Giảng Giải Kinh Bảo Tích

9. Năng quán sở quán đều không

Nguyên văn:

譬如幻師, 作幻人已, 還自殘食.行道比丘亦復如是, 有所觀法, 皆空皆寂無有堅固, 是觀亦空.

Dịch nghĩa:

Ví như nhà ảo thuật, sau khi tạo người huyễn, rồi tự nó tàn hại lẫn nhau. Tỳ kheo hành đạo cũng vậy, có pháp được quán, đều không tịch không có kiên cố, quán cũng không.

Sau khi tuyên thuyết hiển bày rõ ràng về không tánh, vì muốn loại bỏ các loại chấp trước, đức Như Lai tiếp đến dạy trí thiện xảo để đoạn trừ phiền não. Bởi từ bỏ chấp trước hiển bày không tánh, chẳng phải trí huệ thì đâu có thể thực hiện, có trí huệ nhất định đoạn trừ được hoặc và nghiệp. Nhưng chúng sanh trí ít phước mỏng, đối với trí và đoạn, chưa thiện xảo, dễ rơi vào điên đảo chấp trước, đi ngược với trí huệ thâm sâu của đức Phật, do đó phải lựa chọn phương pháp tu tập một cách chính xác nhất.

Trước tiên nói về trí. Hiện chứng như thật trí, từ quán tuệ sanh là quán chiếu Bát nhã hiện chứng thật tướng Bát nhã. Một số phàm phu chưa hiểu nghĩa không, đối với vấn đề này, sanh khởi ra hai loại vọng chấp lớn. Thứ nhất, họ cho là: Cảnh được quán là không, còn tâm để quán chẳng không. Họ lập luận: Quán tất cả pháp không, tất cả pháp là không, nhưng đâu thể cho tâm quán này không được! Nếu quán huệ cũng không thì không có quán huệ, đâu có khả năng quán. Như thế, họ thành lập Tâm có cảnh không luận. Giống như triết học gia Rene'Descartes (1596~1650) phương Tây, mới ban đầu hoài nghi tất cả, nhưng cuối cùng cảm thấy cái ngã chủ thể để hoài nghi này, cuối cùng không chấp nhận được hoài nghi về nó. Nếu cái ngã của mình cũng bị hoài nghi thì đâu có chủ thể để hoài nghi tất cả. Do đó, ông từ sự thực tại của “tôi có suy nghĩ nên tôi có tồn tại”, kiến lập triết học của mình. Lý giải như thế đều thuộc con đường tư tưởng thế gian, không hợp với thâm nghĩa xuất thế giải thoát của đức Phật.

Vì bài xích vọng chấp quan điểm cảnh không tâm chẳng không của ngoại đạo, do đó đưa ra ví dụ: “Ví như nhà ảo thuật”, dùng chú thuật v.v…, biến “tự hóa người huyễn”, sư tử, cọp báo v.v…. Các loại này đều huyễn hóa, tánh không chẳng có thật, nhưng các loại thú “nó tàn hại lẫn nhau”. Lấy huyễn ăn thịt sát hại huyễn, cuối cùng trở về không. Như thế “Tỳ kheo hành đạo cũng vậy”. Tỳ kheo như nhà ảo thuật; quán cảnh và tâm quán, đều như người và con vật v.v… huyễn hóa, chủ thể và đối tượng quán này, tất cả như huyễn tánh không, do đó: phàm “có pháp được quán, đều không tịch diệt không có kiên cố, quán cũng không”. Tuy tất cả như huyễn tánh không mà chủ thể và đối tượng quán, tất cả thành lập. Do đó lấy quán huệ tức không, quán về quán cảnh tức không; cảnh không tịch, quán cũng không tịch, thì làm sao dẫn đến sự kiến chấp điên đảo cảnh không tâm lại có được! Chủ yếu căn nguyên của sự chấp trước này, vẫn là cho rằng không tức không có; không có thì làm sao có khả năng quán được! Không hiểu ý nghĩa về không, vọng chấp do từ đây nảy sinh.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如兩木相磨, 便有火生, 還燒是木. 如是迦葉!真實觀故生聖智慧, 聖智生已, 還燒實觀.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như hai khúc gỗ cọ xát vào nhau, lửa sẽ phát sanh, trở lại đốt cháy khúc gỗ. Cũng vậy Ca diếp!

Do Chơn thật quán nên sanh Thánh trí tuệ, Thánh trí xuất hiện, trở lại đốt tiêu thật quán.

Thứ hai, họ cho là: Thánh trí vô lậu hiện chứng Bát nhã, là trí như như, vô phân biệt trí, do đó phân biệt quán của hư vọng phân biệt (vọng thức) làm tánh, thì dù thế nào cũng không thể dẫn đến phát huy Thánh trí, mà không chỉ không thể, ngược lại gây chướng ngại, vì vọng thêm phần vọng, phân biệt tăng thêm phân biệt, giống như đem nước rửa nước, lấy lửa dập tắt lửa, thì vĩnh viễn không đạt được tự chứng lìa vọng lìa phân biệt. Bởi chủ trương trực thể chơn tâm, ngay lúc đó không có phân biệt, lấy vô niệm lìa niệm làm phương tiện. Điều này đối với vô biên thiện xảo của Như Lai, có thể nói là hoàn toàn thất bại! Đức Phật ở bên ngoài tu chỉ nói tu quán, bên ngoài định nói huệ, trải qua văn, tư rồi khởi tu huệ (quán), mới hướng nhập chứng chơn, tại sao cho phân biệt quán không có công dụng được? Ở đây, đức Phật đưa ra một ví dụ để trừ diệt các vọng chấp này.

Đức Phật gọi “Ca diếp” bảo: “Ví như hai khúc gỗ ma xát nhau”, chớ cho rằng một khúc gỗ thêm một khúc gỗ, gỗ càng lúc nhiều hơn. Như khi lấy hai khúc gỗ ma sát với nhau, lâu dần nóng lên, tiếp đến “lửa sẽ phát sanh”. Đến khi lửa đã cháy thì “trở lại đốt cháy khúc gỗ ấy”, các loại đó cháy hết. Vì “Chơn thật quán” tất cả pháp không, “nên sanh Thánh trí huệ”. Đến khi Thánh trí sanh khởi, không chỉ cảnh tướng tịch diệt, “trở lại đốt tiêu” chơn “thật quán” năng quán. Đạt đến cảnh không tâm tịch, như như vô phân biệt trí hiện tiền.

Chơn thật quán như thế nào? Là phân biệt quán huệ. Luận về thể tánh, nó thuộc hữu lậu hư vọng thì làm sao cho là chơn thật? Nên biết phân biệt quán huệ có hai:

1. Thế tục quán huệ: Như quán bất tịnh, quán y chánh trang nghiêm thanh tịnh của cõi Phật v.v…, đây đều lấy “có hình tướng ảnh tượng để phân biệt” làm cảnh.

2. Thắng nghĩa quán cũng chính là Chơn thật quán. Quán tất cả pháp không có tự tánh, không sanh không diệt v.v… Đây tuy là phân biệt, mà có khả năng quán tất cả phân biệt tự tánh không thể có, là lấy “không có hình tướng ảnh tượng để phân biệt” làm cảnh. Phân biệt quán như thế là thuận với thắng nghĩa, phân biệt lại có khả năng phá trừ phân biệt. Trong Kinh Luận đem ví dụ “âm thanh diệt âm thanh” (như nói mệnh lệnh mọi người không nên nói chuyện), “dùng cây đòn kê rút cây đòn kê” để hiển bày công dụng đặc biệt của quán vô phân biệt. Đến khi dẫn phát vô lậu Thánh trí, như thế vô phân biệt lấy phân biệt làm tánh, chẳng còn sanh khởi. Dùng quán phân biệt bỏ phân biệt chấp là đại thiện xảo, diệu phương tiện! Chơn thật quán như vậy, có diệu dụng của quán mà chẳng còn thủ trước. Khi ngộ nhập chơn thật tánh là không thể, chẳng có chơn thật quán như đó Quán trung đạo.

Phá trừ vô trí

Nguyên văn:

譬如然燈, 一切黑闇皆自無有, 無所從來, 去無所至, 非東方來, 去亦不至南西北方四維上下. 不從彼來, 去亦不至. 而此燈明無有是念: 我能滅闇. 但因燈明法自無闇, 明闇俱空, 無作無取. 如是迦葉! 實智會生, 無智便滅. 智與無智, 二相俱空, 無作無取.

Dịch nghĩa:

Ví như thắp sáng đèn, bóng tối tự biến mất, ánh sáng không từ đâu lại, cũng chẳmg phải đi đến đâu, ánh sáng chẳng phải từ phương Đông lại, khi biến mất cũng chẳng phải đến Nam Tây Bắc trên dưới các phương. Chẳng từ nơi kia lại, đi cũng chẳng đến đâu. Ánh sáng đèn này không có quan niệm: tôi có năng lực diệt bóng tối. đơn thuần chỉ là khi đèn sáng thì bóng tối biến mất, ánh sáng và bóng tối đều không, vô tác vô thủ. Cũng vậy, này Ca diếp! Khi thật trí sanh thì vô trí diệt. Trí và vô trí đều không vô tác, vô thủ.

Trí huệ, có khả năng quán pháp tánh không, chứng đắc thật tánh, lại có khả năng đoạn trừ hoặc nghiệp. Hoặc là tên gọi khác của phiền não, đều lấy vô minh làm chung. Thế nào là vô minh? Nói tổng quát vô minh là chẳng biết duyên khởi tánh không trung đạo. Nếu nói cụ thể vô minh là chẳng biết khổ, tập, diệt, đạo; không biết tánh, tướng, thể, dụng, nhân, quả v.v… Do đó vô minh lại gọi là vô trí; còn Bát nhã có khả năng phá vỡ vô minh thì gọi là minh. Trí sanh hoặc diệt, điều đó là nhất định, nhưng nếu chấp thủ thật tánh, cho là thật có Bát nhã có thể sanh, thật có vô minh có thể phá, thì đó là vô trí phiền não. Vì vậy đức Phật lại đưa ra ví dụ để chỉ bày: “Ví như thắp đèn”, đèn được thắp sáng lên, “thì bóng tối tự không có”. Ánh sáng đó đến từ đâu? Bóng tối đi về nơi nào? Nếu như cho ánh sáng và bóng tối thật có tự tánh thì ánh sáng nên có xác định được nơi chốn để đến, song ánh sáng là “không từ đâu lại”. Bóng tối nên xác định có nơi để đi đến, song bóng tối “đi cũng không đến đâu”. Một số người có quan niệm ánh sáng và bóng tối là vật chất, thế thì vật chất nên có chiếm hữu không gian. Nếu có tính không gian thế thì ánh sáng phải từ một phương nào đó trong mười phương đi đến, còn bóng tối nên đi về một phương nào đó trong mười phương? Đức Phật dùng một câu đơn giản nhưng quan trọng để nói: Ánh sáng “chẳng phải từ phương Đông lại”; bóng tối “đi cũng chẳng đến Nam Tây Bắc tứ duy (Đông Nam, Tây Nam, Đông Bắc, Tây Bắc) trên dưới”. Điều này có thể biết ánh sáng “chẳng từ kia lại”, bóng tối “đi cũng chẳng đến đâu”. Ánh sáng sinh thì bóng tối mất, đó chẳng phải là không đến không đi hay sao? Không chỉ chẳng có nơi chỗ để đến đi, mà ánh sáng cũng không có thực dụng phá trừ bóng tối. Do đó nói: “Ánh sáng đèn này không có quan niệm: tôi có năng lực diệt bóng tối”.

