Giảng Giải Kinh Bảo Tích

3. Không bêu tội lỗi thật hư của người, chẳng nói điể xấu của họ;

4. Những pháp nào nình chưa thật sự hiểu rõ, nên nghĩ rằng: Phật pháp vốn vô lượng, vì tùy theo sự thích của mỗi chúng sanh mà thuyết pháp, chỉ có Phật mới biết, chúng ta khó hiểu được. Lấy Phật làm chứng, không sanh lòng trái nghịch. Ca diếp! Đây là bốn pháp của Bồ tát, khiến cho các thiện pháp đã sanh được tăng trưởng.

Tiếp đến nói về bốn loại chánh hành khiến cho “pháp lành được sanh tăng trưởng chẳng mất”; thế nào là bốn?

1. “Bỏ lìa tà pháp, cầu chánh Kinh điển sáu Ba la mật Bồ tát pháp tạng; lòng không kiêu mạn, khiêm hạ với chúng sanh”: Người tu học Bồ tát hành, xả bỏ tà pháp. Tà pháp là loại học thuật nghịch với giải thoát, đi ngược chơn lý, đặc biệt chủ trương duy vật, ham thích danh lợi trong sự học thuật của thế tục. Bồ tát chẳng học tà pháp, chỉ chuyên tâm mong cầu Kinh điển chơn chánh. Tuy tất cả Kinh điển đều do Phật dạy, nhưng Kinh điển Đại thừa chơn chánh nhất. Pháp tạng Đại thừa (tổng hợp tất cả Kinh điển), nội dung là lục độ Ba la mật (tổng cương của bố thí, trì giới, nhẫn nhục, thiền định, trí huệ). Ba la mật (pāramitā) có nghĩa là đáo bỉ ngạn, pháp môn từ sanh tử đưa đến Phật quả. Chuyên cầu Đại thừa lục độ Ba la mật, không kiêu mạn; đối với tất cả chúng sanh, đều khởi tâm khiêm hạ, tự nghĩ chuyện gì cũng không bằng ai. Khiêm hòa đối với người khác như thế, tinh tấn cầu pháp, thì thiện pháp vô biên, tăng trưởng không bị thối thất.

2. “Như pháp nhận được bố thí, biết vừa biết đủ, lìa các tà mạng, an trụ Thánh chủng”: Đây là chánh hành của người xuất gia đối với nhu yếu phẩm cho cuộc sống. Tất cả đều do từ bố thí, nhưng phải hợp với pháp, không nên tham cầu, rồi làm các việc phi pháp. Như vì tham cầu, mà giả trang thiền tướng trá hiện oai nghi, khiến cho người khác tôn trọng tin tưởng; hoặc thường đến nhà thí chủ, gửi tặng lễ phẩm, để tình cảm thêm nồng hậu; ở trước người khác, cố ý tán thán công đức bố thí của tha nhân; hay tự khoe sự tu hành chuyên cần đạt được các loại cảm ứng của mình v.v… Tóm lại, dùng tất cả các thủ thuật xảo trá, để nhận sự bố thí của người khác, đều là phi pháp. Như pháp được sự bố thí, không vì nhiều ít tốt xấu, đều sanh tâm hoan hỷ tri túc. Biết vừa biết đủ, không quá mong cầu tìm kiếm. Điều này không chỉ thọ nhận vừa đủ, mà còn chú ý đến năng lực kinh tế của tha nhân. Ngoài sự thọ nhận bố thí ra, người xuất gia đừng nên kinh doanh nông thương nghiệp, hoặc làm các việc đuổi ma, trị bệnh, xem tướng, bói toán v.v… Từ các việc làm này để đạt được vật chất, đều cho là tà mạng, cách sinh hoạt kinh tế bất chánh. Tà mạng nhất định phải xa rời nó. Như thế, đệ tử Phật an trụ trong bốn loại Thánh chủng (catvāra ārya vajśāh); đối với ba loại y phục, ẩm thực và ngoạ cụ, tuỳ duyên đạt được, đều hoan hỷ mãn túc; thứ bốn là mong muốn đoạn trừ phiền não tu tập Thánh đạo. Cuộc sống đạm bạc như thế, thiểu dục tri túc, tinh cần tu học Phật pháp thì có khả năng từ phàm nhập Thánh. Thánh nhân do bốn nhân tố đó mà ra, vì thế gọi là Thánh chủng. Chánh hành thứ hai này, chủ yếu không tham trước vật dục.

3. “Chẳng bêu tội lỗi thật hư của người, chẳng cầu chỗ xấu của họ”: Do vì Bồ tát có tấm lòng khiêm hạ, chuyên tinh tu học, vì thế đối với những lỗi lầm của tha nhân, bất luận đúng sai, đều không chỉ trích (ở trong Tăng đoàn, có thể như pháp cử tội), càng không cố ý thổi phồng khuyết điểm của họ. Đối với người bình thường còn như vậy, huống gì Bồ tát Đại thừa, đương nhiên đâu dám huỷ báng chê bai.

4. “Nếu ở các pháp lòng mình chưa thông đạt, thì tự nghĩ rằng: Phật pháp vô lượng, tùy chỗ thích của chúng sanh mà thuyết pháp, chỉ có Phật biết, chẳng phải chỗ hiểu của mình. Lấy Phật làm chứng, mà chẳng sanh lòng trái nghịch”: Lòng mình chưa thông đạt hết các pháp, bởi chưa từng nghe học các Kinh đó. Làm sao tin hiểu được? Song, chưa hiểu rõ ràng, thì sao sanh được tín tâm? Thật như thế, Phật pháp đều từ hiểu biết mới đi đến tin tưởng, phải từ sự thể nghiệm, mới chứng minh được niềm tin này chơn thật, nhưng vẫn còn cách khác, vì tôn trọng tin tưởng Thánh giả mà có được sự tín ngưỡng. Do đó, nếu tâm chưa thông đạt, thì phải suy nghĩ thế này: Phật pháp vô lượng, vì thích ứng với căn tánh bất đồng của chúng sanh, nên dùng rất nhiều phương tiện để chỉ bày. Trình bày đa dạng, có thâm thúy hay đơn giản, hình như mâu thuẫn nhưng không bị tương phản, nghe rất kỳ lạ nhưng hợp với lẽ thường. Các cách thuyết pháp khác nhau nhiều như thế, chỉ có trí huệ của đức Phật mới biết tường tận, chứ chẳng phải trí huệ nông cạn của mình đủ hiểu. Như thế, sanh khởi tâm tín ngưỡng, đối với phương tiện thuyết pháp từ trí huệ vô lượng của đức Phật. Tuy nhiên cá nhân chưa thông đạt hiểu hết, thì cũng vui mừng tín nhận, không có dẫn đến sự trái nghịch với chánh pháp của Như Lai.

Đức Thế Tôn đưa ra lời kết luận: “Đây là bốn pháp của Bồ tát, mà pháp lành đã sanh thì tăng trưởng chẳng mất”.

1.4. Trực tâm

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四曲心, 所應遠離. 何謂為四?

於佛法中心生疑悔. 於諸眾生憍慢瞋恨. 於他利養起嫉妒心.訶罵菩薩, 廣其惡名. 迦葉! 是為菩薩四曲心, 所應遠離.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! có loại tâm quanh co, Bồ tát cần phải lìa bỏ. Thế nào là bốn?

1. Đối với Phật pháp sanh lòng nghi ngờ;

2. Đối với chúng sanh kiêu mạn sân hận;

3. Khi người khác được lợi dưỡng sanh khởi ghen tị; Trách mắng Bồ tát, rêu rao tiếng xấu của người. Này Ca diếp! Đây là bốn loại tâm quanh co, Bồ tát cần phải xa lìa.

Người tu học như pháp tăng trưởng, tâm hồn chánh trực. Đức Phật đặc biệt chú trọng tâm chất trực này, do đó Ngài dạy: “Trực tâm là đạo tràng”. Nếu không, thiện pháp tổn diệt, tâm hồn sẽ bị thiếu ngay thẳng. Nhân đó, tiếp đến Ngài giảng dạy về bốn tâm siểm khúc, và bốn loại trực tâm. Đức Phật dạy: “Bồ tát có bốn tâm siểm khúc, cần phải xa lìa”, thế nào là bốn?

