Giảng Giải Kinh Bảo Tích

2. 4. Phước đức trang nghiêm

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四無量福德莊嚴. 何謂為四? 以清淨心而行法施. 於破戒人生大悲心. 於諸眾生中, 稱揚讚歎菩提之心. 於諸下劣, 修習忍辱. 迦葉! 是為菩薩有四無量福德莊嚴.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn loại vô lượng phước đức trang nghiêm. Thế nào là bốn?

(1) Dùng tâm thanh tịnh thực hành pháp bố thí;

(2) Đối với người phá giới sanh lòng đại bi;

(3) Ở trong chúng sanh, nhưng lại ca ngợi tuyên dương tâm Bồ đề;

(4) Đối với những người hạ liệt, biết tu tập nhẫn nhục. Ca diếp! Đây là Bồ tát có bốn vô lượng phước đức trang nghiêm.

Lợi ích thù thắng thứ tư, “vô lượng phước đức trang nghiêm”: Bồ tát tích tập vô biên phước đức tư lương, chính là sự trang nghiêm của Bồ tát. Thế nào là trang nghiêm?:

1. Như trang phục áo quần, đôi bông tai, chiếc đồng hồ, sợi dây chuyền v.v.., làm cho chúng ta càng trang nghiêm đoan chánh mỹ lệ hơn, đó là trang nghiêm.

2. Quân nhân xuất chinh, thân mặc chiến bào, lưng mang vũ khí cũng gọi là trang nghiêm. Điều đó biểu hiện vẻ uy vũ và không dễ bị kẻ địch làm tổn hại.

Như thế, vô lượng phước đức của Bồ tát làm cho thân tâm của Người luôn trang nghiêm thanh tịnh, chẳng bị ma phiền não tổn hại.

Hiện tại đem bốn loại trang nghiêm rất khó có này để nói:

1. “Dùng tâm thanh tịnh mà thực hành pháp thí”: Bồ tát thuần nhất đem tâm đại bi tâm thanh tịnh, vì chúng sanh thuyết pháp, không có một chút tư dục ham muốn danh lợi cung kính.

2. “Đối với người phá giới sanh lòng đại bi”: Bồ tát tâm đại bi bình đẳng, với tất cả chúng sanh, xem như con ruột của mình. Nhưng chúng sanh phá giới hay có hạnh xấu, thì đặc biệt càng từ bi lân mẫn. Điều này giống với cha mẹ lo cho con cái, tuy thương yêu bình đẳng, nhưng người con đang bị bệnh, hoặc có năng lực yếu, thì quan tâm đặc biệt hơn.

3. “Ở trong các chúng sanh, ca ngợi tuyên dương tâm Bồ đề”: Đây là pháp thí quan trọng nhất trong thanh tịnh pháp thí. Khi thuyết pháp cho đại chúng, thường ca ngợi công đức của tâm Bồ đề (“Kinh Hoa Nghiêm” phẩm “Nhập Pháp Giới”, đặc biệt ca ngợi), khuyến khích người khác phát tâm Bồ đề. Từ pháp Đại thừa để nói, ‘tâm Bồ đề là nhân’, đây là điều đầu tiên trọng yếu nhất! Không có tâm Bồ đề, tất cả công đức Đại thừa, thì không thể có, không thể thành lập. Có câu: “Trước tiên lập chí nguyện, từ chí nguyện hình thành các phương pháp”, còn theo từ Phật pháp, thì điều này không ra ngoài tâm Bồ đề!

4. “Đối với những người hạ liệt, thì tu tập nhẫn nhục”: điều nhẫn nhục khó nhẫn nhục nhất, là bị người hạ liệt khinh khi làm thương hại. Cảm thấy địa vị thân phận như thế đó, lại bị người như thế làm nhục tổn hại, thật là khó nhẫn chịu. Kỳ thật, đối với người như thế mà tu hành nhẫn nhục, thì mới tu nhẫn nhục được với tất cả chuyện khác. Nếu không, cúi đầu với người phú quý quyền uy hay kẻ hung ác, đó chẳng qua là vì quyền hành được mất, sự chọn lựa để bảo hộ thân mạng mình thôi, đâu tính là nhẫn nhục được?

Bốn pháp này, đều có mối quan hệ với bố thí, trì giới và nhẫn nhục, cũng chính là điều khó có được phước đức trang nghiêm nhất.

3. Thành tựu chánh hành

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 名菩薩者, 不但名字為菩薩也. 能行善

法, 行平等心, 名為菩薩. 略說成就三十二法, 名為菩薩. 何謂三十二法?

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Gọi là Bồ tát, chẳng phải Bồ tát ở tên gọi. Người thường thực hành thiện pháp, với tâm bình đẳng, mới gọi là Bồ tát. Tóm lại Bồ tát thành tựu được ba mươi hai pháp, thì gọi là Bồ tát. Thế nào là ba mươi hai pháp?

Tu tập Bồ tát chánh hành, chính là ở trong A tăng kỳ kiếp thứ nhất, tích tập vô biên phước đức tư lương. Nếu tích tập viên mãn thành tựu (Tư lương vị viên mãn), mới phù hợp với tên gọi Bồ tát. Đức Thế Tôn vì muốn cụ thể hơn, nên thuyết minh về Bồ tát thành tựu chánh hành, do đó tiếp tục dạy cho ngài Ca diếp: “Gọi là Bồ tát, chẳng phải chỉ tên gọi Bồ tát”. Như người mới phát tâm Bồ đề, thọ Bồ tát giới, cũng gọi là Bồ tát, nhưng chưa thành tựu thể và tướng của Bồ tát. Như con người, mới bắt đầu hình thành bào thai, còn giai đoạn cục máu, tuy cho đó là con người, nhưng vẫn chưa có thể và tướng của con người. Khi dần dần có tay, chân, mắt, tai, mũi, lưỡi, thì mới thành hình người, Bồ tát cũng vậy, sau khi phát Bồ đề tâm, tu tập quảng đại thành tựu chánh hành, mới thật sự là Bồ tát (Bồ tát chứng địa, sanh trong nhà Như Lai, như thai nhi vừa mới ra đời). Thế thì, Bồ tát thành tựu chánh hành là như thế nào? Theo “Du Già Sư Địa Luận, Phần Quyết Trạch” quyển 79 dẫn thuật từ Kinh này, nên có thêm “đầy đủ pháp hành, bình đẳng hành, thiện hành, pháp trụ hành tướng”. Còn bản dịch này chỉ nói “thực hành pháp lành, thực hành tâm bình đẳng”, có lẽ người dịch thiếu xót hoặc dịch lược. Bốn hành như pháp hành v.v.., lược nói “người thành tựu ba mươi hai pháp” để thuyết minh. Ngài Vô Trước ở phần “Sở Tri Tướng” trong “Nhiếp Đại Thừa Luận”, cũng dẫn việc thành tựu ba mươi hai pháp này thì gọi là Bồ tát. Bồ tát Vô Trước lấy mười sáu tướng để phân biệt giải thích thành ba mươi hai pháp, không giống với “Luận Du Già”. Hiện tại đại thể là căn cứ vào “Luận Du Già” để thuyết minh.

Nguyên văn:

常為眾生深求安樂.皆令得住一切智中.心不憎惡他人智慧.破壞憍慢.深樂佛道.

Dịch nghĩa:

Thường vì chúng sanh thâm mong cầu sự an lạc. Đều làm cho họ được an trụ trong Nhất thiết trí. Lòng chẳng ganh ghét trí huệ của người. Phá hoại kiêu mạn. Rất thích Phật đạo.

I. Pháp hành: có năm pháp. Pháp hành là tất cả tu hành, không đi ngược lại với chánh pháp: tu hành y theo pháp, thuận theo pháp, hướng theo pháp.

1. “Thường vì chúng sanh thâm cầu an lạc”: Thâm cầu tức ‘tăng thượng ý lạc’, là sức mạnh nguyện cầu, thường suy nghĩ đem đến lợi ích an lạc cho chúng sanh. Điều này có nghĩa: Tất cả sự tu học của Bồ tát, không phải cho cá nhân, mà vì chúng sanh.

2. “Đều làm cho họ được an trụ trong Nhất thiết trí”: Nhất thiết trí là đại Bồ đề của Phật. Phát tâm Bồ đề giáo hóa chúng sanh, khiến cho chúng sanh đều an trụ trong Phật đạo.