Ánh đèn không có suy nghĩ như thế, tức biểu thị ánh đèn không có thực dụng phá trừ bóng tối, thế thì thử hỏi: Ánh sáng là tiếp xúc đến bóng tối mà phá trừ bóng tối phải không? Hay chẳng tiếp xúc đến bóng tối mà phá trừ bóng tối phải không? Nếu như ánh sáng và bóng tối chẳng tiếp xúc với nhau, ánh sáng ở nơi ánh sáng, bóng tối ở nơi bóng tối, thế thì ánh sáng làm sao phá trừ bóng tối? Nếu như ánh sáng chẳng tiếp xúc đến bóng tối mà có khả năng phá trừ bóng tối, thì ánh sáng trong căn phòng sẽ có khả năng phá trừ bóng tối ở mọi nơi! Nếu nói sánh sáng và bóng tối tiếp xúc với nhau, thế thì chẳng phải là trong ánh sáng có bóng tối, trong bóng tối có ánh sáng hay sao? Ánh sáng đã phá trừ bóng tối thì bóng tối cũng chướng ngại ánh sáng! Điều này có thể biết được ánh sáng và bóng tối như huyễn, trong “Phẩm Quán Nhiên Khả Nhiên” thuộc “Trung Quán Luận” phân tích rất cụ thể vấn đề này. Do đó: chẳng phải ánh sáng thực có năng lực phá trừ bóng tối, “chỉ vì đèn sáng” như vậy, khi đèn sáng hiện khởi, “mà tự nhiên không tối”. “Sáng và tối đều không”, như huyễn như hóa. Chẳng có tự tánh tác dụng phá trừ bóng tối, do đó nói “vô tác”. Không có một chút tự tánh để thủ trước, do đó nói “vô thủ”.

Trí huệ như ánh sáng, vô minh như bóng tối. Căn cứ phần trên nói về ánh sáng và bóng tối cũng có thể so sánh biết được ý nghĩa phá trừ vô minh của Bát nhã. Đức Phật dạy: “Ca diếp”! Như thế, “lúc thật trí sanh, thì vô trí diệt”. Đây chẳng những không sanh không diệt, chẳng đến chẳng đi, mà Bát nhã cũng không có tự tánh thực dụng để phá trừ mê hoặc, đây chỉ là “trí và vô trí đều không vô tác, vô thủ”, pháp vốn là trí sanh hoặc diệt mà thôi.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如千歲冥室, 未曾見明, 若然燈時, 於意云何? 闇寧有念, 我久住此不欲去耶? 不也, 世尊! 若然燈時, 是闇無力而不欲去, 必當磨滅. 如是迦葉! 百千萬劫久習結業, 以一實觀, 即皆消滅. 其燈明者, 聖智慧是. 其黑闇者, 諸結業是.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như ngôi nhà tối trải qua ngàn năm, chưa từng có ánh sáng, nếu lúc thắp đèn, ý thầy thế nào về sự thắp đèn ấy? Bóng tối ấy có suy nghĩ, tôi ở đây đã lâu chẳng muốn đi chăng? Thưa không, Thế Tôn! Nếu lúc thắp đèn, bóng tối ấy vô lực mà không muốn đi, ắt phải diệt mất. Như vậy Ca diếp! Dù trải qua trăm ngàn vạn kiếp đã tạo nghiệp, nhưng khi dùng nhất thật quán, thì bóng tối liền tiêu diệt. Ánh sáng đèn dụ cho Thánh trí, bóng tối kia là Kiết nghiệp.

Kiết nghiệp chia thành hai cách giải thích:

1. Kiết là phiền não, như ba kiết, năm kiết v.v… Nó trói buột con người ở trong sanh tử không được giải thoát. Nghiệp là động tác của thân khẩu ý; do biểu nghiệp sanh khởi vô biểu nghiệp, chiêu cảm các loại nhân duyên đưa đến quả báo khổ vui. Phần trên nói vô trí, là từ tướng chung của phiền não; còn kiết nghiệp ở đây là từ các loại phiền não và nghiệp.

2. Kiết nghiệp trói buột chúng sanh trong tam giới, như nghiệp trói buột trong dục giới, sắc giới và vô sắc giới. Phần trên từ phiền não, còn phần này từ nghiệp mà nói.

Trí huệ sanh trưởng kiết nghiệp bị tiêu diệt, giống với trí sanh thì vô trí diệt, do đó Như Lai lấy ánh đèn phá trừ bóng tối làm ví dụ. Điểm không đồng của ví dụ này là phần trên từ không gian (mười phương), còn hiện tại sử dụng thời gian. Đức Phật nói: “Ca diếp! Ví ngôi nhà tối suốt ngàn năm”, xưa nay “chưa từng thấy ánh sáng”, giả sử cho bóng tối này là chủ nhân của ngôi nhà. “Nếu lúc thắp đèn”, ánh sáng đem đến, thì ý thầy nghĩ sao? “Bóng tối ấy” của ngôi nhà “có suy nghĩ” như thế này “tôi ở đây đã lâu”, đây là ngôi nhà của tôi, “chẳng muốn đi chăng”? Ca diếp nghe rồi trả lời: “Thưa không”! “Thế Tôn! Nếu lúc thắp đèn, bóng tối ấy vô lực”, muốn tiếp tục ở lại “mà không muốn đi”. Bởi vì ánh sáng một khi đến thì bóng tối tự nhiên tiêu mất, “ắt phải diệt mất”. Đức Phật nói: “Như vậy Ca diếp”! Cũng giống điều này, chúng sanh từ vô thuỷ đến nay “trăm ngàn vạn kiếp đã kiết nghiệp từ lâu”, tuy đã quá lâu nhưng “dùng nhất thật quán” để chiếu rọi sáng suốt, kiết nghiệp “liền tiêu diệt” giống như bóng tối. Do đó kết luận, phần trên nói “ánh sáng đèn kia” chính “là Thánh trí”; mà “bóng tối kia” cũng chính là tất cả “kiết nghiệp”!

Nguyên văn:

迦葉! 譬如種在空中而能生長, 從本以來無有是處. 菩薩取證, 亦復如是, 增長佛法, 終無是處. 迦葉! 譬如種在良田, 則能生長. 如是迦葉! 菩薩亦爾, 有諸結使, 雜世間法, 能長佛法.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như gieo hạt giống ở trong không trung lại có khả năng sanh trưởng, việc này từ xưa đến nay chưa từng có. Cũng lại như vậy, Bồ tát chấp thủ việc chứng đắc, mong muốn tăng trưởng Phật pháp, việc ấy không thể xảy ra. Ca diếp! Ví như hạt giống trồng trong ruộng tốt, ắt sanh trưởng tốt. Như vậy Ca diếp! Bồ tát cũng thế, có các kiết sử, tạp thế gian pháp, có khả năng tăng trưởng Phật pháp.

Ở phần quảng tu đại chánh hạnh đã đem 19 ví dụ hiển bày công đức của Bồ tát. Hiện tại ở trong đoạn Kinh tu tập Trung quán thâm sâu này, cũng đưa ra 12 ví dụ tán thán sự thù thắng của Bồ tát. Mười hai ví dụ được chia thành 8 loại thù thắng, thứ nhất là sanh trưởng Phật pháp thù thắng. Tại làm sao Bồ tát có khả năng sanh trưởng công đức Phật pháp? Bởi vì họ không đoạn kiết sử, chẳng xa rời sanh tử. Không đoạn kiết sử, chẳng xa rời sanh tử, mà có khả năng sanh trưởng Phật pháp, vừa nghe điều này thì thấy rất hy hữu kỳ lạ. Kỳ thật, chính nhân vì chẳng đoạn kiết sử, không xa rời sanh tử, mới có khả năng sanh trưởng Phật pháp.

Trước hết nói về không đoạn kiết sử, như trong “Kinh Quán Di lặc Bồ tát Thượng Sanh Đẩu Xuất Thiên” nói: “Ngài A dật đa đầy đủ thân phàm phu, chưa đoạn các lậu … không tu thiền định, không đoạn phiền não, đức Phật thọ ký Ngài thành Phật không có nghi ngờ gì”. Có thể biết được chẳng đoạn kiết sử là điểm đặc biệt thù thắng của Bồ tát đạo! Đức Phật đưa ra ví dụ: “Ca diếp! Ví như hạt giống ở trong không trung lại có khả năng sanh trưởng” ra lá, nở hoa kết trái, “thì xưa nay chưa bao giờ có việc đó”. Như thế, trong khi tu hành Bồ tát đạo, như “Bồ tát thủ chứng” không tánh, đoạn trừ phiền não, cho là đạt đến rốt ráo, việc tham học đã hoàn tất, thì giống như hạt giống trồng trong không trung. Tuy rốt ráo thanh tịnh mà muốn họ “tăng trưởng Phật pháp”, viên thành Phật đạo, “thì chẳng bao giờ được”! Đây bởi vì thủ chứng không tánh, phiền não đoạn mất. Sanh tử phải ở trong sự tưới mát của nước nghiệp chủng, nó mới sanh khởi. Nếu như phiền não đoạn mất thì sanh tử chẳng thể tiếp tục, thì Bồ tát không có khả năng thường ở trong sanh tử quảng độ chúng sanh. Điều này giống với việc thối đọa vào hàng Tiểu thừa thì làm sao có khả năng tăng trưởng Phật pháp hướng đến Phật quả được?

Tiếp đến, đức Phật dạy: “Ca diếp! Ví như hạt giống trồng trong ruộng tốt”, tuy không trong sạch lắm nhưng “hay sanh trưởng” mầm lá, nở hoa kết trái. “Như vậy Ca diếp”! Chơn chánh “Bồ tát cũng thế”. Ở trong con đường tu hành, nếu như tâm từ bi chưa sâu sắc, nguyện lực chưa rộng lớn, trí huệ Bát nhã vẫn chưa có năm ba la mật bố thí, trì giới, nhẫn nhục, thiền định, tinh tấn hỗ trợ, thì không cầu thủ chứng, cố gắng hàng phục phiền não thô trọng, làm giảm thế lực của phiền não, mà vẫn để “có các kiết sử”. Kiết là tam kiết v.v…; sử là thất sử (hoặc dịch tuỳ miên, đi theo hành giả, làm tăng trưởng phiền não); Bồ tát không có đoạn trừ các loại phiền não này. Do đó ở trong việc tu hành Thánh đạo (trong giới định huệ), “tạp” có phiền não v.v… “thế gian pháp”; Cũng chính nhân đó, ở trong sanh tử độ chúng sanh, “có khả năng tăng trưởng Phật pháp”.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如高原陸地, 不生蓮花. 菩薩亦復如是, 於無為中不生佛法. 迦葉! 譬如卑濕淤泥中, 乃生蓮花. 菩薩亦爾, 生死淤泥邪定眾生, 能生佛法.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như đất khô cao nguyên, chẳng sanh hoa sen. Bồ tát cũng lại như vậy, ở trong vô vi chẳng sanh Phật pháp. Ca diếp! Ví như trong bùn nước ướt thấp, mới sanh hoa sen. Bồ tát cũng vậy, ở trong sanh tử tà định chúng sanh, mới có thể sanh Phật pháp.

