Giảng Giải Kinh Bảo Tích

1. Đối Chiếu “Kinh Đại Bảo Tích” Và “Kinh Bảo Tích”

“Kinh Đại Bảo Tích” số lượng 120 quyển, do ngài Bồ đề Lưu chi bắt đầu biên dịch vào đời Đường năm thứ 2 niên hiệu Vũ Hậu Thần Long đến năm thứ 2 niên hiệu Tiên Thiên hoàn thành, là một trong năm bộ Kinh lớn được tôn sùng có địa vị rất cao trong Phật giáo Trung Quốc. Bộ Kinh này gồm 49 hội được biên tập tổng hợp từ 49 Kinh khác nhau, tuy ngài Bồ đề Lưu chi phụng chiếu dịch, nhưng thật tế chỉ là sự biên dịch vì trong 49 hội nếu như trước đó đã dịch chính xác thì không dịch lại, vì bản dịch trước chưa rõ ràng, nhiều chỗ bị thiếu xót hay tiền nhân dịch dở dang cho nên tiếp tục phiên dịch. Vì vậy hiện tại “Kinh Đại Bảo Tích” là công trình biên tập từ các bản dịch của nhiều dịch giả, ngài Bồ đề Lưu chi dịch 27 hội, còn dịch giả khác trước đó dịch 22 hội, nếu tính số quyển thì Ngài dịch được gần hai phần ba, đến khi ngài Bồ đề Lưu chi dịch tiếp thì đại bộ này được biên tập hoàn thành, nên mọi người thường cho bộ Kinh này do Ngài dịch.

Kinh này vì sao đặt tên là Bảo Tích? Có người cho rằng: “Kinh Bảo Tích” là một bộ tùng thư, vì Bảo Tích là tập hợp nhiều loại Kinh điển (có ý nghĩa tích tập Pháp bảo). Đương nhiên, “Kinh Đại Bảo Tích” được cho là sự biên tập của nhiều loại Kinh điển, vào thời đại ngài Huyền Trang đã có như vậy, căn cứ “Từ Ân Truyện” chép: “Vào tết nguyên đán (năm cuối đời của Ngài Huyền Trang) theo sự thỉnh cầu của Tăng chúng nên Ngài dịch “Kinh Đại Bảo Tích”. Nói một cách nghiêm túc hiện tại chuẩn bị giảng giải “Pháp Hội Phổ Minh Bồ tát” (Hội thứ 43 trong “Kinh Đại Bảo Tích thuộc quyển thứ 112”) mới là nguyên thuỷ của “Kinh Bảo Tích”, còn “Kinh Đại Bảo Tích” chỉ mượn hai chữ “Bảo Tích” để đem 49 bộ Kinh điển khác nhau biên tập thành một bộ lớn. Do đó trong 49 hội này, mỗi hội có nội dung không giống nhau, vì vốn không có một luận đề nhất quán thì cũng không thể nói nó có thứ lớp nhất định, sự kiết tập 49 hội đó có ý nghĩa hoàn toàn khác với sự kiết tập 16 hội trong “Kinh Đại Bát nhã” và 9 hội trong “Kinh Hoa Nghiêm”.

Hiện tại giảng “Pháp Hội Phổ Minh Bồ tát” thuộc “Kinh Đại Bảo Tích” là bản “Kinh Bảo Tích” (48 hội còn lại là tổng hợp biên tập mà có tên gọi là Bảo Tích) xưa nhất, điều này từ hai điểm để trình bày:

I. Trước đây được nói đến “Kinh Bảo Tích”, đều chỉ cho Kinh này:

1. Tiêu đề của hội là “Kinh Cổ Đại Bảo Tích”, dịch ý tổng hợp thành “Phẩm Bảo Tích” biên tập trong “Kinh Đại Thừa Bảo Vân”.

2. Ngài Long Thọ trong “Đại Trí Độ Luận” (quyển 28) trích dẫn “Kinh Bảo Đảnh” để thuyết minh vấn đề Bồ tát mới phát tâm thù thắng hơn hàng Nhị thừa, đây là quan điểm ở trong Kinh này, qua đó biết được từ “Bảo Đảnh” là cách dịch khác của từ “Bảo Tích”.

3. Đời Ngụy Ngài Bồ đề Lưu chi ‘Bodhiruci’ (hoặc Ngài Lặc na ma đề ‘Ratnamati’) dịch “Đại Bảo Tích Kinh Luận” 4 quyển, tương truyền do Bồ tát Thế Thân trước tác, nhưng căn cứ vào bản dịch Tây Tạng thì lại cho là Bồ tát An Huệ đệ tử của ngài Thế Thân trước tác Luận này. Nói cách khác “Đại Bảo Tích Kinh Luận” là bản giải thích “Hội Bồ tát Phổ Minh” trong bản Kinh này.

II. Thánh giả Đại thừa xưa đặc biệt xem trọng Kinh này

1. Đại thừa Trung quán (Không tông) Bồ tát Long Thọ sử dụng đề cập “Kinh Bảo Đảnh” chính là bản Kinh này, phần trên đã thảo luận qua. “Đại Trí Độ Luận” nói đến: “Thanh văn không như lỗ chân lông không, Bồ tát không giống như hư không”, bài kệ trong “Trung quán Luận”: “Như Lai nói pháp không, vì lìa các kiến chấp”, được trích dẫn từ bản Kinh này.

2. Du Già Đại thừa (Hữu tông) Bồ tát Di Lặc trong “Du Già Sư Địa Luận, Phần Nhiếp Quyết Trạch (quyển 79 và 80)” có thuyết minh mười sáu việc chánh hành của Bồ tát là thuộc một phần quan trọng trong Kinh; ngài An Huệ trước tác “Đại Bảo Tích Kinh Luận” cũng là giải thích trình bày mười sáu việc này mà hình thành tác phẩm đó; và “Nhiếp Đại Thừa Luận, Phẩm Sở Tri Tướng” nói đến thành tựu ba mươi hai pháp mới gọi là Bồ tát và mười ba loại Trung đạo do Duy Thức học giả thường nói đều là căn cứ vào bản Kinh này; đặc biệt câu “thà khởi ngã kiến lớn như núi Tu di, chớ nên khởi không kiến nhỏ như hạt cải” trở thành lời vàng ngọc được Du Già Đại thừa đặc biệt xem trọng.

Như thế cho thấy hai tông Không và Hữu (hai tông chánh thống của Ấn Độ Đại thừa) đều xem trọng “Kinh Bảo Tích” (Hội Bồ tát Phổ Minh), nên chúng ta biết được giá trị của bản Kinh này.

2. Vấn Đề Phiên Dịch Bản Kinh Bảo Tích Cổ

Bản Kinh hiện tồn có bốn bản dịch:

1. Hậu Hán, Ngài Chi lâu ca sấm dịch với tựa đề “Kinh Phật Di Viết Ma Ni Bảo Kinh” một quyển.

2. Đời Tần, mất tên của dịch giả với tựa đề “Phật Thuyết Ma ha diên Bảo Nghiêm Kinh” (Nhất Danh Đại Ca Diếp Phẩm) một quyển.

3. Đời Tần, mất tên của dịch giả với tựa đề “Bồ tát Phổ Minh Hội” (Cổ Đại Bảo Tích Kinh) một quyển biên tập vào hội thứ 43 trong “Kinh Đại Bảo Tích”.

4. Đời Triệu Tống, ngài Thi Hộ dịch với tựa đề “Đại Ca Diếp Vấn Đại Bảo Tích Chánh Pháp Kinh” năm quyển.

Ngoài ra:

- Đời Tống, Thư Cừ Kinh Thanh dịch với tựa đề “Phật Thuyết Ca Diếp Cấm Giới Kinh” là một đoạn dịch về phần Kiêm thuyết Thanh văn đạo của Kinh này.

- Đời Lương, ngài Mạn đà la tiên và Tăng già bà la dịch với tựa đề “Đại Thừa Bảo Vân Kinh” quyển thứ 7 tên là “Phẩm Bảo Tích” là của Kinh này được biên tập vào “Bảo Vân Kinh”; các bản dịch khác của “Bảo Vân Kinh” không có phẩm đó.