1. “Ở trong Phật pháp sanh lòng nghi hối”. Người xuất gia tu học, nên phụng hành lời giảng dạy của đức Phật, chẳng dám vi phạm. Nếu như có vi phạm, thì lập tức tỏ bày sám hối. Đối với Phật pháp chưa đủ tâm cung kính tín thuận, họ còn vì vấn đề danh tự, nên ẩn tàng tội lỗi. Tội lỗi che lấp trong tâm, nhất định rơi vào các loại đau buồn nghi hối. Như đem tử thi để trong nhà, máu mủ thối nát chảy rơi. Chữ hối ở đây, không phải là chữ sám hối, nó có nghĩa chán ghét những việc làm không chính đáng của bản thân, dẫn đến nội tâm mất an định.

2. “Đối với chúng sanh kiêu mạn sân hận”. Chủ yếu đối với thầy bạn sống chung. Ở trong đại chúng, tự cho mình hơn cả, ngạo mạn vô cùng; khi phạm lỗi lầm, bởi vì tâm kiêu mạn nên không chấp nhận tội lỗi, bị Tăng đoàn xử phạt, thì sanh tâm sân hận, cho họ không công bằng, cố ý gây khó dễ với mình.

3. “Với lợi dưỡng của người sanh khởi tật đố”: Bồ tát có đại phước đức trí huệ, đương nhiên được người khác tôn kính cúng dường. Nhưng có người không biết nhìn nhận chính mình thiếu tu phước tu huệ, tham tài háo lợi, nên khi thấy người khác được lợi dưỡng lại sanh khởi tâm tật đố.

4. “Trách mắng Bồ tát, rêu rao tiếng xấu của họ”. Phước huệ siêu việt của Bồ tát, thông đạt pháp môn thâm sâu, do đó nhận được sự cung kính cúng dường. Hiện tại, có người không chỉ đố kỵ với lợi dưỡng của Bồ tát, mà càng hận ghét pháp Đại thừa thâm sâu của họ. Nhân đó đối với Đại thừa Bồ tát, trách mắng huỷ báng, truyền rao tiếng xấu của họ.

Nghi hối, kiêu mạn, sân hận tật đố, chẳng tin, là bốn loại tâm siểm khúc. Nên người tu học Bồ tát hạnh, phải xa rời nó.

Nguyên văn:

復次: 迦葉! 菩薩有四直心之相. 何謂為四? 所犯眾罪, 終不覆藏, 向他發露, 心無蓋纏. 若失國界, 身命, 財利, 如是急事, 終不妄語, 亦不餘言. 一切惡事: 罵詈, 毀謗, 撾打, 繫縛, 種種傷害, 受是苦時, 但自咎責, 自依業報, 不瞋恨他. 安住信力, 若聞甚深難信佛法, 自心清淨, 能悉受持.迦葉! 是為菩薩有四直心之相.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn loại tâm ngay thẳng. Thế nào là bốn?

1. Nếu có phạm tội, lòng không che giấu, bày tỏ tội lỗi của mình với tha nhân, tâm không bị triền cái;

2. Dù ở trường hợp mất nước, mất thân mạng, mất tài sản, những việc gấp này, cũng không vì thế mà nói vọng ngữ, quyết không nói sai sự thật;

3. Tất cả việc ác như lời mắng nhiếc, hủy bang, trói buộc, khi bị các hình thức làm tổn thương như vậy, chỉ tự trách mình, lãnh chịu nghiệp báo, chẳng giận hờn người. An trụ trong tín lực, nếu nghe được Phật pháp thâm thuý khó tin, thì tâm mình cũng phải thanh tịnh, thọ trì tất cả. Này Ca diếp! Đây là bốn loại tâm ngay thẳng của Bồ tát.

Tiếp theo nói đến “bốn loại trực tâm”. Có trực tâm này, thì có các việc do trực tâm biểu hiện ra. Việc làm biểu đạt được chánh trực trong nội tâm, do đó gọi là loại trực tâm. Như thế bốn loại trực tâm là gì? Đương nhiên là tương phản với bốn loại tà hành ở phần trên.

1. “Có phạm tội, lòng chẳng che giấu, phát lộ với tha nhân, tâm không bị triền cái”: Bồ tát ở trong Phật pháp, có tâm cung kính tín thuận thâm sâu, nên đối với các lỗi lầm nặng nhẹ, chẳng ẩn tàng che giấu. Bởi vì như vậy chỉ làm cho tội ác càng tăng trưởng, nảy sanh nhiều sự nghi hối. Giống với việc đem đồ vật hôi dơ bao bọc lại, thì càng ngày càng hôi thối hơn. Do đó đức Phật chế giới cho các Tỳ kheo, vi phạm không nên ẩn tàng (ẩn tàng sẽ bị trừng phạt nặng hơn), phải phát lồ sám hối với người khác. Tuỳ phạm tội nặng nhẹ, theo luật chế định như pháp sám hối, đem tội lỗi của mình thổ lộ ra, phạm tội như thế nào, thì chấp nhận trừng phạt như thế đó, tất cả đều chấp hành theo sự quy định của Tăng đoàn. Sau khi thông qua sự sám hối, tiếp nhận xử phạt, giống như đem đồ bất tịnh trong bình đổ ra ngoài ánh nắng, rồi dùng nước rửa sạch, thì giới thể sẽ hồi phục trở lại thanh tịnh, không còn bị triền cái nghi hối v.v…, chẳng bị chướng ngại cho việc tinh tấn tu hành Thánh đạo. Cái có năm loại: Tham dục, sân nhuế, nghi, hôn trầm thuỳ miên và trạo cử ác tác (ác tác là hối). Triền là mười triền: Vô tàm, vô quý, tật, san, hối, miên, trạo cử, hôn trầm, phẫn, phú.

2. “Nếu mất đất nước, thân mạng, tài sản, gặp lúc sự việc gấp, cũng chẳng vọng ngữ, chẳng nói khác đi”: Ở trong đại chúng, nếu bị vi phạm, có người khác cử tội, nên thật thà nhận lỗi, không dối trá Sư trưởng, cũng quyết không nói lời chê trách, dù bị xử phạt chưa thích đáng hoặc thiếu công bằng. Giả sử nói lời chân thật, nhân đó mất đi thân mạng, tổn thất tài sản, các thiệt hại quan trọng như thế, cũng không nói vọng ngữ. Điều đó có nghĩa: dù vi phạm lỗi lầm, bất luận hậu quả như thế nào, bị trục xuất khỏi Tăng đoàn, cũng phải trực tâm nói lời chơn thật.

3. “Tất cả việc ác: hủy báng mắng nhiếc, trói buộc, đánh đập, lúc bị các sự thương hại như vậy, chỉ tự trách mình, tự y theo nghiệp báo, chẳng giận hờn người”: Phần tà hành thứ 3 ở trên, là đối với lợi dưỡng của người khác sanh tâm đố kỵ. Tuy vì tâm tham nhiễm, nhưng nguyên nhân chủ yếu do không tin nghiệp báo. Nếu họ có thọ nhận các loại lợi dưỡng, biết được cảm quả từ phước nghiệp, thì nên sanh tâm tuỳ hỷ. Còn nếu họ đạt được không như pháp (nếu không có phước báo, không như pháp truy cầu, thì cũng đạt không được), thì họ tự tạo khổ báo ở đời sau, nên sanh tâm thương xót, làm sao còn đố kỵ. Chánh hành tương phản với phần trên, từ các chuyện xấu gặp phải như: đánh đập mạ nhục, la mắng huỷ báng, trói cột bắt giữ, giam cầm tù tội; danh dự thân thể tài vật đều bị tổn hại. Một số người gặp phải trường hợp này, hay than trời trách đất, oán ghét căm hận người khác. Nhưng Bồ tát tin sâu vào nghiệp báo, do đó khi gặp khốn khó hoạn nạn, chỉ trách chính mình, tại sao trước đây tạo ác nghiệp? Sao không quảng kết thiện duyên với mọi người? Do vì tin tưởng vào nghiệp báo mà an lòng (người Trung Quốc cho là an phận), do đó không có sân hận tha nhân. Kỳ thật, sân hận đâu có lợi ích gì?