Sanh tử chỉ cho ý nghĩa sanh rồi lại tử, tử rồi lại sanh. Vốn không đoạn phiền não với không lìa sanh tử, nó không tách rời với nhau, một bên là nhân tạp nhiễm, một bên là quả tạp nhiễm. Tâm từ bi của Như Lai sâu sắc nên từ đó tiếp tục đưa ra ví dụ để thuyết minh: “Ví như đất khô cao nguyên”, khô rốc sạch sẽ, thì “chẳng sanh hoa sen. Bồ tát cũng lại như vậy”, thủ chứng không tánh, “ở trong vô vi” (trong chơn như tánh vô sai biệt) cứ ngỡ việc làm đã xong, không còn gì nữa. Do ở trong thanh tịnh tịch diệt, cũng chính “chẳng sanh” công đức “Phật pháp”. Ngược lại, “Ca diếp! Ví như trong bùn nước ướt thấp”, tuy ô uế, thì “mới sanh hoa sen. Bồ tát cũng vậy”, chẳng chứng không tánh, chẳng đoạn phiền não, chẳng rời sanh tử, ở cùng với chúng sanh sanh tử tà ác khổ não, hay cứu độ “ở trong sanh tử tà định chúng sanh”. Từ bi nguyện lực rộng sâu như thế mới “có khả năng sanh Phật pháp”.

Chúng sanh có 3 loại: Thành tựu Bát chánh đạo, họ nhất định hướng về giải thoát xuất thế thì gọi là Chánh định tụ; thành tựu Bát tà đạo, nhất định phải đọa vào 3 ác đạo thì gọi là Tà định tụ; còn hạng trung đẳng thành tựu nhân thiên thiện pháp thì gọi là Bất định tụ. Cũng chính là cách phân loại 3 hạng người thượng trí, hạ ngu và trung đẳng. Ở đây nói tà định chúng sanh có ý nghĩa là Bồ tát đối với chúng sanh tội ác khổ não, rất đặc biệt quan tâm. Kỳ thật, Bất định chúng sanh cũng là đối tượng để Bồ tát cứu độ. Đưa ra ví dụ hoa sen, bình thường chỉ chú trọng tính ở trong bùn mà không bị nhiễm ô, mà không biết hoa sen là chẳng có khả năng lìa khỏi bùn nhơ.

10. Công đức quảng đại

Nguyên văn:

迦葉! 譬如有四大海, 滿中生酥. 菩薩有為善根甚多無量. 亦復如是, 迦葉! 譬如若破一毛以為百分, 以一分毛取海一渧. 一切聲聞有為善根, 亦復如是.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như có bốn biển lớn, trong ấy tràn đầy sanh tô. Bồ tát có thiện căn hữu vi nhiều vô lượng. Cũng lại như thế này Ca diếp! Ví như chẻ sợi lông ra làm trăm phần, lấy một phần lông chấm một giọt nước trong biển. Hàng Thanh văn có thiện căn hữu vi, cũng rất ít như vậy.

Phước đức quảng đại thù thắng thứ hai. Bồ tát nhất định tu tập hai loại tư lương phước đức với trí huệ đều là quảng đại vô biên, chẳng phải Thanh văn thừa có thể so sánh nổi. Trước hết về phần phước đức, Như Lai dạy: “Ca diếp! Ví như có bốn biển lớn, trong ấy tràn đầy sanh tô”. Sanh tô là từ sữa bò mới vắt, chưa nấu chín, nếu nấu chín thì thành thục tô, không có khả năng kết hợp với nước được nữa. Bốn biển lớn tràn đầy sanh tô, điều đó miêu tả tính thật nhiều của nó! Hiện tại đem ra làm ví dụ “Bồ tát có thiện căn hữu vi nhiều vô lượng, cũng lại như thế”. Sanh diệt có tạo tác là hữu vi. Bồ tát trước khi chưa có tương ưng với pháp tánh, tất cả phước đức thiện căn (bố thí, trì giới, thiền định v.v…) đều là hữu vi. Bồ tát có thiện căn hữu vi rất nhiều, còn Thanh văn thì đức Phật nói: “Ca diếp! Ví như chẻ sợi lông ra làm trăm phần, lấy một phần lông chấm một giọt nước trong biển”, thật chẳng đủ thiếu gì! Mà “tất cả hàng Thanh văn thiện căn hữu vi”, chỉ nhiều như vậy thôi, thật là khó có thể ví dụ được!

11. Trí huệ quảng đại

Nguyên văn:

迦葉! 譬如小芥子孔所有虛空; 一切聲聞有為智慧亦復如是. 迦葉! 譬如十方虛空無量無邊; 菩薩有為智慧甚多, 為力無量, 亦復如是.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như có một lỗ trống trên thân của một hạt cải; hàng Thanh văn có trí tuệ hữu vi, cũng ít như vậy. Ca diếp! Ví như hư không mười phương vô lượng vô biên; Bồ tát có trí tuệ hữu vi thì rất nhiều, công lực vô lượng, cũng lại như vậy.

Lại nói về trí đức của Thanh văn, vẫn chẳng bằng trí đức của Bồ tát. Đức Phật nói: “Ví như hư không bằng lỗ trống trên thân của một hạt cải”; hạt cải đã nhỏ rồi, còn hư không bằng lỗ trống giữa các phân tử trên một hạt cải thì càng nhỏ hơn. “Tất cả hàng Thanh văn” - Tuỳ tín hành, Tuỳ pháp hành, Huệ giải thoát, Cụ giải thoát, hoặc Hiền hoặc Thánh, “trí huệ hữu vi” hiểu biết và chứng ngộ vô ngã ngã sở không của họ, cũng nhỏ như vậy. “Ví như hư không mười phương vô lượng vô biên; Bồ tát hữu vi trí huệ” - trí huệ thắng giải tất cả pháp tánh không, cũng “rất nhiều” như thế; “công lực vô lượng”, làm con mắt Phật đạo dẫn đường cho tất cả công đức để hướng về Phật quả, “cũng lại như vậy” chẳng thể nghĩ bàn! Thắng nghĩa huệ của Đại Tiểu thừa đều quán không, do đó đem hư không để làm ví dụ. Hư không trong lỗ trống trên thân của một hạt cải với hư không của thái hư, tuy bản chất của nó là bình đẳng, mà lượng thì cách rất xa. Điều này do vì không huệ của Tiểu thừa chỉ thiên về nhân vô ngã, chú trọng tự giải thoát cho cá nhân, còn Bồ tát đặc biệt chú trọng ở tất cả pháp không. Thắng huệ không vô ngã này có khả năng trên thì hướng về Phật đạo, dưới là phương tiện thiện xảo hóa độ chúng sanh. Ví dụ này trong “Đại Trí Độ Luận” ngài Long Thọ cũng dẫn thuật đến để làm rõ sự khác nhau về nghĩa không của Đại Tiểu thừa.

12. Chủng tánh tôn quý thù thắng

Nguyên văn:

迦葉! 譬如剎利大王, 有大夫人, 與貧賤通, 懷妊生子, 於意云何? 是王子不?不也, 世尊! 如是迦葉!我聲聞眾亦復如是, 雖為同證, 以法性生, 不名如來真實佛子. 迦葉! 譬如剎利大王與使人通. 懷妊生子. 雖出下姓.得名王子.初發心菩薩, 亦復如是, 雖未具足福德智慧, 往來生死, 隨其力勢利益眾生, 是名如來真實佛子.

Dịch nghĩa:

Này Ca diếp! Ví như đại Vương dòng Sát đế lợi, có đại phu nhân, tư thông với kẻ bần tiện, mang thai sanh con trai. Ý ông nghĩ sao về việc này? Người con đó có phải là Vương tử chăng? Không phải, Thế Tôn! Như vậy Ca diếp! Chúng Thanh văn của ta, cũng lại như vậy, tuy là đồng chứng, do pháp tánh sanh mà chẳng gọi là chơn thật Phật tử của Như Lai. Ca diếp! Ví như đại Vương dòng Sát lợi, tư thông với thể nữ, mang thai sanh con trai, tuy sanh từ dòng họ hạ tiện mà được gọi là Vương tử. Bồ tát mới phát tâm cũng lại như vậy, tuy là chưa có đủ phước đức trí huệ, qua lại trong sanh tử, tùy theo khả năng của mình mà làm lợi ích chúng sanh, đây gọi là chơn thật Phật tử của Như Lai.

Thứ 3 là chủng tánh tôn quý thù thắng. Ở thời cổ đại rất chú trọng chủng tánh cao quý và hạ tiện. Trong hoàng tộc, nếu thuộc hệ huyết thống của tiên vương thì có khả năng kế tục đại nghiệp vương gia, nhận sự tôn kính đặc biệt. Nên lấy điều này làm ví dụ mục đích chỉ bày sự thù thắng của Bồ tát mà hiền Thánh Thanh văn chẳng thể so sánh được. Trước hết nói rõ về Bồ tát là chơn thật Phật tử, Như Lai đưa ra ví dụ: “Ca diếp! Ví như” bốn loại chủng tánh ở Ấn Độ, “đại Vương dòng Sát lợi” chủ trì quốc chánh, “có đại phu nhân (vương hậu)”; người này tuy là vương hậu nhưng “tư thông với kẻ bần tiện” thuộc giai cấp thấp, nhân đó “mang thai sanh con trai”. Ca diếp! “Ý thầy thế nào”? “Người con đó có phải là Vương tử chăng”? Ngài Ca diếp trả lời: Đây chẳng phải là huyết thống của Đại vương, tuy có thể gọi người ấy là Vương tử mà thật “không phải” chơn chánh Vương tử. “Thế Tôn”! Con cũng nghĩ như vậy. Đức Phật đồng ý với Ca diếp rồi dạy: “Như vậy Ca diếp”! Nên biết ở trong Phật pháp “chúng Thanh văn của ta, cũng lại như vậy”. “Tuy là” Thanh văn cũng “đồng chứng” pháp tánh, cùng được giải thoát “do pháp tánh sanh”, và họ tự tuyên thuyết: “Từ Phật khẩu sanh, từ pháp hóa sanh”, tự cho là Phật tử; nhưng “chẳng gọi là chơn thật Phật tử của Như Lai”. Tại sao như thế? “Tâm đức Phật là đại từ bi”, mà họ chẳng có bi nguyện quảng đại thâm sâu, còn bị ảnh hưởng ít nhiều sự yêu thích đơn độc mong thích khổ hành của ngoại đạo, chưa khế hợp tinh thần chơn chánh của đức Phật, giống đứa con được sanh ra bởi sự tư thông giữa vương hậu và kẻ hạ tiện.

Tiếp đến, đức Phật lại dạy “Ca diếp! Ví như đại Vương dòng Sát lợi tư thông với thể nữ”; thể nữ cũng “mang thai sanh con trai”. Mẫu thân “tuy sanh từ dòng họ hạ tiện”, song sanh ra người con “mà được gọi là Vương tử”, hưởng thụ sự tôn quý của vương gia. Tại sao vậy? Bởi vì người này có huyết thống của nhà vua. “Bồ tát sơ phát tâm, cũng lại như vậy”. Tuy là phàm phu ở Bạt địa, nhân vì tự lực hoặc tha lực (được sự giáo hóa của người khác) phát khởi tâm Bồ đề, tự lợi lợi tha, thượng cầu thành Phật, hạ hóa chúng sanh. Tâm Bồ đề ở trong tâm phàm phu được thành tựu, giống như Vương tử được sanh từ người thể nữ hạ tiện. Khi phàm phu sơ phát tâm mới được gọi Bồ tát, “tuy là chưa có đủ phước đức trí huệ”, cũng còn khổ não như thường, vẫn “qua lại trong sanh tử” trầm luân. Nhưng họ xác thật là Bồ tát, “tùy lực thế” Bồ đề tâm thành tựu “của mình”, đã có khả năng ở trong sanh tử “mà lợi ích chúng sanh”. Họ có Bồ đề chủng tánh lấy đại bi làm chính, do đó “gọi là chơn thật Phật tử của Như Lai”.

