tỳ kheo nghe pháp thâm sâu” như ở trên đã dạy, “lòng chẳng tin hiểu, không thể thông đạt”, đã không có khả năng tin hiểu tuỳ thuận mà khởi lên sự hiểu biết, càng không có khả năng ngộ nhập thâm sâu; đương nhiên đối với pháp môn Như Lai giảng dạy thì chẳng đạt được hương vị hứng thú gì, nghe thì không hiểu, nên ngồi đó chẳng có ý nghĩa; vì vậy họ “rời chỗ” ngồi, “ra đi” khỏi pháp hội.

Ca diếp trình bày lý do rời bỏ chỗ ngồi

Nguyên văn:

爾時, 大迦葉白佛言: 世尊! 是五百比丘, 皆得禪定, 不能信解入深法故, 從坐起去.

Dịch Nghĩa:

Lúc đó, Đại Ca diếp bạch đức Phật: “Bạch đức Thế Tôn! Năm trăm Tỳ kheo ấy đều được thiền định, vì chẳng thể tin hiểu khế nhập vào pháp thâm sâu nên họ rời chỗ ra đi”.

Phật pháp khó nghe hiểu, các vị Tỳ kheo này chắc chắn đã biết điều đó, thì làm sao có thể đang nghe pháp lại rời chỗ bỏ đi? Đại chúng lúc này cảm thấy kỳ lạ, do đó người đương cơ của Kinh (Đại Ca diếp) đứng lên, xin hỏi nhân duyên nào khiến họ hành động như vậy? Lúc đó, Đại Ca diếp bạch đức Phật: “Bạch đức Thế Tôn! Năm trăm Tỳ kheo ấy” chú trọng thiền định, tu tập “đều được thiền định”, thiền là dịch giản lược từ chữ thiền na (dhyāna), có nghĩa tịnh lự là trong sự an tịnh suy tư; định là tam muội, chỉ chung cho tâm an trụ ở một cảnh giới; thiền cũng là định, nhưng chỉ riêng cho sơ thiền đến tứ thiền, kết hợp gọi chung là thiền định. Đại Ca diếp nói họ đã được thiền định, là hàng căn cơ chú trọng thiền định. “Toạ thiền làm thế nào thành Phật được”, tu thiền làm sao đạt được giải thoát? Họ có căn cơ thích chú trọng thiền định xem thường huệ học, do đó “vì chẳng thể tin hiểu khế nhập vào pháp thậm thâm” “nên họ rời chỗ bỏ đi”. Đây là điều Đại Ca diếp giải thích nguyên nhân họ rời bỏ chỗ ngồi.

Nguyên văn:

佛語迦葉: 是諸比丘, 皆增上慢, 聞是清淨無漏戒相, 不能信解, 不能通達. 佛所說偈, 其義甚深. 所以者何? 諸佛菩提極甚深故. 若不厚種善根, 惡知識所守, 信解力少, 難得信受.

Dịch Nghĩa:

Đức Phật nói với Ca diếp: “Các Tỳ kheo ấy đều là hạng tăng thượng mạn, nghe đến giới tướng thanh tịnh vô lậu, chẳng tin hiểu được, chẳng thông đạt được. Kệ của đức Phật nói có ý nghĩa thâm sâu. Tại vì sao vậy? Vì chư Phật Bồ đề rất thâm thuý. Nếu trồng thiện căn chẳng dày, bị ác tri thức nắm giữ, năng lực tin hiểu ít, thì khó tín thọ được.

Như Lai vì Đại Ca diếp đưa ra câu hỏi nên nói cụ thể nguyên nhân. Trước hết giảng giải về nhân duyên họ rời khỏi pháp hội; “Đức Phật nói với Ca diếp”: Năm trăm “Tỳ kheo ấy đều là hạng tăng thượng mạn”, là người chưa chứng đắc mà tự cho chứng đắc, họ tu thiền cứ ngỡ thiền rất thâm diệu, có người tu đạt Sơ thiền thì tự cho là chứng Sơ quả; tu được Tứ thiền thì tự cho mình chứng Tứ quả, tự nghĩ mình có tu có chứng; hạng người tăng thượng mạn này, vào thời Phật tại thế tồn tại cũng không ít. Ở trong Phật pháp, nếu như định huệ không quân bình mà tu học, nếu định tâm càng thâm sâu, thì tâm lực càng ám muội, càng không thể hiểu rõ ý nghĩa uyên áo; do đó các vị Tỳ kheo đặt nặng thiền định mà tự cho có tu có chứng, nên “nghe đến giới tướng thanh tịnh vô lậu” (Thánh Đạo giới) thì “chẳng tin hiểu được, chẳng thông đạt được”. Tuy căn cơ của họ chậm lụt và cũng bởi vì Phật pháp uyên áo, do đó “kệ của đức Phật nói” về chơn thật thanh tịnh trì giới “có ý nghĩa thâm sâu”. Như thế lý do ý nghĩa thâm sâu ở điểm nào? Đây bởi “vì chư Phật Bồ đề” hiện chứng thanh tịnh pháp giới nhất, đạt đến “rất thâm thuý” uyên áo (như trong phẩm “Thâm Áo” của “Kinh Bát nhã”) và là thâm diệu nhất, chẳng phải hàng phàm phu ngu muội có thể phân biệt tin hiểu thông đạt. Do đó quá khứ “nếu trồng thiện căn chẳng dày”, căn cơ chậm lụt trí huệ ít ỏi; và cuộc đời hiện tại lại “bị ác tri thức nắm giữ” thì càng khó tin hiểu được! Thế nào là ác tri thức? Ác tri thức là họ chủ trương tất cả pháp có tướng (ngã tướng, pháp tướng, không tướng) có tự tánh đạt được. Khi bị lệ thuộc vào ác tri thức, họ thường nghe các pháp môn còn chấp thủ tướng, lâu dần thành tập tánh, tự nhiên “năng lực tin hiểu ít”; đối với thâm nghĩa mà Phật nói “thì khó tín thọ” phụng hành. Năm trăm vị Tỳ kheo rời chỗ ngồi, là có nhân duyên của họ, không gì kỳ lạ hết!

Nguyên văn:

又大迦葉!是五百比丘, 過去迦葉佛時為外道弟子, 到迦葉佛所, 欲求長短. 聞佛說法, 得少信心而自念言: 是佛希有快善妙語! 以是善心, 命終之後生忉利天. 忉利天終, 生閻浮提, 於我法中而得出家. 是諸比丘, 深著諸見, 聞說深法, 不能信解隨順通達. 是諸比丘, 雖不通達, 以聞深法因緣力故, 得大利益, 不生惡道, 當於現身得入涅槃.

Dịch Nghĩa:

Lại này Đại Ca diếp! Ở kiếp quá khứ, Thời Phật Ca diếp có năm trăm Tỳ kheo theo làm đệ tử ngoại đạo, họ đến chỗ Phật Ca diếp tìm điều tốt xấu. Họ nghe Phật thuyết pháp, được chút ít lòng tin mà suy nghĩ rằng: Đức Phật này có lời nói tốt lành vi diệu! Nhờ vào thiện tâm ấy, nên sau khi mạng chung họ được sanh cõi trời Đao lợi, khi đã hết tuổi thọ cõi trời Đao lợi, họ sanh làm người cõi Diêm phù đề, được xuất gia trong pháp của ta. Các Tỳ kheo ấy, kiến chấp sâu nặng, khi nghe giáo pháp thâm sâu, không tin hiểu tùy thuận thông đạt. Các Tỳ kheo ấy tuy chẳng thông đạt nhưng do năng lực của nhân duyên nghe pháp thâm sâu này, họ được lợi ích lớn, chẳng sanh ác đạo, ở trong thân hiện tại được nhập Niết bàn.