3. “Lòng chẳng ganh ghét trí huệ của người”: Bồ tát tự mình biết được công đức của trí huệ, do đó đối với trí huệ thâm sâu của tha nhân, không có khởi tâm thù hận ganh ghét gây chướng ngại.

4. “Phá hoại kiêu mạn”: Khiêm hạ, đối với Bồ tát có học, có đức, có tu có chứng, thì tôn kính tuỳ thuận, chẳng khởi tâm kiêu mạn. Phần trên là đối với giáo pháp thù thắng, ở phần này là đối với người tu hành thù thắng hơn mình.

5. “Rất thích Phật đạo”: Trong thâm tâm yêu thích Phật Bồ đề, chí nguyện kiên cố, bền vững chẳng bị lay chuyển.

Nguyên văn:

愛敬無虛, 親厚究竟, 於怨親中其心同等, 至於涅槃. 言常含笑. 先意問訊. 所為事業, 終不中息. 普為眾生等行大悲心無疲倦, 多聞無厭. 自求己過, 不說他短. 以菩提心行諸威儀.

Dịch nghĩa:

Ái kính không hư đối, đời sau sẽ được rốt ráo, sống giữa kẻ oán người thân tâm luôn bình đẳng, cho đến khi vào Niết bàn. Lúc nói thường mỉm cười, để ý thăm hỏi trước. Sự nghiệp đang làm, không bị dừng lại giữa chừng. Khắp vì chúng sanh thực hành tâm đại bi bình đẳng không rơi vào trạng thái mệt mỏi, đa văn không chán. Tự tìm lỗi mình, chẳng nói lỗi người. Dùng tâm Bồ đề thực hành các oai nghi.

II. Bình đẳng hành: có tám pháp

1. “Ái kính vô hư”: Bồ tát chơn thành ái kính chúng sanh. Ái tâm nặng thì khó tránh khỏi “ở gần thì khinh thường”; còn kính tâm lớn thì dần dần cách xa. Do đó Bồ tát có kính có ái, kính ái hợp nhất.

2. “Thân hậu cứu cánh, ở trong kẻ oán người thân tâm mình bình đẳng, cho đến Niết bàn”: Thân hậu tức thân thiện, cứu cánh tức triệt để. Thân hậu cứu cánh là triệt để ái kính thân thiện. Từ con người để nói, thì chẳng luận là oán địch thân ái, hoặc người không oán không thân, tâm đều đồng đẳng thân thiện. Còn từ thời gian để nói, hiện tại vị lai cho đến Niết bàn, đều thân ái như thế.

3. “Lúc nói thường mỉm cười, để ý thăm hỏi trước”: Nét mặt vui vẻ hài hòa cùng với người khác nói chuyện (ái ngữ), và để ý thăm hỏi trước.

4. “Sự nghiệp được làm, chẳng nghỉ giữa chừng”: Đã nhận lời giúp đỡ công việc cho người khác, nhất định có thuỷ có chung, trước khi chưa hoàn thành, thì chẳng thể nghỉ giữa chừng.

5. “Khắp vì chúng sanh thực hành đại bi bình đẳng”: Đối với người khi chưa nhận lời giúp đỡ họ, trong nội tâm cũng khắp vì đại bi bình đẳng. Khi có nhân duyên, nhất định đem đến việc lợi ích cho họ.

6. “Lòng không nhàm mỏi, đa văn không chán”: Bồ tát tinh tấn vô hạn, giáo hóa chúng sanh, không luận là khổ cực mệt nhọc, cũng không có nhàm mỏi. Vô lượng phương tiện vì lợi ích chúng sanh, phải từ trong đa văn mà được, do đó khi nghe pháp thì tâm vĩnh viễn không chán.

7. “Tự tìm lỗi mình, chẳng nói lỗi người”: Thường phản tỉnh sự sai lầm của mình, do đó mỗi ngày tiến triển thêm điều thiện. Chẳng nói những khuyết điểm của người khác, do đó tấm lòng được đôn hậu thương mến người khác.

8. “Dùng tâm Bồ đề thực hành các oai nghi”: Đi đứng nằm ngồi, nói năng hay lặng thinh cử động hay yên tịnh, đều là oai nghi. Tất cả hành vi ngôn ngữ của Bồ tát, đều xuất phát từ tâm Bồ đề (thượng cầu Phật đạo, hạ hóa chúng sanh).

Tóm lại 8 pháp ở trên, biểu hiện ra tính từ bi bình đẳng đối với chúng sanh của Bồ tát.

Nguyên văn:

所行惠施, 不求其報. 不依生處而行持戒. 諸眾生中行無礙忍. 為修一切諸善根故, 勤行靜進. 離生無色而起禪定, 行方便慧, 應四攝法.

Dịch nghĩa:

Đem đến ân huệ cho người, chẳng cầu báo đáp. Chẳng vì kiếp sau mà thực hành trì giới. Ở trong các chúng sanh thực hành nhẫn nhục không bị chướng ngại . Tu tập tất cả thiện căn, cần mẫn thực hành tinh tấn. Khi từ bỏ cuộc sống này sanh vào cõi Vô sắc mà phát khởi thiền định, thực hành phương tiện trí tuệ. Áp dụng bốn nhiếp pháp.

III. Thiện hành: Có 7 pháp. Lục độ và tứ nhiếp là thiện hành của Bồ tát (đại cương của việc tự lợi lợi tha). Bồ tát thành tựu chánh hành, tu tập lục độ tứ nhiếp, đều thực hiện được như phần dưới đây:

1. Bố thí độ: “Đem đến ân huệ cho người, chẳng cầu báo đáp”: Tài thí hoặc pháp thí, đều không cầu sự báo đáp trong đời này, hay quả báo phú quý ở kiếp sau.

2. Trì giới độ: “Chẳng vì kiếp sau mà thực hành trì giới”: chẳng phải như người phàm phu, vì đời sau sanh cõi trời hay người mà thực hành trì giới.

3. Nhẫn nhục độ: “Ở trong các chúng sanh thực hành vô ngại nhẫn”: Khi đối với chúng sanh tu hành nhẫn nhục, đều tâm bình khí hòa, chẳng khởi lên tâm sân nhuế.

4. Tinh tấn độ: “Vì tu tất cả thiện căn mà thực hành tinh tấn”: Sự tinh tấn của Bồ tát là đại tinh tấn. Chẳng phải vì một ít công đức, hay một chút thiện căn, mà vì tất cả thiện căn thực hành tinh tấn.

5. Thiền định độ: “Rời lìa sanh cõi Vô Sắc mà phát khởi thiền định”: Tu thiền định thành tựu, phải tuỳ theo định lực (bất động nghiệp) mà sanh cõi trời Sắc hoặc Vô sắc. Nhưng Bồ tát hạnh vì mong muốn thấy Phật, nghe pháp, lợi tha làm đầu, do đó tuy tu thiền định, mà vì lực bi nguyện, lực trí huệ, thường sanh ở cõi người; hoặc sanh ở cõi trời, nhưng quyết không sanh bốn cõi Vô sắc (cõi trời Không Vô Biên xứ, Thức Vô Biên xứ, Vô Sở Hữu xứ, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng xứ). Bởi vì sanh ở cõi trời Trường Thọ này, sẽ bị chướng ngại việc thấy Phật, nghe pháp, tu Bồ tát hạnh.

6. Trí huệ độ: “Hành phương tiện huệ”: Huệ là Bát nhã. Bát nhã là chánh quán vô phân biệt pháp tánh, Bát nhã của Tam thừa là giống nhau. Bát nhã của Bồ tát, lấy phương tiện trợ thành, do đó không giống với Tiểu thừa. Thế nào là phương tiện? Từ bi nguyện lực là phương tiện; Vô sở đắc là phương tiện. Phương tiện huệ như thế, là Bát nhã của Bồ tát.

7. “Áp dụng bốn nhiếp pháp”: Tất cả sự hóa độ chúng sanh, đều thích hợp với tứ nhiếp pháp.

Nguyên văn:

善惡眾生, 慈心無異, 一心聽法, 心住遠離, 心不樂著世間眾事, 不貪小乘, 於大乘中常見大利, 離惡知識, 親近善友, 成四梵行, 遊戲五通, 常依真智. 於諸眾生, 邪行正行, 俱不捨棄, 言常決定, 貴真實法. 一切所作, 菩提為首.