4. “An trụ tín lực, nếu nghe Phật pháp thâm thuý khó tin, thì tin mình thanh tịnh, có thể thọ trì tất cả”: Bồ tát khi học được Phật pháp thâm thuý khó tin, hay các cảnh giới chẳng thể nghĩ bàn của chư Phật, tất cả pháp Không tánh v.v… Nếu có khả năng an trụ trong Tín lực, tôn kính lời Phật dạy, sanh khởi sự tin tưởng. Trong Kinh dạy: “Tín như viên thuỷ châu, làm trong sáng nước đục”, do đó có khả năng an trụ Tín lực, thì tự tâm được thanh tịnh, tuỳ thuận thâm nhập, thọ trì hoàn toàn pháp môn thâm thuý. Vì thế khẳng định: “Phật pháp như đại hải, niềm tin để đi vào”.

Ca diếp! Đây là bốn loại trực tâm của Bồ tát.

1.5. Thiện xảo điều thuận

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四敗壞之相. 何謂為四? 讀誦經典而生戲論, 不隨法行. 不能奉順恭敬師長, 令心歡悅. 損他供養, 自違本誓而受信施. 見善菩薩, 輕慢不敬. 迦葉! 是為菩薩有四敗壞之相.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn hình thức bại hoại. Thế nào là bốn?

1. Đọc tụng Kinh điển với tâm đùa giỡn, chẳng thực hành theo pháp;

2. Không cung kính phụng hành làm theo Sư trưởng, để lòng được hoan hỷ;

3. Làm tổn thương lòng cúng dường của người khác, trái với lời nguyện khi thọ nhận tín thí;

4. Thấy Bồ tát tốt hơn mình, lại khinh mạn bất kính. Này Ca diếp! Đây là bốn loại bại hoại của Bồ tát.

Bồ tát thiện pháp tăng trưởng, tâm địa chánh trực, thiện thuận. Trong Kinh xem tà hành là bại hoại, chánh hành là thiện thuận. Thiện thuận là thiện nhu điều thuận. Như con voi, con ngựa còn tính hoang dã, khó điều phục; đợi đến khi huấn luyện thành công, nó nghe theo ý người chủ, đó là thiện thuận. Cũng như tấm da trâu, còn nguyên rất khô cứng rắn chắc; một khi điều chế đúng phương pháp, điều hòa nhu thuận, có thể chế tạo dụng cụ. Do đó, Bồ tát huân tập Tam vô lậu học, phiền não trong nội tâm không khởi, thành tựu pháp khí, gọi là thiện thuận. Nếu như việc làm chẳng như pháp, phiền não hẫy hừng, không thành pháp khí Đại thừa, gọi họ là Bồ tát bại hoại. Hiện tại giảng dạy về “bốn loại bại hoại của Bồ tát”:

1. “Đọc tụng Kinh điển mà sanh hí luận, chẳng thực hành theo pháp”: Bồ tát đọc tụng Kinh điển Đại thừa, chỉ vì mục đích tìm hiểu nghĩa lý, cách thức lý luận để không bị ngoại đạo công kích. Thì bị rơi vào hình thức hí luận, không thực hành tuỳ thuận theo nội dung của chánh pháp. Học nghe suy tư Kinh pháp như thế, chỉ vì thể hiện mình là nhà học giả, để che đậy thói hư tật xấu, nói một đường làm một nẻo.

2. “Chẳng có thể cung kính phụng thuận Sư trưởng, khiến lòng họ hoan hỷ”: Bồ tát học từ Sư trưởng, nếu không cung kính phụng sự tùy thuận họ, ngược lại thực hành theo cách giải thích sai lầm của cá nhân. Như thế, đi ngược với ý của Sư trưởng, đương nhiên không đem đến sự hoan hỷ cho họ. Chẳng thể cùng ở chung với Sư trưởng và đại chúng, tự cho mình là người yêu thích yên tịnh, lấy cớ che đậy việc không cùng chúng cộng trụ của mình.

3. “Làm tổn sự cúng dường của người khác, tự trái bổn thệ mà thọ tín thí”: Người xuất gia như pháp tu hành, sống nhờ sự bố thí của người khác. Nhưng trái ngược với bổn nguyện chính mình, không có giới, định lại thọ nhận sự tín thí, thì lãng phí sự cúng dường của thí chủ. Giả dối mình có trách nhiệm tu sửa xây dựng chùa viện, xử lý việc của Tăng đoàn để tránh khỏi tai tiếng làm hư hao của tín thí.

4. “Thấy Bồ tát tốt, khinh mạn bất kính”: Bồ tát vốn chấp trước kiên cố vào tri kiến được học hỏi của mình, nên thấy Đại Bồ tát siêu việt hơn, thì khinh mạn bất kính. Vì kiến chấp cá nhân, giả dối lấy thân phận lãnh đạo đại chúng, đem quần chúng để bảo hộ duy trì sự tôn nghiêm của chính mình.

Nhà học giả, người thích yên tịnh, vị làm phước nghiệp, bậc lãnh đạo đại chúng, Bồ tát phải thực hành. Nhưng do học hỏi suy nghĩ không chính xác, giới hạnh khiếm khuyết, làm việc theo chủ trương cá nhân, thì Bồ tát chẳng thể thành tựu điều thuận, trở thành bại hoại Bồ tát. Đây chính là “Bồ tát có bốn tướng bại hoại”.

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四善順之相. 何謂為四? 所未聞經, 聞便信受, 如所說行; 依止於法, 不依言說. 隨順師教, 能知意旨, 易與言語, 所作皆善, 不失師意. 不退戒定, 以調順心而受供養. 見善菩薩, 恭敬愛樂, 隨順善人, 稟受德行.迦葉! 是為菩薩有四善順之相.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn tướng thiện thuận. Thế nào là bốn?

1. Kinh chưa từng được nghe, khi nghe xong liền tin thọ, thực hành như lời dạy, như trong kinh đã nói mà hành trì;

2. Căn cứ vào pháp, chẳng theo ngôn thuyết;

3. Phải theo sự chỉ dạy của sư trưởng, cần lãnh hội ý chỉ lời dạy, vì dễ phát sinh sai lầm cho ý chỉ và ngôn ngữ giống nhau đều tốt cả, để không trái với lời thầy dạy;

4. Không thối tâm hành trì giới luật và thiền định, dùng tâm điều thuận, thọ nhận sự cúng dường. Khi gặp Bồ tát tốt, cung kính yêu thích, tùy thuận người lành, học tập đức hạnh của họ. Này Ca diếp! Đây là hình thức tùy thuận của Bồ tát.

Tương phản với Bồ tát bại hoại, “Bồ tát có bốn tướng thiện thuận.” Thế nào là bốn?

1. “Kinh chưa được nghe, nghe rồi tín thọ, thực hành như lời dạy; y chỉ nơi pháp, chẳng theo ngôn thuyết”: Bồ tát đối với Kinh điển đã học tập qua, đương nhiên phải tu trì; còn các Kinh pháp Đại thừa thâm thuý chưa từng nghe, nếu được nghe thì tín thuận thọ nhận. Không chỉ chuyên nghiên cứu ở phương diện lý luận, mà còn căn cứ vào nội dung để thực hành. Đây chính là: Thực tiễn theo giáo pháp, chứ chẳng phải thảo luận suông trên chữ nghĩa.

2. “Tùy thuận Sư trưởng dạy, hay biết ý chỉ, lãnh hội lời hay, thực hành đều tốt đẹp, chẳng sai ý Sư trưởng”: Đây là sự kế thừa tiếp nhận lời dạy chính xác của Sư trưởng. Phật pháp, từ đức Phật giảng dạy cho đệ tử, sau đó triển chuyển truyền đạt cho nhau, nên về phương diện nghĩa lý hay phương pháp tu hành, đều có truyền thừa. Quyết chẳng phải bằng sự thông minh nhỏ nhặt, rồi vọng văn sanh nghĩa, để phát huy sự nhận biết sai lầm của cá nhân. Hiện tại, Bồ tát tuỳ thuận học theo Sư trưởng, hiểu được ý nghĩa chơn thật của Kinh Luận, không phải tự mình sáng tạo, do đó giữa Sư trưởng và đệ tử có tâm ý tương đồng, nói năng hay thảo luận đều dễ dàng thông đạt. Khi làm việc đều viên mãn, không ngược lại ý muốn của Sư trưởng, được chơn chánh truyền thừa pháp môn từ họ.