Ở trong pháp Thanh văn, bốn quả vị Thanh văn gọi là Phật tử, bởi vì nghe pháp từ đức Phật đồng chứng pháp tánh. Còn trong Đại thừa kiêm hoằng dương Đại Tiểu thừa, nói Thanh văn và Bồ tát đều là Phật tử. Nhưng từ ý nghĩa khác nhau của Đại thừa, thì Thanh văn không được tính là Phật tử. Còn Bồ tát, dù họ không có phước không có huệ, lưu chuyển trong sanh tử, thì họ đều chơn thật Phật tử.

13. Thiệu long Phật chủng

Nguyên văn:

迦葉! 譬如轉輪聖王而有千子, 未有一人有聖王相, 聖王於中不生子想.如來亦爾, 雖有百千萬億聲聞眷屬圍繞, 而無菩薩, 如來於中不生子想.迦葉! 譬如轉輪聖王有大夫人, 懷妊七日, 是子具有轉輪王相, 諸天尊重, 過餘諸子具身力者.所以者何? 是胎王子, 必紹尊位, 繼聖王種.如是迦葉! 初發心菩薩亦復如是, 雖未具足諸菩薩根, 如胎 王子, 諸天神王深心尊重, 過於八解大阿羅漢.所以者何? 如是菩薩名紹尊位, 不斷佛種.

Dịch nghĩa:

Này Ca diếp! Ví như ngàn con trai của Chuyển Luân Thánh Vương, trong đó không có một người đủ tướng Thánh Vương, Chuyển Luân Thánh Vương đối với ngàn người ấy chẳng nghĩ là con trai của mình. Như Lai cũng vậy, dù có trăm ngàn vạn ức Thanh văn quyến thuộc vây quanh, mà trong ấy không có Bồ tát, Như Lai chẳng xem họ là Phật tử. Ca diếp! Ví như Chuyển Luân Thánh Vương, có đại phu nhân, mang thai bảy ngày, đứa con trai ấy có tướng Chuyển Luân Vương, chư Thiên tôn trọng, hơn các con trai khác đã đủ thân thể sức lực. Tại sao như vậy? Vì Vương tử trong thai ấy, sẽ nối ngôi tôn quí, kế tục giòng Thánh Vương. Cũng như thế ấy, này Ca diếp! Bồ tát mới phát tâm, cũng lại như vậy, tuy chưa đủ Bồ tát căn, như bào thai Vương tử, được chư Thiên thần vương hết lòng tôn trọng, hơn bậc đại A la hán đủ tám giải thoát. Tại sao như vậy? Vì Bồ tát ấy, được nối ngôi tôn quí, chẳng dứt đoạn Phật chủng.

Tiếp theo nói về thiệu long Phật chủng. Đoạn này tương cận với văn phần trên, song ở đây chú trọng trong tương lai có khả năng đảm đương gia nghiệp Như Lai. Đức Phật dạy: “Ca diếp! Ví như” Đại vương Sát lợi, “Chuyển Luân Thánh Vương”, thống nhất bốn châu thiên hạ, có “ngàn con trai”. Nhưng khi “chưa có một người đủ tướng”, “Chuyển Luân Thánh Vương ở trong ngàn người ấy chẳng nghĩ con trai mình”. Tướng mạo của Thánh vương như thế nào? Là sau khi ra đời có đầy đủ 32 tướng. Lúc còn trong bào thai thì tâm ý của mẫu hậu thanh tịnh, ít phiền não, thân thể an hòa và có điềm lành Thiên Long v.v… đến bảo hộ. Một ngàn người con chưa có khả năng trở thành Chuyển Luân Thánh Vương, nhưng họ là Vương tử của Thánh Vương, làm sao không nghĩ họ là con trai mình? Nên phải biết, người con thứ nhất phải trực thuộc huyết thống; thứ hai có khả năng kế thừa gia nghiệp. Ngàn người con này đều không đủ tướng Luân Vương, tương lai không thể tiếp tục kế thừa ngôi vị tôn quý, thống trị quản lý công việc hành chánh của đất nước, nên cảm thấy họ vẫn chưa đủ tư cách làm Thái tử. Đức Như Lai kết hợp với giáo pháp nên dạy: “Như Lai” giống như Chuyển Luân Thánh Vương, từ khi thành Phật giáo hóa chúng sanh đến nay, “dù có trăm ngàn vạn ức Thanh văn” hiền Thánh, làm “quyến thuộc” của mình. Khi thuyết pháp, chúng Thanh văn tụ hội về, “vây quanh” bên Như Lai, trang nghiêm pháp hội. Nhưng ở trong đó, “mà không có Bồ tát trong đại chúng ấy, đức Như Lai chẳng nghĩ họ là Phật tử”. Bởi vì họ đều chẳng phải là Phật tử, ở đời sau không thể kế thừa Phật vị.

Ngược lại “ví như Chuyển Luân Thánh Vương, có đại phu nhân mang thai”. Tuy chỉ “bảy ngày” nhưng “đứa con trai ấy có tướng Chuyển Luân Vương”. Đương thời thần dân tuy vẫn chưa biết mà “chư Thiên” (Thiên Long Bát Bộ) đều “tôn trọng” Vương tử còn trong bào thai, đi đến bảo hộ người ấy, vượt “hơn các con trai khác đã có đủ thân thể sức lực”. Thiên Long Bát Bộ v.v… tại làm sao đến đó? Bởi vì “Vương tử trong thai ấy”, tương lai ra đời “sẽ nối ngôi tôn quí, kế tục giòng Thánh Vương”, chủ trì quốc chánh, đem đến lợi ích cho nhân dân, công đức vượt xa các Vương tử khác. Như Lai tiếp đến kết hợp ví dụ với giáo pháp: “Như thế Ca diếp! Bồ tát mới phát tâm, cũng lại như vậy”, “tuy chưa đủ Bồ tát căn” - chưa có hiển hiện Bồ tát đức tướng, chẳng phải một số người có thể thấu biết, “như bào thai Vương tử”, cũng mới chỉ là sự hòa hợp của tinh cha huyết mẹ, chưa có hình tướng của các căn mắt, tai v.v…Nhưng “được chư Thiên thần vương” - Thiên Long Bát Bộ, “hết lòng tôn trọng” Bồ tát mới phát tâm, vượt “hơn bực đại A la hán đủ tám giải thoát”. Ở trong Thanh văn thừa, quả vị tối cao là A la hán. A la hán (arhat) có nghĩa đoạn tận phiền não, sanh tử đã tận, thọ nhận cúng dường của nhân thiên. Từ đoạn phiền não, chứng pháp tánh, liễu sanh tử thì A la hán như nhau. Nhưng từ định lực, thần thông lực, bi tâm, thế tục trí, có cạn sâu khác nhau. Trong đó Cụ giải thoát A la hán đạt được tám giải thoát:

1. Nội hữu sắc tưởng ngoại quán sắc giải thoát.

2. Nội vô sắc tưởng ngoại quán sắc giải thoát.

3. Tịnh thân tác chứng cụ túc trụ giải thoát.

4. Không vô biên xứ giải thoát.

5. Thức vô biên xứ giải thoát.

6. Vô sở hữu xứ giải thoát.

7. Phi tưởng phi phi tưởng xứ giải thoát.

8. Diệt thọ tưởng định giải thoát.

Đây là Đại A la hán có định lực rất thâm sâu, đầy đủ tam minh lục thông. Khi nói công đức của Bồ tát lớn hơn so với công đức tự lợi của Thanh văn, còn dễ tin hiểu. Hiện tại, Bồ tát mới phát tâm, chưa có một loại công đức nào mà lớn hơn so với công đức của Đại A la hán đạt được tám loại giải thoát thì khó tránh khỏi sự hoài nghi của người khác. Do đó đức Phập nêu rõ lý do: “Vì Bồ tát ấy”, tuy chưa thành tựu Bồ tát căn nhưng đã “được gọi là nối ngôi tôn quí”, khiến đời vị lai “chẳng đoạn Phật chủng”. Có được Bồ tát thì có sự tương tục truyền thừa giữa Phật với Phật, quảng đại vô tận phổ lợi chúng sanh; điều này làm sao tám giải thoát A la hán so sánh kịp!

Nguyên văn:

迦葉! 譬如一琉璃珠, 勝於水精如須彌山. 菩薩亦爾, 從初發心, 便勝聲聞辟支佛眾.

Dịch nghĩa:

Này Ca diếp! Ví như một viên ngọc lưu ly, lớn hơn cả tòa núi Tu di thủy tinh. Bồ tát cũng vậy, từ lúc sơ phát tâm, đã hơn chúng Thanh văn Bích Chi Phật.

Thứ 4 là sơ phát tâm thù thắng. Phần trên nói về chủng tánh của Bồ tát, đã nói lên sự tôn quý của Bồ tát mới phát tâm, hiện tại Như Lai tiếp theo ý trên rồi đưa ví dụ. “Ca diếp! Ví như một viên ngọc châu lưu ly” màu xanh, giá trị và diệu dụng của nó “hơn cả tòa núi Tu di thủy tinh”. “Bồ tát cũng vậy”, “từ lúc sơ phát tâm” về sau, còn ở địa vị phàm phu, song “đã hơn chúng Thanh văn Bích Chi Phật”. Thanh văn là đại chúng cùng ở chung. Bích Chi Phật dịch nghĩa là Độc Giác. Kỳ thật từ Độc Giác dụ cho Bích Chi Phật xuất thế, còn lại là họ vẫn sống cộng trú với nhau. Kinh văn phần trên nói Bồ tát mới phát tâm, hơn tám giải thoát Đại A la hán. Hiện tại tiến thêm bước nữa, không chỉ được tám loại giải thoát, ngay cả vô số chúng học Nhị thừa cũng không bằng một vị Bồ tát mới phát tâm!

14. Nhân thiên lễ kính

Nguyên văn:

迦葉! 譬如大王夫人生子之日, 小王群臣皆來拜謁. 菩薩亦爾, 初發心時, 諸天世人皆當禮敬.

Dịch nghĩa:

Này Ca diếp! Ví như ngày phu nhân của đại Vương sanh con trai, các tiểu Vương quần thần đều đến yết bái. Bồ tát cũng vậy, lúc mới phát tâm, chư Thiên thế nhân đều đến lễ kính.

Bồ tát mới phát tâm không chỉ vượt qua Nhị thừa mà còn nhân thiên cung kính. Nên Như Lai đưa ra ví dụ: “Ca diếp! Ví như” “ngày phu nhân của đại Vương sanh con trai, các tiểu Vương quần thần đều đến yết bái”, chúc mừng Vương tử. Như thế, “Bồ tát cũng vậy”, “lúc mới phát tâm, chư Thiên thế nhân đều nên lễ kính”, bởi vì họ là Bồ tát thuộc chủng tánh Phật, tương lai thành Phật, song phàm phu không có con mắt trí huệ, xem thường Bồ tát mới phát tâm, do đó đức Phật đặc biệt dạy phải nên kính lễ.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如雪山王中生諸藥草, 無有所屬, 無所分別, 隨病所服, 皆能療治. 菩薩亦爾, 所集智藥, 無所分別, 普為眾生平等救護.