Thực trạng trong đời này có quan hệ mật thiết với quá khứ, sinh mạng tương tục theo nhân quả như thế, do đó sẽ nói đến túc duyên của họ. “Lại này Đại Ca diếp! Thời Phật Ca diếp (Ẩm Quang) kiếp quá khứ”, trước Phật Thích ca, đức Phật thứ 3 trong Hiền Kiếp, “năm trăm Tỳ kheo ấy” vốn “làm đệ tử ngoại đạo”, “họ đến chỗ Phật Ca diếp” mang tâm muốn “tìm điều tốt xấu”; hy vọng ở trong lời pháp của đức Phật, tìm một số nội dung để phê bình, khen chê tốt xấu. Động cơ của họ thiếu thuần chánh, song do phương tiện thiện xảo của Như Lai, “họ nghe Phật thuyết pháp”, cảm thấy rất có ý nghĩa, “được” khởi lên “chút ít lòng tin mà suy nghĩ rằng”: “Đức Phật đây” xác thật “hy hữu”! Pháp môn giảng dạy thật “lành tốt vi diệu”! Tuy nhiên họ thuộc ngoại đạo nên chưa có khả năng triệt để sám hối tỉnh ngộ mà tu học Phật pháp. Nhưng vì “do thiện tâm ấy” đối với Phật pháp “nên sau khi chết họ được sanh trời Đao lợi (cõi trời thứ 33)”, hưởng thọ phước lạc cõi trời đến khi “mãn thọ trời Đao lợi”; bởi vì năng lực của ý niệm trước đây nên “họ sanh làm người cõi Diêm phù đề”, cùng thời với đức Phật ở Ấn Độ “được xuất gia trong pháp của ta”, trở thành Tỳ kheo. Năm trăm vị Tỳ kheo này được quả báo tốt đẹp do trong quá khứ nghe giảng Phật pháp, nhưng vì “các Tỳ kheo ấy” xưa kia làm đệ tử của hàng ngoại đạo, “kiến chấp sâu nặng” - kiến chấp về ngã ngã sở, thường kiến, đoạn kiến v.v… tự có kiến giải tà vạy, như ở Ấn Độ có loại khổ hạnh chủ nghĩa, lấy cấm giới (giới cấm thủ) không có ý nghĩa lợi ích để tu hành, hay tu định (Du già) chủ nghĩa, lấy các loại thiền định thâm sâu, như Vô sở hữu định, Phi phi tưởng định, kiến thủ cho đó có khả năng đạt được Niết bàn, tối thượng tối diệu, an trú ở trong chấp trước kiến giải theo ngoại đạo thì rất khó giải thoát. Năm trăm vị Tỳ kheo này kiếp trước làm đệ tử của ngoại đạo, chịu sự huân tập thâm sâu của các loại kiến chấp đó, do vậy “nghe” đức Phật Ca diếp thuyết “pháp thâm sâu”, tuy cảm thấy hy hữu khó có nhưng cuối cùng “chẳng thể tin hiểu tùy thuận thông đạt được”. Nhân quả xa xưa của hàng ngoại đạo tà kiến này cho đến hiện tại làm đệ tử đức Phật, vẫn chuyên thích thiền định, chẳng thể tuỳ thuận thông đạt pháp thâm thuý, thậm chí rời bỏ pháp hội; nhưng vốn có nghe qua Phật pháp, “nghe qua một lần, vạn kiếp chẳng mất”, do đó “các Tỳ kheo ấy, tuy chẳng thông đạt, nhưng do năng lực của nhân duyên nghe pháp thâm sâu này” đã trồng hạt giống pháp thanh tịnh, vẫn “được lợi ích lớn”, trong quá khứ “chẳng sanh ác đạo”, sanh ở cõi trời Đao lợi hay nhân gian; “ở trong thân hiện tại” triệt để giác chứng “được nhập Niết bàn”. Các loại lợi ích lớn này đều do quá khứ ngẫu nhiên nghe Phật pháp mà có, giống như Bồ tát Văn Thù Sư Lợi từng phản đối pháp thâm sâu mà đọa vào địa ngục, song Bồ tát Văn Thù nói: “hiện tại nghĩ về lúc đó, có được đại trí huệ như bây giờ, hay có đại thành tựu trong Phật pháp, cũng là do lần nghe giáo pháp thâm sâu ấy”. Vì vậy, bất luận hiểu hay không, tin hay chưa, được nghe pháp nghĩa thâm sâu, thì công đức hy hữu hơn tất cả!

Hàng Thanh văn không có khả năng giáo hoá

Nguyên văn:

爾時, 佛語須菩提言: [汝往將是諸比丘來]! 須菩提言: [世尊! 是人尚不能信佛語, 況須菩提耶]?

Dịch Nghĩa:

Lúc ấy, đức Phật bảo Tu bồ đề: “Thầy qua nơi kia gọi các Tỳ kheo ấy đến đây”! Tu bồ đề thưa: “Bạch đức Thế Tôn! Họ còn chẳng tin lời Phật dạy, huống là Tu bồ đề này?”.

Đối với các Tỳ kheo tăng thượng mạn rời bỏ ra đi này, Như Lai làm sao thiện xảo giáo hóa họ? Trước hết nói về Thanh văn chẳng thể giáo hóa để càng làm rõ phương pháp giáo hóa thù thắng vi diệu của Như Lai. “Lúc ấy, đức Phật bảo Tu bồ đề” - Tu bồ đề (subhūti) dịch nghĩa là Thiện Hiện; trong pháp Thanh văn được tôn xưng là “giải không đệ nhất”. Đức Như Lai muốn Ngài đi giáo hóa nên bảo: “Thầy qua nơi kia gọi các Tỳ kheo ấy đến đây”! Tu bồ đề thưa: “Bạch đức Thế Tôn! Họ còn chẳng tin được lời Phật dạy, huống là Tu bồ đề này?”. Họ làm sao nghe lời con? Trong “Kinh Bát nhã”, Ngài vì Bồ tát thuyết Bát nhã thật là hàng long tượng của giáo pháp. Nhưng đây là cách giáo hóa thông thường, gặp đến căn cơ đặc biệt, phải vận dụng phương tiện đặc thù, thì Ngài không có biện pháp nào hết. Điều này cho thấy Đại thừa mà thiện xảo thì hàng Thánh giả Tiểu thừa chẳng thể so sánh kịp!

Nguyên văn:

佛即化作二比丘, 隨五百比丘所向道中.

Dịch Nghĩa:

Đức Phật liền hóa làm hai Tỳ kheo, đi cùng đường mà năm trăm Tỳ kheo ấy đang hướng đến.

Như Lai tự mình chịu trách nhiệm đi giáo hóa, “đức Phật liền hóa làm hai Tỳ kheo”, thân phận giống với họ, “đi cùng đường mà năm trăm Tỳ kheo ấy đang hướng đến”; theo sau họ, nhiếp hóa theo cách đồng sự này, hai bên cùng một thân phận, khiến có cảm giác thân thiện, dễ dàng tiếp cận bắt chuyện với nhau, còn không, thân phận quá cách xa thì khó tiếp cận giáo hóa.

Nguyên văn:

諸比丘見已, 問化比丘: [汝欲那去]? 答言: [我等欲去獨處修禪定樂. 所以者何? 佛所說法, 不能信解]. 諸比丘言: [長老! 我等聞佛說法, 亦不信解, 欲至獨處修禪定行].

Dịch Nghĩa:

Sau khi các Tỳ kheo gặp hóa thân Tỳ kheo liền hỏi: “Trưởng lão muốn đi về đâu”? Hóa thân Tỳ kheo đáp: “Chúng tôi muốn đến chỗ ở riêng để tu thiền định lạc. Tại vì sao? Bởi vì chẳng tin hiểu được Pháp của Phật dạy”. Các Tỳ kheo nói: “Trưởng lão! Chúng tôi nghe Phật thuyết pháp, cũng chẳng tin hiểu được, nên muốn đi ở riêng tu hành thiền định”.

Như Lai không chỉ hóa hiện thân phận đồng dạng Tỳ kheo với họ mà còn thị hiện sự hiểu biết giống nhau (chú trọng thiền định), hóa thân Tỳ kheo tiến nhanh về phía trước, “các Tỳ kheo ấy gặp hoá thân Tỳ kheo” nên nghĩ: chắc họ cũng lìa khỏi pháp hội của Như Lai, liền hỏi: “Trưởng lão muốn đi về đâu”? Đương nhiên họ chưa biết được hai vị Tỳ kheo này có cùng sở thích với mình, “hóa thân Tỳ kheo đáp: “Chúng tôi muốn đến” nơi núi rừng thanh tịnh “để tu thiền định”, thể nghiệm hiện pháp “lạc” của cách tu này. Rất đúng như vậy, thiền định sẽ phát khởi khinh an, thân tâm tương ưng với khinh an đem đến hỷ lạc, đích thật vô cùng thắng diệu! Đặc biệt là thiền thứ ba, có không ít người tu hành, tham trước thiền lạc, bị định lực trói buộc. Hai vị Tỳ kheo này nói họ muốn tu thiền vì nguyên nhân “bởi chẳng tin hiểu được Pháp của Phật dạy”; đã không có được lợi ích gì thì tu thiền định sẽ tốt hơn. Đến lúc này, “các Tỳ kheo nói: “Trưởng lão (lời tôn xưng giữa Tỳ kheo với nhau trong thời Phật còn tại thế)! Chúng tôi nghe Phật thuyết pháp, cũng chẳng tin hiểu được” nên muốn đi đến nơi thanh tịnh, “ở riêng tu hành thiền định”! Như vậy, Như Lai chẳng những có thân phận mà còn hiểu biết cũng tương đồng, thì tất nhiên là đồng chí đồng đạo hợp với nhau quá rồi!