Hiện tại giảng giải về bản Kinh này là tương truyền dịch vào đời Tần mất tên của dịch giả, bản Kinh tên là “Cổ Đại Bảo Tích Kinh” được biên tập vào đại bộ, thay đổi tên gọi thành “Hội Bồ tát Phổ Minh”. Vào thời Thập lục quốc, gồm có ba nước quốc hiệu là Tần: 1. Tiền Tần, quốc vương họ Phù gọi là Phù Tần; 2. Hậu Tần, quốc vương họ Diêu gọi là Diêu Tần; 3. Tây Tần, quốc vương họ Khất Phục gọi là Khất Phục Tần. Bản Kinh này người xưa suy đoán là thời Tần mất tên tác giả, nhưng không biết là trong ba thời Tần thuộc thời nào? Song căn cứ vào lối văn dịch thì đây là tác phẩm dịch có trước khi ngài La Thập đến Trung Hoa.

3. Ý Nghĩa Tên Kinh

Về cách đặt tiêu đề cho Kinh, dịch giả trước đây có khi từ tên nhân vật mà đặt như: “Phẩm Đại Ca Diếp”, “Hội Bồ tát Phổ Minh”; hoặc đặt tên theo ví dụ với giáo pháp như: “Kinh Đại Bảo Tích”, “Kinh Bảo Đảnh”, “Kinh Ma ha diên Bảo Nghiêm”, “Kinh Phật Di Viết Ma ni Bảo”; hoặc từ nhân vật, giáo pháp và ví dụ để đặc tên như: “Kinh Đại Ca Diếp Vấn Đại Bảo Tích Chánh Pháp”. Song căn cứ các từ “Trân Tàng Chi Tích”, “Bảo Tích” và “Bảo Nghiêm” trong Kinh văn để nói, thì Kinh này nên đặt tên là “Bảo Tích”. Người xưa dịch là “Bảo Đảnh” hoặc “Bảo Nghiêm”, đều có chung từ tiếng Phạn Ratnakūa.

Thế nào là Bảo Tích? Bảo là ví dụ, phàm là cái gì khó có, trân quý và có công dụng vi diệu thì gọi là bảo. Bảo là dụ cho pháp bảo; đời Tống dịch từ “Chánh Pháp” cũng chính là từ “diệu pháp”, đó là điều đức Phật chứng ngộ, y vào đó mà giác ngộ thành Phật, từ sự viên mãn thì “chỉ có đức Phật với đức Phật mới có khả năng biết được rốt ráo thật tướng của các pháp”; sự tự chứng và hóa tha của Như Lai là diệu pháp thanh tịnh nhất (dụ như hoa sen trắng), như trong “Kinh Pháp Hoa” nói đến. Song Bồ tát cũng có khả năng chứng được một phần của diệu pháp; Thánh giả Nhị thừa cũng khế nhập chứng đắc diệu pháp, do đó nói: “Tu đà hoàn chứng đắc pháp thân” v.v… Chánh pháp tuy là xưa nay vốn vậy, song từ thực tiễn mà thể ngộ thì đây là khó có hy hữu, trân quý, công dụng vi diệu, bởi vì chỉ có tin hiểu, tùy thuận thông đạt điều đó, mới có khả năng chuyển mê thành ngộ, siêu phàm nhập Thánh, liễu thoát sanh tử, hóa độ chúng sanh, đạt được phước đức trang nghiêm vô biên, rốt ráo thành Phật, đây là chánh pháp trân bảo khác với thế gian. Bản Kinh này căn cứ vào pháp cùng chứng của ba thừa “tất cả Hiền Thánh đều từ pháp vô vi mà có sự khác nhau” giống với “Kinh Kim Cang”, vì chánh pháp do Thánh giả ba thừa thể chứng đều không tách rời trung đạo không có gì để được. Vì vậy Cổ nhân nhận định: “không có gì đạt được nhỏ, không có gì đạt được lớn”, và “tất cả Kinh Đại thừa đều lấy con đường trung đạo làm tông chỉ. Cho đến ý nghĩa của Kinh Tiểu thừa cũng không ra ngoài điều này”.

Ý nghĩa chủ yếu của Kinh này là tuyên thuyết Đại thừa hành, chú trọng từ Gia hành vị đến Thông đạt vị. Hoạch tâm của Đại thừa là nguyện đại bồ đề làm gốc, tâm đại từ bi đứng đầu, Không huệ làm phương tiện. Như Kinh này thuyết minh về Bồ tát đạo, tổng quát thì chia thành ba đoạn:

1. Tu quảng đại chánh hành chú trọng ở nguyện Bồ đề

2. Tu tập Trung quán thâm sâu chú trọng ở không huệ

3. Thực hiện sự nghiệp hóa tha chú trọng ở tâm đại bi.

Phải tu tập ba đức như thế mới thành là Bồ tát chánh đạo, căn cứ vào ý nghĩa đó mà giải thích tựa đề của Kinh, có thể từ ba ý nghĩa Bảo Tích, Bảo Đảnh và Bảo Nghiêm để nói.

- Trân bảo của chánh pháp là y vào ba đức đó mà chứng chánh pháp, đây là chơn thật Bồ tát hành, nhất định phải quảng tập vô biên phước trí trân bảo. Như trong Kinh nói đến chơn thật Bồ tát thì nói có “bốn đại tàng”, “nhiếp thiện căn”, “vô lượng phước đức trang nghiêm”. Vì để thuyết minh “Bồ tát phước đức vô lượng vô biên” trong Kinh sử dụng mười chín loại ví dụ như: đại địa, thủy chủng v.v… để miêu tả. Do đó chánh pháp trân bảo của Bồ tát là bảo tích; đây là ý nghĩa chính của tựa đề Kinh này.

- Rất quảng đại mới sùng cao. Giống như bảo tháp: chân tháp rất rộng rồi từng tầng từng tầng tích lũy, đỉnh tháp sẽ cao vút lên tầng mây, do vì tích tập vô biên chánh pháp trân bảo, hiển bày ra Bồ tát thể chứng chánh pháp cao siêu, như trong Kinh nói Bồ tát là chơn thật Phật tử, thiệu long Phật chủng; Bồ tát mới phát tâm thì đã vượt qua hàng Thanh văn, được người trời kính lễ. Nhân vì là bảo tích do đó thành bảo đảnh; vì tích là tích tập, tích tập lâu dần thì sùng cao. Trong “Kinh Duy Ma Cật” có thế giới Hương Tích, ngài Huyền Trang dịch là Hương Đài, đài cũng có nghĩa là cao. Đây khác với một số người thích mong cầu cao xa, nói tâm nói ngộ mà không biết lúc bình thường quảng tích công đức, điều này phải nên chú ý sự khác nhau đó.

- Chánh pháp như vậy rất là quảng đại lại sùng cao, hiển bày ra chánh pháp hùng vỹ trang nghiêm, khác với Tiểu thừa. Giống như tháp quảng đại sùng cao, sự hùng vỹ trang nghiêm, do đó gọi là bảo nghiêm.

Cùng một từ tiếng Phạn song cổ đức có ba cách dịch khác, nhưng ý nghĩa vẫn nhất quán, tương hiển tương thành cho nhau; tiếng Phạn maha dịch nghĩa là “đại” bao hàm hai ý nghĩa là nhiều và thù thắng. Bản Kinh nói về chánh pháp trân bảo, bảo tích có nghĩa là nhiều; bảo đảnh có nghĩa thù thắng; bảo nghiêm vừa tích tập thành đỉnh cao có nghĩa là đại; do đó bản Kinh lấy tên là “Kinh Đại Bảo Tích”.

4. Đại Ý Kinh Đại Bảo Tích

Tổng quan tất cả Kinh điển Đại thừa, khái quát thì phân thành hai loại lớn:

- Chuyên vì hàng Bồ tát, giảng dạy rõ đại hạnh của Bồ tát và Phật quả như “Kinh Hoa Nghiêm” v.v…

- Vì Bồ tát và Thanh văn thừa cùng hoằng dương Đại thừa và Tiểu thừa để cuối cùng đều quay về Đại thừa, trong đó: có một số từ quán huệ tu chứng để nói thì thấy được ba thừa cùng thể nhập một pháp tánh, Đại thừa với Tiểu thừa đều từ không có gì đạt được mà nhập vào đạo, song cũng nói đến phương tiện thiện xảo về Bát nhã của Bồ tát khác với Nhị thừa; có một số từ quảng hành để nói, chú trọng sự thù thắng của Bồ tát vì từ bi và nguyện lực thù thắng nên trí chứng cũng thù thắng, từ đó chê trách nhắc nhở hàng Nhị thừa; có một số từ quả đức Bồ đề và nhân duyên của tâm để nói, chiết phục tiếp nhận hàng Nhị thừa, hướng dẫn họ quay về với Phật thừa. Các loại trên tuy là phương tiện khác, có nét đặc thù riêng, song đối với mục đích chính của Đại thừa về phát tâm Bồ đề tu Bồ tát hạnh, hướng về quả vị vô thượng Bồ đề là giống nhau. Kinh này đại để tương cận với “Kinh Bát Nhã” nói ba thừa đều có thể từ không có gì đạt được mà nhập vào đạo, đây là giáo điển dạy rõ Bồ tát đạo kiêm thuyết Thanh văn đạo.