3. “Chẳng thối giới định, dùng tâm thiện thuận, thọ nhận cúng dường”: Bổn nguyện của Bồ tát là hành trì giới luật, thực tập thiền định; sinh hoạt như thế mà thọ nhận sự cúng dường của thí chủ. Bồ tát hay quán triệt bổn nguyện, không thối thất giới định, tâm ý điều thuận, thọ nhận sự cúng dường, thì phước đức của người đàn việt rất lớn lao.

4. “Thấy Bồ tát tốt, thì cung kính yêu thích, tùy thuận người lành, bẩm thọ đức hạnh”: Bồ tát không chấp trước chủ trương của cá nhân, gặp được Bồ tát tốt hơn, họ hoằng dương giáo pháp thâm thuý, thì sanh tâm ái mộ cung kính. Tuỳ thuận người lành như thế, tự mình huân tập theo đức hạnh của họ.

Đây là bốn việc tương phản với các loại tà hành. Nếu có khả năng thực hiện như thế, thì biết được họ là Bồ tát thiện thuận, trở thành pháp khí Đại thừa, thiệu long Phật chủng.

1.6. Chánh đạo

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四錯謬. 何謂為四? 不可信人與之同意, 是菩薩謬. 非器眾生說甚深法, 是菩薩謬. 樂大乘者為讚小乘, 是菩薩謬. 若行施時, 但與持戒, 供養善者, 不與惡人, 是菩薩謬. 迦葉!是為菩薩四謬.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn điều sai lầm. Thế nào là bốn?

1. Đối với người không tin tưởng mà lại đồng tình với họ, đây là sự sai lầm;

2. Đối với chúng sanh căn cơ chưa đủ mà thuyết pháp thâm sâu, đây là sự sai lầm;

3. Đối với người thích Đại thừa lại tán thán Tiểu thừa, đây là sự sai lầm;

4. Lúc bố thí, chỉ cho người trì giới, cho người tốt, mà không cho người xấu, đây là sự sai lầm. Đây là bốn điều sai lầm của Bồ tát.

Bồ tát vì sự nghiệp lợi tha làm chính, đến khi tâm đã điều thuận nhu hòa, trở thành pháp khí, thì càng tích cực trên việc giáo hóa chúng sanh. Nhưng có thể chưa khế hợp với chân lý và căn cơ của chúng sanh dẫn đến các việc sai lầm, do đó tiếp theo đức Phật giảng dạy về các phương pháp chưa chính xác và chính xác của Bồ tát. Trước hết nói về “Bồ tát có bốn loại sai lầm”, bốn loại đó là:

1. “Với người chưa có niềm tin mà nghĩ là có”: Phần văn này của bản Kinh dịch từ tiếng Phạn chưa rõ nghĩa, nên sau khi căn cứ theo các bản dịch khác, thì biết được “người chưa có niềm tin”, là chỉ người đó chưa có tín tâm với Tam bảo. Đối với người này, nên hướng dẫn phát khởi tín tâm của họ. Còn nếu như Bồ tát nghĩ họ đã có tín tâm với Tam bảo rồi, mà không vì họ thuyết pháp để phát khởi ra, thì Bồ tát bị sai lầm.

2. “Với chúng sanh căn cơ chưa đủ mà thuyết pháp thâm sâu”: Căn cơ chưa đủ như người có căn tánh Tiểu thừa, chẳng phải pháp khí Đại thừa. Tuy Bồ tát muốn hóa độ tất cả chúng sanh đều thành Phật, song phải thích ứng với căn cơ. Nếu như đối với người căn cơ như thế mà giảng dạy pháp Đại thừa thâm sâu, thì họ chẳng đạt được lợi ích, có khi dẫn đến tác dụng tương phản. Giống như thân thể chúng ta yếu, lại ăn uống các loại đồ quá bổ dưỡng, thì đâu có tiếp nhận đuợc, lúc này thuốc bổ biến thành độc dược. Vì thế người có căn cơ chưa đủ mà giảng dạy pháp Đại thừa, đương nhiên sai lầm.

3. “Với người thích Đại thừa lại tán thán Tiểu thừa cho họ”: Người có căn tánh thích học Đại thừa, nhưng Bồ tát lại tán thán pháp Tiểu thừa, điều này rất sai lầm. Bởi vì, người nghe có căn tánh chuyển từ Tiểu thừa đi vào Đại thừa, đối với pháp Tiểu thừa họ đã được sự huân tập sâu dày, vì thế họ sẽ thối thất tâm Đại thừa, quay lại Tiểu thừa. Hoặc đối với người có căn tánh thuần Đại thừa, nếu vì họ dạy Tiểu thừa, thì cũng nên thiện xảo, đừng quá tán dương Tiểu thừa.

4. “Lúc bố thí chỉ cho người trì giới, cho người tốt, không cho người xấu”. Thực hành bố thí, có tài thí và pháp thí; còn cúng dường cũng bao hàm tài cúng và pháp cúng. Khi như pháp bố thí, nên bình đẳng giáo hóa; đối với người phạm sai lầm, phải đặc biệt thương xót mới đúng. Nếu chỉ cúng dường cho người tốt có trì giới, không cho người xấu phạm giới, thì trái với tinh thần bình đẳng phổ cập của Bồ tát, do đó điều này sai lầm.

Bốn loại sai lầm này, vấn đề chính là chưa thích ứng với căn cơ, và còn có tính cá nhân thiếu sự bình đẳng.

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四正道. 何謂為四? 於諸眾生, 其心平等. 普化眾生, 等以佛慧. 於諸眾生, 平等說法. 普令眾生等住正行. 迦葉!是為菩薩有四正道.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn chánh đạo. Thế nào là bốn?

(1) Tâm phải bình đẳng đối với tất cả chúng sanh;

(2) Lấy tâm bình đẳng giáo hóa tất cả chúng sanh;

(3) Lấy tâm bình đẳng thuyết pháp cho tất cả chúng sanh;

(4) Làm cho chúng sanh đồng trụ chánh hạnh. Ca diếp! Đây là bốn chánh đạo của Bồ tát.

Phần trên nói đến tà hành, chú trọng ở vấn đề chưa khế hợp với căn cơ; hiện tại dạy tiếp “Bồ tát có bốn chánh đạo”, chú trọng ở sự bình đẳng. Bốn chánh đạo đó là gì?

1. “Đối với chúng sanh, có tâm bình đẳng”: Bồ tát phát tâm, vì tất cả chúng sanh, nên đem tâm bình đẳng đối với chúng sanh. Do đó chúng sanh nào chưa có niềm tin, nếu được nhân duyên, nhất định phải giáo hóa để họ sanh khởi niềm tin thanh tịnh, chứ đừng bỏ qua, nghĩ họ đã được niềm tin rồi, mà không thuyết pháp.

2. “Phổ hóa chúng sanh, đồng cùng Phật huệ”. Trong “Kinh Pháp Hoa” dạy: “Khiến tất cả chúng sanh khai thị ngộ nhập tri kiến Phật”. Phật huệ là Phật Bồ đề, tri kiến Phật. Bồ tát đem tâm bình đẳng đại huệ hóa độ tất cả; theo nguyên tắc đó, mà thích ứng với căn cơ để hóa độ chúng sanh. Nếu có giảng dạy pháp Nhị thừa, cũng vì Bồ tát đạo, dùng phương tiện để dẫn vào Phật huệ. Sử dụng rất nhiều phương tiện giáo hóa như thế, là chánh đạo của Bồ tát, giáo hóa chúng sanh thành tựu Phật quả. Chứ chẳng phải không xem căn cơ của họ có thích ứng hay không, mà chỉ đem pháp thâm sâu giáo hóa họ, mới được xem là phổ độ chúng sanh đồng thành Phật đạo.

3. “Đối với chúng sanh, bình đẳng thuyết pháp”. Đối với người có căn cơ Tiểu thừa phải dạy pháp Đại thừa, hướng dẫn họ hướng về Đại thừa; hành giả Đại thừa học rộng tất cả pháp môn, nên cũng có khi giảng dạy pháp Tiểu thừa. Điều đó, khẳng định được Bồ tát bình đẳng giảng dạy tất cả pháp cho chúng sanh. Nhưng trên hiện thực thích ứng với căn cơ của chúng sanh, thì có sự khác nhau của nó.