Dịch nghĩa:

Này Ca diếp! Ví như trong núi Tuyết sơn sanh ra các loại dược thảo, nó không thuộc về ai, cũng không có sự phân biệt, tùy bịnh uống dùng, đều có thể trị lành bịnh. Bồ tát cũng vậy, tập hợp trí dược, không có phân biệt, bình đẳng cứu hộ tất cả chúng sanh.

Thứ năm là lợi ích chúng sanh phổ quát thù thắng. Đức Phật đưa ví dụ: “Ca diếp! Ví như trong núi Tuyết sơn” - Hy Mã Lạp Sơn, ở phía Tây Bắc Ấn, tuyết phủ quanh năm, vô cùng hùng vỹ, ở trên núi này “sanh ra các loại dược thảo”.

Trước đây, khu vực này không thuộc quốc gia nào cũng chẳng thuộc cá nhân nào, do đó tất cả các loại dược thảo, “nó không thuộc về ai”. Bởi vì nó chẳng thuộc về ai, do đó không cần hỏi người nào, “không có phân biệt”, chỉ là “tùy bịnh uống dùng, đều hay chữa trị”. “Bồ tát cũng vậy”, tu hành “tập hợp”, tất cả pháp môn lấy trí huệ làm chính, như tất cả dược thảo của núi Tuyết Sơn, do đó gọi là “trí dược”. Đối với người cao quý đê tiện, giàu có nghèo khổ, trí thức ngu xuẩn đều “không có phân biệt”, xem bình đẳng tất cả, “bình đẳng cứu hộ khắp tất cả chúng sanh”, giải thoát khổ não của chúng sanh.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如月初生時, 眾人愛敬踰於滿月. 如是迦葉! 信我語者, 愛敬菩薩過於如來. 所以者何? 由諸菩薩生如來故.

Dịch nghĩa:

Ca diếp! Ví như mặt trăng vừa mới mọc, được mọi người ái kính hơn trăng tròn. Như vậy Ca diếp! Người tin lời Phật, ái kính Bồ tát hơn Như Lai. Tại vì sao vậy? Vì từ chư Bồ tát mà sanh ra Như Lai.

Thứ 6 xuất sanh Như Lai thù thắng. Trời người nên cung kính Bồ tát mà còn phải kính trọng đến cực điểm. Đối với vấn đề này, đức Như Lai lại đưa ra ví dụ: “Ca diếp! Ví như mặt trăng vừa mới mọc”, theo tập tục của dân tộc Ấn Độ hay cử hành các buổi lễ cúng tế mặt trăng mới mọc rất long trọng. Do đó nói: “được mọi người ái kính” ánh trăng mới này, “hơn trăng tròn” mười lăm. Chúng ta người Trung Quốc thì yêu thích trăng tròn; nhưng ở Ấn Độ, họ chẳng những thích trăng tròn ra, còn yêu thích cả trăng mới mọc, bởi vì mặt trăng lúc này tượng trưng cho ánh quang minh sắp ra đời, từ trăng mới mọc dần dần sáng tỏ để soi đường chúng ta hướng đến trăng viên mãn tròn đầy. Như Lai nói xong ví dụ rồi kết hợp giáo pháp: “Ca diếp”! Nếu mọi “người tin lời Phật” thế thì “ái kính Bồ tát” nên “hơn” sự ái kính “Như Lai”. Tại sao như vậy? Bởi vì Như Lai như mặt trăng tròn, còn Bồ tát mới phát tâm như mặt trăng vừa mọc.

Trong Kinh Đại thừa có lấy ví dụ ánh trăng sáng dần đến khi ánh trăng tròn, thuyết minh về sự giác ngộ của Bồ tát mới phát tâm, đến viên thành vô thượng Bồ đề thành Phật. Từ ý nghĩa yêu thích tôn kính mặt trăng mới mọc, biết được sự đặc biệt ái kính Bồ tát, “vì do nơi chư Bồ tát” mà có khả năng “sanh ra đức Như Lai”. Không có Bồ tát thì đâu có Phật, Phật từ Bồ tát xuất sanh. Điều này cho biết tầm quan trọng của Bồ tát, nên được thọ nhận sự cung kính tối cao của mọi người!

Nguyên văn:

迦葉! 譬如愚人捨月, 禮事星宿. 智者不爾, 終不捨離菩薩行者, 禮敬聲聞.

Dịch nghĩa:

Này Ca diếp! Ví như kẻ ngu bỏ mặt trăng, thờ kính các vì sao. Người trí thì khác, không xa rời người tu hạnh Bồ tát, để lễ kính hàng Thanh văn.

Thứ 7 là phước điền thù thắng của chúng sanh. Bồ tát đáng được sùng kính như thế, vì đó là phước điền thù thắng của chúng ta. Đức Như Lai đưa ra ví dụ: “Ca diếp! Ví như kẻ ngu bỏ” đi “mặt trăng” tròn đầy trong sáng, ngược lại “đi thờ kính các vì sao”, như ngôi sao Bắc Đẩu, hai mươi tám tinh tú v.v… Như thế quá sai lầm? Bồ tát là mặt trăng, các vì sao là chúng Thanh văn, “người trí thì khác” chẳng điên đảo như vậy, “không xa rời người tu hạnh Bồ tát”, chơn thật phước điền, ngược lại để đi “lễ kính hàng Thanh văn”

Tiểu thừa.

Nguyên văn:

迦葉! 譬如諸天及人, 一切世間, 善治偽珠, 不能令成琉璃寶珠. 求聲聞人亦復如是, 一切持戒, 成就禪定, 終不能得坐於道場, 成無上道.迦葉! 譬如治琉璃珠. 能出百千無量珍寶, 如是教化成就菩薩, 能出百千無量聲聞辟支佛寶.

Dịch nghĩa:

Này Ca diếp! Ví như dù là trời hay người ở thế gian, giỏi mài dũa viên ngọc giả, cũng chẳng thể mài thành lưu ly bảo châu. Người cầu Thanh văn cũng lại như vậy, dù trì tất cả giới, thành tựu thiền định, cuối cùng chẳng thể ngồi đạo tràng, thành Vô thượng Bồ đề. Này Ca diếp! Ví như mài dũa lưu ly bảo châu. Có khả năng hoàn thành trăm ngàn vô lượng trân bảo, cũng vậy giáo hóa thành tựu Bồ tát, có khả năng sản sinh trăm ngàn vô lượng Thanh văn Bích Chi Phật.

Thứ 8 là Thanh văn y chỉ thù thắng. Đây là ví dụ cuối cùng, từ việc chẳng nên kính lễ Thanh văn rồi dạy tiếp, Thanh văn có được là từ Bồ tát! Bồ tát làm căn bản của Thanh văn, pháp Đại thừa làm căn bản cho pháp Tiểu thừa, lấy điểm này để kết luận về việc tán thán công đức thù thắng của Bồ tát. Như Lai đem ví dụ mài dũa viên ngọc: Ngọc châu không chỉ tự nhiên sanh ra mà trở thành như thế, phải thông qua sự mài dũa. Trước đây phương pháp mài dũa ngọc châu, trải qua 3 quá trình: mài dũa, đánh bóng, khoan khoét thì mới hiển bày được ánh sáng của nó. Hiện tại đức Phật dạy: “Ca diếp! Ví như tất cả thế gian dù trời hay người, giỏi mài dũa viên ngọc giả, cũng chẳng thể thành lưu ly bảo châu” vô giá, bởi vì ngọc giả thì phẩm chất của nó đã hạn định. Như thế “người cầu Thanh văn cũng lại như vậy”, họ phát tâm xuất ly, chẳng có từ bi nguyện lực, chỉ mong muốn giải thoát nỗi khổ của chính cá nhân. Điều này quyết định họ, vô luận Thanh văn có công đức của “trì tất cả giới” hay “thành tựu thiền định” thâm sâu, huân tu như thế nào, “cuối cùng chẳng thể ngồi đạo tràng “(Bồ đề trước đây dịch là đạo tràng), “thành Vô thượng Bồ đề”. Tóm lại, hàng Thanh văn cho dù tu trì như thế nào đi nữa thì cũng không có khả năng thành Phật.

Tiếp đến đưa ra ví dụ để nói về Bồ tát: “Ca diếp! Ví như” người thợ “mài dũa” một viên “lưu ly bảo châu”. Sau khi trải qua quá trình mài dũa thì nó hiển hiện ra sự diệu dụng. Theo truyền thuyết, lưu ly bảo châu “có khả năng” dẫn “xuất trăm ngàn vô lượng” các loại “trân bảo”, nên đem ví dụ này để nói việc “giáo hóa” chúng sanh phát tâm Bồ đề, khởi đại bi nguyện, tu tập quảng đại phước đức tư lương. Đến khi “thành tựu” chơn thật “Bồ tát” thì lúc này từ sự giáo hóa của Bồ tát “có khả năng xuất sanh trăm ngàn vô lượng Thanh văn Bích Chi Phật bảo”. Thánh quả Nhị thừa tuy chẳng bằng Bồ tát, song cũng là trân bảo của thế gia nên đem ví dụ thành các loại bảo vật.

Từ việc Bồ tát không đoạn kiết sử, cho đến xuất sanh hàng Nhị thừa, làm nơi nương tựa của Nhị thừa, các loại ví dụ tán thán, hiển bày tính thiện xảo cao thượng của Bồ tát đạo.

III. Thực Hiện Sự Nghiệp Giáo Hoá

III. Thực hiện sự nghiệp giáo hoá

1. Tất cánh trí dược đối trị

Nguyên văn:

爾時, 世尊復告大迦葉: 菩薩常應求利眾生. 又正修習一切所有福德善根, 等心施與一切眾生. 所得智藥, 遍到十方療治眾生, 皆令畢竟. 云何名為畢竟智藥?

Dịch nghĩa:

Lúc bấy giờ, Thế Tôn lại nói với Ca diếp: “Chư Bồ tát phải thường mong muốn lợi ích cho chúng sanh. Và chánh tu tập tất cả thiện căn phước đức, đem tâm bình đẳng ban cho tất cả chúng sanh. Trí dược đạt được, mang đến khắp mười phương chữa trị cho chúng sanh, khiến đều rốt ráo. Thế nào gọi là Tất cánh trí dược?

Trong phần thuyết minh chính về Bồ tát đạo đã giảng dạy qua phương pháp tu tập quảng đại chánh hành và Trung quán thâm sâu; hiện tại nói đến phương tiện đại dụng, thực hiện sự nghiệp giáo hóa. Hai phần trước thuộc tự lợi còn phần này là lợi tha. Bồ tát tuy lấy việc lợi tha làm chính, song thực tế tự lợi với lợi tha hỗ tương thành tựu cho nhau, như tu tập quảng đại chánh hành đều đem đến lợi ích cho chúng sanh. Hiện tại muốn nói về phương tiện giáo hóa đều từ chính mình tu tập để đạt được, tự lợi như thế nào, thì lợi tha cũng như thế ấy. Do đó Bồ tát lấy lợi tha làm trước tiên, theo nguyên tắc tự lợi lợi tha, thượng cầu hạ hóa.

Trong phương tiện hóa đạo của Bồ tát phân thành hai Tất cánh trí dược và Xuất thế trí dược. Bồ tát lấy trí huệ Bát nhã trí huệ tu tập tất cả pháp dược, hay trị khỏi trọng bệnh sanh tử của chúng sanh; Tất cánh nghĩa là cứu cánh rốt ráo triệt để, loại trí dược này tuy có thể đạt đến Bồ đề Niết bàn, song đó chỉ là phương tiện xa, hoặc là phương tiện gần; hoặc là trợ thành, hoặc là chủ yếu. Trí dược quan trọng mật thiết chính đó là Xuất thế trí dược. Bồ tát tu tập đạt được Phật pháp không ngoài hai loại trí này ra.