Và tất cả Kinh điển Đại thừa có thể phân biệt từ ba ý nghĩa cảnh, hành và quả.

1. Thuyết minh rõ về cảnh, có sự cảnh và lý cảnh. Trong sự cảnh hoặc làm rõ tâm cảnh chung của ba thừa; hoặc làm rõ tâm cảnh của Bồ tát khác với Nhị thừa, như nói về A lại da v.v… Từ lý cảnh thì tất cả pháp không có tự tánh nên không, vì không nên là thắng nghĩa đế không có sanh diệt.

2. Thuyết minh rõ về hành. Hoặc chú trọng ở tư lương hành: Bồ tát phát tâm Bồ đề quảng tập vô biên phước trí tư lương, như thực hiện thập thiện v.v…, giống với thế gian chánh hành, mà thật là yếu hành của Bồ tát; hoặc chú trọng ở huệ ngộ hành (từ Gia hành vị đến Kiến đạo vị): làm rõ hành không có gì để đạt được của Bát nhã, như phần như thật trung đạo chánh quán của Kinh này. Từ ngộ nhập vào không có gì đạt được mà nói thì giống với Nhị thừa, do đó khẳng định “Bát nhã là mẹ” của chư Phật, cũng chính là mẹ của Thánh giả Nhị thừa; hoặc chú trọng ở như thật hành: đây là đại hành sau khi khai ngộ như trong “Kinh Thập Địa” nói đến, giống với quả đức của đức Phật.

3. Thuyết minh rõ về quả, đặc biệt nói rõ y chánh trang nghiêm của Như Lai, đức hạnh tự lợi lợi tha viên mãn.

Phân biệt từ ba nghĩa trên mà Kinh này là thuyết minh rõ về hành chú trọng ở tư lương hành và huệ ngộ hành.

Bồ tát tu hành lục độ, tứ nhiếp pháp v.v… từ sự phổ biến thông suốt sự tu hành của ba thừa thì chính yếu là giới, định và huệ ba loại tăng thượng học. Ở trong ba loại học đó Kinh này đặc biệt chú trọng giới và huệ học, đây có lẽ là tiếp tục kế thừa phong cách giảng dạy căn bản của đức Phật! Như trong “Kinh Tạp A Hàm” (Đại Chánh tập 2, quyển 24, Kinh số 624, trang 175a) đức Phật dạy:

“Trước hết thầy phải giữ giới thanh tịnh, tri kiến chánh trực, ba nghiệp phải đầy đủ, sau đó tu tập bốn Niệm xứ”. Vì Phật pháp không tách ly thế gian, ở trong thế gian được tự mình và tha nhân hòa lạc thì không có giới sẽ không thể; giới là xây dựng trong sự đồng tình của lòng từ bi. Phật pháp ở trong thế gian mà lại xuất thế giải thoát, đây chẳng phải trí huệ để lìa vọng khế hợp với chơn thì không thể, hai điều này giới giống như đôi chân, huệ như cặp mắt. Từ sự tự chứng thì đây mới có khả năng tiền tiến mà thâm nhập; từ sự lợi tha thì đây mới có khả năng bi trí tương thành, quảng độ chúng sanh. Giả sử ai không chú trọng giới huệ mà thiên về thiền định, thì không chỉ rơi vào tà định, vị định; cho dù chánh định, cũng có khuynh hướng ẩn dật độc thiện. Đương nhiên Đại thừa quảng nhiếp tất cả căn cơ cũng có phong cách độc thiện của “Thanh văn Bồ tát hành”, song trong pháp Đại thừa lấy lợi tha làm đầu, như Kinh này chú trọng ở giới huệ, mới càng khế hợp với tinh thần của Bồ tát đạo.

Giới luật vốn là sự đồng tình từ bi không nhẫn tâm tổn hại cái khác, trong Biệt giải thoát luật nghi giới chú trọng không làm điều ác của thân ngữ, song mỗi khi trì giới có thể bị vi phạm, nếu vậy nhất định phải: “nếu có phạm tội, tâm không che giấu, hướng họ phát lồ, tâm không còn triền cái”, tùy theo phạm giới mà sám hối mới có khả năng giữ gìn lòng mình không có ưu phiền hối hận, đạt được giới hành thanh tịnh. Song không làm các điều của thân ngữ thì chưa đủ, vì giới (sīla) nghĩa là thanh lương, cũng chú trọng ở sự tịnh trừ phiền não của tâm mình, nên khi Đức Thế Tôn lược dạy về giới: “chớ làm các điều ác, nên làm các việc lành, giữ tâm ý trong sạch là lời chư Phật dạy”, có nghĩa là các loại phiền não, hý luận phân biệt, như chưa viễn ly thì không thể cho là chơn chánh trì giới thanh tịnh. Kinh này trong phần kiêm thuyết Thanh văn hành cho các hàng sa môn: Hình phục sa môn, oai nghi khi dối sa môn và tham cầu danh văn sa môn trong bốn loại sa môn thì họ chưa đạt được thanh tịnh; và trong bốn hàng Tỳ kheo trì giới nếu còn chủ trương có ngã luận, không dứt trừ ngã kiến, sợ sệt tất cả pháp không và thấy có sự đạt được; tóm lại ai chỉ cần có chấp ngã chấp pháp, vô luận là trì giới như thế nào, đều không phù hợp với ý nghĩa luật hành của Như Lai, bởi vì người trì giới như thế tuy gần giống người trì giới thanh tịnh mà trong lâu dài đời này hoặc đời sau sẽ phá hoại giới pháp. Do đó trong Kinh này giảng dạy từ luật nghi giới thông thường nhưng trong đó bao hàm ý nghĩa thâm sâu về đạo cộng giới: “đây gọi là giới hạnh được chư Thánh thọ trì, vô lậu vô hệ phược, chẳng thọ tam giới, xa rời tất cả các pháp y chỉ”, điều này tương ưng với vô lậu, giới hành tương ưng với Thánh trí, Kinh trong phần chánh minh Bồ tát đạo cũng dạy thâm sâu cụ thể: “trong ấy không có trì giới, cũng không có phá giới. Nếu không trì giới phá giới thì vô hành cũng vô phi hành. Nếu vô hành vô phi hành thì không có tâm không có tâm số pháp. Nếu không có tâm tâm số pháp thì không có nghiệp, không có nghiệp báo. Nếu không có nghiệp không có nghiệp báo thì không có khổ vui. Nếu không có khổ vui tức là Thánh tánh”. Không chỉ Thánh giả lấy điều đó làm thể tánh, cũng là Thánh giả lấy điều đó làm nhân tánh (chung của ba thừa thì nói là Thánh tánh, nếu chuyên chỉ Đại thừa nói thì là Phật tánh). Từ sự từ bi không nhẫn tâm tổn hại đối tượng khác đến viễn ly ức tưởng phân biệt, giới hành thâm nhập vào chơn không là một trong những ý nghĩa quan trọng của Kinh này.

Hiện chứng huệ Thánh trí và tịnh trí là y vào định tu quán mà thành tựu, trong Kinh nói: “Chẳng cho giới tối thượng, cũng chẳng quý tam muội, vượt qua hai chuyện này, tu tập trong trí huệ” và “y giới được tam muội, do tam muội tu huệ, nhân y nơi tu huệ, sớm được thanh tịnh trí”. Giới, định và huệ thứ tự tu phát hỗ trợ với nhau; trong Kinh này nói rất rõ ràng về tu định khác với tu huệ. Trí huệ (bát nhã) chẳng phải trí thức thông thường, mà là thông đạt ngã không pháp không Thánh trí của sự không tịch pháp tánh, điều này không chỉ y giới, y định mà tu học đạt được; mà còn trong tự thân của huệ học, cũng có thứ tự của tu học, đây chính là y vào văn huệ mà khởi tư huệ, y vào tư huệ mà tiến khởi tu huệ (quán huệ tương ưng với định thì gọi là tu huệ), y vào tu huệ mới có khả năng đạt được Thánh trí hiện chứng. Do đó bản Kinh chú trọng trí huệ cũng chính là chú trọng ở sự đa văn tu hành, nên dạy: “Bồ tát có bốn pháp, được đại trí huệ, điều gì là bốn? Thường tôn trọng pháp, cung kính pháp sư (đây là do cá nhân thích đa văn). Tùy theo pháp được nghe, dùng tâm thanh tịnh giảng rõ cho mọi người, chẳng cầu tất cả danh vọng lợi dưỡng (tự vui lòng chỉ dạy cho người khác đa văn). Biết được do đa văn mà sanh trí huệ, nên siêng cầu chẳng lười biếng, như cứu lửa cháy đầu (biết công đức của đa văn nên mong cầu). Nghe Kinh tụng trì, thích thực hành như lời dạy, chẳng theo ngôn thuyết (do văn rồi tư và tu, không bị sự che lấp của ngôn ngữ)”. Bản Kinh nói Bồ tát hành lấy “đạt được đại trí huệ” là đệ nhất yếu hành; và dạy trí huệ từ đa văn sanh, chỉ bày rõ ràng thứ đệ của tiến tu huệ học.