Nguyên văn:

時化比丘語諸比丘言: [我等當離自高逆諍心, 應求信解佛所說義. 所以者何? 無高無諍, 是沙門法. 所說涅槃名為滅者, 為何所滅? 是身之中有我滅耶? 有人, 有作, 有受, 有命而可滅耶], 諸比丘言; [是身之中, 無我, 無人, 無作, 無受, 無命而可滅者, 但以貪欲, 瞋, 痴滅故名為涅槃]. 化比丘言: [汝等貪欲, 瞋, 痴, 為是定相可滅盡耶]? 諸比丘言: [貪欲, 瞋, 痴不在於內, 亦不在外, 不在中間, 離諸憶想, 是則不生]. 化比丘: [是故汝等莫作憶想! 若使汝等不起憶想分別法者, 即於諸法無染無離; 無染無離者, 是名寂滅. 所有戒品, 亦不往來, 亦不滅盡. 定品, 慧品, 解脫品, 解脫知見品, 亦不往來, 亦不滅盡. 以是法故, 說為涅槃. 是法皆空, 遠離, 亦不可取. 汝等捨離是涅槃想, 莫隨於想, 莫隨非想, 莫以想捨想, 莫以想觀想. 若以想捨想者, 則為想所縛. 汝等不應分別一切, 受想滅定, 一切諸法無分別故. 若有比丘滅諸受想得滅定者, 則為滿足, 更無有上].

Dịch Nghĩa:

Lúc ấy hóa thân Tỳ kheo nói với các Tỳ kheo: “Chúng ta phải từ bỏ lòng tự cao tranh cãi hơn thua, phải cầu tin hiểu ý nghĩa lời Phật dạy. Tại vì sao? Vì không tự cao tranh cãi là pháp Sa môn. Niết bàn được gọi là ‘diệt’ là diệt những gì? Trong thân này có ngã để diệt chăng? Có nhân, có tác, có thọ, có mạng để diệt chăng”? Các Tỳ kheo đáp: “Trong thân này, không có ngã, nhân, tác, thọ, mạng để diệt, chỉ vì tham dục, sân, si diệt nên gọi là Niết bàn”. Hóa thân Tỳ kheo hỏi: “Tham dục, sân hận và ngu si có định tướng để diệt chăng”? Các Tỳ kheo đáp: “Tham, sân, si chẳng ở bên trong, chẳng ở bên ngoài, chẳng ở trung gian, xa lìa các ức tưởng, thì nó chẳng sanh”. Hóa thân Tỳ kheo nói: “Vì thế nên các thầy chớ có ức tưởng, nếu các thầy chẳng khởi ức tưởng phân biệt đối với pháp thì các pháp không nhiễm ô không sự xa lìa; không nhiễm ô không xa lìa thì gọi là tịch diệt. Giới cũng chẳng đến, cũng chẳng diệt, định tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến cũng chẳng đến đi, cũng chẳng diệt tận. Các pháp vốn là như vậy, cho nên gọi là Niết bàn. Pháp ấy đều không, viễn ly, cũng không thể thủ. Cần phải từ bỏ tưởng về Niết bàn, chớ có theo tưởng, chớ theo phi tưởng, cũng không thể dùng tưởng để xả bỏ tưởng, chớ dùng tưởng để quán nơi tưởng. Nếu dùng tưởng xả bỏ tưởng thì bị tưởng trói buộc. Các thầy không nên phân biệt thọ tưởng diệt định, vì tất cả các pháp vốn không thể phân biệt. Nếu có Tỳ kheo diệt trừ các thọ tưởng để thành tựu diệt định, thì là tốt không còn gì hơn”.

“Lúc ấy”, mọi người đều tâm đầu ý hợp, vừa đi vừa trò chuyện, Như Lai bắt đầu giáo hóa. Trước hết tự phản tỉnh kiểm điểm, “Hóa thân Tỳ kheo nói với các Tỳ kheo”: “Chúng ta” chẳng có khả năng tin hiểu lời Phật dạy, chỉ vì điều này mà cự tuyệt hết, tự cho mình là đúng nhất; chúng ta “phải rời lìa lòng tự cao” ngã mạn, “trái nghịch tranh thắng hơn thua” với lời Phật dạy! Đức Phật nói như thế đều có lý của nó; chúng ta “phải cầu tin hiểu ý nghĩa” thâm sâu “của lời Phật dạy”, nếu như tự thấy mình thù thắng vi diệu hơn, chẳng chịu đem tâm học hỏi, thì điều này trái ngược với pháp xuất gia. Tại vì sao vậy? “Vì không tự cao không tranh thắng”, khiêm hòa nhu thuận mới “là pháp Sa môn”. Khi nói đến đây, mọi người bắt đầu tâm bình khí hòa, tư duy Phật pháp.

Hóa thân Tỳ kheo đem Niết bàn được mọi người công nhận để làm luận đề, rồi tiến thêm bước nữa dẫn phát cho họ có cách nhìn nhận chính xác: “Niết bàn được nói” bởi đức Phật, mà chúng ta mong cầu ấy, chẳng phải là Niết bàn hay sao? Đây là điều không có chút gì nghi vấn nữa. Niết bàn có ý nghĩa là diệt, thế “gọi là diệt ấy”, cuối cùng “là diệt những gì”? “Trong thân này có ngã để diệt chăng”? Hay là “có nhân, có tác, có thọ, có mạng để diệt chăng”? Ngã, nhân, tác, thọ và mạng là tên gọi khác của tự ngã, tự thể sanh mạng. “Các Tỳ kheo” theo Phật xuất gia tu học, thực tập trong giáo thuyết vô ngã, do đó “đáp” lời: “Trong thân này” chỉ là sự tổng hợp của ngũ uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức; “không có ngã, nhân tác, thọ, mạng để diệt”; đã không có ngã để diệt thì tại làm sao gọi là diệt? Một số đệ tử Thanh văn cố chấp thế này: Tuy không có ngã nhưng có pháp, có phiền não thì có nghiệp, có nghiệp thì có sanh tử, chẳng được Niết bàn; như đoạn trừ phiền não thì được Niết bàn tịch diệt. Năm trăm Tỳ kheo này cũng có kiến giải như thế, do đó nói: Không có ngã để diệt, “chỉ vì tham dục, sân, si diệt nên gọi là Niết bàn”, đây là lý do gọi Niết bàn là diệt.

Các Tỳ kheo cứ nghĩ có tham, sân, si để diệt là Niết bàn, do đó an trú trong thiền định để tu tâm, ở trong định phiền não không khởi lên rồi cho là thù thắng vi diệu, nguồn gốc của căn bệnh ở nơi đây! “Hóa thân Tỳ kheo” tiến thêm bước nữa “hỏi”, khiến mọi người nội quán bên trong để chiếu soi phản tỉnh, “tham, sân, si của các thầy nói, nếu có định tướng thì diệt hết được chăng”? Định tướng tức tự tánh, ý này có nghĩa là: Các thầy cảm thấy tham, sân, si, mỗi thứ đều có tánh quyết định thì mới có thể diệt hết phải không? “Các Tỳ kheo” không những quá khứ từng nghe pháp thâm sâu, hiện tại cũng từng nghe qua, chỉ là chưa từng tư duy một cách sâu sắc; hiện tại thông qua sự nhắc lại của hóa thân Tỳ kheo, thì tức khắc cảm thấy định tướng của tham, sân, si là gì? Như tham, sân, si có tự tánh quyết định của nó thì nhất định nó phải có nơi y cứ, nó thuộc ngoại cảnh, thuộc nội tâm, hay ở khoảng giữa của sự tương quan nội tâm và ngoại cảnh? Tất cả đều không đúng, do đó nói: “Tham dục, sân, si chẳng ở bên trong”, nếu ở bên trong thì tách rời cảnh tướng mê hoặc loạn động, cũng có thể tự sanh khởi, mà kỳ thật đâu có chuyện này. Nó cũng “chẳng ở bên ngoài”: nếu thuộc ngoại cảnh thì nó không liên quan gì đến tâm! Mà cũng “chẳng ở trung gian”; trung gian chỉ là giả danh của sự tương quan giữa bên trong và bên ngoài; không có bên trong, không có bên ngoài, đương nhiên trung gian không thể có. Thế thì tham dục, sân, si là cái gì? Các Tỳ kheo dẫn thuật lời đức Phật: Phiền não đều là từ ức tưởng phân biệt mà sanh; như thế, “lìa các ức tưởng” phân biệt “thì nó” tham dục v.v… “chẳng sanh”, đây chính là diệt.