Dịch nghĩa:

Đối với chúng sanh dù người thiện hay kẻ ác, đều lấy tâm từ đối xử không khác, một lòng nghe pháp, tâm an trụ hạnh viễn ly, không ham thích các việc thế gian, không tham pháp Tiểu thừa, ở trong Đại thừa luôn thấy lợi ích lớn, tránh xa kẻ ác tri thức, thân cận thiện hữu, người ấy sẽ thành tựu bốn phạm hạnh, tuy du hí 5 thần thông., nhưng vẫn dựa vào chơn trí. Đối với chúng san dù tà hành hay chánh hành đều không rời bỏ. Lời nói bao giờ cũng mang tính quyết định, trân trọng pháp chơn thật. Tất cả việc làm ấy đều lấy Bồ đề làm cơ sở.

IV. Pháp trụ hành: Bồ tát chánh hành thành tựu, không chỉ học nghe tư duy thôi, còn có khả năng tinh cần tu tập chỉ quán, an trụ chánh pháp, do đó gọi là pháp trụ. Có tổng cộng 12 pháp:

1. “Với chúng sanh thiện hay ác, đều từ tâm không khác”: Bồ tát đều đem tâm từ bi như nhau, đối xử người thuyết pháp có trì giới hoặc huỷ giới.

2. “Nhất tâm nghe pháp”: Ở trước vị thuyết pháp khác nhau, đều cung kính nhất tâm lắng nghe.

3. “Tâm an trụ viễn ly”: Sau khi nghe học rồi thì an trụ hạnh viễn ly, không bị ngoại cảnh lay động.

4. “Tâm chẳng ham thích các việc thế gian”: Tuy thực hành ở thế gian, thuyết pháp, khất thực, du hành, xử lý việc Tăng chúng, mà tâm chẳng ham thích các việc này.

5. “Chẳng tham Tiểu thừa, ở trong Đại thừa luôn thấy lợi ích lớn”: Bồ tát mọi lúc mọi nơi đều thấy công đức thù thắng của Đại thừa công đức không thể nghĩ bàn của Phật quả, công đức lợi tha cứu tế của Bồ tát, do đó không ham thích pháp Tiểu thừa. Nếu không như vậy, tâm an trụ viễn ly, chẳng ham thích các việc thế gian, thì dễ đi vào con đường Tiểu thừa.

6. “Lìa ác tri thức, thân cận thiện hữu”: Lìa chẳng phải chán ghét như kẻ thù, cách ly ngàn dặm, mà chỉ là không tuỳ thuận theo ác pháp.

7. “Thành bốn phạm hạnh, du hí ngũ thông”: Phạm hạnh tức hạnh thanh tịnh. Bốn phạm hạnh ở đây, là từ, bi, hỷ và xả (tứ Vô lượng định). Bồ tát lấy lợi ích chúng sanh làm chính, do đó sau khi đạt được thiền định, thì đặt nặng tu tập bốn loại phạm hạnh, đạt được căn bản định, thì tu tập hiển phát được thần thông (thần cảnh thông, thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc mạng thông ‘ngũ thông’). Bồ tát lợi ích chúng sanh, thường lấy thần thông nhiếp hóa, nên phát khởi ngũ thông. Du hí có ý nghĩa là tự tại.

8. “Thường y chơn trí”: Tất cả việc tu hành, đều y vào trí chơn thật, không y vào thức hư vọng, do đó nói: “y trí bất y thức”. Thế nào là y chơn trí? Trong phần “chánh quán chơn thật” sẽ thảo luận đến.

Tám pháp ở trên, từ thân cận tri thức đến y vào trí tu hành; còn bốn pháp dưới đây, là Bồ tát nhiếp hóa chúng sanh:

1. “Ở nơi chúng sanh, tà hành hay chánh hành, đều không rời bỏ”: Bồ tát nhiếp hóa, không rời bỏ chúng sanh. Cho dù chúng sanh có tà hành, cũng không cự tuyệt họ.

2. “Lời nói quyết định”: Tất cả lời dạy đều chính xác quyết định, khiến người khác đoạn trừ nghi ngờ mê hoặc sanh khởi tín tâm.

3. “Quý pháp chơn thật”: Điều được giảng dạy quan trọng là phải chơn thật, khiến người học hướng đến thực chứng.

4. “Tất cả việc làm, đều lấy Bồ đề làm đầu”: Tất cả thân giáo khẩu giáo để giảng dạy cho chúng sanh, không có tâm thế tục ái nhiễm, đều hồi hướng về Bồ đề làm chính.

Nguyên văn:

如是迦葉!若人有此三十二法, 名為菩薩.

Dịch nghĩa:

Như thế Ca diếp! Nếu người có ba mươi hai pháp này, thì gọi là Bồ tát.

Phần trên lấy pháp hành, bình đẳng hành, thiện hành và pháp trụ, để phân biệt ba mươi hai pháp. Đức Thế Tôn tổng kết: “Nếu người có ba mươi hai pháp này”, có đức tướng của Bồ tát, Tư lương vị viên mãn, mới chơn thật phù hợp với tên “gọi là Bồ tát”.

4. Tán thán công đức Bồ tát

Nguyên văn:

復次, 迦葉!菩薩福德無量無邊, 當以譬喻因緣故知.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát phước đức vô lượng vô biên, nên dùng ví dụ nhân duyên để biết.

Phần trên thuyết minh chánh hạnh của Bồ tát, khiến mọi người nhân đó hiểu rõ sanh khởi việc tu hành; phần dưới đây sẽ tán thán công đức của Bồ tát, khiến mọi người sanh khởi niềm tin và cung kính. Do đó đức Thế Tôn dạy: “Ca diếp! Bồ tát phước đức vô lượng vô biên”, muốn biểu đạt cũng trình bày không hết, người nghe cũng rất khó hiểu tường tận, chỉ còn cách “dùng ví dụ nhân duyên” diễn tả, mới có thể rõ ràng. Ví dụ là đem sự việc cụ thể để so sánh. Nhân duyên là trình bày nguyên nhân, lý do của sự việc.

Đức Phật thuyết pháp thường sử dụng ví dụ và nhân duyên. Trong Kinh này tuy dùng hai cách ví dụ và nhân duyên, nhưng chủ yếu ví dụ là chính.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如一切大地, 眾生所用, 無分別心, 不求其報.菩薩亦爾, 從初發心, 至坐道場, 一切眾生皆蒙利益, 心無分別, 不求其報.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như tất cả đại địa, chúng sanh thọ dùng ở trong đó, nhưng đại địa không có tâm phân biệt, cũng chẳng cầu báo đáp. Bồ tát cũng vậy, từ lúc mới phát tâm, đến ngồi đạo tràng, tất cả chúng sanh đều nhờ lợi ích, mà tâm Bồ tát không có phân biệt, cũng chẳng cầu báo đáp.

Trong các ví dụ tán thán công đức, tổng cộng có 19 ví dụ, chia thành 9 loại; trước hết lấy Tứ đại làm ví dụ. Tứ đại tức địa, thuỷ, hỏa và phong. Tứ đại ở đây là từ ý nghĩa giả danh tên gọi tứ đại, không phải từ cực vi của tứ đại.

1. Ví dụ đại địa: “Ví như tất cả đại địa, chúng sanh thọ dùng”. Chúng sanh trong ngũ thú (địa ngục, ngạ quỷ, bàng sanh, nhân, địa cư thiên) đều y vào đại địa để an trụ: tất cả sự ăn mặc sử dụng, nghỉ ngơi cư trú, di chuyển đi lại, đều nương vào đại địa. Với chúng sanh ân đức của đại địa quá lớn! Song “tâm của đại địa không có phân biệt”, chẳng có suy nghĩ đến các việc này, đối với chúng sanh “chẳng cầu báo đáp”. Bồ tát cũng như thế: “Từ sơ phát tâm, đến ngồi đạo tràng” thành Phật, tuỳ lúc tuỳ nơi, đem đến lợi ích cho chúng sanh. Các công đức, an lạc của “tất cả chúng sanh” đều nương vào trực tiếp hay gian tiếp ở Bồ tát mà thành tựu, “đều nhờ lợi ích” từ Bồ tát. Đại địa cũng không có tâm phân biệt, do đó chẳng cầu quả báo. “Tâm Bồ tát không có phân biệt”, quán tất cả pháp vô ngã, do đó cũng “chẳng cầu báo đáp”. Tất cả chẳng vì cá nhân, chỉ mong làm lợi ích cho chúng sanh, Bồ tát thật là vĩ đại!