Để thuyết minh về Tất cánh trí dược, trước tiên đưa ra tổng quát, vì phần này bắt đầu cho một đoạn Kinh văn mới, do đó: “Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn lại nói với Ca diếp”: “Chư Bồ tát” tu tập quảng đại chánh hành và Trung quán thâm sâu là xuất phát chính từ tâm đại Bồ đề, tâm lợi tha, do đó “phải thường mong muốn” tìm cầu phương tiện, làm cách nào để đem đến “lợi ích cho chúng sanh”. Muốn lợi ích chúng sanh thì phải tu học một cách thiết thực. Từ sự tu tập phước đức thì “chánh tu tập tất cả thiện căn phước đức”, chẳng phải vì cá nhân mà mong muốn “đem tâm bình đẳng”, hồi hướng phổ quát biến khắp, “ban cho tất cả chúng sanh”, cùng được giải thoát, đồng thành Phật đạo. Từ sự tu tập trí đức thì phàm Bồ tát tu tập “trí dược đạt được”, cũng nguyện với chúng sanh cùng đạt được, do đó “mang đến khắp mười phương” thế giới để “chữa trị cho chúng sanh” về căn bệnh thân tâm. Không chỉ là chữa trị mà còn “khiến đều rốt ráo” hết bệnh, giống như trong “Kinh Kim Cang” nói: “Ta đều khiến vào vô dư Niết bàn mà diệt độ”. Như thế, các loại thuốc này “gọi là Tất cánh trí dược”.

Nguyên văn:

謂不淨觀治於貪婬, 以慈心觀治於瞋恚, 以因緣觀治於愚痴. 以行空觀治諸妄見, 以無相觀治諸憶想分別緣念, 以無願觀治於一切出三界願. 以四非倒治一切倒: 以諸有為皆悉無常治無常中計常顛倒, 以有為苦治諸苦中計樂顛倒, 以無我治無我中計我顛倒, 以涅槃寂靜治不淨中計淨顛倒.

Dịch Nghĩa:

Nghĩa là quán bất tịnh để đối trị lòng dâm dục, quán từ tâm đối trị sân hận, quán nhân duyên đối trị ngu si, quán hành không đối trị các vọng kiến, quán vô tướng đối trị các ức tưởng phân biệt duyên niệm, quán vô nguyện đối trị tất cả nguyện xuất ly tam giới, bốn loại không điên đảo đối trị tất cả điên đảo, quán các pháp hữu vi đều vô thường để trị quan niệm điên đảo chấp thường trong vô thường, quán hữu vi đều khổ để trị quan niệm điên đảo chấp vui trong các khổ, quán vô ngã để trị quan niệm điên đảo chấp ngã trong vô ngã, quán Niết bàn tịch tịnh để trị quan niệm điên đảo chấp tịnh trong bất tịnh.

Tất cánh trí dược là các loại pháp môn nào? Đức Phật chia thành hai loại đối trị hành và Bồ đề hành, Bồ đề hành là phương tiện trực tiếp, pháp môn dẫn phát chứng ngộ; Đối trị hành là phương tiện gián tiếp, khi mới tu học, hành giả trước hết phải điều trị phiền não, an định tự tâm, sau đó tiến đến xuất thế giải thoát. Điều này ở trong cách dịch xưa gọi là ‘Đình tâm quán’; ngài Huyền Trang dịch là “tịnh hạnh sở duyên”. Đình tâm quán, xưa dịch có năm loại: Bất tịnh, Từ bi, Nhân duyên (có nhiều Kinh Luận, chỉ nói 3 loại này), Giới và Sổ tức. Kinh này đem 3 phương pháp đầu tiên hợp thành một loại; còn quán Giới đạt vô ngã ngã sở, phân thành hai loại: quán ba loại không và bốn loại chánh quán:

1. “Quán Bất tịnh” là cách nhiếp tâm quán sát các hình tướng thối rữa của tử thi. Như trong Kinh nói đến có 9 cách quán tưởng bất tịnh (tướng phình trương, xanh bầm, máu mủ, nứt nẻ, gặm nát, rã rời, phân tán, chảy máu mủ và bộ xương khô). Vì tu tập quán bất tịnh là pháp dược đặc hiệu để “đối trị tham dâm”. Tham dâm là pháp chướng đạo mà người phàm phu đều bị nó làm hoặc loạn; tham đắm: nước da, giọng nói, mùi vị, dáng điệu, đường nét, hoặc sự quan tâm, nhu nhuyến mỹ miều v.v… Khi tu quán thành tựu chín loại này thì tất cả các ý niệm về tham dâm đều không còn sanh khởi.

2. “Dùng quán Từ tâm đối trị sân nhuế”. Bệnh sân nhuế là căn bệnh thô trọng cực kỳ, tục ngữ có câu: “một niệm tâm sân sanh khởi, tám mươi ngàn chướng ngại mở”, điều này hành giả Đại thừa phải đặc biệt chú trọng. Bởi vì tâm sân hận một khi nổi lên, sẽ trở thành chướng ngại đối với việc lợi ích cho chúng sanh; nên quán tất cả chúng sanh như cha mẹ con cái mình, tu tập hy vọng tất cả chúng sanh đạt được an lạc, hoà đồng với tâm tình của họ; Từ tâm tăng trưởng thì sân nhuế sẽ không sanh khởi. Từ tâm thương xót tất cả chúng sanh, do đó ăn chay, phóng sanh, có khả năng bồi dưỡng lòng Từ bi. Đức Phật đương lai hạ sanh Di Lặc, khi mới phát tâm thì không ăn thịt chúng sanh, đặc biệt đem lòng từ để biểu dương công đức đặc thù của Ngài (Di lặc có nghĩa là từ bi).

3. “Dùng quán Nhân duyên đối trị ngu si”. Ngu si là không rõ thiện ác, nghiệp quả, sanh tử lưu chuyển, ngã ngã sở không. Điều này chỉ đem trí dược quán sát mười hai nhân duyên mới có cách đối trị nó. Bởi vì “Không tương ưng duyên khởi”, tức chỉ bày đạo lý nghiệp quả lưu chuyển v.v… Ba cách quán trên hợp thành một loại.

Tiếp đến quán ba loại không.

1. “Dùng quán Hành không” sanh diệt vô thường, vô thường nên khổ, khổ nên vô ngã vô ngã sở, tu tập thành tựu, giác ngộ hiểu được các hành hữu vi, không có thật ngã để được. Ngã kiến là căn bản của tất cả vọng chấp; nên hàng phục ngã kiến, tự nhiên có khả năng “đối trị các vọng kiến”. Vọng kiến ở đây, bao quát qua kiến chấp về: thường, vô thường; biên, vô biên; nhất, dị v.v…

2. “Quán Vô tướng”: Chúng sanh chấp trước có, ở trong tất cả pháp chấp thủ tướng phân biệt; vọng tưởng nhiều vô cùng, chướng ngại lớn nhất cho vấn đề giải thoát. Do đó tu tập quán Vô tướng, quán tất cả pháp hư vọng, không chấp thủ tất cả tướng, thì có khả năng “đối trị các ức tưởng” quyến luyến quá khứ, “phân biệt” chấp thủ hiện tại, “duyên niệm” mong cầu vị lai xa rời tất cả thủ tướng.

3. “Quán Vô nguyện”: Vô nguyện hoặc dịch là Vô tác. Chúng sanh ở trong sanh tử, ái trước chẳng xả, do đó khởi lên “hậu hữu ái, tham hỷ cụ hành ái, bỉ bỉ hỷ lạc ái”; khởi tâm (tư nguyện tương ưng tâm) tạo nghiệp, đi trong sanh tử tương tục gọi là phàm phu. Hoặc đem sanh tử xem thành oán gia, tam giới xem thành lao ngục, vì thế nguyện cầu ra khỏi sanh tử tam giới gọi là Tiểu thừa. Hiện tại quán Vô nguyện của Bồ tát, đối trị tư nguyện về tam giới sanh tử, có khả năng “đối trị với tất cả nguyện xuất ly tam giới” của Tiểu thừa. Quán sanh tử vốn không, tức không có sanh tử để giải thoát, Niết bàn để mong cầu, là quán Vô nguyện của Bồ tát. Ba cách quán ở trên hợp lại thành một loại.

Bốn cách quán dưới đây gọi là “bốn loại không điên đảo”, đối trị với thường, lạc, ngã và tịnh. Đối trị bốn loại điên đảo, tức “trị tất cả điên đảo”. Nếu như phân biệt cụ thể thì:

1. Quán Vô thường: Chánh quán “các pháp hữu vi đều vô thường để trị quan niệm điên đảo chấp thường trong vô thường”.

2. Quán Khổ: chánh quán “hữu vi đều khổ để trị quan niệm điên đảo chấp vui trong các khổ”. Thế nào gọi là khổ? Khi đối diện với cảnh rồi sanh khởi sự lãnh thọ, bao hàm khổ thọ, lạc thọ, xả thọ (ba cảm thọ). Nhưng quán sát thâm sâu hơn một lớp nữa, thì lão, bệnh và tử v.v… khổ thọ, khổ do sự tiêu tán mất mát khổ khổ. Lạc thọ, nếu có một ngày nó bị hư hoại thì ưu sầu đau khổ không chấp nhận nổi, gọi là hoại khổ. Giả sử là xả thọ chẳng khổ chẳng lạc, song trong sự biến hóa của các hành, vẫn không rốt ráo, do đó gọi là hành khổ. Các loại này không thể tách rời với khổ, song phàm phu chấp trước đó là khoái lạc, vì vậy trong Kinh nói họ như tham vị ngọt trên đầu lưỡi dao.

3. Quán Vô ngã: Chánh quán các pháp “vô ngã để trị quan niệm điên đảo chấp ngã trong vô ngã”. Đây là căn bản điên đảo của chúng sanh! Tất cả chúng sanh đều trong bất giác mà sanh khởi tự ngã kiến, kỳ thật chẳng qua là mê muội ở sắc, thọ, tưởng, hành và thức rồi khởi vọng chấp. Do đó Tát ca da kiến (hữu thân kiến thường gọi ngã kiến) là lấy năm uẩn làm duyên mà vốn chẳng có tự ngã để đạt được.