Các Tỳ kheo biết được ức tưởng phân biệt là nguồn gốc của phiền não, do đó ức tưởng chẳng sanh khởi mới gọi là diệt, mà không biết phiền não không có tự tánh, ức tưởng phân biệt cũng không có tự tánh; chỉ cần không khởi ức tưởng phân biệt thì đâu còn có chuyện diệt hay không diệt. “Hóa thân Tỳ kheo” tiến thêm bước nữa hướng dẫn phát khởi: “Vì thế nên các thầy chớ có ức tưởng” phân biệt! “Nếu các thầy chẳng khởi ức tưởng phân biệt nơi pháp”, cũng chính là tất cả pháp không có khởi ức tưởng phân biệt, “thì ở nơi các pháp không nhiễm không lìa”. Không có tham dục, sân, si để nắm bắt, thì còn gì có thể nhiễm trước? Có cái gì để xa lìa! “Không nhiễm không lìa”, tức lìa tất cả ức tưởng hí luận, “thì gọi là tịch diệt”, cũng chính là Niết bàn. Phần trên là nói về đoạn trừ phiền não, phần dưới đây nói về tu đạo. Đạo là giới, định, huệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (ngũ phần pháp thân). Trước đây Ngài Xá lợi phất nhập Niết bàn, đệ tử Sa di Quân Đầu (Kunti) rất đau buồn bi ai, đức Phật liền phát khởi cho Ngài: Giới diệt tận rồi phải không? … Giải thoát tri kiến diệt tận rồi phải không? Hay nói cách khác: Nhập Niết bàn tất cả công đức đều không còn hay sao? Hiện tại cũng đồng dạng, từ ngũ phần pháp thân để nói về tịch diệt; “tất cả giới phẩm (phẩm là phần)” “cũng chẳng đến đi, cũng chẳng diệt tận”.

Giới phẩm cũng là rốt ráo không, không có tự tánh, do đó không phải như chủ trương của Thật hữu luận giả, cứ nghĩ trước khi chưa nhập Niết bàn thì có từ hiện tại đến quá khứ, từ vị lai đến hiện tại, lưu chuyển ở trong ba đời; nhập Niết bàn rồi thì thân tàn trí diệt mà chẳng thể có, song từ đệ nhất nghĩa pháp tánh không để nói thì giới phẩm vốn chẳng đến chẳng đi; bổn lai chẳng sanh, cũng không có diệt tận; do đó không rơi vào tam thế, siêu việt sanh diệt. “Định phẩm, huệ phẩm, giải thoát phẩm, giải thoát tri kiến phẩm, cũng chẳng đến đi, cũng chẳng diệt tận. Do pháp” tánh tịch diệt “như vậy, nên gọi là Niết bàn”. “Pháp ấy đều không, đều viễn ly”, không còn chướng ngại chấp trước, tức không tức ly như thế, “cũng chẳng thủ lấy được”. Như chấp thủ không, chấp thủ viễn ly, chấp thủ Niết bàn thì chẳng phải không, viễn ly, chẳng phải chơn thật Niết bàn.

Các Tỳ kheo chấp trước tất cả pháp thật có, do đó suy nghĩ từ thiền định cầu được Niết bàn, cho là có phiền não để đoạn, có Niết bàn để chứng đắc. Phần trên đã chỉ rõ phiền não vốn không, Niết bàn cũng chẳng thể có; nhưng đối với Niết bàn, tiếp tục khuyến phát viễn ly; do đó hóa thân Tỳ kheo lại nói: “các thầy xả ly tưởng niệm Niết bàn ấy” chớ có cho Niết bàn như thế này thế kia, đây đều là ức tưởng phân biệt, tâm này “chớ theo” ức “tưởng”, ức tưởng không có tương ưng với Niết bàn, cũng “chớ theo phi tưởng”, họ nghĩ chẳng ức tưởng thì được rồi! Cho là không ức tưởng, thì đã ức tưởng, “chớ dùng” ức “tưởng để xả bỏ” ức “tưởng”; chỉ xả bỏ niệm này chính là ức tưởng phân biệt, thế thì đâu cho là xả ly ức tưởng? “Chớ dùng tưởng để quán nơi tưởng”, đem ức tưởng để quán sát ức tưởng là đem phân biệt quán phân biệt, thuận với quán hành của thế tục, chẳng thể dẫn nhập vào thắng nghĩa tự chứng. “Dùng tưởng xả bỏ tưởng”, đem tưởng quán tưởng, không thể thoát ly khỏi mạng lưới của ức tưởng, “thì bị tưởng hệ phược” chẳng được giải thoát. Đoạn này triệt để phê phán hành giả chấp thủ tướng tu hành, thế tục giả tưởng quán.

Cuối cùng tổng kết: Các thầy biết thọ tưởng diệt định là cao thắng nhất, thế thì “chẳng nên” ức tưởng “phân biệt tất cả, thọ tưởng diệt định, vì tất cả các pháp vô phân biệt”, phân biệt tức không tương ưng với tất cả pháp. “Nếu có Tỳ kheo” có khả năng “diệt dứt các thọ tưởng mà được diệt định” “thì là mãn túc” mục đích của việc tu hành, “không còn gì hơn” Niết bàn này. Thọ tưởng diệt định ở đây không giống với một số quan điểm của một bộ phận học giả Thanh văn (và một phần Đại thừa). Một bộ phận học giả Thanh văn lấy thọ tưởng cho là “tâm hành”, có thọ tưởng thì nhất định có tâm, có thọ với tưởng thì có tình cảm tri thức; tất cả sự phân biệt, tất cả khổ não đều không có biện pháp nào né tránh. Từ chán ghét sự thọ tưởng tu hành, diệt thọ tưởng tức tâm tâm sở pháp diệt không khởi, gọi là diệt thọ tưởng định. Đây là Thánh giả chứng quả A na hàm trở lên, vì sự mệt mỏi của thân tâm, mà tu cách này để tạm thời diệt tâm tâm sở pháp, tương tợ với Niết bàn; nhưng một phần học giả và pháp Đại thừa nói: Diệt thọ tưởng định là tịnh trí hiện tiền, là thâm định triệt chứng cứu cánh pháp tánh, có thọ thì có thủ trước, có tưởng thì có phân biệt; đối với tất cả mà chẳng khởi ức tưởng phân biệt, siêu việt tam giới tầm từ sở hành cảnh, gọi là diệt thọ tưởng định. Đạt được diệt thọ tưởng định, tức an trụ Niết bàn vô sở trước, rốt ráo vô thượng!

8. Thọ lãnh lời dạy đạt được giải thoát

Nguyên văn:

化比丘說是語時, 五百比丘不受諸法, 心得解脫. 來詣佛所, 頭面禮足, 在一面立.

Dịch Nghĩa:

Lúc hóa thân Tỳ kheo nói pháp, năm trăm Tỳ kheo chẳng thọ các pháp, tâm được giải thoát. Họ trở lại chỗ đức Phật, đảnh lễ Ngài, rồi đứng qua một bên.

“Lúc hóa thân Tỳ kheo nói pháp ấy, năm trăm Tỳ kheo chẳng thọ các pháp, tâm được giải thoát”, chứng đắc quả A la hán. Như Lai giáo hóa, sử dụng phương tiện thiện xảo thật chẳng thể nghĩ bàn! Các vị Tỳ kheo này, vốn đã tu đạt thiền định thâm sâu; phiền não tu tập cần đoạn, gần như đoạn hết; do đó trải qua sự thiện xảo chỉ dạy hướng dẫn của Như Lai, liền đoạn tận tâm giới tất cả kiến tu sở đoạn phiền não, được rốt ráo giải thoát, chứng quả A la hán; cũng chính là có khả năng đối với giáo pháp thâm thúy của Như Lai, tin hiểu thông đạt tuỳ thuận; chẳng còn thiên chấp dừng lại ở trong thiền định. Do đó “họ trở lại chỗ đức Phật”, đến nơi, liền “đảnh lễ Ngài”, hướng về đức Phật thành kính đảnh lễ, “rồi” yên lặng “đứng qua một bên”. Đức Phật đem tâm tâm tương ấn, song đại chúng chẳng khỏi sự bất ngờ!

9. Mật thuyết

Nguyên văn:

爾時, 須菩提問諸比丘言: [汝等去至何所? 今何從來]?諸比丘言: [佛所說法, 無所從來, 去無所至]. 又問: [誰為汝師]. 答言: [我師先來不生, 亦無有滅]. 又問: [汝等從何聞法]? 答言: [無有五陰, 十二入, 十八界, 從是聞法]. 又問: [云何聞法]? 答言: [不為縛故, 不為解脫故]. 又問: [汝等習行何法]? 答言: [不為得故, 不為斷故]. 又問: [誰調伏汝]? 答言: [身無定相, 心無所行, 是調伏我].