4. “Khắp làm cho chúng sanh đồng trụ chánh hạnh”: Bồ tát nếu chỉ cúng dường người tốt giữ giới, không cúng dường người xấu phá giới, sanh tâm phân biệt, chúng sanh tốt xấu, có sự phân hóa rất rõ ràng, khoảng cách càng lúc càng xa, thì người xấu sẽ tự ti, rời bỏ Phật pháp. Thử hỏi: Bồ tát giáo hóa như thế, chẳng đem tài vật và giáo pháp giảng dạy cho người xấu, thì làm sao hướng dẫn họ tu tập được? Do đó sự bình đẳng bố thí của Bồ tát, mới phổ cập hóa độ được tất cả chúng sanh, khiến họ an trụ trong chánh hạnh.

Bồ tát phát tâm bình đẳng, mục đích giáo hóa bình đẳng, thuyết pháp giảng dạy cũng bình đẳng, khiến chúng sanh đồng trụ chánh hạnh bình đẳng. Bồ tát lấy bốn loại bình đẳng này để thực thi hạnh nguyện giáo hóa, đó là chánh đạo của Bồ tát.

1.7. Thiện tri thức

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四非善知識, 非善等侶. 何謂為四?求聲聞者, 但欲自利. 求緣覺者, 喜樂少事. 讀外經典路伽耶毘, 文辭嚴飾. 所親近者, 但增世利, 不益法利. 迦葉!是為菩薩有四非善知識, 非善等侶.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có điều không phải thiện tri thức, chẳng phải bạn lành. Thế nào là bốn?

(1) Người cầu Thanh văn, chỉ muốn tự lợi;

(2) Người cầu Duyên Giác, vui thích ít chuyện;

(3) Người thích đọc ngoại điển Lộ già da tỳ, văn từ nghiêm sức;

(4) Người mà mình thân cận, chỉ làm cho mình thêm cái lợi thế tục, không lợi ích về chánh pháp. Ca diếp! Đây là Bồ tát có bốn điều chẳng phải thiện tri thức, chẳng phải bạn lành.

Trong quá trình tu học tự lợi lợi tha của Bồ tát, thế nào là thiện và chẳng thiện tri thức, bạn lữ? Người tri thức là người được nhiều người biết đến, họ được người khác ngưỡng vọng thân cận, do đó thiện tri thức với thiện bạn lữ chính là thầy lành bạn tốt, chẳng phải thiện tri thức thiện bạn lữ là thầy bạn không có ích lợi hoặc làm tổn hại cho mình. Trên phương diện Bồ tát đạo, nếu tổn hại Bồ tát đạo, cho dù họ có đức cao trọng vọng, cũng chẳng phải là thiện tri thức thiện bạn lữ. Tu học Bồ tát đạo, không thể không có thầy lành bạn tốt, do đó đức Phật đặc biệt giảng dạy. Trước hết nói đến “Bồ tát có bốn loại chẳng phải thiện tri thức, chẳng phải thiện bạn lữ”. Thế nào là bốn?:

1. “Người cầu Thanh văn, chỉ muốn tự lợi”: Hành giả Tiểu thừa Thanh văn, nghe âm thanh giảng dạy của đức Phật mà tu hành đắc đạo, do đó gọi là Thanh văn. Hạng người này chỉ muốn tự lợi. Tự lợi ở đây không phải vì danh tiếng lợi dưỡng thế tục, hay đa văn, trì giới, tu tập, thiền định v.v… công đức cho đời sau, mà họ muốn giải thoát sanh tử chính mình, chứng đắc đại lợi Niết bàn. Nhưng chuyên vì đại sự sanh tử của cá nhân để tu chứng, mới nghe đến thì thấy danh chánh ngôn thuận, đáng được tôn kính! Song tác phong lo nghĩ chuyên vì cá nhân này, đối với Bồ tát đạo, ai bị sự huân tập theo họ như thế, sẽ có thể bị thối thất Đại thừa. Do đó trong “Kinh Pháp Hoa” dạy: “Chớ thân cận học giả tam tạng Tiểu thừa”.

2. “Người cầu Duyên Giác, vui thích ít việc”: Đây là một hạng người Tiểu thừa khác. Quán duyên khởi ngộ đạo gọi là Độc giác. Hàng Thanh văn chỉ cầu tự lợi, nhưng vẫn chấp nhận sự giáo hóa của đức Phật, sinh hoạt theo Tăng đoàn. Thường đi giáo hóa trong nhân gian, hay làm cố vấn việc Tăng đoàn. Còn Duyên Giác thì khác, chuyên cầu tự lợi, vui thích ít sự, chán ghét chốn đông người, Đại Ca diếp có tính cách như thế. Ngài sống cuộc đời độc cư khổ hạnh, ngay cả việc khất thực cũng cho là phiền phức; không muốn vì Tỳ kheo trẻ tuổi thuyết pháp, thậm chí dám đi ngược lại lời giảng dạy của Thế Tôn. Điều này chướng ngại rất nghiêm trọng đối với việc hóa độ chúng sanh, mặc dù người ấy có tu có chứng, cũng không phải là thầy lành bạn tốt của Bồ tát. Phong cách của Duyên Giác, do vì sau khi đức Phật nhập Niết bàn, Đại Ca diếp nắm được quyền lãnh đạo Tăng đoàn, đã gây sự ảnh hưởng rất lớn trong Tăng đoàn của Thanh văn. Khiến cho Tăng đoàn Thanh văn sau này, càng lúc càng xa rời với hoài bão của đức Thế Tôn, không chú trọng việc giáo hóa đem đến lợi ích cho chúng sanh, nên bị hành giả Bồ tát nghiêm khắc phê bình, chê trách họ là người thiếu trách nhiệm đối với đức Phật!

3. “Đọc ngoại điển Lộ già da tỳ, văn từ nghiêm sức”: Có người chú trọng thế học, đọc tụng Kinh sách ngoại đạo (Lộ già da tỳ). Lộ già da tỳ chính là đoạn văn phần trên nói đến Lộ già da (thuận thế). Trừ hiện thực và công dụng lợi ích phải học ra, họ còn cố nghiêm sức văn từ (văn pháp, tu từ, văn nghệ). Phật giáo trước đây, có nhiều Đại sư nổi tiếng trên lĩnh vực văn nghệ, như Mã Minh (Aśvaghosa) v.v… Nhưng Ngài vốn là nhà nghệ sỹ, sau khi xuất gia, lấy tài năng này để hỗ trợ sự nghiệp giáo hóa, chứ chẳng phải người xuất gia học Bồ tát hạnh, lại chuyên tâm đi học tập nó. Hạng người này, phiêu lưu bên ngoài cánh cửa Phật giáo, thân cận như thế dễ bị nguy hiểm thối đọa.

4. “Người được thân cận, chỉ thêm thế lợi, chẳng lợi ích chánh pháp”: Như thầy, bạn được thân cận, họ không đem đến lợi ích chánh pháp (công đức về giới, định, huệ, giải thoát v.v…) cho chúng ta, mà chỉ tăng thêm lợi ích thế tục, khiến chúng ta nổi tiếng, được lợi dưỡng, địa vị, tự viện, đồ chúng, Phật tử v.v... Các vị này tuy có đức cao trọng vọng, nhưng không nhất định là thầy lành bạn tốt đối với con đường Đại thừa. Họ khiến cho chúng ta quên mất lợi ích tu chứng trong Phật pháp.

Tóm lại, chẳng phải thiện tri thức chẳng phải thiện bạn lữ là thầy, bạn mà làm cho chúng ta đi ngược lại với tinh thần vì lợi ích chúng sanh, hoặc khiến chúng ta rơi vào con đường tài lợi hoặc tri thức thế tục.

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四善知識, 四善等侶. 何謂為四?諸來求者是善知識, 佛道因緣故. 能說法者是善知識, 生智慧故. 能教他人令出家者, 是善知識, 增長善法故. 諸佛世尊是善知識, 增長一切諸佛法故, 迦葉!是為菩薩四善知識, 四善等侶.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn thiện tri thức, bốn thiện bạn lữ. Thế nào là bốn?