Nguyên văn:

迦葉! 譬如一切水種, 百穀藥木皆得增長. 菩薩亦爾, 自心淨故, 慈悲普覆一切眾生, 皆令增長一切善法.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như tất cả thủy chủng, lúa mạ thảo dược cỏ cây đều trưởng thành ở trong đó. Bồ tát cũng vậy, vì tự của các ngài thanh tịnh, nên có lòng từ bi tất cả chúng sanh, nhờ vậy mà chúng sanh được tăng trưởng thiện pháp.

2. Ví dụ thuỷ chủng: Thuỷ chủng tức thuỷ giới. Chủng có nghĩa là các loại đó có đặc tính, chủng loại cá biệt. Tính ẩm ước “như tất cả thuỷ chủng”, hàm lượng nước đầy đủ, sau đó “lúa mạ thảo dược cỏ cây đều được tăng trưởng”, không có nước thì các loại này sẽ chết khô đâu thể tăng trưởng. Bồ tát cũng như nước vậy, do vì “tự tâm thanh tịnh” chẳng yêu thích cá nhân, nên dẫn phát “từ bi bao quát tất cả chúng sanh”. Bồ tát từ tâm bao quát, đem nhiều loại phương pháp giáo hóa, sách tấn khích lệ, an ủi khuyên nhủ, làm cho chúng sanh đều “tăng trưởng tất cả thiện pháp” - được thiện pháp nhân thiên, Nhị thừa, Bồ tát, hoặc được pháp lành thành Phật. Nếu không có tâm từ rộng lớn, giống như Tiểu thừa, thì làm sao thấm nhuần cho chúng sanh, khiến họ tăng trưởng thiện pháp?

Nguyên văn:

迦葉!譬如一切火種, 皆能成熟百穀果實.菩薩智慧亦復如是, 皆能成熟一切善法.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như lửa các loại hoa quả ngũ cốc được nấu chín cũng nhờ lửa. Trí tuệ của Bồ tát cũng vậy, nó là nền tảng để hình thành các thiện pháp.

3. Ví dụ hỏa chủng: Hỏa là nhiệt độ. Quá trình sanh trưởng đến khi thành thục của thực vật, nhiệt độ đóng vị trí quan trọng. Ở nơi rất lạnh, thực vật không dễ sanh trưởng, khó thành thục, do đó: “Ví như tất cả hỏa chủng, đều có thể thành thục hoa quả của lúa cây”. Cũng vậy “Trí huệ của Bồ tát” như hỏa; ngu si vô trí là nhân duyên tạo ra tất cả pháp bất thiện. Có trí huệ mới hướng thượng hướng thiện, sanh trưởng tất cả thiện pháp. Từ Bồ tát hành: thì trí huệ Bát nhã như đôi mắt, dẫn dắt tất cả thiện pháp, đến khi thành Phật, tất cả thiện pháp được thành tựu viên mãn. Nếu như không có Bát nhã, thiện pháp hữu lậu không lâu sẽ bị tán thất diệt tận. Do đó nói: Trí huệ “đều có thể thành thục tất cả thiện pháp”.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如一切風種, 皆能成立一切世界. 菩薩方便亦復如是, 皆能成立一切佛法.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như gió (chuyển động), nhờ có nó mà tất cả đồ vật trong thế giới này được hình thành. Cũng vậy, phương tiện của Bồ tát có thể hình thành tất cả Phật pháp.

4. Ví dụ phong chủng: Phong là tính chuyển động. Khi thế giới vừa mới thành lập, trước hết ở trong hư không có đại phong luân khởi lên, từ phong luân khởi lên thuỷ luân, từ thuỷ luân khởi lên kim luân, mới thành đại địa. Điều này là ở trong hư không, trước hiện khởi sự vận động xoáy rất mạnh; sau đó hình thành thể lỏng đến thể rắn. Quá trình thành lập thế giới, từ phong (bắt đầu từ sự vận động của khí thể), do đó nói “như phong chủng, có thể thành lập tất cả thế giới”. “Bồ tát phương tiện” lực, cũng lại như vậy: Thích ứng với thời cơ, đưa ra phương tiện thiện xảo, sau đó “thành lập tất cả Phật Pháp”.

Bốn ví dụ ở trên lấy địa, thuỷ, hỏa và phong, tán thán tâm vô phân biệt, tâm thanh tịnh từ bi trí huệ phương tiện của Bồ tát (công đức chẳng thể nghĩ bàn).

Nguyên văn:

迦葉! 譬如月初生時, 光明形色日日增長. 菩薩淨心亦復如是, 一切善法日日增長.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như mặt trăng khi lúc mới mọc, ánh sáng hình dạng màu sắc theo thời gian lớn rõ dần. Tâm thanh tịnh của Bồ tát cũng lại như vậy, tất cả thiện pháp cũng theo đó ngày càng tăng trưởng.

5. Ví dụ mặt trăng: Thế Tôn nói: “Như mặt trăng khi lúc mới mọc, ánh sáng hình dạng màu sắc” (trăng non, trăng lưỡi liềm, trăng tròn) từng “ngày ngày tăng trưởng”. “Bồ tát tịnh tâm” - tâm Bồ đề, cũng lại như vậy; từ lúc mới phát tâm Đăng địa, cho đến Phật địa, không chỉ từng ngày từng ngày thanh tịnh, tương ưng với tịnh tâm “tất cả thiện pháp” cũng từng “ngày ngày tăng trưởng” đến khi công đức viên mãn.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如日之初出. 一時放光. 普為一切眾生照明. 菩薩亦爾, 放智慧光, 一時普照一切眾生.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như mặt trời lúc mới mọc, một khi ánh sáng xuất hiện, chiếu soi khắp nơi cho chúng sanh. Bồ tát cũng vậy, một khi ánh sáng trí tuệ xuất hiện, chiếu khắp tất cả chúng sanh.

6. Ví dụ mặt trời: “Như mặt trời lúc mới mọc, đồng thời tỏa sáng, chiếu soi khắp nơi cho chúng sanh”, thành tựu viên mãn sự nghiệp. Bồ tát “phóng ánh sáng trí huệ đồng thời chiếu khắp tất cả chúng sanh”. Trí huệ quang minh phổ chiếu của chư Phật Bồ tát theo “Kinh Hoa Nghiêm” diễn tả: Mặt trời vừa mới mọc trước hết chiếu sáng núi cao, sau đến núi thấp, đồng bằng; có trước sau bất đồng, làm sao cho là đồng thời chiếu khắp? Trí huệ quang minh của Bồ tát lại khác, đối với chúng sanh chẳng có tâm phân biệt, do đó trong một thời chiếu khắp. Đến việc thấy hay không thấy, trước hay sau, điều này liên quan đến năng lực thiện căn và nghiệp lực của chúng sanh.

Nguyên văn:

迦葉!譬如師子獸王, 隨所至處, 不驚不畏.菩薩亦爾, 清淨持戒, 真實智慧, 隨所住處, 不驚不畏.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như loài sư tử là vua các thú, đi đến chỗ nào, cũng không sợ sệt. Bồ tát cũng vậy, với sự trì giới thanh tịnh, trí tuệ chơn thật, dù ở nơi đâu cũng chẳng sợ sệt.

7. Ví dụ sư tử vương: “Như sư tử vua của các loài thú” uy dũng vô tỷ! Ở trong rừng sâu, dù “đi đến chỗ nào” gặp cầm thú gì, đều thản nhiên tiến bước “chẳng kinh sợ”. Bồ tát giống như thế, đầy đủ “trì giới thanh tịnh, trí huệ chơn thật” do đó ở trong sanh tử, “đi đến nơi đâu” – nhân gian, trên trời, trong đại chúng, nơi không nhàn, được tán thán hay bị huỷ nhục, không luận như thế nào, tâm của Bồ tát vẫn an nhiên như vậy “cũng chẳng kinh sợ”. Bồ tát có giới hạnh thanh tịnh, hành vi chính đáng, trí huệ chơn thật, tri kiến chính xác, có được các yếu tố này, làm sao còn sợ đi vào đường xấu, ố danh, hay sanh tử nữa? Không còn điều gì kinh ngạc sợ hãi, yên tâm như vậy, chỉ vì chúng sanh mà hành Bồ tát đạo.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如善調象王, 能辦大事, 身不疲極. 菩薩亦爾, 善調心故, 能為眾生作大利益, 心無疲倦.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như voi chúa đã được điều phục, có thể làm việc nặng nhọc, thân thể không mệt mỏi. Bồ tát cũng vậy, tâm đã khéo điều phục, vì chúng sanh làm lợi ích nhưng không vì vậy mà mệt mỏi.