Dịch Nghĩa:

Lúc ấy, Tu bồ đề hỏi các Tỳ kheo: “Các thầy đi đến nơi đâu, nay từ đâu trở lại”? Các Tỳ kheo đáp: “Như đức Phật thuyết pháp, không từ đâu lại, đi không đến đâu”. Lại hỏi: “Ai là thầy các thầy”? Đáp: “Thầy chúng tôi từ trước chẳng sanh, cũng không có diệt”. Lại hỏi: “Các thầy nghe pháp từ vị nào”? Đáp: “Không có năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới, từ đó nghe pháp”. Hỏi: “Tại sao nghe pháp”? Đáp: “Chẳng vì hệ phược, chẳng vì giải thoát”. Hỏi: “Các Ngài tu tập pháp gì”? Đáp: “Chẳng vì được, chẳng vì đoạn”. Hỏi: “Ai điều phục các thầy”? Đáp: “Thân không có định tướng, tâm cũng không sở hành, là điều phục cái tôi”.

Dưới đây là phần “mật thuyết”, từ đoạn Kinh văn thấy được, năm trăm Tỳ kheo trở về, Tu bồ đề cùng với họ vấn đáp một số vấn đề. Họ từ tâm cảnh tự chứng mà trả lời, giống như tác phong của thiền giả Trung Quốc. Bởi vì họ mật thuyết pháp môn tự chứng, khiến cho đại chúng trong pháp hội đạt được lợi ích không ít, do đó đặc biệt đưa ra phần này, để nói rõ ngoài phương pháp chánh hóa, thiện xảo hóa ra, còn có con đường mật hóa. Các câu vấn đáp liên tiếp này, có thể chia thành ba đoạn:

1. Vấn đáp sáu vấn đề, để hỏi về lịch trình tu học: “Lúc ấy, Tu bồ đề” thấy năm trăm Tỳ kheo trở về, trong lòng không khỏi kỳ lạ, đương nhiên đại chúng cũng như vậy. Vì trước đây Như Lai muốn Tu bồ đề đi khuyến hóa họ trở lại, song tự mình chẳng đủ năng lực nên khước từ, hiện tại tự họ trở về, bên trong chuyện này nhất định có một nhân duyên gì đó, nên “hỏi các Tỳ kheo: “Các thầy” ra khỏi nơi đây “đi đến nơi đâu”? “Nay từ đâu trở lại”? Đây là nghĩ họ đi đến đâu, để muốn biết họ tại sao trở lại. “Các Tỳ kheo đáp” từ tâm cảnh tự chứng của mình: “Như đức Phật thuyết pháp”, tất cả “không từ đâu lại, đi không đến đâu”, không thấy một pháp nào có nơi đến, không thấy một pháp nào có chỗ đi. Đức Phật nói “không đến không đi”; hoặc nói “không đến mà đến, đi không đến đâu”. Tất cả vốn như vậy, tại sao còn hỏi tung tích của chúng tôi? Ngài Tu bồ đề nghe xong, lập tức thể ngộ đến điều khế nhập thâm triệt của họ, nhất định là từ vị nào nghe pháp tu học. Do đó “lại hỏi”: “Ai là thầy các thầy”? Các thầy trả lời: Nói đến “thầy chúng tôi” thì “từ trước chẳng sanh”, sau này “cũng không có diệt”. Điều này muốn trình bày: Đệ tử Phật lấy pháp làm thầy, ngoài ra đâu còn ai làm thầy mình? Pháp tánh vốn chẳng sanh chẳng diệt, chúng ta nên y vào pháp này, tuỳ thuận pháp này mà tu chứng! Tu bồ đề nghe hiểu ý nghĩa của họ, y vào chánh pháp làm thầy, “Lại hỏi”: “Các thầy từ đâu nghe pháp”? Đây muốn nói: Các thầy từ đâu mà được khai ngộ? Các Tỳ kheo đáp: “Không có năm ấm” (năm ấm tức cách dịch trước đây của năm uẩn, là sắc, thọ, tưởng, hành, thức, uẩn; có nghĩa là tụ tập), không có “mười hai nhập” (nhập là cách dịch trước đây của xứ). Sáu căn: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý là nội sáu căn; sáu trần: sắc, thanh, hương, vị và xúc là ngoại sáu nhập. Nội ngoại sáu nhập là nơi làm nhân cho thức sanh khởi, do đó gọi là nhập. Không có “mười tám giới”, giới có nghĩa là từng loại khác nhau, mười hai xứ thêm nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức, gọi là mười tám giới, tức mỗi một pháp có mười tám loại khác nhau này. Các thầy Tỳ kheo trả lời: không có năm uẩn, mười hai nhập, mười tám giới; cũng chính là năm uẩn, mười hai nhập, mười tám giới đều tánh không chẳng có, chúng tôi “từ đó nghe pháp” mà ngộ nhập. Ba loại uẩn, xứ, giới là đức Phật phân tích cho chúng sanh, làm rõ ngã ngã sở chẳng thể có; hoặc lại chấp trước uẩn, giới, xứ là thật có tự tánh, chẳng hiểu tánh không; do đó Như Lai thuyết pháp: “như trung đạo chánh quán của Kinh, đều quán uẩn, xứ, giới không làm phương tiện”, các thầy ấy cũng nghe và suy nghĩ như vậy mà ngộ nhập. Tu bồ đề “hỏi”: Các thầy cuối cùng vì mục đích gì mà đoạn các loại phiền não? Vì sanh tử, vì được giải thoát, vì thành Phật phải không? Cuối cùng là vì mục đích gì “nghe pháp”, quán không để ngộ nhập? Các Tỳ kheo trả lời: Chúng tôi “chẳng vì hệ phược, chẳng vì giải thoát” mà nghe pháp. Điều này có ý nghĩa: Phiền não bổn tánh không tịch, vốn không có ràng buộc thì làm sao vì đoạn trừ nó mà nghe pháp? Giải thoát bổn tánh cũng không tịch, thì làm sao lại vì giải thoát mà nghe pháp? Đây chính là “chẳng trừ vọng tưởng chẳng cầu chơn”. Ngài Tu bồ đề tiếp đến hỏi: Động cơ tu chứng đã rõ rồi, nhưng “các thầy tu tập pháp gì” mà được ngộ nhập? Các Tỳ kheo trả lời: Pháp môn tu hành của chúng tôi là “chẳng vì được, chẳng vì đoạn”. Pháp môn chẳng vì đoạn chẳng vì được, chẳng có gì khác, mà chính là Bát nhã Ba la mật. Ngài Tu bồ đề biết họ đã được điều phục, như con ngựa huấn luyện đúng cách đã thuần thục, do đó lại hỏi: “Ai điều phục các thầy”? Các Tỳ kheo trả lời: Ai có thể điều phục ai? Chỉ là thông đạt “thân không định tướng”, “tâm không sở hành” (không có ảnh tượng để duyên đến suy nghĩ), thân không tâm tịch, chính “là điều phục” chúng “tôi”. Hay nói cách khác: bởi vì thân không tâm tịch mà được điều phục.

Nguyên văn:

又問: [何行心得解脫]? 答言: [不斷無明, 不生明故]. 又問: [汝等為誰弟子]? 答言: [無得無知者, 是彼弟子]. 又問: [汝等已得, 幾何當入涅槃]? 答言: [猶如如來所化入涅槃者, 我等當入]. 又問: [汝等已得己利耶]? 答言: [自利不可得故]. 又問: [汝等所作已辦耶]? 答言: [所作不可得故]. 又問: [汝等修梵行耶]? 答言: [於三界不行, 亦非不行, 是我梵行].又問: [汝等煩惱盡耶]? 答言: [一切諸法畢竟無盡相故]. 又問: [汝等破魔耶]? 答言: [陰魔不可得故].

Dịch Nghĩa:

Hỏi: “Tâm hành nào được giải thoát”? Đáp: “Không đoạn vô minh, thì minh không thể sanh”. Hỏi: “Các thầy là đệ tử ai”? Đáp: “Người vô đắc vô tri là thầy tôi”. Hỏi: “Khi nào các thầy nhập Niết bàn”? Đáp: “Như hóa thân của Như Lai nhập Niết bàn chúng tôi sẽ nhập”. Hỏi: “Các thầy đã được tự lợi chăng”? Đáp: “Tự lợi không có được”. Hỏi: “Các thầy thực hiện việc đã xong chưa”? Đáp: “Chỗ làm không có được”. Hỏi: “Các thầy đã tu phạm hạnh xong chưa”? Đáp: “Nơi tam giới chẳng hành, cũng chẳng phải chẳng hành, là phạm hạnh của chúng tôi”. Hỏi: “Các thầy đã đoạn hết phiền não chưa”? Đáp: “Các pháp là rốt ráo không có tướng cùng tận”. Hỏi: “Các thầy đã phá ma chăng”? Đáp: “Ấm ma không có được”.