(1) Người đến cầu xin vì nhân duyên cầu Phật đạo, đó là thiện tri thức;

(2) Người hay thuyết pháp là thiện tri thức, vì mục đích làm phát sanh trí huệ;

(3) Người hay bảo người khác xuất gia, là thiện tri thức, vì tăng trưởng thiện pháp;

(4) Chư Phật Thế Tôn là thiện tri thức, vì tăng trưởng tất cả Phật pháp. Ca diếp! Đây là Bồ tát bốn hạng người thiện tri thức, bốn người bạn lành.

Tương phản với phần trên, thì “Bồ tát có bốn thiện tri thức thiện bạn lữ”. Bốn loại đó là gì?:

1. “Người đến cầu xin là thiện tri thức, vì nhân duyên Phật đạo”: Người tự lợi không phải thiện tri thức, nếu phàm có người đến cầu xin (cầu tài, cầu pháp), khiến chúng ta có cơ hội thực hiện hành vi lợi tha, thì đó là thầy lành bạn tốt của Bồ tát. Đối với người đến cầu xin, thông thường người khác chán ghét họ, hoặc cho họ một cách hết sức miễn cưỡng, thực tế hành vi này chẳng đúng. Họ đã đến gõ cửa, muốn cho chúng ta tích tập công đức lợi tha, nhân duyên thành tựu Phật đạo. Điều này rất đáng được vui mừng.

2. “Người hay thuyết pháp là thiện tri thức, vì sanh trí huệ”: Phàm người có khả năng thuyết pháp, chấp nhận giảng dạy, khiến chúng ta sanh trưởng trí huệ, đó là thầy lành bạn tốt của Bồ tát. Trong Kinh này nói, trước hết lấy trí huệ, sau đó có tâm Bồ đề, thành tựu chơn thật Bồ tát. Trí huệ là đôi mắt của con đường Đại thừa; nhiệt tâm hoằng dương chánh pháp, là mô phạm của Bồ tát. Còn Duyên Giác thật sự họ chẳng đúng! Họ thích ít việc, độc trú, còn có giáo hóa chúng sanh, chỉ là hiện thần thông, khiến sinh khởi tín tâm, mà chẳng thuyết pháp để phát khởi trí huệ của người khác. Trong con đường Đại thừa, thế nào là thầy lành bạn tốt, vốn trong các Kinh Luận đề cập đến rất rõ ràng, ở đây chỉ đơn giản lược qua.

3. “Người hay bảo người khác xuất gia, là thiện tri thức, vì tăng trưởng thiện pháp”: Tuy người tại gia và xuất gia đều có thể tín tu Phật pháp, thực hành Bồ tát đạo. Nhưng người tại gia vì cuộc sống gia đình, khó tránh khỏi chú trọng ở tri thức thế tục. Còn người xuất gia không có sự lo lắng về vấn đề này, nên chuyên tâm tăng trưởng thiện pháp. Vì thế, nếu ai có khả năng khuyến hóa người khác xuất gia, viễn ly tri thức thế tục, chuyên tâm trong Phật pháp, thì họ là chơn thật thiện tri thức. Trong các Kinh khác cũng nói đến, công đức xuất gia và công đức khuyên người khác xuất gia là rất lớn.

4. “Chư Phật Thế Tôn là thiện tri thức, vì tăng trưởng tất cả Phật pháp vậy”: Chư Phật Thế Tôn là thiện tri thức, điều đó không cần nói nhiều nữa. Hành giả từ Phật tu học, giống như con cái kế thừa gia nghiệp của Ngài. Có người được tài phần (phước báo đời sau), có người được pháp phần. Bổn ý của đức Phật, đương nhiên muốn chúng ta hiểu biết, thâm nhập giáo pháp, đạt được pháp phần chứ chẳng phải tài phần. Muốn người không mong cầu quả báo, mà vì giác chứng chánh pháp để tự lợi lợi tha, tăng trưởng tất cả pháp công đức của chư Phật. Do đó người đạt được sự chứng ngộ từ đức Phật, họ đều cho mình là: “Từ miệng Phật sanh, từ pháp hóa sanh, được pháp phần, chẳng phải tài phần”. Điều này khác xa với việc người chẳng phải thiện tri thức khiến người khác đạt được lợi tích của thế tục.

Đem “Bồ tát bốn thiện tri thức bốn thiện bạn lữ”, so sánh với tà hành của chẳng phải thiện tri thức, thì biết được Bồ tát như thế nào để thân cận tu học.

1.8. Chơn thật Bồ tát

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四非菩薩而似菩薩. 何謂為四? 貪求利養, 而不求法. 貪求名稱, 不求福德. 貪求自樂, 不救眾生以滅苦法. 樂聚徒眾, 不樂遠離. 迦葉! 是為四非菩薩而似菩薩.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn hạng chẳng phải Bồ tát mà tương tợ Bồ tát. Thế nào là bốn?

(1) Tham cầu lợi dưỡng, mà chẳng cầu pháp;

(2) Tham cầu danh, mà chẳng cầu phước đức;

(3) Tham cầu vui chơi, mà chẳng cứu chúng sanh để diệt pháp khổ;

(4) Thích tụ họp đông đảo đồ chúng, mà chẳng thích sống viễn ly. Ca diếp! Đây là bốn hạng chẳng phải Bồ tát mà tương tợ Bồ tát.

Bồ tát có được trực tâm, điều thuận thành thục, trên phương diện hóa tha, có khả năng thực hành bốn chánh đạo; trên phương diện cầu pháp, có bốn thiện tri thức: Thì thành tựu chơn thật Bồ tát. Trước hết nói về bốn tà hành: “Bồ tát có bốn hạng chẳng phải Bồ tát mà tương tợ Bồ tát”, thật tế là hư ngụy. Bốn hạng người đó như thế nào?

1. “Tham cầu lợi dưỡng, mà chẳng cầu pháp”. Có người đa văn trì tụng, thông đạt pháp tạng Đại thừa, có thể nói họ là đại học giả Đại thừa. Nhưng họ vì tư lợi mà học giáo pháp, vì danh vọng lợi dưỡng mà không cầu pháp thực tiễn, nên chẳng thể nói họ là chơn thật Bồ tát.

2. “Tham cầu danh xưng, mà chẳng cầu phước đức”. Có hành giả Đại thừa không thể cộng trú với đại chúng, tu hành ở nơi A lan nhã (nơi yên lặng), nhưng họ vì tham cầu danh xưng, chẳng tích tập phước đức. Bồ tát phải phước đức song tu, còn hiện tại xa lìa đại chúng tu hành, không cầu phước đức, thì họ làm sao là chơn thật Bồ tát!

3. “Tham cầu tự vui, mà chẳng cứu chúng sanh để diệt pháp khổ”: Có người ham thích niềm vui Niết bàn, hoặc chỉ làm các việc phước nghiệp xây dựng chùa viện v.v.., không đem phương pháp diệt khổ để cứu giúp chúng sanh; tự đạt được giải thoát, không muốn người khác đạt được giải thoát an lạc, thì đó là tương tợ Bồ tát.

4. “Thích tụ họp đồ chúng, mà chẳng thích xa lìa”. Có người lãnh đạo đại chúng rất thích tụ họp một số đồ chúng, như con cái sum vầy trong gia đình. Tấm lòng vì quyến thuộc, chẳng chú trọng ở sự xả ly của thân tâm, hình như quảng độ đồ chúng, mà kỳ thật không tính là chơn thật Bồ tát.

Bốn loại này, theo “Du Già Sư Địa Luận” thì cho: Người trì pháp, người thích nơi A la nhã, người làm phước nghiệp, người lãnh đạo chúng. Nếu như họ không có chơn thật hiểu rõ vô ngã, còn đắm trước thế tục, thì là tương tợ Bồ tát.

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四真實菩薩. 何謂為四? 能信解空, 亦信業報. 知一切法無有吾我, 而於眾生起大悲心. 深樂涅槃, 而遊生死. 所作行施, 皆為眾生, 不求果報. 迦葉! 是為四種真實菩薩福德.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn hạng chơn thật Bồ tát. Thế nào là bốn? (1) Có khả năng tin hiểu ‘tánh không’, mà cũng tin nghiệp báo;

(2) Biết tất cả pháp không có ngã ngã sở, nhưng đối với chúng sanh lại khởi tâm đại bi;

(3) Sống trong Niết bàn, mà hành đạo trong sanh tử;

(4) Thực hành hạnh bố thí, đều vì chúng sanh, mà chẳng cầu quả báo. Ca diếp! Đây là bốn chơn thật phước đức Bồ tát.