8. Ví dụ voi chúa: “Như voi chúa khéo được điều thuận”, trong khi chiến tranh, dũng mãnh trực tiến, đánh thắng quân địch “hoàn thành việc nặng nhọc”. Vô luận khó khăn hay bị thương tích như thế nào, voi chúa vẫn kiên cường bất khuất, “thân thể chẳng mỏi mệt”. Bồ tát cũng như thế, do vì tu tập chỉ quán, đạt được “khéo điều phục tâm”, khiến tâm minh tịnh an định nhất, có năng lực nhất, do đó “nên vì chúng sanh làm lợi ích lớn”, chịu khó chịu cực, “tâm không mệt mỏi”.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如有諸蓮花, 生於水中, 水不能著. 菩薩亦爾, 生於世間, 而世間法所不能污.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như hoa sen mọc ở trong nước, mà nước chẳng dính ướt. Bồ tát cũng vậy, sanh trong thế gian, nhưng không bị pháp thế gian làm nhiễm ô.

9. Ví dụ hoa sen: “Như hoa sen” xanh, hồng, trắng v.v… “mọc ở trong nước” nhưng “nước chẳng dính ướt”. Bồ tát cũng lại như thế, “sanh trong thế gian” cũng vì các việc ăn, mặc, ở, đi đứng, giao lưu, cùng nhau thảo luận; Bồ tát tại gia còn có các việc gia đình xã hội. Song Bồ tát tuy sống trong thế gian nhưng “chẳng bị pháp thế gian làm nhiễm ô” tâm hạnh vẫn giải thoát thanh tịnh như vậy! Ở trong thế gian không bị thế gian nhiễm ô gọi là “xuất thế”.

Nguyên văn:

迦葉!譬如有人伐樹, 根在還生.菩薩亦爾, 方便力故, 雖斷結使, 有善根愛, 還生三界.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như có người đốn cây, vì còn gốc nên lại mọc. Bồ tát cũng vậy, vì phương tiện, tuy đã đoạn kiết sử, nhưng còn có ái thiện căn, nên phải sanh vào cõi tam giới.

10. Ví dụ gốc cây: “Như có người đốn cây” chỉ cắt phần cành lá, hoặc chặt bỏ nhánh, “vì còn gốc” nên cành lá “lại mọc”. Về đạo lý Bồ tát ở trong tam giới chịu sự sanh tử cũng giống như thế. Tam giới là nơi chúng sanh sanh tử tương tục, nhưng sau khi chết đi làm sao lại sanh? Do vì phiền não. Phiền não có khả năng phát nghiệp, nhuận nghiệp khiến sanh khởi quả báo, do đó còn phiền não thì sanh tử chưa đoạn. Hành giả Thanh văn đoạn xong Kiến sở đoạn phiền não, chỉ còn bảy lần sanh tử; A la hán đoạn hết tất cả phiền não thì không chiêu cảm sanh tử đời sau. Như thế, phàm phu ở trong sanh tử, chịu khổ báo; và hàng Tiểu thừa chứng Niết bàn, không còn sanh tử. Bồ tát muốn ở trong sanh tử hóa độ chúng sanh thì mới có thể hành Bồ tát hạnh mà thành Phật. Như thế Bồ tát ở trong sanh tử với phàm phu có gì khác nhau? Đương nhiên là khác. Bồ tát cũng đoạn phiền não nhưng tại sao họ không chứng Niết bàn? Bồ tát “có sức phương tiện” do sự huân tập của từ bi và nguyện lực “tuy đoạn kiết sử” (sử là cách dịch khác của thuỳ miên), chẳng tham đắm trong tam giới, giống với hàng Tiểu thừa; nhưng còn “hữu thiện căn ái” ái mộ sâu sắc thiện pháp vô biên công đức của chư Phật Bồ tát. Tuy đoạn kiết sử, nhưng điều đó chưa phải là hoàn thành, vẫn cần phải có chí nguyện mong cầu công đức không thể nghĩ bàn của chư Phật Bồ tát, là đem thiện căn ái này để giữ gìn nghiệp lực, “nên lại sanh trong tam giới” quảng độ chúng sanh. Nếu không có chí nguyện độ sanh, phương tiện lực của chí nguyện thành Phật đạo thì đã trở thành hàng Tiểu thừa chứng đắc Niết bàn.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如諸方流水, 入大海已, 皆為一味. 菩薩亦爾, 以種種門集諸善根, 迴向阿耨多羅三藐三菩提, 皆為一味.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như các dòng nước khác nhau từ nhiều phương cùng đổ vào biển, sau khi hòa nhập vào biển chỉ có một vị. Bồ tát cũng vậy, dùng nhiều pháp môn tu tập các thiện căn, nhưng tất cả chỉ có mục đích duy nhất là thành tựu Vô thượng Bồ đề.

11. Ví dụ dòng nước: Dòng nước chảy từ sông suối, khe rạch v.v… “Như các dòng nước từ nhiều phương” trong đục, mặn nhạt, ngọt đắng v.v… Đến khi đã “hoà vào biển, thì đều thành một vị” - vị mặn, chẳng còn sự phân biệt của nước sông nước suối nữa. Bồ tát cũng như thế, “dùng nhiều pháp môn” - pháp môn tín nguyện, trí huệ, từ bi, bố thí, trì giới v.v…, “tu tập các thiện căn”, các loại không giống nhau; nhưng tất cả các thiện căn này, đều tập hợp hướng về “Vô thượng Bồ đề”. Đến khi hòa vào tất cả biển trí của Như Lai, mỗi một pháp biến khắp mọi nơi, “đều thành một vị” - vị đại giải thoát.

Nguyên văn:

迦葉!譬如須彌山王, 忉利諸天及四天王, 皆依止住.菩薩菩提心亦復如是, 為薩婆若所依止住.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như núi Tu di, chư Thiên trời Đao lợi và trời Tứ Thiên Vương, đều nương đó trú ngụ. Tâm Bồ đề của Bồ tát cũng như vậy, làm chỗ nương cho Nhất thiết trí.

12. Ví dụ núi chúa: Giống với ví dụ về giòng nước chảy. Núi Tu di (Sumeru) dịch nghĩa là núi Diệu Cao, có độ cao hơn mặt nước biển hơn 80. do tuần, cao nhất trong tất cả núi, do đó gọi là núi chúa. “Như núi Tu di, chư Thiên trời Đao lợi và trời Tứ Thiên Vương, đều nương đó trú ngụ”. Một nửa núi cao hơn mặt biển (cao 40. do tuần), có Tứ Thiên vương và chư thiên – Đông phương Trì Quốc Thiên Vương, Nam phương Tăng Trưởng Thiên Vương, Tây phương Quảng Mục Thiên Vương, Bắc phương Đa Văn Thiên Vương. Tứ Thiên Vương thống lĩnh bát bộ quỷ thần, thủ hộ thế giới. Ở trên đỉnh núi Tu di có trời Đao lợi; Đao lợi (trāyastriṃśa) nghĩa là ba mươi ba. Bốn phương của đỉnh núi mỗi phương có tám cõi trời, giống như phong biên cương cho đại thần; ở giữa có Thích đề hoàn nhơn đà la (śakra devānām dịch giản lược thành Thích đề hoàn nhơn; hoặc trời Đế thích), là vua của cõi trời Đao lợi; hợp lại gọi là cõi trời ba mươi ba. Tứ Đại Thiên Vương và chúng thiên, với Đao lợi thiên đều nương vào núi Tu di mà trú ngụ, nên gọi là trời Địa Cư. “Tâm Bồ đề của Bồ tát cũng là như vậy, làm chỗ nương ở cho Nhất thiết trí”. Nhất thiết trí là đại Bồ đề của Phật, tâm Bồ đề là nhân, Nhất thiết trí là quả, quả y vào nhân mà thành lập. Ở trong đại địa tối cao tối thắng là Đế Thích ở trên đỉnh núi Tu di; còn tối tôn tối thắng của tất cả chúng sanh là y vào Nhất thiết trí của tâm Bồ đề!