2. Ở đây có tám lần vấn đáp, hỏi về rốt ráo giải thoát, ngài Tu bồ đề lại hỏi: “Tâm hành nào được giải thoát”? Lấy tâm tham được giải thoát, hay lấy chẳng phải tâm tham được giải thoát? Lấy sân tâm hành, si tâm hành được giải thoát, hay lìa bỏ tâm sân, tâm si được giải thoát? Các điều này đều không thể được giải thoát. Như nói tâm tham là phiền não, thì làm sao được giải thoát? Như nói lìa tâm tham chính là giải thoát, thì làm sao có khả năng được giải thoát? Như thế tâm giải thoát lại được giải thoát hay sao (các vấn đề này trong pháp môn Trung quán nói rất rõ)? Các Tỳ kheo từ minh và vô minh trả lời: “Không đoạn vô minh, không sanh vô minh”, phiền não vốn không có gì để đoạn, Bát nhã (minh) vốn chẳng sanh, thông đạt như vậy tức được giải thoát; do đó chẳng phải vô minh tâm hành, cũng chẳng phải minh tâm hành. Tu bồ đề lại hỏi: Thanh văn rốt ráo giải thoát là y vào thầy dạy (như Thiền giả Trung Quốc tức đã ngộ nhập, cũng phải cầu thầy ấn chứng); “các thầy” ở trong pháp hội của đức Phật được ngộ nhập, thế thì các thầy “là đệ tử ai”? Các Tỳ kheo trả lời: Phàm là “người vô đắc vô tri thì chúng tôi làm đệ tử”. Vô đắc là không có pháp để chứng đắc, vô tri là không có trí để làm năng chứng, vô tri vô đắc là Thánh chứng của lý trí nhất như. Thánh giả là lý hòa đồng chứng, tâm tâm tương ấn; do đó ai có khả năng vô tri vô đắc thì người đó ấn chứng cho chúng tôi, chúng tôi làm đệ tử của họ. Ngài Tu bồ đề lại hỏi: “Các thầy đã được” rốt ráo giải thoát, thì “khi nào sẽ nhập Niết bàn”? Niết bàn là hiện chứng rốt ráo không tịch; việc nhập Niết bàn, pháp Thanh văn cho là sau khi A la hán qua đời, chẳng còn thọ sanh tử, khế nhập vào tánh tịch diệt rốt ráo bất sanh. Ngài Tu bồ đề từ ý nghĩa này hỏi, các Tỳ kheo trả lời: “Như hóa thân của Như Lai nhập Niết bàn chúng tôi sẽ nhập” vào Niết bàn; nhưng hoá thân do Như Lai hiện ra, như huyễn như hóa, huyễn khởi không có từ đâu đến, huyễn diệt chẳng đi về đâu, huyễn tánh vốn không, thị hiện sanh tử mà chẳng rơi vào sanh tử, chẳng rơi vào tam thế. Người hóa hiện như thế thì có Niết bàn nào để nhập, thì còn gì gọi là thời gian nhập nữa! Các Tỳ kheo hiện chứng tịch diệt, đạt đến tất cả như huyễn như hóa, chính là “Niết bàn cũng như huyễn như hóa”, thì có định tướng gì để hỏi? Ngài Tu bồ đề lại hỏi: Như thế “các thầy đã được tự lợi chăng”? Thanh văn lấy sự giải thoát sanh tử cho chính mình làm tự lợi nên Ngài Tu bồ đề cũng muốn hỏi như thế; và các Tỳ kheo trả lời: Về tự lợi phải không? Có chính mình mới có tự lợi, không thấy có chính mình thì làm sao có gì là tự lợi? Do đó nói: “Tự lợi không có được”, đây mới chơn chánh là được tự lợi! Thanh văn chứng quả cứu cánh đều lấy bốn câu nói để biểu thị cảnh giới chứng ngộ: “Đời ta đã hết, phạm hạnh đã lập, việc làm đã làm xong, chẳng thọ kiếp sau”. Tiếp đến, Ngài Tu bồ đề lấy hai câu trong đó để hỏi: “Các thầy thực hiện việc” để chứng Niết bàn “đã xong chăng”? Các Tỳ kheo trả lời: “Chỗ làm không có được”, không có việc gì có thể được, thì mới thực hiện xong việc tự mình cần làm. Lại hỏi: “Các thầy đã tu phạm hạnh xong chưa”? Phần trên hỏi chứng diệt, ở đây hỏi về tu đạo. Các Tỳ kheo đáp: “Nơi tam giới” pháp “chẳng hành cũng chẳng phải chẳng hành” “là phạm hạnh của chúng tôi”. Như có hành để tu, hành ở trong tam giới, đó là sanh tử hành; như không có gì để hành thì cũng chẳng thành tu hành; do đó chẳng hành cũng chẳng phải hành. Ngài Tu bồ đề lại hỏi: “Các thầy phiền não đã hết chăng”? Các Tỳ kheo đáp: “Tất cả các pháp” không tịch, “cứu cánh không có tướng hết” để có; phiền não cũng thuộc tất cả pháp thì làm sao nói nó hết được! Tu bồ đề lại hỏi: “Các thầy đã phá ma chăng”? Ma là ác, thuộc pháp sanh tử; cứu cánh giải thoát tức không rơi vào cõi ma, do đó nói là phá ma. Ma có bốn loại: Phiền não ma, ngũ ấm ma, tử ma và thiên ma, ở đây nói về ngũ ấm ma. Ngũ ấm (ngũ uẩn) là pháp sanh tử, chúng sanh chấp thủ ngũ uẩn, từ uẩn sanh chấp trước, chẳng lìa sanh tử, do đó nói ngũ ấm là ma. Hiện tại các Tỳ kheo trả lời: “Ấm ma” tánh không “không có được”, phá ấm ma như vậy.

Nguyên văn:

又問: [汝等奉如來耶]? 答言: [不以身心故]. 又問: [汝等住福田耶]. 答言: [無有住故]. 又問: [汝等斷於生死往來耶]? 答言: [無常無斷故]. 又問: [汝等隨法行耶]? 答言: [無礙解脫故]. 又問: [汝等究竟當至何所]? 答言: [隨於如來化人所至].

Dịch Nghĩa:

Hỏi: “Các thầy phụng sự Như Lai chăng”? Đáp: “Chẳng từ thân tâm”. Hỏi: “Các thầy trụ phước điền chăng”? Đáp: “Không có trụ”. Hỏi: “Các thầy đã đoạn sanh tử qua lại chăng”? Đáp: “Không có thường, không có đoạn”. Hỏi: “Các thầy tùy pháp hành chăng”? Đáp: “Vô ngại giải thoát”. Hỏi: “Các thầy cuối cùng sẽ đến chỗ nào”? Đáp: “Tùy nơi chỗ đến của hóa thân của Như Lai”.