Tương phản với phần trên thì “Bồ tát có bốn chơn thật Bồ tát”, thế nào mới gọi là chơn thật?:

1. “Có khả năng tin hiểu không, mà cũng tin nghiệp báo”. Tất cả pháp tánh không là y vào nhân duyên quả báo hiển bày; do đó nghĩa chính của Đại thừa là: Do vì nhân quả nên bổn tánh không; nhân vì bổn tánh không, do đó nhân quả chẳng mất. Nên trong “Trung quán Luận” Bồ tát Long Thọ nói: “Tuy không cũng chẳng đoạn, tuy có cũng chẳng thường, nghiệp quả báo chẳng mất, là lời đức Phật dạy”. Nếu Bồ tát tin hiểu không, thì tin hiểu nghiệp quả, chẳng thiên lệch về phần chú trọng lý không, thế thì người đa văn trì pháp, cũng không vì lợi dưỡng mà chẳng mong cầu sự thực tiễn của chánh pháp.

2. “Biết tất cả pháp không có ngã, ngã sở, mà đối với chúng sanh khởi tâm đại bi”: Tất cả pháp vô ngã, ngã sở, điều này xác định ý nghĩa chơn thật của Phật pháp. Nhưng nếu tin hiểu sai lệch, thì sẽ vì vô ngã vô nhân mà chẳng quan tâm đến chúng sanh, họ đến nơi A lan nhã (aranya) để tu hành. Không biết Thắng nghĩa vô ngã, thì chúng sanh hiện tại, vẫn uyển nhiên hiện hữu có. Nếu thông đạt như thế, thì sẽ triệt ngộ vô ngã song chẳng quên chúng sanh, đối với chúng sanh khởi tâm đại bi, quảng tu phước đức.

3. “Rất thích Niết bàn, mà đi trong sanh tử”: Bồ tát rất thích Niết bàn, lại biết được Niết bàn chẳng lìa sanh tử, do đó an trụ trong Niết bàn mà đi vào sanh tử, lịch kiếp trong sanh tử hóa độ chúng sanh. Sẽ không tự thích Niết bàn, chuyên hưng phước nghiệp, mà không lấy chánh pháp diệt khổ để cứu độ chúng sanh.

4. “Thực hành bố thí, đều vì chúng sanh, mà chẳng cầu quả báo”: Bồ tát vì nhiếp hóa đại chúng, nên đem tài vật và giáo pháp để giáo hóa chúng sanh. Nhưng tất cả các việc này, vì lợi ích chúng sanh, chẳng phải tham trước đồ chúng, hay muốn tông môn tổ đình hưng thịnh. Nhân đây, tất cả công đức, không vì cầu quả báo ở trong hiện tại và vị lai mà hồi hướng tất cả về cho đại chúng. Giáo hóa hướng dẫn đại chúng như thế, mới là chơn thật Bồ tát.

Thế Tôn tổng kết dạy: “Đây là bốn chơn thật phước đức Bồ tát”. Đức Phật đặc biệt đề cập đến phước đức, thật là sự lo lắng nhắc nhở sâu xa! Bồ tát xuất gia, nên biết họ tu chứng thành tựu là không có việc xa rời phước đức. Từ sanh trưởng trí huệ, chẳng thối Bồ đề, đến khi thành tựu chơn thật Bồ tát, Thế Tôn chỉ bày những điểm quan trọng viên mãn về chánh hành; để Bồ tát xuất gia cố gắn tu tập.

2. Sự lợi ích của chánh hành

2.1. Thành tựu đại tàng

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四大藏. 何謂為四? 若有菩薩值遇諸佛. 能聞六波羅蜜及其義解. 以無礙心視說法者. 樂遠離行, 心無懈怠. 迦葉!是為菩薩有四大藏.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn đại tạng. Thế nào là bốn?

(1) Bồ tát được gặp chư Phật;

(2) Người thường nghe sáu Ba la mật và ý nghĩa của nó;

(3) Dùng tâm vô ngại để lắng nghe người thuyết pháp;

(4) Thích sống hạnh viễn ly, tâm không giải đãi. Ca diếp! Đây là Bồ tát có bốn đại tạng.

Bồ tát đã tu học các chánh hành ở trên, từ được trí huệ chẳng thối thất tâm Bồ đề, đến chơn thật phước đức Bồ tát, đạt được các loại lợi ích thù thắng của chánh hành. Trong Kinh này chia thành bốn phương diện để trình bày (bản dịch đời Triệu Tống nói đến sáu phương diện), trước hết nói đến bốn đại tạng.

Đức Thế Tôn tiếp theo dạy “Ca diếp! Bồ tát có bốn đại tạng”. Tạng là kho tàng. Bồ tát ở trong A tăng kỳ kiếp (asajkhya) đầu tiên, tu học chánh hành, tích tập vô biên phước đức trí huệ tư lương, như kho tàng lớn được tổng hợp thành bốn việc:

1. “Nếu có Bồ tát được gặp chư Phật”: Bồ tát trong quá trình tu học đạo Bồ đề, đời đời kiếp kiếp, đến đâu cũng gặp được chư Phật. Có khả năng thấy Phật, thì cũng chính là được nghe pháp cúng dường tu hành, đâu còn lo lắng bị thoái đọa. Đây thật là phước đức thiện căn to lớn biết chừng nào!

2. “Hay nghe sáu Ba la mật và nghĩa giải ấy”: Sáu Ba la mật (độ) là cương lĩnh của Đại thừa Bồ đề đạo. Bồ tát thấy được Phật, không chỉ học phần trọng yếu của lục độ, mà còn nghe giảng giải ý nghĩa của nó. Bởi vì ý nghĩa của lục độ thâm thuý quảng đại vô biên, do đó đức Phật vì Bồ tát, giải thích phát huy rõ ràng hơn. Như thế, đời đời thấy Phật, nghe pháp nghĩa Đại thừa, thành tựu Đại thừa Văn sở thành huệ.

3. “Dùng tâm vô ngại nhìn người thuyết pháp”: Người thuyết pháp là Phật và Bồ tát. Bồ tát nghe được pháp nghĩa Đại thừa, đối với lời dạy của người thuyết pháp, phải có tâm tuỳ thuận, không thành kiến, cự tuyệt, hay có suy nghĩ khác. Tuỳ thuận theo ý của Sư trưởng, như thật tư duy pháp nghĩa Đại thừa, thành tựu Đại thừa Tư sở thành huệ.

4. “Thích hạnh viễn ly, tâm không giải đãi”: Bồ tát thân cận Như Lai, nghe pháp tư duy với mục đích mong muốn tu học hạnh viễn ly. Thế nào gọi là hạnh viễn ly? Đó là không bị cảnh giới ràng buột, tâm được giải thoát tự tại, không còn làm bạn với phiền não. Vì thế hành giả, phải từ tu hành để đạt được giải thoát tự tại, nhất tâm tinh tấn, không giải đãi phóng dật, thành tựu Đại thừa Tu sở thành huệ.

Đại thừa vô lượng tư lương, tổng kết thành các việc thấy Phật nghe pháp tư duy tu hành, “đây là Bồ tát có bốn đại tàng”. Bốn đại tàng này, đồng với bốn chi dự lưu của Thanh văn: “Thân cận thiện hữu, đa văn chánh pháp, như lý tư duy, pháp tuỳ pháp hành”.

2.2. Vượt qua chuyện ma

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四法, 能過魔事. 何謂為四? 常不捨離菩提之心. 於諸眾生心無恚礙. 覺諸知見. 心不輕賤一切眾生. 迦葉! 是為菩薩四法能過魔事.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn pháp, có khả năng ngăn chận phiền não. Thế nào là bốn?

(1) Không xa lìa tâm Bồ đề;

(2) Đối với chúng sanh lòng không giận dữ chướng ngại;

(3) Biết rõ tri kiến khác nhau, cho nên lòng không khinh khi bất cứ ai. Ca diếp! Đây là bốn pháp của Bồ tát có thể ngăn chận các loại phiền não.