“Nhân vì tu huệ mới đạt được tịnh trí”: điều này cho thấy tu tập quán huệ rất là quan trọng. Nên Kinh này phần dạy rõ về như thật Trung đạo chánh quán, tức quán tất cả (ngã) pháp là tánh không. Không (vô tướng vô nguyện vô sanh diệt) là bản tánh không, là trung đạo, do đó tăng diệt không thể có. Có một số người chấp trước về không, chủ trương có cái không để đạt được, đây đã làm “tăng thêm”, điều đó không chỉ cô phụ bổn ý của đức Phật nói về không quán, ngược lại chấp trước không thành bệnh, giống như lấy thuốc để điều trị “thuốc không bài tiết ra ngoài, thì người bệnh càng nặng hơn”. Và ngài Long Thọ căn cứ vào ý nghĩa của Kinh nên trong tác phẩm “Trung Quán Luận” viết: “Như Lai nói pháp không, là để lìa các kiến; nếu còn thấy có không, chư Phật khó giáo hóa”, tất cả là bản tánh không; chúng sanh chấp trước có, khởi lên rất nhiều kiến chấp mà lưu chuyển trong sanh tử, mà tất cả pháp không vẫn là như vậy. Do vì “tất cả các kiến, chỉ có không mới diệt được” do đó nói không; diệt các hí luận vọng chấp tức hiển hiện tất cả pháp bổn tánh không tịch và chẳng có cái nghĩa lý gì riêng của không có thể chấp trước có thể đạt được. Lại có một số người chấp trước về có mà thành mê muội, lo sợ pháp tánh không tịch không sanh không diệt. Đức Phật nói các người này giống như người lo sợ hư không mà muốn chạy trốn khỏi hư không, đây là làm “tổn giảm”. Kỳ thật không là tất cả pháp tánh giống như hư không ở khắp mọi nơi thì có gì mà lo sợ, có gì mà phải xả ly nó? Muốn lìa không mà lại thành lập có thật là “cuồng loạn mất tâm”! Vì vậy ngài Long Thọ nói: “năm trăm bộ phái nghe đến rốt ráo không lòng đau như cắt” chính là chỉ cho hạng người này. Nếu có khả năng đối với tất cả pháp không tánh, như thật quán sát không “tăng thêm và “tổn giảm” là phương tiện dẫn phát chơn thật Thánh trí. Tất cả pháp bản tánh không: đem tâm quán như huyễn tánh không để quán cảnh như huyễn tánh không; tâm và cảnh cùng diệt, như phần Kinh nói về ví dụ như huyễn ăn mất huyễn rất là rõ ràng. Quán tâm là phân biệt quán sát, Thánh trí là vô phân biệt trí, thế thì y vào quán phân biệt làm sao sanh khởi được trí vô phân biệt? Điều này như trong Kinh giải thích: “Do Chơn thật quán nên sanh Thánh trí huệ, Thánh trí sanh rồi, trở lại đốt tiêu Thật quán”, nên biết như thật quán huệ là quán tất cả pháp tự tánh là không, đây tuy là thế tục phân biệt quán sát, song đó là thuận với thắng nghĩa, tự tánh của quán là không thể có, do đó quán huệ như vậy có khả năng dẫn phát Thánh trí vô phân biệt, đến khi Thánh trí hiện tiền thì như thật không quán cũng không còn khởi nữa. Chỉ có hiểu được đạo lý này, mới biết được sự quan trọng của quán huệ, sẽ không rơi vào sào huyệt sai lầm của không biệt sai.

Kinh này giảng dạy từ Luật nghi giới dần thâm nhập vào Đạo cộng giới; từ văn huệ và tu huệ thâm nhập vào hiện chứng huệ. Trong sự hiện chứng của pháp không tánh, giới và trí không hai; đầy đủ giới, định và huệ vô lậu. Đó là ý nghĩa chính yếu của Kinh này

PHẦN GIẢI THÍCH

I. Bồ Tát Đạo

1. Bồ tát đạo

1.1. Phân biệt hành tướng của Bồ tát

Nguyên văn:

爾時, 世尊告大迦葉:

Dịch nghĩa:

Bấy giờ, đức Thế Tôn bảo Đại Ca diếp:

Phần chính của Kinh chia thành hai:

1. Chánh thuyết Bồ tát đạo.

2. Kiêm thuyết Thanh văn đạo.

Điều đó cho thấy Kinh này lấy Đại thừa làm chính, và cùng xiển dương Đại thừa với Tiểu thừa, là Kinh điển đại biểu chính thống cho Phật giáo thời Trung kỳ. Ở trong Bồ tát đạo, chia thành ba phần: Tu tập quảng đại chánh hành, tu tập Trung quán thâm sâu và thực hành sự nghiệp giáo hóa chúng sanh. Trong Bồ tát đạo, Quảng đại chánh hành với Trung quán thâm sâu là việc tự lợi, còn sự nghiệp giáo hóa là đại nghiệp lợi tha; ba điều này, đã đưa ra con đường viên mãn chánh đạo Bồ đề. Nếu như chỉ về các giai đoạn tu học thì: tu tập Tư lương vị hướng về Gia hành vị chú trọng về phần tích tập quảng đại phước trí tư lương; từ Gia hành cho đến vào Kiến đạo chú trọng ở phần tu chứng Trung quán thâm sâu; từ Kiến đạo hướng đến Tu đạo vị chú trọng ở sự nghiệp lợi tha giáo hóa chúng sanh. Tu quảng đại chánh hành, cũng chia thành hai phần: 1. Nêu rõ hành tướng của Bồ tát, 2. Tán thán công đức của Bồ tát. Phần nêu rõ hành tướng của Bồ tát, cũng chia thành 3 phần, trước tiên thì thuyết minh sự khác nhau của chánh hành.

Tổng cộng có 8 vấn đề, đều từ tà hành và chánh hành, một chánh một phản để phân biệt, hiển bày các loại chánh hành mà Bồ tát phải thực hiện.