3. Năm lần vấn đáp để hỏi về các việc sau khi đạt được giải thoát: Trải qua các lời vấn đáp, cho thấy các Tỳ kheo xác thật đã được cứu cánh giải thoát, do đó Ngài Tu bồ đề hỏi: “Các thầy phụng sự Như Lai chăng”? Phụng sự là thừa phụng cúng dường. Đệ tử Phật theo Ngài xuất gia, pháp ân sâu thẳm, lẽ đương nhiên phải phụng sự cúng dường, để báo đáp Thế Tôn, song trong tất cả các sự cúng dường, pháp cúng dường là tối thượng. Pháp cúng dường là y vào pháp tu hành, biết pháp chứng pháp, khế hợp với bản hoài giáo hóa của Như Lai; do đó các Tỳ kheo đáp: Đương nhiên cúng dường Như Lai, nhưng đây “chẳng từ thân tâm”. Chẳng phải lấy thân thể cúng dường hầu cận Như Lai cũng chẳng phải là tâm niệm cảm kích bất tận nhớ nghĩ ân đức Phật; chúng tôi đạt đến thân tâm không chẳng thể có là chơn chánh phụng sự Như Lai. Ngài Tu bồ đề lại hỏi: “Các thầy an trụ phước điền chăng”? A la hán dịch nghĩa là Ứng cúng (thọ nhận sự cúng dường của thế gian). A la hán thân tâm thanh tịnh, chơn chánh thọ nhận sự cúng dường của tha nhân và có khả năng báo đáp được ân đức của thí chủ. Phàm người nào bố thí cúng dường A la hán đều được quả báo lớn, giống như đem hạt giống trồng vào mảnh đất phì nhiêu; do đó A la hán an trụ ở phước điền, thọ sự cúng dường của thế gian. Các Tỳ kheo đáp: đúng vậy, vì chúng sanh làm phước điền là vì tâm “không có trụ”; nếu có nơi để an trụ thì chẳng phải là phước điền. Ngày xưa Thiền tông có câu chuyện: Có bà cụ dựng một thảo am để cúng dường cho Thiền giả suốt thời gian 20 năm; sau đó qua sự khảo nghiệm của bà thì Thiền giả này tâm vẫn còn chỗ trụ, chẳng thể đạt đến Phật và Ma bình đẳng, thiện ác nhất như. Vì vậy, bà phóng lửa đốt cháy thảo am và nói: hai mươi năm cúng dường một người đầu không tóc. Đây chính là: tâm có chỗ trụ thì chẳng xứng đáng cúng dường, không gọi là phước điền. Ngài Tu bồ đề lại hỏi: “Các thầy đã đoạn sanh tử qua lại” không còn thọ sanh tử “chăng”? Các Tỳ kheo đáp: Tất cả pháp “không có thường, không có đoạn”, sanh tử cũng không có thường không có đoạn, đã chẳng có thường ở trong sanh tử, cũng chẳng phải đoạn tận sanh tử thì còn cái gì để qua lại nữa! Theo Đại thừa thì ở trong rốt ráo không tịch, từ bi nguyện lực huân tập trong tâm, đến tận đời vị lai mà chẳng lìa sanh tử; còn Thanh văn thừa chính là ở trong rốt ráo không tịch, tất cả hí luận vĩnh viễn đoạn trừ. Ngài Tu bồ đề lại hỏi: “Các thầy tùy pháp hành chăng”? Tất cả y vào pháp, thuận với pháp, tương ưng với pháp gọi là tuỳ pháp hành. Các Tỳ kheo đáp: Đúng vậy! Tuỳ pháp hành, chẳng phải tuỳ theo điều gì, không tuỳ theo điều gì. Pháp (chánh pháp) tánh phổ quát, do đó ở trong tất cả “vô ngại” mà được “giải thoát” là tuỳ pháp hành; vô ngại giải thoát cũng chính là bất tư nghì giải thoát, tất cả đều là cửa ngõ giải thoát. Ngài Tu bồ đề hỏi câu cuối cùng: “Các thầy cuối cùng sẽ đến chỗ nào”? Cũng chính là hỏi sau này về đâu. Hiện tại đã giải thoát, không có gì là liễu sanh tử hay chưa liễu sanh tử, không có nơi đâu để đến đi mà vẫn giải thoát. Lẽ nào cứ như vậy hay sao? Theo pháp thế tục thì cuối cùng phải có một nơi trở về. Các Tỳ kheo trả lời: Nơi ấy đương nhiên là Niết bàn. Nhưng Niết bàn như huyễn như hóa, rốt ráo không tịch, thật không có đối tượng và chủ thể để đi đến chứng nhập. Nếu như nhất định hỏi điểm cuối cùng: Thì “tùy nơi chỗ đến của hóa thân của đức Như Lai” chúng tôi sẽ đến nơi đó; còn nếu hóa thân thật không có chỗ đến thì chúng tôi cũng không có nơi cuối cùng để đi. Năm trăm vị Tỳ kheo này được sự giáo hóa của người mà Như Lai hóa hiện, do đó trong khi vấn đáp về ý nghĩa thâm sâu, đương nhiên cũng sử dụng một cách hay nhất về hóa thân để làm ví dụ.

Nguyên văn:

須菩提問諸比丘時, 有五百比丘不受諸法, 心得解脫.三萬二千人, 遠塵離垢, 得法眼淨.

Dịch Nghĩa:

Lúc Ngài Tu bồ đề cùng các Tỳ kheo hỏi đáp, có năm trăm Tỳ kheo chẳng thọ các pháp, tâm được giải thoát. Ba vạn hai ngàn người xa lìa trần cấu, chứng pháp nhãn tịnh.

“Lúc Ngài Tu bồ đề cùng các Tỳ kheo hỏi đáp”, các Tỳ kheo trả lời theo cảnh giới tu chứng của mình, giống như đang tuyên thuyết pháp môn thâm sâu ẩn mật, do đó “có năm trăm Tỳ kheo chẳng thọ các pháp, tâm được giải thoát”, chứng quả A la hán và còn “ba vạn hai ngàn người” xuất gia và tại gia, nghe lời đó cũng “xa trần lìa cấu, được pháp nhãn tịnh”, chứng đắc Sơ quả. Từ chuyện này lại xem, Ngài Tu bồ đề trước đây không có ý nguyện đi khuyến hóa các Tỳ kheo, còn lúc này vấn đáp với họ, quả trong sự nghiệp giáo hóa của Như Lai, Ngài đã đảm đương trách nhiệm hỗ trợ đức Phật hoằng dương giáo hóa, nếu như nghĩ Ngài Tu bồ đề chẳng có cách giáo hóa họ, thì thật là tự mình sai lầm!

Phần Tựa

Phần tựa

Nguyên văn:

如是我聞: 一時, 佛在王舍城耆闍崛山中.與大比丘眾八千人俱.菩薩摩訶薩萬六千人, 皆是阿惟越致, 從諸佛土而來集會, 悉皆一生當成無上正真大道.

Dịch nghĩa:

Tôi nghe như vầy: một thời, đức Phật ở thành Vương xá trong núi Kỳ xà quật, cùng chúng đại Tỳ kheo gồm tám ngàn vị đều về tụ họp tại đây. Các vị Đại Bồ tát gồm một vạn sáu ngàn vị, thuộc hàng bất thối chuyển, từ các cõi Phật khác đến đây, trong một đời sau tất cả đều thành tựu Vô thượng Chánh đẳng giác.

Theo thông lệ, Kinh văn chia thành ba phần: phần tựa, phần nội dung và phần lưu thông. Trong phần tựa, thường có phần tựa chung và tựa riêng. Kinh này có phần giống “Kinh A Di Đà” chỉ thuật giảng cốt yếu trong phần tựa chung, tức câu “Tôi nghe như vầy...” như tất cả Kinh điển. Nếu theo thể văn thì đây là thể tài đặc biệt chỉ có trong Kinh Phật. Khi sắp nhập Niết bàn, Ngài dạy cho A nan, trong tương lai khi kết tập Kinh điển nên nói “Tôi nghe như vầy…”. Câu đó với hàm nghĩa “chỉ rõ thời gian, địa điểm và thành phần tham dự, để cho người nghe có được niềm tin” (Đại Trí Độ Luận). Bộ Kinh này có thời gian, địa điểm, người nói pháp và đại chúng được nghe, đủ để tạo niềm tin cho mọi người, do đó phần tựa chung gọi là phần tựa chứng tín. Phần đó phân thành sáu loại thành tựu (lục chủng thành tựu), hiện tại chia ra năm phương diện để trình bày.

1. “Tôi nghe như vầy” chỉ cho pháp môn được nghe. Có nghĩa pháp môn đó chính tôi đã được nghe. “Tôi” chỉ người kết tập Kinh điển tự xưng (A nan). Tôi nghe, nghe trực tiếp từ đức Phật, hoặc gián tiếp do đệ tử lưu truyền lại. Ngài A nan nói tôi nghe, xác định chính mình nghe từ lời đức Phật, không phải người kết tập tự biên soạn. Khi kết tập, đầu tiên ngài A nan tuyên đọc tôi nghe như vầy, thông qua đại chúng nhất trí thẩm định, công nhận đây là lời Phật dạy, điều đó hàm ý chấp nhận không còn tồn tại sự tranh luận trong này. Cũng vì ý nghĩa này, nên Cổ đức giải thích “lời văn ý nghĩa như vậy”. “Lời” văn ở phần Kinh, giống “như” lời Phật dạy, không thêm bớt. Còn “ý nghĩa” nội dung Kinh văn, chính xác thích đáng “như vậy”, không thiên lệch. Phần tựa chung vốn có ý nghĩa chủ yếu là đem đến niềm tin cho mọi người, do đó trước tiên khẳng định “Tôi nghe như vầy”, biểu thị cho sự chính xác đáng tin tưởng: không phải tự soạn, chẳng có sai lầm, người học nên tin nhận phụng hành pháp môn Bảo Tích.