Nguyên văn:

迦葉!譬如有大國王, 以臣力故能辦國事.菩薩智慧亦復如是, 方便力故, 皆能成辦一切佛事.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như một đại quốc, nhờ vào năng lực của các quan mà hoàn thành việc nước. Trí tuệ của Bồ tát cũng vậy, do sức phương tiện, nên hoàn thành các Phật sự.

13. Ví dụ quốc vương: “Như có đại quốc vương” có bờ cõi rộng lớn, nhân dân lại nhiều, làm sao thống lĩnh cai trị hết? Quốc vương “do sức các quan” đại thần “mà hoàn thành việc nước”; ông chỉ tổng kết lại thành tựu, thống lĩnh ngự trị bách quan, để họ trực tiếp điều hành. Như thế, “trí huệ của Bồ tát”, chứng nhập tất cả pháp Không tánh, bình đẳng không hai; “Bát nhã nhập vào rốt ráo Không, đoạn tuyệt các hí luận” cũng không thể an lập các việc khác. Nhưng căn cứ vào Bát nhã “do sức phương tiện” (căn cứ vào Căn bản trí sanh khởi Hậu đắc trí), “phương tiện ra từ rốt ráo không, trang nghiêm quốc độ thành thục chúng sanh”, “đều thành tựu tất cả Phật sự”. Bát nhã ví như quốc vương, phương tiện ví như quan đại thần.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如天晴明時, 淨無雲翳, 必無雨相. 寡聞菩薩無法雨相, 亦復如是. 迦葉! 譬如天陰雲時, 必能降雨充足眾生. 菩薩亦爾, 從大悲雲起大法雨, 利益眾生.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như bầu trời quang tạnh không có mây mù, ắt không có tướng trạng của mưa. Cũng vậy, Bồ tát ít học cũng không có tướng trạng để nói pháp. Ca diếp! Ví như bầu trời đầy mây âm u, nhất định có mưa làm vừa lòng chúng sanh. Cũng vậy, Bồ tát xuất phát từ đại bi mưa pháp, làm lợi ích cho chúng sanh.

14. Ví dụ mây mù: Phần ví dụ này có trời tạnh và mây mù nhưng từ sự tán thán công đức của Bồ tát thì ví dụ về mây mù, tương phản: “Như bầu trời quang tạnh”, trên hư không “không có mây mù”, điều này chứng tỏ “thì không có mưa”. Giống như “Bồ tát ít học” năng lực trí huệ chưa đủ, chưa biết thuyết pháp, thì “không có tướng pháp vũ”. Sau đó ví dụ chính: “Như bầu trời đầy mây âm u, nhất định mưa xuống” đáp ứng “đầy đủ cho chúng sanh”. Chơn thật Bồ tát cũng như vậy “từ mây đại bi, khởi mưa đại pháp, lợi ích chúng sanh”. Giống như “Kinh Pháp Hoa” nói đến: Ba loại cỏ, hai loại cây, mỗi thứ được thấm nhuần sanh trưởng.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如隨轉輪王所出之處, 則有七寶. 如是迦葉!菩薩出時, 三十七品現於世間.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như vua Chuyển Luân đi đến nơi đâu, thì có bảy báu xuất hiện ở đó. Cũng vậy Ca diếp! Lúc Bồ tát xuất hiện, thì ba mươi bảy phẩm trợ đạo xuất hiện thế gian.

15. Ví dụ Chuyển Luân Thánh Vương: vị vua nhân từ thống nhất thiên hạ, đem chánh pháp giáo hóa nhân gian. Có thuyết “Chuyển Luân Vương đi đến nơi đâu, thì có bảy báu xuất hiện ở đó”. Bảy báu là: Đại tướng lãnh đạo quân sự; chuyên gia chủ quản kinh tế tài chính; Vương hậu thống lĩnh cung nữ; voi quý, ngựa quý phương tiện giao thông tốc hành; châu báu là ngọc châu phát sáng trong đêm, chiếu soi doanh trại quân đội; luân báu là vũ khí hình tròn, bay xa trăm ngàn vạn dặm, uy lực kinh ngạc, kẻ địch trông thấy liền đầu hàng vô điều kiện. Luân Vương đem bảy loại báu này, thống nhất thiên hạ. “Lúc Bồ tát xuất hiện”, cũng có bảy loại báu - “ba mươi bảy phẩm trợ đạo xuất hiện ở thế gian”. Ba mươi bảy phẩm trợ đạo là hạng mục đức hạnh của vị tu hành giải thoát. Ba mươi bảy phẩm này chia thành bảy loại: Tứ niệm xứ, tứ chánh cần, tứ thần túc (tứ như ý túc), ngũ căn, ngũ lực, thất bồ đề phần, bát chánh đạo phần. Điều này giống với bảy loại bảo của Chuyển Luân.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如隨摩尼珠所在之處, 則有無量金銀珍寶. 菩薩亦爾, 隨所出處, 則有無量百千聲聞辟支佛寶.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như ngọc ma ni ở chỗ nào, thì nơi đó có vô lượng kim ngân trân bảo. Cũng vậy, Bồ tát xuất hiện ở nơi nào, thì nơi đó có trăm ngàn vô lượng Thanh văn Bích Chi Phật.

16. Ví dụ ngọc châu như ý: Ngọc châu này rất thần diệu! “Như ngọc châu như ý ở chỗ nào, thì có vô lượng kim ngân trân bảo ở nơi đó”, từ trong ngọc châu như ý xuất hiện ra. Bồ tát cũng như vậy, “xuất hiện ở nơi nào”, hóa độ hướng dẫn chúng sanh, “thì có trăm ngàn vô lượng Thanh văn Bích Chi Phật bảo”. Bích Chi Phật tức Duyên Giác hoặc Độc Giác. Thanh văn với Độc Giác là Thánh giả Tiểu Thừa, đều từ Bồ tát Đại thừa mà đến.

Ví dụ Chuyển Luân, thuyết minh có Bồ tát thì có Pháp bảo; còn ví dụ ngọc châu như ý nói có Bồ tát thì có Thánh giả Tiểu thừa nhân bảo.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如忉利諸天, 入同等園, 所用之物皆悉同等. 菩薩亦爾, 真淨心故, 於眾生中平等教化.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như chư Thiên trời Đao lợi vào vườn Đồng Đẳng thì chỗ thọ dụng đều giống nhau. Bồ tát cũng vậy, vì tâm chơn thật thanh tịnh nên đối với chúng sanh đều bình đẳng giáo hóa.

17. Ví dụ khu vườn Đồng Đẳng: “Như chư Thiên Trời Đao lợi”, họ tuỳ theo phước nghiệp nhiều ít, ăn mặc, sử dụng vui chơi, đều có sự ưu liệt chẳng giống; nhưng khi “vào vườn Đồng Đẳng” du ngoạn, “thì chỗ thọ dụng đều giống nhau” không có sự khác biệt. Vườn Đồng Đẳng là một trong bốn vườn ở cõi trời Đao Lợi, đời Đường dịch là vườn Tạp Lâm. Bồ tát cũng như vậy, do vì thể nghiệm “tâm chơn tịnh” chứng đắc pháp tánh bình đẳng không hai; nên trên góc độ bình đẳng chơn tịnh quán sát tất cả, “ở trong chúng sanh bình đẳng giáo hóa” không suy nghĩ phân biệt, nếu có sự giảng dạy giáo pháp khác nhau, chỉ do thích ứng với căn cơ bất đồng mà thôi.

Nguyên văn:

迦葉!譬如咒術藥力, 毒不害人.菩薩結毒亦復如是, 智慧力故, 不墮惡道.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như năng lực của chú thuật và thuốc, tuy có độc nhưng không làm hại người. Kiết độc (phương tiện?) của Bồ tát cũng lại như vậy, do năng lực của trí tuệ, nên không bị đọa vào ác đạo.