“Bấy giờ” lúc đức Phật giảng dạy pháp môn Bảo Tích cho đại chúng ở núi Linh Thứu. “Đức Thế Tôn” là lời tôn xưng khác của đức Phật, bậc Đại Thánh rốt ráo vô thượng, tất cả cõi trời người đều tôn trọng tôn kính, do đó tôn xưng là Thế Tôn. Lúc ấy đức Phật “bảo đại Ca diếp”: Khi thuyết pháp cho vô lượng đại chúng, nhất định có một hoặc vài vị, làm người đương cơ (được Ngài khen ngợi hoặc bị nhắc nhở) vấn đáp cùng với đức Phật. Vị đại biểu của chúng hội đặt ra các vấn đề và đức Phật vì người này giảng dạy hội chúng cùng nghe, đương cơ của Kinh này là Đại Ca diếp. Ca diếp (Mahā kāśyapa) là họ, dịch nghĩa Ẩm Quang. Đệ tử của đức Phật mang họ Ca diếp rất nhiều, trong đó được tôn xưng Đại Ca diếp là vị có công đức rất to lớn. Vì sau khi đức Thế Tôn nhập Niết bàn, Đại Ca diếp chủ trì đại lễ trà tỳ, rồi tại hang động Thất Diệp (Sapta parna guhā) chủ trì cuộc kiết tập Kinh điển lần thứ nhất. Đại Ca diếp là vị lãnh đạo sau khi đức Phật nhập Niết bàn, do đó có các truyền thuyết về đức Thích Tôn phú chúc và truyền thừa chánh pháp cho Ngài. Ca diếp là vị tu hạnh đầu đà đệ nhất, sinh hoạt tinh nghiêm, Ngài ở vùng phương Đông của Ấn Độ, nơi tôn sùng phương pháp tu khổ hạnh (Kỳ na giáo và năm chủ trương của Đề bà đạt đa (Devadatta) đều phát xuất từ nơi đây), được sự kính ngưỡng của mọi người. Và Kinh này chú trọng phần giới và huệ nên ngài Ca diếp có tế hạnh tinh nghiêm làm vị đương cơ. Với lại, đương thời tham dự đại lễ trà tỳ với kiết tập Kinh điển, chủ yếu các vị Tỳ kheo quanh vùng thành Vương Xá và Tỳ xá ly, thuộc sự lãnh đạo của Đại Ca diếp. Ngài không thỉnh mời toàn thể giới Phật giáo, tập trung nhiều người để tăng thêm phần lợi ích cho việc này, mà chỉ cử hành kiết tập thiểu số; ngay cả ngài A nan đa văn đệ nhất cũng gần như bị cự tuyệt, dẫn đến khi kiết tập sắp hoàn thành thì Ngài Phú lâu na (Pūrna) v.v… đưa ra các điều dị nghị, làm tiền đề cho sự phân hóa học phái Phật giáo sau này. Trong sự hoằng truyền của Phật giáo, học hệ do Đại Ca diếp lãnh đạo, chú trọng giới luật và thiền định đã tạo ảnh hưởng nặng nề đến khuynh hướng ẩn dật sau này, họ bị chê trách là Tiểu thừa vì đi ngược lại tinh thần của đức Phật. Kinh này không chỉ giảng dạy chánh pháp Đại thừa, còn hướng dẫn chánh pháp Thanh văn cho các vị Tỳ kheo chú trọng giới và định, nên chọn Ca diếp làm vị đương cơ, điều đó quả là phù hợp!

Nguyên văn:

菩薩有四法, 退失智慧.何謂為四?不尊重法, 不敬法師;所受深法, 秘不說; 有樂法者, 為作留難, 說諸因緣沮壞其心;憍慢自高, 卑下他人.迦葉!是為菩薩四法, 退失智慧.

Dịch nghĩa:

Có bốn pháp làm cho Bồ tát thối thất trí tuệ. Những gì là bốn?

1. Không tôn trọng pháp, không kính pháp sư;

2. Được pháp thâm sâu, che giấu chẳng dạy hết;

3. Thấy người thích pháp, tạo ra chướng nạn, nói các nhân duyên gây trở ngại trong lòng họ;

4. Kiêu mạn tự cao, chê bai người khác. Ca diếp! Đây là bốn pháp, làm cho Bồ tát thối thất trí tuệ.

Đức Phật muốn phân biệt các chánh hành khác nhau cho ngài Ca diếp, nên trước tiên dạy về nguyên nhân làm thối thất trí huệ và đạt được trí huệ. Trí huệ là tính chất đặc biệt khác nhau giữa Phật pháp và thế gian, điểm căn bản để giải thoát thành Phật. Đối với Bồ tát hạnh, điều này rất Pháp sư. Pháp (chơn lý, chánh hành, Thánh giáo), đều từ khi đức Phật chứng đại giác rồi giảng dạy. Đối với người tu học thì pháp là cội nguồn của trí huệ, nếu chẳng tôn trọng giáo pháp, không sanh tâm hy hữu khó có, không xem như thuốc quý trị bệnh, như ngọn đèn sáng soi đường trong đêm tối, ngược lại cảm thấy nó chẳng có gì quan trọng, chẳng có quan hệ gì với mình, thì nhất định không y theo giáo pháp để tìm hiểu, tin tưởng và tu hành. Không tiến tức thối, ngày ngày trải qua, ngu si dần tăng trưởng; chẳng tôn trọng pháp thì đâu tôn kính pháp sư. Pháp sư cũng là con người thì làm sao có thể thập toàn thập mỹ. Do đó không tôn trọng chánh pháp và tôn kính pháp sư, rồi chuyên truy tìm các việc chẳng có ý nghĩa để chê trách họ như: Pháp sư có hình dáng thiếu đoan nghiêm, âm thanh chẳng trong trẻo v.v… Hoặc chỉ trích một điều gì đó chưa viên mãn: Tính khẩn trương gấp gáp, hay thích công danh, còn nhiều mong muốn, v.v... tự mình quên mất phải học ưu điểm và chánh pháp do pháp sư giảng dạy. Không “tôn sư trọng đạo” như thế, thì tự vùi lấp sự thông minh của chính mình, chẳng thể đạt đến trí huệ của chánh pháp, ngược lại sẽ bị thối thất.

2. “Được pháp thâm sâu, giấu chẳng dạy hết”: Pháp thâm sâu là pháp Đại thừa, nghĩa Không của Đại thừa (trong Kinh dạy: “nghĩa Không rất thâm thúy”), pháp môn thâm hành mật chứng. Tự mình được học từ thầy cô thì nên tận tâm tận lực hoằng dương giảng dạy cho người khác. Nhưng ngược lại cố ý bí mật hóa, không dễ dàng truyền trao, khi dạy cũng không tường tận, còn giữ lại một phần. Hoặc họ vì danh lợi, cất giữ không lưu truyền, gây chướng ngại lớn cho sự tăng trưởng trí huệ thâm sâu của người khác; nhân quả tất nhiên, tự mình sẽ thối thất trí huệ. Về vấn đề này như: các môn công nghệ, y học, võ thuật ở Trung Quốc vốn có thành tựu cao, nhưng lại bị “bí mật” kiểu này làm tổn hại. Vốn khi dạy võ thuật, người thầy chẳng chịu truyền hết cho đệ tử, mà giữ lại vài chiêu. Hay ngành y học, thì họ chỉ truyền cho người trực thuộc của mình, hoặc chỉ cho con trai không dạy con gái, chẳng muốn công khai để tìm cầu sự tiến bộ. Kết quả cuối cùng, đa số bị thất truyền. Đến hiện tại, Trung Quốc vẫn còn bị xem là quốc gia lạc hậu, kết quả do “giấu chẳng dạy hết”, mà chiêu cảm quả báo thối thất trí huệ.

3. “Thấy người thích pháp, tạo ra chướng nạn, nói các nhân duyên gây trở ngại trong lòng họ”: Thích pháp có nghĩa là yêu thích mong muốn tìm cầu giáo pháp thâm thuý. Khi gặp được người như thế, nên tuỳ căn cơ thuyết pháp, dẫn dắt họ hướng về Phật pháp. Song ngược lại cố ý làm khó dễ, đưa ra một số lý do không phải lý do, như cho họ vẫn còn trẻ, tri thức chưa đủ, nghiệp chướng quá nặng, hoặc hẹn lần sau đến, hay muốn phải cúng dường v.v… Nếu là người căn cơ trung bình, nguyên nhân vì thế thất vọng, ý chí tiêu tan, làm tổn hoại lòng nhiệt tình mong thích giáo pháp của họ. Rồi có khi họ bị ngoại đạo dụ dỗ mê hoặc, lay động tín tâm đối với Tam bảo. Người làm cho chướng ngại trí huệ như thế, đương nhiên phải thối thất trí huệ.

4. “Kiêu mạn tự cao, chê bai người khác”: người tu học Phật pháp, rất dễ vi phạm điều này, vì họ đối với nghĩa lý có được ít hiểu biết, hay hành trì có chút công đức, thì tâm kiêu mạn sanh khởi. Cảm thấy không ai bằng, mình hơn người khác một bậc. Khi người khác đến thảo luận liên quan về giáo lý hay vấn đề tu hành, đều cho họ thấp kém, không bằng chính mình. Vì thế cảm thấy không có Pháp sư đáng để tôn kính, chẳng còn học giả đáng để theo học. Kiêu ngạo cuồng vọng, kết quả “nhận lãnh toàn bộ sự thất bại”, trí huệ mỗi ngày một thối thất.

Nên đức Thế Tôn tổng kết phần dạy ở trên: “Ca diếp! Đây là Bồ tát bị bốn pháp, làm thối thất trí huệ”. Hành giả mong cầu đại trí huệ, nên phải ghi nhớ điều này!