2. “Một thời” chỉ thời gian người thuyết pháp và thính chúng nghe giảng. Thời gian tuỳ theo quốc gia, cách tính toán về sáng, tối, ngày, tháng và năm cũng không giống, ví như thời gian hiện tại của chúng ta (ở Đài Loan) so với nước Philippines cách nhau 1 giờ. Phật pháp lưu truyền khắp thế giới nhân quần, không giới hạn ở Ấn Độ, do đó chỉ nói chung là một thời (thời gian bắt đầu cho đến khi viên mãn việc thuyết pháp), nên không đưa ra cụ thể ngày tháng năm hay lúc mấy giờ.

3. “Đức Phật” - vị pháp chủ tuyên thuyết pháp môn này. Phật chỉ tên gọi chung cho tất cả những bậc cứu cánh đại giác, người đã giác ngộ; hiện tại Kinh này chỉ cho đức Phật Thích Ca Mâu Ni (Śākya muni). Ngài ở trong thế giới của chúng ta (ta bà ), tuyên dương chánh pháp, cứu độ chúng sanh.

Tại sao gọi là Phật? Vì chúng sanh xưa nay ở trong sanh tử, khó được giải thoát, bị đúc kết bởi sự mê muội, hành động thiếu sáng suốt, mơ hồ điên đảo, khổ vui thăng trầm không thể tự chủ, thì làm sao đạt đến giải thoát tự tại. Phật pháp có khả năng hướng dẫn hữu tình đạt đến giải thoát; chuyển hóa từ trong tình thức trở thành bậc chánh giác. Hiểu rõ ý nghĩa chơn thật chân lý của vũ trụ; nương vào con đường chánh pháp, thực hành theo trí tuệ, đạt được đại giải thoát. Do đó thể chất đặc biệt của Phật pháp là Bát nhã, chánh giác. Chứng đắc “Tam bồ đề” (chánh giác), thành tựu Thánh quả Thanh văn, Duyên Giác, Phật quả “A nậu đa la tam miệu tam bồ đề” (Vô thượng chánh đẳng giác). Sự chứng nhập của Thánh giả, tuy có cạn sâu khác nhau, nhưng đều có nguồn gốc từ chánh giác. Vì vậy bậc đại giác rốt ráo, tự giác giác tha giác hạnh viên mãn, nên tôn xưng thành Phật. “Đức Phật là nguồn gốc của giáo pháp”, các pháp môn được tuyên dương lưu hành, đều xuất phát từ Ngài.

4. “Ở thành Vương xá trong núi Kỳ xà quật”, địa điểm đức Phật thuyết giảng giáo pháp cho đại chúng nghe. Đức Phật Thích Ca ra đời ở Ấn Độ. Thành Vương Xá (Rājagrha) thủ đô nước Ma kiệt đà thuộc miền Trung Ấn, nơi cư trú của quốc vương, nên gọi Vương Xá. Đương thời, nơi này là trung tâm văn hóa kinh tế chính trị, do đó đức Phật thường đến đây giáo hóa. Kỳ xà quật (Grdhrakūta Linh Phong) là một trong năm ngọn núi bao bọc thành này, được đặt tên theo hình thế của nó. Núi cao trung bình, yên tịnh và cách thành này chẳng xa, nơi rất thích hợp, nên đức Phật thường cư ngụ thuyết pháp ở đó.

5. “Cùng chúng đại Tỳ kheo tám ngàn người câu hội”, dưới đây liệt kê đại chúng cùng nhau nghe chánh pháp. Bao gồm hai chúng: Tiểu thừa Thanh văn và Đại thừa Bồ tát. Học chúng Thanh văn, có tại gia và xuất gia, ở đây lấy người xuất gia làm chính. Trong chúng xuất gia có năm loại (Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, Sa di, Sa di ni và Thức xoa ma na), lấy Tỳ kheo làm bậc chủ đạo. Nên trong Kinh giản lược qua, chỉ liệt kê chúng Tỳ kheo làm đại biểu. Tỳ kheo (bhiksu), dịch nghĩa là Khất sĩ (nam giới), vì “bên ngoài khất vật thực bảo trì sắc thân, trong tâm cầu giáo pháp nuôi dưỡng huệ mạng”; người xuất gia sống bằng phương thức khất thực, với mục đích chuyên tâm tu học Phật pháp. Chúng Tỳ kheo cùng ở một nơi nên gọi là câu hội. Họ sống tập thể sinh hoạt theo kỷ luật (kiến hòa, lợi hòa và giới hòa), chẳng phải tạp cư. Ở trong chúng Thanh văn nghe giáo pháp, có phàm và Thánh; trong Thánh chúng cũng có người chứng bốn quả khác nhau; và quả thứ tư A la hán lại phân 9 loại, trong đó vị đạt được Cụ giải thoát A la hán chứng đắc tam minh lục thông, nên gọi họ là đại Tỳ kheo. Đại Tỳ kheo tham dự gồm 8000 vị, điều này cho thấy trong pháp hội chúng Thanh văn chiếm số lượng nhiều nhất.

“Đại Bồ tát một vạn sáu ngàn người”, dưới đây sẽ kể đến chúng Bồ tát. Bồ đề Tát đoả (bodhi sattva), gọi giản lược Bồ tát, có nghĩa là giác hữu tình. Ma ha Tát đoả (mahāsattva) gọi giản lược Ma ha tát, có nghĩa là đại hữu tình (đại sỹ). Bồ đề là đại bồ đề của Phật (Vô thượng Chánh đẳng giác). Tát đoả là tâm dũng mãnh, nguyện vọng cương quyết. Nếu ai phát bồ đề tâm kiên cố, tu hành tinh tấn dũng mãnh theo con đường của Bồ tát thì gọi họ là Bồ tát. Từ sơ phát tâm cho đến thành Phật, giai vị của Bồ tát có sự khác nhau, Bồ tát ở giai vị cao như Văn Thù, Di Lặc v.v… là đại Bồ tát trong chúng Bồ tát, nên gọi là Bồ tát Ma ha tát. Trong pháp hội Đại Bảo Tích này, chỉ kể đến số lượng lãnh đạo chúng Đại thừa Bồ tát Ma ha tát, thì có đến 16. vị.

Khi kiết tập Kinh điển, thường tán thán công đức của thính chúng. Còn Kinh này lược qua, không nói đến công đức của chúng Tỳ kheo, còn chúng Bồ tát cũng chỉ khen ngợi ba câu. “Thuộc hàng bất thối chuyển”, là hành vị của chúng Bồ tát, không còn thối chuyển đối với Chánh đẳng chánh giác. Bất thối này có bốn loại:

1. Tín bất thối, Tâm thứ sáu trong Thập tín, tin sâu đối với quả vị đại Bồ đề không còn nghi ngờ hay thối lui.

2. Vị bất thối, Trụ thứ sáu trong Thập trụ, không còn thối vị trở lại chứng quả Tiểu thừa.

3. Chứng bất thối, Sơ địa trong Thập địa, chứng đắc pháp tánh thâm sâu, khi đạt được thì vĩnh viễn tồn tại, không còn thối chuyển.

4. Hành bất thối, từ Địa thứ tám về sau, tinh tấn tu hành đức hạnh và thân tâm thanh tịnh, niệm niệm luôn hướng thượng, tâm không trở lại nhiễm trước thối chuyển, hoặc đình trệ chẳng tiến triển. Các bậc đại Bồ tát ở trong Kinh này nói đến, đều thuộc Hành bất thối.

Đức Phật Thích Ca ra đời ở Ấn Độ, khi ấy chúng Bồ tát tại gia chiếm thiểu số; còn Bồ tát xuất gia chỉ có ngài Di lặc. Vì vậy các vị đại Bồ tát trong pháp hội Bảo Tích, đều “từ các Phật độ khác đến tụ hội”. Thập phương thế giới (Phật độ) vô lượng, Bồ tát cũng vô lượng; còn có một số cõi Phật thanh tịnh, chỉ thuần nhất là Bồ tát. Khi đức Phật Thích Ca thuyết pháp, Bồ tát từ thập phương đến tụ họp, điều này chứng tỏ đức Phật bình đẳng không phân biệt. Chư Bồ tát đến tụ họp, cúng dường nghe pháp, tán dương trang nghiêm pháp hội và họ làm bậc mô phạm để thính chúng noi gương.

Các vị đại Bồ tát này, “đều trong một đời sau thành tựu Vô thượng Chánh đẳng giác”. Chánh giác chung với Thanh văn. Chánh đẳng (phổ biến) giác, chung với Bồ tát. Còn rốt ráo viên mãn đại giác là Vô thượng Chánh đẳng giác, sự viên mãn đại Bồ đề của đức Phật. Các vị Bồ tát này, đều trong một đời sau sẽ thành Phật, chứng đắc Vô thượng Bồ đề, giống như Bồ tát Di Lặc.