18. Ví dụ chú thuật và thuốc: “Như năng lực của chú thuật và thuốc, làm cho độc hại chẳng ảnh hưởng đến con người”. Độc là độc dược hoặc các loại độc như rắn rết, bọ cạp. Nó làm tổn hại đến sinh mạng con người. Nhưng lấy thuốc tiêu giải hoặc đem chú thuật chế phục, thì loại độc này không có tác hại. “Kiết (sử) độc của Bồ tát cũng lại như vậy”, tuy nó khiến cho con người làm ác, bị đọa lạc; nhưng có được “năng lực của trí huệ” tuy còn phiền não kiết độc “nên chẳng đọa ác đạo”. Do đó: “Nếu người sanh trong đời, có chánh kiến tăng thượng, tuy sanh tử ngàn đời, cũng chẳng đọa địa ngục”. Kiết độc bị Bồ tát chế phục, tuy nó có nhưng không gây tai hại. Đây là điều Bồ tát có thể không đoạn tận phiền não, ở trong kiếp sanh tử hóa độ chúng sanh, chẳng bị nguy hiểm đọa lạc.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如諸大城中所棄糞穢, 若置甘蔗蒲桃田中, 則有利益. 菩薩結使亦復如是, 所有遺餘, 皆是利益, 薩婆若因緣故.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như vật nhơ uế phế thải trong đô thành, nếu đem đổ vào ruộng mía, đồng nho thì lại có lợi ích. Kiết sử của Bồ tát cũng như vậy, còn dư thừa lại, đều là lợi ích, vì làm nhân duyên cho Nhất thiết trí.

19. Ví dụ đồ dơ uế: “Như vật dơ uế phế thải trong đô thành”, rác rưởi, đại tiểu tiện, phải lập tức thanh lý. Nhưng, đưa đến tay người nông phu, “đổ vào ruộng mía đồng nho”, làm thành phân bón, lúc này không còn chán ghét nó nữa, ngược lại “thì có được lợi ích”. “Kiết sử của Bồ tát” cũng lại như vậy. Từ góc độ của phàm phu và Tiểu thừa thì thấy chán ghét vô cùng; nhưng ở trong tâm của Bồ tát, trừ phiền não phải đoạn trừ ra, các loại thiện căn ái v.v… “còn dư thừa lại”, chẳng những không bị ảnh hưởng xấu, ngược lại “đều là lợi ích”, bởi vì “làm nhân duyên cho Nhất thiết trí”. Các loại phiền não còn lại của Bồ tát do đó có thể tái sinh trong ba cõi, ở trong sanh tử để hóa độ chúng sanh; bởi vì như thế mới thành tựu được Nhất thiết trí. Bồ tát đối với phiền não giống như người nông phu đối với phân bón, không những chẳng chán ghét mà tìm cách ứng dụng nó.

Ví dụ trước nói Bồ tát có phiền não mà không bị tổn hại; còn ví dụ này Bồ tát còn phiền não thì mới có khả năng thành Phật.

Tóm lại ở trên đưa ra 19 thí dụ để tán thán ca ngợi công đức và sự vỹ đại của Bồ tát!

II. Tu Tập Trung Quán

II. Tu tập Trung quán

1. Thuyết minh chánh quán

Nguyên văn:

如是迦葉! 菩薩欲學是寶積經者, 常應修習正觀諸法.云何為正觀? 所謂真實思惟諸法.

Dịch nghĩa:

Như thế Ca diếp! Bồ tát muốn học Kinh Đại Bảo Tích phải thường tu tập chánh quán các pháp. Thế nào là chánh quán? Đó là chơn thật tư duy các pháp.

Bồ tát chánh hành tích tập vô biên phước đức tư lương, đến khi chánh hành thành tựu, viên mãn Tư lương vị sắp tiến nhập Gia hành vị, chánh quán pháp tánh đang có xu hướng nhập vào Kiến đạo (chứng Sơ địa). Do đó tiếp theo giảng dạy về tu tập Trung quán thâm sâu, nhưng phải từng tu tập ở phần trên vì theo tiến trình từ văn đến tư, từ tư để tu. Chẳng qua khi tiến nhập vào Gia hành vị, chuyên tâm chú trọng ở phần tu tập Trung quán thôi! Ở trong chương này, phần trước dạy rõ quá trình tu tập của Bồ tát, sau đó tán thán công đức họ; còn phần “làm rõ chơn thật chánh quán” này, chia thành hai phần, phần thứ nhất là chỉ dạy về Trung quán.

Theo ý nghĩa của Kinh này và các nhà Trung quán, thì những từ Chánh quán, Trung quán, và Chơn thật quán đồng nghĩa với nhau chỉ khác tên gọi. Chẳng tà là chánh, chẳng thiên lệch (nhị biên) là trung, không hư vọng là chơn thật. Trước đây gọi “Trung Quán Luận” là “Chánh Quán Luận”; ngài Tăng Duệ cũng nói:

“Lấy Trung để đặt tên, vì nó là thật vậy”. Do đó Trung quán của Phật pháp chẳng phải ở giữa hay điều hòa thỏa hiệp chiết trung, mà một cách triệt để, chơn thật, phù hợp tốt nhất. Trung quán, Chánh quán đều là trí huệ quán sát chơn lý rốt ráo quán tiếng Phạn là vipaśyanā (Tỳ bát sa na). Trong “Kinh Giải Thâm Mật” dạy: “Hay chánh tư trạch, tư trạch tối cực, châu biến tầm tư, châu biến tư sát, nếu nhẫn, lạc, huệ, kiến, quán thì gọi là Tỳ bát sá na”. Do đó quán có công dụng không giống với chỉ, quán là sự tư trạch, suy luận tìm cầu, quán sát; quán có Thế tục quán và Thắng nghĩa quán khác nhau. Trung quán là sự tư trạch suy luận, tìm cầu chơn thật là Thắng nghĩa quán.

Thảo luận đến đây, biết được tác dụng tâm thức của chúng sanh đều chưa từng tìm cầu sự chơn thật, chỉ tuỳ thuận theo sự an lập quy định của thế tục; không những kiến thức bình thường, ngay cả khoa học, triết học, được coi là nghiêm túc đi tìm cầu sự chơn thật, cũng chẳng qua sự đúc kết từ thường thức. Họ căn cứ vào một số nguyên lý giả định hoặc đem một số kết luận rõ ràng hơn để giả định suy luận chứng minh một cái gì đó có thật. Từ một nguyên lý giả định được công nhận vì trong nó không tồn tại các ý kiến đối nghịch khác, từ sự kiện hiện tượng thực tế để tham cứu tìm cầu chơn thật. Tâm cảnh bình thường của chúng sanh là vậy do đó vô luận là thường thức hoặc là sản phẩm được đúc kết từ thường thức (khoa học, triết học), đều ở trong thế giới tương đối, đi tìm sự chơn thật của tương đối (Hiện đại tương đối luận cũng xếp vào trong này), không có khả năng triệt để thấy được chơn thật tuyệt đối rốt ráo.

Cũng chính vì vậy, chẳng thể triệt để hiểu được chơn thật, do đó chẳng thể triệt để giải thoát. Chỉ có đức Phật mới có khả năng chánh giác, giải thoát (đem điều này giáo hóa chúng sanh, đồng được chánh giác giải thoát). Đức Phật từ trong sự duyên khởi nương nhau tồn tại của sự vật, phát hiện được sự mâu thuẫn đối lập của sự vật, từ đó thâm nhập thấu triệt, khế hợp với chơn thật. Điều này không giống với phương thức tư tưởng thông thường của mọi người, mà có phương pháp quán sát độc đáo đặc thù, do đó gọi là Thắng nghĩa quán. Khi đang tu tập, tuy vẫn là thức hư vọng của chúng sanh, nhưng khác với phương thức tư tưởng thông thường, chẳng tuỳ thuận theo thế tục, ngược lại thuận hướng với chơn thật rốt ráo. Có được quán huệ độc đáo khác với thế gian này nên không bị rơi vào thường tình của thế gian, thông suốt phá trừ nhị biên, trực nhập chơn lý. Khế hợp thích ứng với chơn thật tuyệt đối, đạt được chơn chánh giải thoát sanh tử. Đây không đồng với quán thâm sâu của tâm cảnh thế tục.

Nói nó khó, thì dù người thông minh như thế nào, có khả năng ra ngoài vệ tinh rồi trở về, vẫn là lối mòn bình thường của thế gian, không có quan hệ gì với ý nghĩa này. Nói đơn giản, thì Sa di Quân đề mới 7 tuổi, ngốc nghếch như Châu lợi bàn đà, đều triệt chứng được (không có từ bi nguyện lực và phương tiện thì thành Tiểu thừa). Từ tâm cảnh thế tục không có khả năng thâm nhập nên cho là thâm sâu nhất. Bồ tát Long Thọ tập hợp tổng kết thâm quán trong Kinh điển, trước tác “Trung Quán Luận”, chỉ bày phương pháp quán Trung đạo hoàn bị nhất, là pháp môn mong cầu giải thoát không hai (các luận sư Du Già Đại thừa, đối với chương này chia thành mười ba phương pháp quán trung đạo để giải thuyết, nhưng không bằng tinh yếu của Đại thừa Trung quán).