Nguyên văn:

復次, 迦葉!菩薩有四法, 得大智慧, 何謂為四? 常尊重法, 恭敬法師; 隨所聞法, 以清淨心廣為人說, 不求一切名聞利養; 知從多聞生於智慧, 勤求不懈, 如救頭然; 聞經誦持, 樂如說行, 不隨言說. 迦葉! 是為菩薩四法, 得大智慧.

Dịch nghĩa

Lại này, Ca Diếp! Có bốn pháp khiến cho Bồ tát thành tự đại trí tuệ, Những gì là bốn?

1. Thường tôn trọng pháp, cung kính pháp sư;

2. Tùy theo pháp được nghe, dùng tâm thanh tịnh giảng rõ cho mọi người, không mong cầu tất cả danh vọng lợi dưỡng;

3. Thấu rõ việc do đa văn mà sanh trí huệ, siêng năng học tập không lười biếng, như cứu lửa cháy đầu;

4. Nghe Kinh tụng trì, ưa thích thực hành, không phải dừng lại ngôn thuyết. Ca diếp! Đây là bốn pháp khiến cho Bồ tát được đại trí huệ.

Hiện tại, từ chánh hành để dạy về bốn pháp làm sanh trưởng đại trí huệ. Vậy bốn pháp đó là gì?

1. “Thường tôn trọng pháp, cung kính pháp sư”: Phải tôn sư trọng đạo, thì thường thân cận học hỏi từ Pháp sư, trí huệ cũng tự nhiên tăng trưởng quảng đại.

2. “Tùy theo pháp được nghe, dùng tâm thanh tịnh giảng rõ cho mọi người, chẳng cầu tất cả danh vọng lợi dưỡng”: Bồ tát tuỳ khả năng thọ trì học hỏi được giáo pháp thâm sâu của mình, không “giấu chẳng dạy hết”, mà hoan hỷ chỉ dẫn cho người khác. Đem tâm hoằng pháp, từ bi, báo ân để thuyết pháp, chứ chẳng phải vì tham cầu danh dự, cúng dường tiền tài lợi dưỡng. Chỉ có tâm thanh tịnh thuyết pháp như thế, thì mới giảng dạy vì mọi người. Ngược lại, mang tâm mong muốn danh vọng lợi dưỡng hay vì thâu nhận đồ chúng v.v… thiếu thanh tịnh như thế để thuyết pháp, hoặc khi giảng dạy còn giữ lại một chút. Hay nghĩ khi thuyết pháp nhận được sự báo ân ít quá, hoặc sợ dạy xong năng lực của họ bằng mình thì danh vọng lợi dưỡng bị họ lấy mất.

3. “Biết được do đa văn mà sanh trí huệ, nên siêng cầu chẳng lười biếng, như cứu lửa cháy đầu”: Đối với người yêu thích giáo pháp, lại cố ý làm khó, không muốn thuyết pháp cho họ, nguyên nhân chủ yếu vì chính cá nhân chưa hiểu lợi ích của việc nghe giáo pháp. Nên biết, trí huệ hiện chứng, tuy do tu tập; mà tu huệ là từ tư duy, muốn tư duy phải có đa văn. Biết được trí huệ dẫn khởi từ đa văn, thì họ sẽ tôn trọng công đức của việc nghe pháp. Đối với tha nhân, sẽ không gây khó khăn, hoan hỷ vì họ giảng dạy. Còn đối với cá nhân, nhất định tinh tấn cầu nghe chánh pháp, chẳng có lười biếng. Giống như cứu lửa cháy đến lông mi mái tóc, khi lửa cháy đến đó thì nhất định sẽ khẩn trương cứu chữa; biết được công đức do đa văn, nhất định sẽ không lười biếng mà đa văn học hỏi chánh pháp. Đương nhiên, tinh cần đa văn, cũng chú ý đến sự điều hòa sức khỏe của thân tâm. Vì vậy “thực hành nên từng bước, tu trì phải thường xuyên”, không còn lo sợ, xả bỏ hết tất cả vướng bận, mới là sự tinh cần thực hành của trung đạo.

4. “Nghe Kinh tụng trì, thích thực hành như lời dạy, chẳng theo ngôn thuyết”: Có người nghe học, đọc tụng, thọ quan trọng, do đó đưa ra giảng dạy trước tiên. “Có bốn pháp làm cho Bồ tát thối thất trí tuệ”: đã có còn bị thối thất, đương nhiên làm sao có chuyện tăng trưởng. Bốn pháp này làm nhân, dẫn đến kết quả thối thất trí tuệ, trong đó có mối quan hệ nhân quả nhất định của nó. Nhân quả có rất nhiều chủng loại, còn ở đây nói đến, chủ yếu từ hai loại nhân quả:

1. Bất luận là thiện hay ác, bị huân tập lâu ngày sẽ trở thành tập tánh, nó lớn dần theo thời gian. Nếu như thường sanh khởi tâm tham lam, thì tâm này càng lúc càng lớn dần; hay khởi tâm sân giận, thì tâm này càng lúc càng nghiêm trọng. Còn thích học tập nghiên cứu, thì trí thức càng lúc càng phong phú; thích yên tịnh, thì có thói quen mong muốn yên tĩnh chán ghét náo nhiệt, sinh hoạt trong sự lặng yên. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đời hiện tại, mà còn đến tính cách năng lực trong đời sau, đó là đẳng lưu nhân quả.

2. Như chúng ta bố thí, đem đến cho người khác cuộc sống sung túc, thì mình trong tương lai có được kết quả phú quý. Gây tổn thương hoặc giết hại người khác, khi kiếp sau làm người, chịu thọ quả báo bệnh tật, chết yểu. Tóm lại, khiến người khác đau khổ, thì tự mình chịu khổ đau, đem đến an lạc cho tha nhân, thì tự mình đạt được hạnh phúc; gây chướng ngại cản trở người khác, thì tự mình cũng chuốt lấy quả báo thiếu thuận lợi. Các điều này là tăng thượng nhân quả (nghiệp báo).

Thế thì bốn loại tà hành làm thối thất trí huệ là gì?:

1. “Chẳng tôn trọng pháp, chẳng kính pháp sư”: Pháp là chơn lý (lý pháp, thực hiện lý pháp sẽ chứng pháp), đạt đến chánh hành chơn lý (hành pháp), Thánh pháp (giáo pháp) biểu đạt chơn lý với chánh hành. Tự bản thân học giáo pháp và đem điều đó giảng dạy cho tha nhân, gọi họ là trì Kinh pháp, thường nhân đó sanh tâm kiêu mạn. Nhưng đa văn tư duy Kinh pháp, vẫn vì mục đích thực hành. Theo chí nguyện của người học, thì phải thực hành như trong Kinh, chứ chẳng phải xoay quần trên chữ nghĩa, chuyên nghiên cứu danh từ của giáo pháp, phải cảm thấy tự mình thực hành chưa đủ, chưa thực tiễn viên mãn lời Phật dạy. Phải cảm nhận sâu sắc cá nhân chưa đủ, thì tự nhiên khiêm hòa khoan dung, không còn kiêu ngạo tự cao. Nếu hiểu rõ như vậy rồi thực hành, thì trí huệ đương nhiên sanh trưởng rộng lớn.

Đức Phật tổng kết lại, khẳng định “đây là bốn pháp của Bồ tát, được đại trí huệ”.

1.2. Không mất tâm Bồ đề

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四法, 失菩提心. 何謂為四? 欺誑師長, 已受經法而不恭敬; 無疑悔處, 令他疑悔; 求大乘者, 訶罵誹謗, 廣其惡名; 以諂曲心, 與人從事. 迦葉! 是為菩薩四法, 失菩提心.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Có bốn pháp làm cho Bồ tát mất tâm Bồ đề. Thế nào là bốn?

1. Lừa dối Sư trưởng, không cung kính Kinh pháp đã thọ;

2. Chỗ không có gì nghi ngờ, làm người khác nghi ngờ;

3. Đối với người cầu học Đại thừa, la mắng chê bai, rêu rao bêu xấu;

4. Dùng tâm quanh co nịnh hót để được lòng người. Ca diếp! Đây là bốn pháp làm cho Bồ tát mất tâm Bồ đề.

Tiếp theo giảng dạy về tà hành làm mất tâm Bồ đề và chánh hành không thối thất Bồ đề, là tâm yếu trong con đường tu học Đại thừa; nên phải hay không phải là Bồ tát, thì phân biệt từ có hay không có tâm bồ đề. Thế thì tâm Bồ đề là gì? Đối với người mới học gọi đó là tâm nguyện. Bồ tát vì từ bi lợi tha làm chính, muốn lợi ích cứu giúp chúng sanh, nhưng chẳng có năng lực như đức Phật thì không thể viên mãn được nguyện vọng này. Như thế, tâm Bồ đề chính là thệ nguyện, trên cầu thành Phật đạo, dưới hóa độ chúng sanh. Thâm tín đại nguyện, thực hành “cho dù thuận duyên hay nghịch cảnh cũng đều như vậy”, mới thành tựu tâm Bồ đề. Bồ tát ở quả vị cao, thường nhớ nghĩ tâm Bồ đề, trong ý niệm không lìa tâm này (chánh niệm). Người mới học phải tu học chánh hạnh để bảo trì tâm Bồ đề nếu không chẳng những tâm này bị gián đoạn bởi tạp nhiễm không thanh tịnh, mà còn bị thối thất.