Tiếp tục nói đến lợi ích thù thắng thứ hai: Bồ tát sau khi tu học chánh hành, thì “hay vượt qua khỏi chuyện ma”. Thế nào là chuyện ma? Bất luận ngoại cảnh hay nội tâm, khiến cho chúng ta không hướng thượng, thối lui, đó là chuyện ma. Bản Kinh nói về pháp Đại thừa, do đó phàm đi ngược lại, hoặc làm cho thối thất Đại thừa, thì đó là chuyện ma. Tu học chánh hành của Bồ tát, thì vượt qua được các chuyện ma, dưới đây đưa ra bốn pháp để thuyết minh.

1. “Thường chẳng xa lìa tâm Bồ đề”: Tâm Bồ đề là nhân tố chính của Đại thừa đạo, có tâm này là Bồ tát, mất tâm này thì chẳng phải Bồ tát. Bồ tát thường nghĩ nhớ chẳng xa lìa tâm Bồ đề, vượt qua các chuyện ma như: Ngũ dục thế gian, quả báo nhân thiên, Thanh văn tự lợi, Duyên Giác chán ghét phiền phức náo nhiệt.

2. “Đối với chúng sanh lòng không giận ngại”: Bồ tát lấy tâm từ bi vì lợi ích cho chúng sanh làm gốc, nếu có tâm giận dữ, cách ngại thì làm sao lợi ích được cho chúng sanh? Do đó trong pháp Đại thừa, sự sai lầm của tham dục còn nhỏ, chưa chướng ngại vấn đề tu Bồ tát hạnh; nhưng sai lầm của sân nhuế thì rất nặng, tâm này không thể cùng tồn tại với Bồ tát đạo. Nếu tâm không còn giận dữ cách ngại, thì chẳng dẫn đến chuyện ma thối thất từ bi.

3. “Biết rõ các tri kiến”: Tri kiến, chỉ cho các loại tà luận của ngoại đạo, tà pháp (tri kiến về một, khác, thường và đoạn v.v…). Nếu như không hiểu được điều đó, thì khó giáo hóa được họ; và có khi trong sự bất tri bất giác, rơi vào sự nguy hiểm của loại tri kiến này.

4. “Lòng chẳng khinh tiện tất cả chúng sanh”: Người hạ tiện, bần cùng, tàn phế, ngu si, tà ác, điên đảo v.v… Họ tuy hiện tại rất đáng thương xót, nhưng cuối cùng vẫn hướng thượng thành Phật. Như vị Bồ tát Thường Bất Khinh trong “Kinh Pháp Hoa”, nếu gặp thấy mọi người thì ca ngợi: “Tôi không dám khinh quý Ngài, vì quý Ngài đều thành Phật!” Từ ý nghĩa tất cả chúng sanh cuối cùng đều hướng thượng thành Phật đạo, thì dù hạ tiện như thế nào họ vẫn là vị lai thành Phật Bồ tát, điều này không giống với tri kiến thế tục của Ấn Độ, khinh thị giai cấp hạ tiện.

Nếu hướng về Phật đạo, thì nói về xa lìa tâm Bồ đề; từ lĩnh vực hóa độ chúng sanh, thì nói về tâm giận ngại; ở trong chúng sanh đặc biệt là không biết được tri kiến của ngoại đạo; đối với chúng sanh đê tiện khởi tâm khinh thị. Bốn loại này là chuyện ma của Bồ tát đạo. Tu tập chánh hành, sẽ vượt qua các loại này, thành tựu chơn thật Bồ tát.

2.3. Thu nhiếp thiện căn

Nguyên văn:

復次, 迦葉!菩薩有四法, 攝諸善根.何謂為四?在空閒處, 離諂曲心.諸眾生中, 行四攝法而不求報.為求法故, 不惜身命.修諸善根, 心無厭足.迦葉!是為菩薩四法, 攝諸善根.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn pháp nhiếp các thiện căn. Thế nào là bốn?

(1) Ở chỗ nhàn tịnh, xa lìa tâm quanh co;

(2) Ở trong đời sống của chúng sanh, nhưng thực hành bốn nhiếp pháp mà chẳng cầu báo đáp;

(3) Vì cầu giáo pháp, chẳng tiếc thân mạng;

(4) Tu các thiện căn, lòng không biết đủ. Ca diếp! Đây là Bồ tát bốn pháp của Bồ tát nhiếp các thiện căn.

Lợi ích thù thắng thứ 3, “nhiếp các thiện căn”. Tu học Bồ tát chánh hành, thiện căn Đại thừa chẳng ngừng tăng trưởng rộng lớn. Nếu từ sự căn bản để nói, thì tâm Bồ đề là Đại thừa thiện căn. Nếu từ sự khác nhau để nói, thì tất cả thiện căn đều là Đại thừa thiện căn. Hiện tại trình bày từ có khả năng nhiếp trì thiện căn chẳng thất bốn yếu hành quan trọng.

1. “Ở chỗ Không nhàn, xa lìa tâm siểm khúc”: Nơi không người gọi là chỗ không nhàn. Một số người khi đối diện với người khác, ít nhiều thì họ sẽ chú ý đến chính mình, chẳng khởi loạn tưởng sai lầm. Sợ trong nội tâm có sự tà vạy, tự nhiên thể hiện ra bằng ánh mắt và thái độ, sẽ bị người khác phát hiện, tổn hại đến danh dự bản thân. Nhưng ở nơi chỗ nhàn xứ không người, không còn chú ý đến chuyện khác, thì các loại tâm siểm khúc sẽ khởi lên. Bồ tát tu học chánh hành, tất cả nhất như; ở trước mặt hay sau lưng người khác, đều chánh niệm hiện tiền, không khởi tâm siểm khúc. Đây là năng lực của Bồ tát khi “thận trọng trong sự đơn độc”.

2. “Ở trong các chúng sanh, hành bốn nhiếp pháp chẳng cầu báo đáp”: Khi Bồ tát độc cư thì có khả năng chánh niệm hiện tiền; còn ở trước đại chúng thì đem bốn nhiếp pháp (bố thí, ái ngữ, lợi hành và đồng sự) để quảng kết thiện duyên, bố thí giáo hóa bình đẳng. Tứ nhiếp pháp vốn pháp thế gian, là điều kiện chủ yếu để nhiếp hóa đại chúng. Bồ tát nhiếp thọ tất cả chúng sanh, đương nhiên phải thực hành bốn nhiếp pháp. Nhưng chẳng giống với người thường, tức không cầu sự báo đáp trong đời này, cũng chẳng cầu quả báo trong đời sau, chỉ biết được: Bồ tát nên làm như thế vì lợi ích chúng sanh.

3. “Vì cầu giáo pháp, chẳng tiếc thân mạng”: Phật pháp là pháp môn giải thoát thành Phật, điều này rất khó gặp khó có. Nếu ra đời nhằm khi đức Phật không xuất thế, nơi khu vực các loại tà kiến hưng thịnh, hoặc trong ba ác đạo, hay cõi trời Trường Thọ v.v.., thì một câu Kinh hay một bài kệ về Phật pháp, cũng rất khó gặp. Ở trong “Bồ tát Bổn Sanh Đàm” ghi chép, có người đem thân thể cúng dường cần lao phục dịch, có người hy sinh thân mạng để cầu một bài tụng một câu Kinh. Ở trong các truyện ký, như ngài Thiện Tài, ngài Thường Đề du hành tham học, ngài Huyền Trang du học Ấn Độ, đều là tấm gương vì cầu pháp không tiếc thân mạng. Nếu người có thể “vì pháp quên thân”, là lợi ích thù thắng của Bồ tát tu tập lâu đời chánh hành.

4. “Tu các thiện căn, lòng không biết đủ”: Tâm lượng của Bồ tát rộng lớn như hư không, sâu thẳm như biển cả; tu tập tất cả thiện căn, không biết đủ, thể hiện ra sự tinh tấn vô hạn của Bồ tát, điều này làm sao hàng Tiểu thừa được ít cho là đủ có thể so sánh được!

Khi sống độc cư, đối xử chúng sanh, mong cầu giáo pháp và tu tập thiện căn như thế, chính là “Bồ tát bốn pháp nhiếp các thiện căn” lợi ích thù thắng.