Thế Tôn muốn chỉ dạy về Trung quán, trước tiên đưa ra tổng quát và khuyến khích người học: “Ca diếp! Bồ tát muốn học Kinh Đại Bảo Tích, thì phải thường tu tập chánh quán các pháp”. Pháp môn Bảo Tích, không chỉ chánh hạnh quảng đại, càng quan trọng hơn là Trung quán thâm sâu, do đó đối với tất cả pháp (trong Kinh Bát nhã liệt kê tất cả pháp, từ ngũ uẩn đến Phật vô thượng Bồ đề), hoặc chi tiết hoặc tổng quát, thường tu chánh quán. Nhưng lời dạy này vẫn chưa cụ thể, do đó hỏi: “Thế nào là chánh quán”? Đức Thế Tôn giải thích: “Đó là chơn thật tư duy các pháp”, chơn thật là chánh, tư duy (suy gẫm, chọn lựa) là chánh quán, có ý nghĩa là suy ngẫm hoặc chọn lựa sự cứu cánh chơn thật của tất cả các pháp mới là chánh quán, là Trung quán mà Bồ tát ở Gia hành vị phải chuyên tu tập.

2. Quán ngã không

Nguyên văn:

真實正觀者, 不觀我, 人, 眾生, 壽命, 是名中道真實正觀.

Dịch nghĩa:

Người chơn thật chánh quán, chẳng quán ngã, nhân, chúng sanh, thọ mạng, được gọi là chơn thật chánh quán trung đạo .

Trung quán tư duy chọn lựa chơn thật là Không quán (ngài Long Thọ trước tác “Trung Quán Luận”, nơi nơi đều quán Không). Đại thừa tư duy phân biệt thành ngã Không và pháp Không. Ngã là loài có tình thức, như nhân, thiên, ngạ quỷ, súc sanh v.v… Pháp là đặc tính tồn tại; cái thuộc ngã, nơi ngã y cứ. Từ phức hợp vật của thế tục thì núi sông đại địa, thân xác, đều là pháp để ngã y cứ. Thân xác, y phục, xe cộ, ruộng vườn, phòng ốc v.v.., tự mình nắm giữ nó, cho là pháp của ngã sở hữu (của tôi). Từ pháp hiện thật của thế tục, như cực vi, điện tử v.v… là pháp để ngã y cứ, y vào đó để hiển hiện sự tồn tại của ngã. Hiện tại trước hết quán ngã Không.

Thế nào là ngã? Người xưa đặt rất nhiều tên gọi về nó (trong “Kinh Bát nhã” đưa ra 16 tên gọi); còn Kinh này giống với “Kinh Kim Cang”, chỉ đưa ra 4 danh từ. Ngã có nghĩa chúa tể, tự chủ và chi phối tất cả. Mọi người đều mong muốn tự do làm chủ, chi phối cái khác, cảm thấy có tự thể, tự chủ và khả năng chi phối. Ngã là một thuật ngữ quan trọng, thường sử dụng trong nền học thuật Ấn Độ. Nhân (từ nhân ở đây không phải chỉ cho nhân loại) nghĩa là tư duy, ý thức hoạt động, qua đó cảm thấy có chủ thể tư duy. Chúng sanh nghĩa là chịu sự sanh tử không ngừng, qua đó cảm thấy có chủ thể để trải qua sự sanh tử. Thọ mạng (thọ giả) là một giai đoạn sanh sống, từ đó cảm thấy có tự thể sanh mạng vô hạn. Các vấn đề đó vốn là một trong các hiện tượng của hữu tình ở thế gian, năng lực của ý chí, tác dụng của tư duy, sanh tử tử sanh, sự kéo dài tiếp tục của sanh mạng. Nhưng chúa tể, chủ thể tư duy, chịu sự sanh tử, thọ mạng này là ai? Các vấn đề này trong tâm cảnh thế tục của chúng sanh chưa từng thấy biết triệt để rốt ráo, chỉ là cách nhìn nhận hiểu biết theo thói quen từ xưa nay, nghĩ đó là việc đương nhiên, công nhận là tự thể, tự ngã, tư duy v.v…, mà còn không có nó thì không thể. Vấn đề này đến tay các nhà triết học và thần học, thì tuy họ có các cách nhìn nhận riêng, song đại để họ suy luận ra một thứ vi diệu, các loại thần ngã (linh thể) chơn thường tự tại, chủ thể tuyệt đối. Kỳ thật, loại ngã chơn thường bản tịnh này, vốn là các hiểu biết theo tập quán từ xưa nay, trở thành căn nguyên của sanh tử. Do đó đức Phật dạy về “chơn thật chánh quán” phải đem các phương pháp quán để tư duy chọn lựa ngã, nhân, chúng sanh, thọ mạng không thể có, cũng chính “không có ngã tướng, không có nhân tướng, không có chúng sanh tướng, không có thọ giả tướng”. Tìm cầu tự tánh của ngã, nhân, chúng sanh, thọ mạng không thể có, nên “chẳng quán ngã, nhân, chúng sanh, thọ mạng”, song chẳng phải đóng kín tâm thức nhắm chặt đôi mắt, biến tự mình trở thành bất tri bất giác, bỏ qua không cần quán các loại khác. Ngã không thể có được như thế ngã không, “là trung đạo chơn thật chánh quán”; đây mới là sự nhận thức rốt ráo, triệt để, chính xác.

Cuối cùng làm sao để quán sát ngã là không thể có? Trong Kinh và Luận chỉ dạy rất nhiều pháp môn để tư duy chọn lựa như: Quán hữu vô, sanh diệt, tự tha, nhất dị, tổng biệt, ly hợp v.v… các phương pháp đó có mục đích chung, đều quy kết về Không. Còn hiện tại đưa ra phương pháp ly hợp để quán sát: Như chấp có tự thể của ngã, nếu suy luận thì nó phải thật có, thường có và tự có. Nhưng cuối cùng cái gì là ngã? Là thân tâm của chúng ta phải không? Hay bên ngoài thân tâm có một loại ngã thể riêng? Nếu nó là thân tâm, nhưng thân tâm do nhân duyên sanh, chịu sanh diệt vô thường, thì ngã cũng bị như vậy. Nếu quả chân thật như thế, ngã bị nhân duyên quyết định, thì bị vô thường thay đổi không ngừng, chẳng phải thường có, tự có, thì nó không thể trở thành ngã. Nếu nói ngã chính là thân tâm, thế thì cuối cùng nó thuộc thân hay thuộc tâm, hay là sự tổng hợp của thân tâm. Nếu là thân thì ngã nên đồng với vật chất, nó sẽ không có tri giác. Nếu là tâm thì nó không có quan hệ gì với thân thể. Còn nếu như nó thuộc sự tổng hợp của thân tâm, thì thuộc sự phức hợp giả có, chẳng có chơn thật tự thể. Giả sử lìa khỏi thân tâm có ngã thể riêng thì làm sao biết có ngã được? Người đời nói đến ngã, cho là ngã thấy (mắt thấy), ngã nghe (tai nghe), ngã đến ngã đi (thân cử động), ngã khổ ngã vui (cảm thọ), ngã tưởng, ngã hành, ngã tri thức; xa lìa các loại đó, thì làm sao biết được có ngã? Nếu như ngã tuyệt nhiên cách biệt với thân tâm thì làm sao nó có quan hệ với thân tâm? Do đó quán sát một cách nghiêm túc cẩn thận thì tìm cầu ngã không thể có. Song một số người chấp trước ngã, là do ảnh hưởng của cách hiểu biết theo tập quán xưa nay, sự công nhận bất tri bất giác của cá nhân rồi nhất định cho có ngã. Và các nhà triết học và thần học suy luận nó thuộc Hình nhi thượng, Chơn ngã của bản thể luận, tất cả đều thuộc sản vật của huyễn tưởng. Còn đức Phật chánh giác điều đó, nên chỉ dạy chấp ngã là căn nguyên của sanh tử, vô ngã là phương pháp quan trọng để đạt giải thoát.