Đức Phật trước hết giảng dạy về tà hành: “Bồ tát bị bốn pháp, làm mất tâm Bồ đề”. Bốn pháp đó là gì?

1. “Khi dối Sư trưởng, chẳng cung kính Kinh pháp đã thọ”: Kinh pháp là Kinh điển, cũng chính là giới Kinh. Học tập Kinh pháp từ Sư trưởng, nên phải tôn sư trọng pháp, y theo đó tu hành. Nếu như thực hành đi ngược lại với Kinh pháp, bị Sư trưởng phát hiện, vẫn không biết thành tâm sám hối, lại còn nói dối Sư trưởng. Hay Sư trưởng chỉ ra sự sai lầm, thì lại ngụy biện xảo trá. Những người không có tâm từ bi trí huệ, gây phiền phức cho Sư trưởng, chẳng có giáo pháp kỷ cương như thế, thì làm sao giữ gìn tâm Bồ đề để tinh tấn tu hành Bồ tát hạnh được?

2. “Chỗ không có nghi hối, mà làm người khác nghi hối”: Đối với bạn đạo cùng tu học, cố ý gây phiền phức cho họ. Lời nói và việc làm của họ vốn không có vấn đề gì, nhưng lại cố ý cho rằng họ vi phạm. Như thế một số Phật tử có tâm tốt, song đối với Kinh điển giáo pháp chưa được nhận thức rõ ràng, dễ hoài nghi về hành vi chính mình. Một khi tâm nghi ngờ sanh ra, thì âu sầu ảo não hối hận; tình trạng đó sẽ làm cho thân tâm không an định, chướng ngại tổn hại đến tu hành chánh pháp. Nên việc gây phiền phức cho người cùng tu học như thế, lấy sự đau khổ ưu sầu của tha nhân làm niềm vui cho chính mình, thì thật là đoạn mất hạt giống từ bi! Tâm Bồ đề đương nhiên bị thối thất.

3. “Người cầu Đại thừa, la mắng chê bai, rêu rao xấu họ”: Hai phần trên do không tôn trọng giới pháp rồi dối thầy hại bạn, còn dưới đây là không tôn trọng pháp Đại thừa dẫn đến phỉ báng Bồ tát. Tự mình phát tâm Bồ đề, tu hạnh Đại thừa, thì đối với người cùng nguyện vọng chí hướng phải tuỳ hỷ cung kính khích lệ sách tấn. Nhưng ngược lại do tâm kiêu mạn đố kỵ sân hận, la mắng trước mặt, phỉ báng sau lưng, cố gắng tìm cách rêu rao bôi xấu Bồ tát. Việc làm như thế, phá hoại Đại thừa, thì Bồ tát đương nhiên bị thối thất hết tâm Bồ đề.

4. “Dùng tâm siểm khúc, làm việc cho người”: Siểm khúc là hư ngụy không chơn thật. Làm việc cho người là giao du kết bạn với họ, hoặc nói chuyện, hợp tác, giúp đỡ nhau. Tự mình giả dối, đóng vai người tốt, trong tâm mang ý xấu, thông qua sự tiếp xúc, tìm cách phát hiện khuyết điểm hay sai lầm chưa được thấy của tha nhân. Một khi thỏa mãn xong, thì lại mưu đồ, công kích trở lại. Điều này giống với phần ở trên nói về sự mắng rầy rêu rao chuyện xấu của Bồ tát, nhưng phần trên đứng từ lập trường là kẻ thù địch, còn ở đây giả trang thành người bạn tốt, song mục đích như nhau.

Nên đức Thế Tôn tổng kết: “Đây là bốn pháp của Bồ tát, làm mất tâm Bồ đề.

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四法, 世世不失菩提之心, 乃至道場, 自然現前. 何謂為四? 失命因緣, 不以妄語, 何況戲笑;常以直心, 與人從事, 離諸諂曲; 於諸菩薩生世尊想, 能於四方稱揚其名; 自不愛樂諸小乘法, 所化眾生, 皆悉令住無上菩提. 迦葉! 是為菩薩四法, 世世不失菩提之心, 乃至道場, 自然現前.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Có bốn pháp làm cho Bồ tát đời đời không mất tâm Bồ đề, cho đến lúc ngồi đạo tràng, tự nhiên hiện tiền. Thế nào là bốn?

1. Cho dù bị mất mạng, cũng không nói đối, huống gì là lời nói đùa;

2. Thường dùng tâm ngay thẳng, làm việc cho người, quyết không nói lời quanh co nịnh hót;

3. Đối với hàng Bồ tát xem như Phật, thường tán dương danh hiệu các ngài khắp bốn phương;

4. Tự mình không ưu thích pháp Tiểu thừa, nếu có giáo hóa ai, đều khiến họ an trụ Vô thượng Bồ đề. Này Ca diếp! Đây là bốn pháp khiến cho Bồ tát đời đời chẳng mất tâm Bồ đề, nhẫn đến lúc ngồi đạo tràng, tự nhiên hiện tiền.

Tiếp theo đức Phật dạy: “Có bốn pháp làm cho Bồ tát đời đời không mất tâm Bồ đề, cho đến lúc ngồi đạo tràng, tự nhiên hiện tiền.” Nếu có bốn chánh hành này, chẳng những đời đời kiếp kiếp không mất tâm Bồ đề; cho đến thân cuối cùng của Bồ tát, khi ngồi đạo tràng thành Phật, đều nhậm vận tự nhiên hiện tiền. Người mới học là nguyện Bồ đề, đến khi tu chứng được pháp tánh, gọi là tâm thắng nghĩa Bồ đề, giống như bảo châu. Sau khi thông qua các quá trình lau rửa mài dũa (Bồ tát Thập địa tinh tấn), càng lúc càng thanh tịnh sáng suốt, đến khi rốt ráo viên mãn, thì đó là Vô thượng Bồ đề. Thế thì bốn chánh hành nào làm cho không thối thất tâm Bồ đề?

1. “Cho dù nhân duyên mất mạng, cũng chẳng vọng ngữ, huống là nói đùa”: Đây là chánh hành trái lại với người không tôn trọng Kinh pháp, dối trá Sư trưởng. Nếu có vi phạm, Sư trưởng nhắc nhở, không luận y theo giới luật, trừng trị như thế nào thì vẫn thành thật chấp nhận. Cho dù nhân duyên mất mạng, như phạm trọng tội Ba la di (pārājika), đối với Phật pháp thì người này xem như đã tử vong, chịu xử phạt rời khỏi Tăng đoàn, cũng cam tâm tình nguyện, không dối trá che giấu Sư trưởng. Phạm trọng tội còn không vọng ngữ, hà huống điều không cần thiết, hay nói vui đùa!

2. “Thường dùng trực tâm, làm việc cho người, rời lìa siểm khúc”: Câu Kinh này hình như tương phản với loại tà hành thứ 4 ở đoạn Kinh văn trên; kỳ thật câu này là chánh hành tương phản loại tà hành thứ hai. Tại sao đối với bạn bè lại cố ý gây phiền phức, khiến họ rơi vào biển cả hoài nghi? Vốn đúng như giáo pháp chỉ tội tha nhân, vì mục đích làm cho họ sám hối thanh tịnh, đem tâm từ bi thiện ý, phải nên như thế; nhưng thiện ý của họ lại giả dối, gây phiền phức cho bạn bè. Chánh hành của Bồ tát, thì ngược lại. Đối với đồng đạo, thường dùng tâm chánh trực thiện ý, làm việc giao du, lìa khỏi các loại tâm ý thiếu ngay thẳng, do đó đâu còn tồn tại ác ý, khiến họ rơi vào sự hoài nghi hối hận.