4. Quán Niết bàn tịch tịnh: “Quán Niết bàn tịch tịnh để trị quan niệm điên đảo chấp tịnh trong bất tịnh”. Tịnh là thanh tịnh không nhiễm ô. Nói cách đơn giản: Đem thân thể của mình, xem thành rất thanh tịnh mỹ lệ, rồi trang sức làm đẹp nó; hoặc xem thế gian rất tốt đẹp, mà bị mê muội trong đó, chỉ là tịnh điên đảo; Phật pháp thường lấy “quán Bất tịnh” để đối trị với các loại đó. Nhưng thâm sâu hơn, hoặc vì sự tu dưỡng, tiết chế của cá nhân; hoặc huyễn tưởng một vị Thánh thần có đức tánh sùng cao, chỉ có một chơn thần mà tưởng tượng rất thánh khiết. Các loại tịnh điên đảo này thì không thể dùng quán bất tịnh để đối trị được. Do đó Kinh này từ pháp Đại thừa để nói, bên trong thân tâm, bên ngoài thế giới, tam giới lục đạo (bao hàm qua thần Thánh), tất cả đều bất tịnh, do đó nhân vì vậy không sanh khởi tham luyến, rồi khởi phiền não. Tam giới sanh tử tạp nhiễm thì làm sao có tịnh? Đặc biệt là sắc thân của chính mình, đức Phật nói nó giống như bình hoa: bên ngoài thấy có vẻ mỹ quan trang nghiêm, thật làm cho chúng ta lưu luyến ảnh tượng đó không quên, nhưng trong thân thể toàn là đồ bất tịnh, dù trang sức chỉnh sửa, cũng không cách nào che đậy được. Như chúng sanh ở trong bất tịnh chấp trước tịnh, mong cầu thanh tịnh, mới huyễn tưởng có thần Thánh thanh khiết v.v… Không biết được chỉ có bất sanh diệt, lìa các tướng, Niết bàn không có phiền não mới là tịch tịnh, rốt ráo thanh tịnh. Do đó quán Niết bàn, đối trị tất cả điên đảo bất tịnh; đem tứ chánh đối trị tứ đảo như chấp trước tứ phi đảo, vẫn là điên đảo, do đó pháp Đại thừa nói “phi thường phi vô thường” v.v…

Đối trị hành ba loại mười phương pháp này đều là quán (trí huệ). Bồ tát sử dụng các loại trí dược đối trị với các trọng bệnh phiền não của chúng sanh.

Bảy loại Bồ đề hành

Nguyên văn:

以四念處治諸依倚身, 受, 心, 法, 行者觀身: 順身相觀, 不墮我見, 順受相觀, 不墮我見;順心相觀, 不墮我見. 順法相觀, 不墮我見. 是四念處, 能厭一切身, 受, 心, 法, 開涅槃門. 以四正勤, 能斷已生諸不善法, 及不起未生諸不善法;未生善法悉能令生, 已生善法能令增長. 取要言之, 能斷一切諸不善法, 成就一切諸善之法. 以四如意足, 治身心重. 壞身一相, 令得如意自在神通. 以五根, 治無信, 懈怠, 失念, 亂心, 無慧眾生. 以五力, 治諸煩惱力. 以七覺分, 治諸法中疑悔錯謬. 以八正道, 治墮邪道一切眾生.

Dịch Nghĩa:

Lấy tứ niệm xứ để đối trị những chấp kiến tựa nương nơi thân, thọ, tâm, pháp, hành giả quán thân, có nghĩa là thuận theo thân tướng mà quán, chẳng rơi vào ngã kiến; Thuận theo thọ tướng mà quán, chẳng rơi vào ngã kiến; Thuận theo tâm tướng mà quán, chẳng rơi vào ngã kiến; Thuận theo pháp tướng mà quán, chẳng rơi vào ngã kiến. Tứ niệm xứ ấy, có khả năng làm cho tâm nhàm chán thân, thọ, tâm, pháp, để mở cửa Niết bàn. Tu tập tứ chánh cần, có thể đoạn trừ các pháp bất thiện đã sanh, và ngăn các pháp bất thiện chưa sanh, đồng thời làm cho các thiện pháp chưa sanh được sanh khởi, và các pháp thiện đã sanh tăng trưởng. Tóm lại, pháp tứ chánh cần có thể dứt trừ các pháp bất thiện và thành tựu các pháp thiện. Tu tập tứ như ý túc, có thể chữa trị tất thân tâm thô trọng. Pháp hoại thân nhất tướng, khiến được như ý thần thông tự tại. Tu tập ngũ căn, chữa trị tâm bất tín, giải đãi, thất niệm, tán loạn, không có trí huệ của chúng sanh. Tu tập pháp ngũ lực, trị được các phiền não. Tu tập thất giác phần, chữa trị sự ngu si nghi ngờ sai lầm đối với các pháp. Tu tập bát chánh đạo, có thể giúp chúng sanh không bị rơi vào tà đạo.

Tiếp đến nói về pháp dược thiết cận thất Bồ đề hành. Bồ đề (bodhi) nghĩa là giác. Nhân tố, điều kiện để đạt thành chánh giác là Bồ đề phần, hoặc Bồ đề chi, Bồ đề phẩm. Tổng quát về Bồ đề phần mà đức Phật dạy, chủ yếu có 37 loại, 37 Bồ đề phần, trong đó chia thành 7 loại lớn: Tứ niệm xứ, tứ chánh cần, tứ như ý túc, ngũ căn, ngũ lực, thất Bồ đề phần, bát chánh đạo phần. Bảy loại lớn này là hiện tại nói đến 7 Bồ đề hành. Dưới đây sẽ giải thích cụ thể.

1. “Tứ niệm xứ” được cho là “Nhất thừa đạo”, pháp môn quan trọng có khả năng diệt trừ ưu phiền đau khổ, Bồ tát cũng sử dụng phương pháp này để cứu giúp chúng sanh. Tứ niệm xứ: Thân niệm xứ, thọ niệm xứ, tâm niệm xứ, pháp niệm xứ. Bồ tát luôn nghĩ niệm ở các nơi (xứ) thân, thọ, tâm và pháp này, tâm trụ nơi đó rồi chơn chánh quán sát; vì vậy gọi là thân niệm xứ (hoặc dịch niệm trụ) … pháp niệm trụ. Lấy niệm để đặt tên gọi, song thật thể của nó là niệm này tương ưng với trí huệ. Tứ niệm xứ có hai:

a. Biệt tướng niệm xứ: Quán thân bất tịnh, quán thọ là khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã.

b. Tổng tướng niệm xứ: Quán thân là bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã … quán pháp cũng là bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã. Kinh này nói đến niệm xứ là tổng tướng niệm xứ, nhưng cuối cùng quy kết về vô ngã. Bởi vì các loại chánh quán về vô thường, khổ, bất tịnh, cuối cùng dẫn phát đến chánh kiến vô ngã; đây chính là điểm quan trọng chính của pháp môn tứ niệm xứ. Vì chúng sanh đối với thân, thọ, tâm, pháp, đều có sự chấp trước, sanh khởi bốn loại điên đảo thường, lạc, ngã, tịnh. Do đó đức Phật dạy bốn niệm xứ, đối trị điên đảo, không còn thủ trước, “để trị những chấp kiến tựa nương nơi thân, thọ, tâm, pháp”; tựa nương có ý nghĩa là y dựa theo nó rồi sanh khởi các loại chấp trước. Phân tích cụ thể: thì Thân niệm xứ là “Hành giả quán thân” - sắc thân của tự mình, hay tha nhân, tuỳ “thuận theo thân tướng mà quán” sát. Như quán thân do các loại bất tịnh, tập hợp của 36 thành phần khác nhau để hình thành thân này v.v…, có thể đối trị diệt trừ điên đảo chấp về tịnh. Như tuỳ thuận với thật tướng của thân (tánh không vô ngã) để quán sát thì không còn y vào thân mà sanh khởi ngã chấp, “chẳng rơi vào ngã kiến”. Từ thân thể rất dễ sanh khởi ngã chấp, do đó Như Lai thuyết pháp, thường dạy về thân niệm xứ. Thọ niệm xứ là: Người tu hành “thuận theo thọ tướng mà quán” sát (thật tướng của khổ thọ, lạc thọ, xả thọ), thọ tất cả đều chẳng lìa khỏi khổ. Do đó quán thọ là khổ, chẳng còn chấp trước thọ để đối trị sự điên đảo về lạc. Như quán thật tướng của thọ, từ nhân duyên mà sanh khởi, hiểu rõ tự tánh của nó không có, thì không còn chấp trước thọ “chẳng đọa vào ngã kiến”. Tâm niệm xứ là: Sự chấp trước điên đảo của chúng sanh, chẳng qua là sự chấp trước tâm thức thường trụ bất biến. Điều này tuy là sự chấp trước xưa kia theo quan điểm của Bà la môn giáo nhưng cũng thật là căn bệnh chung của chúng sanh. Do đó người tu hành “thuận theo tâm tướng”, quán tâm thức như giòng nước chảy, như ánh chớp của pháo hoa, sát na sanh diệt vô thường. “Vô thường là cửa ngõ đầu tiên để vào không”, từ trong sanh diệt vô thường được chánh kiến về không vô ngã thì trừ bỏ được điên đảo chấp thường “chẳng rơi vào ngã kiến”. Pháp niệm xứ là: Trong tất cả pháp trừ sắc (thân) pháp, và thọ với thức trong tâm pháp, ngoài ra như tưởng, tư v.v… tất cả tâm tương ưng hành, tâm bất tương ưng hành (pháp hữu vi) và còn pháp vô vi. Các loại này chính là đối tượng quán sát của pháp niệm xứ. Người tu hành “thuận theo pháp tướng” mà khởi chánh quán, không có một pháp gì để chấp thủ đắm trước; cũng không có một pháp có thể để an lập ngã (nếu chấp pháp là có, thì trở thành cơ sở để ngã tồn tại), nhân đó “chẳng rơi vào ngã kiến”. “Tứ niệm xứ ấy” nếu có khả năng tu tập quán sát thì không còn khởi ngã kiến, “hay chán tất cả thân, thọ, tâm, pháp”, cũng hay chán ghét xa lìa lưu chuyển sanh tử, tâm hướng đến Niết bàn. Do đó kết luận “mở cửa Niết bàn” sẽ tiến nhập vào Niết bàn!

2. “Tứ chánh cần” là bốn loại có khả năng đoạn trừ giải đãi phóng dật, khiến hành giả tinh tấn dũng mãnh thực hành điều thiện, do đó có tên gọi khác là tứ chánh đoạn. Chữ cần với chữ tinh tấn ở trong Phật pháp đều chỉ cho sự nỗ lực hướng thiện. Bốn loại này là gì?:

a. Do vì tinh tấn “hay dứt các pháp bất thiện đã sanh” phiền não trong quá khứ. Các loại phiền não đã thuộc quá khứ nhưng nó vẫn gây ảnh hưởng đến thân tâm chính mình, trói buột chính mình, điều này phải nên lấy tinh tấn để đoạn trừ nó. Giống như từng gia nhập vào một tổ chức bất lương trong xã hội, tuy đã rất lâu không tham gia hoạt động nhưng vẫn bị sự khống chế của họ. Nhất định phải quyết tâm, cắt đoạn các mối quan hệ này, làm lại cuộc đời mới.

b. Dùng tinh tấn để “ngăn các pháp bất thiện chưa sanh” phiền não chưa sanh, vẫn chưa sanh khởi, thế thì đâu có sanh khởi phải không? Chẳng thể nói không có, nó đang còn trong trạng thái tiềm tàng chưa xuất hiện. Điều này nhất định phải lấy tinh tấn để đối trị, khiến cho thiện pháp, trí huệ tăng trưởng thì mới có khả năng làm phiền não chưa sanh, không còn cơ hội sanh khởi.

c. “Hay khiến các thiện pháp chưa sanh” phải đem sức tinh tấn để cho “sanh khởi”. Đây giống như sự giàu có còn tiềm tàng, phải cần mẫn và dùng năng lực trí huệ để phát huy nó ra.

d. “Các pháp thiện đã sanh” phải thường sanh tâm hoan hỷ và không ngừng huân tập tiến tu, “thì hay khiến tăng trưởng” từng ngày. Bốn loại chánh cần này do tinh tấn mà “tóm lại, hay dứt tất cả pháp bất thiện, và thành tựu tất cả pháp thiện”. Không có tinh tấn thì chẳng đạt được mục tiêu trên.