3. “Đối với chư Bồ tát nghĩ là Phật, hay xưng dương danh hiệu các Ngài khắp bốn phương”: Hành giả Đại thừa nên đối với Bồ tát sanh khởi tâm kính ngưỡng như Phật, giống việc tôn trọng quốc vương và vương tử. Vì Bồ tát là Phật vị lai, mà Phật là quả vị viên mãn rốt ráo Bồ tát hành. Suy nghĩ tôn kính Bồ tát như chư Phật, thì không còn sự phê bình huỷ báng. Người chơn chánh học Phật, thì dù thế nào đi nữa cũng không huỷ báng Phật. Không chỉ như thế, còn tán thán công đức của Bồ tát ở mọi nơi, làm cho danh dự của các Ngài, được lưu truyền khắp bốn phương.

4. “Tự mình chẳng yêu thích pháp Tiểu thừa, có giáo hóa ai, đều khiến họ an trụ Vô thượng Bồ đề”: Người tà hành khi làm việc cho người khác, với âm mưu phát hiện lỗi lầm để phá hoại. Còn Bồ tát chánh hành thì ngược lại, vì tự mình có chí nguyện Đại thừa, nên chẳng yêu thích pháp Tiểu thừa, hy vọng người khác cũng giống như thế. Khi thân thiện với ai, đều giáo hóa, khiến họ phát huy thiện căn đã từng huân tập, hiển phát đức tánh thanh tịnh tiềm tàng từ quá khứ; khiến họ thành tựu kiên cố, an trụ trong Vô thượng Bồ đề. Chữ “trụ” có ý nghĩa quyết định, an lập.

Bồ tát tu tập bốn chánh hành như thế, tôn trọng chánh pháp, ái hộ đồng hành, tán thán Đại thừa, trước sau đều nhớ nghĩ đạo Vô thượng, đương nhiên sẽ không thối thất tâm Bồ đề.

1.3. Tăng trưởng thiện pháp

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四法, 所生善法滅不增長. 何謂為四? 以憍慢心, 讀誦修學路伽耶經. 貪利養心, 詣諸檀越. 憎毀菩薩. 所未聞經, 違逆不信. 迦葉! 是為菩薩四法, 所生善法滅不增長.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn pháp, làm cho các thiện pháp đã sanh bị biến mất không tăng trưởng. Thế nào là bốn?

1. Dùng tâm kiêu mạn, đọc tụng tu học Kinh Lộ già da;

2. Với lòng tham lam đến nhà đàn việt;

3. Tâm oán ghét và hủy báng Bồ tát;

4. Kinh điển chưa nghe thì trái nghịch không tin. Này Ca diếp! Đây là bốn pháp làm cho các thiện pháp đã sanh của Bồ tát bị biến mất không tăng trưởng.

Trí huệ của Bồ tát được tăng trưởng, thì tâm Bồ đề không bị thối thất; không thối thất tâm Bồ đề, thì tất cả thiện pháp được thấm nhuần tăng trưởng. Do đó, tiếp đến nói về tà hành gây tổn thất thiện pháp và chánh hành làm tăng trưởng thiện pháp. Đức Phật dạy: “Ca diếp! Bồ tát có bốn pháp, khiến pháp lành đã được sanh bị mất chẳng tăng trưởng”. Thiện pháp đã sanh, còn bị tà hành làm tổn hại, đình trệ chẳng tăng trưởng, hoặc bị tổn diệt tiêu thất. Bốn lại tà hành này là gì?

1. “Đem tâm kiêu mạn, đọc tụng tu học Kinh Lộ già da”: Người học vì tâm kiêu mạn háo thắng sai sử, không biết học hỏi tư duy thâm nhập Phật pháp, ngược lại đọc tụng tu học theo Kinh Lộ già da (các sách vở thế tục). Vừa mới nhìn thì thấy khoa học, triết học, kinh tế, chính trị v.v… tri thức của họ ngày càng phong phú, song kỳ thật tâm kiêu mạn của người đó càng lúc càng lớn. Học thuật của thế tục, tuy có ích cho bộ phận nào đó trong cuộc đời, nhưng nếu chú trọng ở sự tranh chấp hơn thua, thì sẽ bị tạp nhiễm chẳng còn thuần tịnh. Thường chăm chỉ trên thế học thiếu thuần khiết này, tự hào có tiến bộ, mà không biết các ý niệm thế tục càng huân nhiễm, đạo niệm giảm dần, thiện pháp cũng tổn hoại theo. Trong quá trình tu học của Bồ tát, thật là từ bỏ viên minh châu để nắm lấy gạch ngói, quả không đáng giá!

2. “Lòng tham lợi dưỡng, đến nhà đàn việt”: Con người cần có lương thực tinh thần nuôi dưỡng huệ mạng, tư lương vật chất duy trì sắc thân. Nếu như truy cầu tri thức thế tục, tư tưởng hay rơi vào điều bất chính; đem tâm tham nhiễm để mong cầu lợi dưỡng, thì sinh hoạt sẽ rơi vào tà mạng. Theo nội dung của Kinh văn, vì tham cầu vật chất mong muốn tài lợi mà đem tâm này đến nhà đàn việt (dāna pati là thí chủ). Người xuất gia nhờ đàn việt hộ trì vấn đề sinh hoạt, nên chẳng thể không đến nhà họ, nhưng vì nhu cầu thiết yếu cho cuộc sống, đem tâm từ bi để giáo hóa sách tấn, khiến họ phát sanh tín tâm, tăng trưởng lợi ích trí huệ. Còn chỉ vì mục đích mong cầu vật chất, thì có những tệ hại chẳng thể kể hết. Chỉ chuyên tâm suy nghĩ vì vật chất, thì thiện pháp làm sao tránh khỏi nạn bị tổn thất!

3. “Oán ghét và hủy báng Bồ tát”: Bồ tát Đại thừa là đối tượng đáng cung kính tán thán. Nhưng vì danh dự lợi dưỡng của cá nhân, nên đối với Bồ tát siêu việt hơn, thì lại sanh khởi tâm oán hận đố kỵ, thậm chí ác ý huỷ báng. Không có tôn trọng hiền thiện, ngược lại oán ghét họ, thì tâm niệm xấu của bản thân có cơ hội tăng thêm, thiện pháp sẽ bị tổn giảm.

4. “Với Kinh chưa nghe, thì trái nghịch chẳng tin”: Tóm lại, vì tâm kiêu mạn háo thắng làm chủ nên oán hận huỷ báng, Bồ tát hơn mình; còn đối với pháp môn hay hơn vốn được học, lại không chịu tin nhận. Cá nhân tu học lại hạn lượng, cứ ngỡ Phật pháp chẳng qua như vậy, rồi sanh tâm kiêu mạn. Một khi phát hiện một số Kinh điển chưa được học tập tu trì qua, lại không thừa nhận mình chưa biết, rồi phản đối chẳng chịu tuỳ thuận tin theo. Người có tâm kiêu mạn, không chỉ huỷ báng Bồ tát, mà còn can đảm phản đối lại với pháp thâm sâu do đức Phật giảng dạy. Kiêu mạn thật là một loại phiền não đáng sợ!

Người tu học Bồ tát hạnh, như tham cầu tri thức tài lợi của thế tục, đố kỵ đối với người và giáo pháp hơn mình, thế thì thiện pháp làm sao tăng trưởng, nhất định sẽ bị tổn giảm. Đây chính là bốn pháp “khiến pháp lành đã được sanh bị mất chẳng tăng trưởng”.

Nguyên văn:

復次, 迦葉! 菩薩有四法, 所生善法增長不失. 何謂為四? 捨離邪法, 求正經典 六波羅蜜菩薩法藏;

心無憍慢, 於諸眾生謙卑下下. 如法得施, 知量知足, 離諸邪命, 安住聖種. 不出他人罪過虛實, 不求人短. 若於諸法心不通達, 作如是念: 佛法無量, 隨眾所樂而為演說, 唯佛所知, 非我所解. 以佛為證, 不生違逆. 迦葉!是為菩薩四法, 所生善法增長不失.

Dịch nghĩa:

Lại này, Ca diếp! Bồ tát có bốn pháp, khiến cho thiện pháp luôn được tăng trưởng không mất. Thế nào là bốn?

1. Bỏ lìa tà pháp, cầu chánh pháp sáu Ba la mật Bồ tát pháp tạng, tâm không kiêu mạn, lại khiêm hạ với chúng sanh;

2. Thọ nhận cúng dường như pháp, với tâm biết đủ, tránh xa các việc thuộc tà mạng, an trụ trong Thánh chủng;