Căn cứ theo pháp Đại thừa thì: “Tu tập không gọi là 2. “Tứ chánh cần” là bốn loại có khả năng đoạn trừ giải đãi phóng dật, khiến hành giả tinh tấn dũng mãnh thực hành điều thiện, do đó có tên gọi khác là tứ chánh đoạn. Chữ cần với chữ tinh tấn ở trong Phật pháp đều chỉ cho sự nỗ lực hướng thiện. Bốn loại này là gì?:

a. Do vì tinh tấn “hay dứt các pháp bất thiện đã sanh” phiền não trong quá khứ. Các loại phiền não đã thuộc quá khứ nhưng nó vẫn gây ảnh hưởng đến thân tâm chính mình, trói buột chính mình, điều này phải nên lấy tinh tấn để đoạn trừ nó. Giống như từng gia nhập vào một tổ chức bất lương trong xã hội, tuy đã rất lâu không tham gia hoạt động nhưng vẫn bị sự khống chế của họ. Nhất định phải quyết tâm, cắt đoạn các mối quan hệ này, làm lại cuộc đời mới.

b. Dùng tinh tấn để “ngăn các pháp bất thiện chưa sanh” phiền não chưa sanh, vẫn chưa sanh khởi, thế thì đâu có sanh khởi phải không? Chẳng thể nói không có, nó đang còn trong trạng thái tiềm tàng chưa xuất hiện. Điều này nhất định phải lấy tinh tấn để đối trị, khiến cho thiện pháp, trí huệ tăng trưởng thì mới có khả năng làm phiền não chưa sanh, không còn cơ hội sanh khởi.

c. “Hay khiến các thiện pháp chưa sanh” phải đem sức tinh tấn để cho “sanh khởi”. Đây giống như sự giàu có còn tiềm tàng, phải cần mẫn và dùng năng lực trí huệ để phát huy nó ra.

d. “Các pháp thiện đã sanh” phải thường sanh tâm hoan hỷ và không ngừng huân tập tiến tu, “thì hay khiến tăng trưởng” từng ngày. Bốn loại chánh cần này do tinh tấn mà “tóm lại, hay dứt tất cả pháp bất thiện, và thành tựu tất cả pháp thiện”. Không có tinh tấn thì chẳng đạt được mục tiêu trên.

Căn cứ theo pháp Đại thừa thì: “Tu tập không gọi là khỏi sự trói buột của thân tâm thế giới trong cõi dục, cũng chính là thân tâm thế giới thật thể hóa thô trọng nhất. Từ căn bản thiền ở trong sắc giới, tu tập được hiển phát thần thông tự tại. Nhưng đây chỉ là tâm sắc vi diệu nhẹ nhàng hơn, vẫn chỉ giới hạn ở trong tướng chung vô ngại. Như tu Đại thừa xuất thế gian thiền định, quán tất cả pháp như huyễn tánh không, được tất cả pháp vô ngại (trong Luận điển nói: “từ không có gì để được, đạt được điều không có chướng ngại”). Do đó “hay trị tất cả thân tâm” cá thể hóa, “thô trọng” hóa, phá “hoại thân” tâm “nhất” hợp “tướng”, mà được tâm ý tương thông, pháp pháp vô ngại, “được như ý thần thông tự tại”.

4. “Ngũ căn”: Căn có nghĩa là căn cơ kiên cố vững chắc. Tu tín căn có khả năng đối “trị sự bất tín” với Tam bảo và Tứ đế v.v... Tu tinh tấn căn như tứ chánh cần, hay đối trị sự “giải đãi” thực hành việc thiện, chán ghét việc xấu. Tu niệm căn như tứ niệm xứ, hay giữ tâm niệm ở một nơi, đối trị với “thất niệm” (quên mất chánh niệm). Tu định căn như tứ thiền, có khả năng đối trị tán “loạn tâm”. Tu huệ căn như hiểu biết chính xác về Tứ đế, Nhị đế và Nhất thật đế, có khả năng đối trị “không có trí huệ của chúng sanh”. Hai chữ chúng sanh đây chỉ chúng cho bốn căn trước. Ngũ căn đầy đủ thiện pháp mới kiên cố, do đó gọi là ngũ căn.

5. “Ngũ lực”: Nội dung của ngũ lực là phần trên nói đến tín, cần, niệm, định, huệ. Nhưng do vì thiện lực của ngũ căn tăng cường, bước đến phá trừ đối “trị các sức lực của các phiền não” như bất tín v.v…, do đó gọi là ngũ lực.

6. “Thất giác phần”: Cũng gọi là thất Bồ đề phần.

Trạch pháp giác chi (chi là phần): Trạch là giản trạch, quyết trạch là tên gọi khác của quán huệ; pháp là chánh pháp do trí huệ quyết trạch. Đó là chủ thể của thất giác phần ngoài ra 6 điều còn lại là trợ thành.

Hỷ giác chi: Hỷ là hỷ thọ, bởi vì cảm nhận được ý vị của chánh pháp, viễn ly ưu khổ đạt được sự an lạc.

Tinh tấn giác chi y vào trạch pháp rồi tinh tấn hướng đến tịch diệt.

Niệm giác chi tức chánh niệm tương tục.

Khinh an giác chi là nhân vì đạt được định nên thân tâm sanh khởi sự khinh an nhẹ nhàng.

Định giác chi tức chánh định tương ưng với huệ.

Xả giác chi đây chẳng phải xả thọ mà là xả tâm sở ở trong hành uẩn, trụ tâm trong bình đẳng chẳng có thủ trước.

Thất giác chi lấy trạch pháp làm trung tâm này, có khả năng đạt thành sự giác chứng chánh pháp. Nếu như có khả năng hiện giác chánh pháp, tri pháp nhập pháp, thì hay đối “trị sự ngu si nghi hối sai lầm ở trong các pháp”. Chúng sanh còn mê chưa giác, ở trong lữ trình của kiếp nhân sinh, chẳng phải đối diện với các ngã rẽ, do dự khó quyết định (nghi); thì đi trên con đường lầm lạc, mù mờ phía trước (sai lầm). Sai lầm với nghi hối, một khi quay đầu nhìn lại thì chỉ là sự bàng hoàng trống rỗng ưu sầu hối hận. Thánh giả chánh giác chủ yếu đoạn trừ tam kiết (ngã kiến, giới cấm thủ và nghi); ngã kiến là sự sai lầm đối với chân lý; giới cấm thủ là hành vi sai lầm; nghi là hoài nghi Tam bảo tứ đế (hoài nghi về chơn lý và đạo đức). Nếu chơn chánh giác ngộ thì tất cả phiền não không còn tồn tại, bởi vì sự thấy biết chơn thật sáng suốt, tâm an lý đắc, tràn đầy niềm an vui trong chánh pháp, chẳng còn ưu sầu hối hận (hay không còn sợ hãi trong các pháp). Ở trong tất cả Bồ đề phần thì điều này là quan trọng nhất.

7. “Bát chánh đạo”: Đạo phẩm mà mỗi khi Như Lai thuyết pháp được giảng dạy đầu tiên là con đường mô phạm để hành giả tu trì lìa tà hướng chánh chuyển mê thành ngộ.

Chánh kiến: Hiểu biết rõ ràng sâu sắc triệt để về Tứ đế, Nhị đế, Nhất thật đế là chủ đạo của bát chánh đạo.

Chánh tư duy: Đối với nội dung của chánh kiến suy nghĩ thâm thuý mong cầu thực hiện. Hai loại trên thuộc Huệ học.

Chánh nghiệp là xa lìa các loại ác hành của thân như sát, đạo, dâm, mà thực hành chánh nghiệp.

Chánh ngữ là xa lìa vọng ngữ, lưỡng thiệt, ác khẩu, ỷ ngữ.

Chánh mạng là như pháp được tiền tài, như pháp sử dụng nó, chỉ cho tất cả kinh tế tài chính phù hợp với điều chơn chánh. Ba loại chánh nghiệp, chánh ngữ và chánh mạng thuộc Giới học.

Chánh tinh tấn tức đoạn ác tu thiện là tinh cần trợ thành tất cả đạo phẩm (Giới, Định và Tuệ học).

Chánh niệm: Chánh pháp đạt được từ chánh kiến và chánh tư duy, giữ niệm ở hiện tiền, chẳng quên chẳng mất.

Chánh định bởi vì giữ tâm ở một nơi, thành tựu thiền định. Chánh niệm và chánh định thuộc Định học.

Bát chánh đạo lấy Giới Định Huệ vô lậu làm thể, đây chẳng những Thánh giả “thực hành bát chánh đạo tiến nhập Niết bàn”, mà cũng là phương pháp đối trị triệt để tà đạo của phàm phu, có khả năng đối “trị tất cả chúng sanh sa vào tà đạo”. Rơi vào tà đạo, tức chúng sanh loại Tà định tụ; tà đạo là bát tà đạo – tà kiến, tà tư duy, tà nghiệp, tà ngữ, tà mạng, tà tinh tấn, tà niệm, tà định. Ai phạm điều này thì nhất định đọa lạc vào đường xấu. Tu tập bát chánh đạo mới có khả năng bỏ tà hướng chánh đạt được giải thoát.

Nguyên văn:

迦葉! 是為菩薩畢竟智藥, 菩薩常應勤修習行.

Dịch Nghĩa:

Này Ca diếp! Đây là Tất cánh trí dược của Bồ tát, mà chư Bồ tát phải thường tinh cần tu tập thực hành.

Phần trên nói đến ba loại mười hạng mục đối trị hành, bảy loại ba mươi bảy phẩm Bồ đề hành đều là Bồ tát tu tập được thành tựu, là pháp dược lấy trí huệ làm chủ. Bồ tát đem đây làm tự lợi cũng chính là lấy trí dược như thế, đến khắp mười phương pháp giới giáo hóa chỉ đường cho quần mê, cứu trị trọng bệnh sanh tử của chúng sanh. Các loại trí dược này vốn là pháp dược mà Thanh văn thường áp dụng, như thế tại sao gọi là trí dược của Bồ tát? Bởi vì:

1. Đại thừa có khả năng dung nạp tất cả, do đó gọi là Đại. Các loại giáo pháp chung của Tam thừa mà Thanh văn tu hành cũng chính là pháp tu của Bồ tát Đại thừa. Do đó, trong “Kinh Đại Bát nhã” phẩm “Ma ha diên” đem ba mươi bảy phẩm v.v… nói là Đại thừa.

2. Trong quá trình tu học của Bồ tát Đại thừa so với Thanh văn thì thâm sâu hơn một bậc. Như không có mong muốn xuất ly tam giới để cứu độ chúng sanh là Vô nguyện; đem Niết bàn tịch tịnh để đối trị điên đảo về tịnh; lấy không rơi vào ngã kiến để nói tứ niệm xứ v.v… Do đó chỉ cần đem tâm hạnh Đại thừa mà tu học thì pháp Tiểu thừa cũng chính là Đại thừa! Như Lai sau khi dạy xong các pháp dược thì kết luận: “Ca diếp! Đây là Tất cánh trí dược của Bồ tát”, là đại pháp có khả năng triệt để cứu trị cho chúng sanh. Các điều này bất luận tự lợi hay lợi tha đều trở thành con đường tu học của “chư Bồ tát”, “nên thường tinh cần tu tập thực hành”.

đại pháp có khả năng triệt để cứu trị cho chúng sanh. Các điều này bất luận tự lợi hay lợi tha đều trở thành con đường tu học của “chư Bồ tát”, “nên thường tinh cần tu tập thực hành”.