SỐ 2037 — THÍCH THỊ KÊ CỔ LƯỢC

Thiền sư Viên Thông ở chùa Pháp Vân Biện Kinh: Sư họ Tân, húy Pháp Tú, người Lũng Thành, Tần châu, theo Lỗ Hòa thượng chùa Ứng Càn học kinh, nên người ta gọi Sư là Lỗ Thị. Năm mười chín tuổi, Sư thọ Cụ túc, giảng kinh Đại thừa phân tích chương cú, nhưng chẳng biết đến cơ phong (Thiền), nổi tiếng khắp Kinh Lạc. Sư rất lấy làm lạ thấy Khuê Phong học Thiền, chỉ kính Thiền sư Thiên Bát Trùng Nguyên ở Bắc Kinh. Nguyên có biệt hiệu là Nguyên Hoa Nghiêm. Sư hận vì Nguyên không giảng và nói: "Giáo nêu tận ý Phật, người như ông Nguyên thì không nên dạy xa, Thiền không phải ý Phật, người như Khuê Phong thì không nên học Thiền. Chuyện Thế Tôn đem pháp giáo ngoại truyền riêng cho Ca-diếp, ta không tin". Sư nói với bạn đồng học: "Ta sẽ về Nam, đào hết hang ổ bọn chúng, bắt hết giống loài ấy đem giết nhằm báo ân Phật mới thôi!" Đầu tiên, Sư đến chùa Hộ Quốc ở Tùy châu đọc văn bia của Thiền sư Tịnh Quả, Tăng hỏi Báo Từ: "Thế nào là Phật tánh?" Từ đáp: "Ai chẳng có". Tăng lại hỏi Tịnh Quả; Quả đáp: "Ai có!" Vị Tăng ấy nhân đó khế ngộ". Sư cười ngất nói: "Phật tánh lẽ đâu dám dẫn chuyện có, không kiểu này, lại nhân đó mà khế ngộ ư! Bỏ đi cái vô vi tột bực chỉ là hạng Phật sắt!" Sư đến yết kiến Thiền sư Nghĩa Hoài, Hoài bị cảm lạnh, ngồi co ro, hi mũi dính cả lên áo, Sư lấy làm lạ, Hoài hỏi Sư:

- Tọa chủ giảng kinh gì? Sư đáp:

- Hoa Nghiêm

- Hoa Nghiêm lấy gì làm tông?

- Lấy pháp giới làm tông.

- Pháp giới lấy gì làm tông?

- Lấy tâm làm tông.

- Tâm lấy gì làm tông? Sư chẳng đáp được.

Hoài nói: "Sai đi mảy may, đất trời cách biệt".

Sư thoái lui tự thấy mình lỗi, hoảng sợ kính phục, nguyện ở lại đây, sớm hôm thọ học. Thời gian sau, Sư chứng ngộ. Thiền sư Nghĩa Hoài qua trụ ở Tra Lâm, Trì Dương; Cảnh Đức, Quảng Giáo ở đất Ngô, Sư đều đi theo. Ban đầu Sư trụ ở Tứ Diện Sơn, Hoài Tây, sau đến Lâu Hiền, Tưởng Sơn, Trường Lô, chúng thường đông cả ngàn. Năm Nguyên Phong năm thứ bảy, Đế hạ chiếu, thỉnh Sư trụ trì chùa Pháp Vân ở kinh thành làm Tổ thứ nhất. Ngày khai đường, Đế sai Trung sứ đến dâng hương, tặng y ca-sa, truyền thánh chỉ như Thiên Tử giá lâm, Hoàng đệ Kinh Vương cung kính ngồi dưới tòa nghe giảng. Đến Triết Tông năm Nguyên Hựu năm thứ năm, tháng tám Sư có bệnh, Đế cho ngự y đến chẩn bệnh, Sư khoát tay bảo thôi, thay áo nói kệ:

Lúc đến tay không, đi tay không

Nam Bắc Đông Tây việc vẫn đồng.

Trụ trì sáu chỗ không bổ ích

Giây lâu, Giám tự Tuệ Đương hỏi: Sao Hòa thượng không nói câu cuối? Sư đáp:

Trân trọng! Trân trọng!

Nói xong, Sư quy tịch, thọ sáu mươi bốn tuổi, tăng lạp bốn mươi lăm hạ. Sư nối pháp Thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài, Hoài nối pháp Tuyết Đậu Trùng Hiển, Hiển nối pháp Trí Môn Quang Tộ, Tộ nối pháp Hương Lâm Thừa Viễn, Viễn nối pháp Vân Môn Văn Yển. Trong năm Nguyên Phong, Khu mật tưởng công Dĩnh Thúc kết bạn phương ngoại với Sư. Ông ấy bình thường cứu xét tâm tông nhưng trệ nơi giáo thừa, nhân đó soạn Hoa Nghiêm kinh giải ba mươi thiên, rất tự phụ tri kiến của mình, đi thuyền từ Hoài Thượng đến Trường Lô thăm Sư và viết trên vách phương trượng: "Trong ba ngày, tôi soạn xong Hoa Nghiêm Giải. Tôi có nhân duyên lớn với Phật pháp, hôm khác đem hiểu biết này tỷ thí ở thành Đông, chỉ người nào đủ Phật nhãn mới biết!" Khi ấy, Sư biện: "Ông nói sao nghe dễ thế! Phàm Hoa Nghiêm là cảnh giới viên đốn Thượng thừa, sở chứng hiện lượng, nay ông nói tỷ thí ở thành Đông như vậy là rơi vào Tỷ lượng, không phải là tông Viên đốn. Ông lại nói "hôm khác" nhưng Nhất chân pháp giới lại không có xưa hay nay, nên nói: "Mười đời xưa nay rốt cuộc chẳng lìa đương niệm". Nếu ông nói "ngày khác" vậy hôm nay lẽ đâu không phải chăng! Ông lại nói "Người đủ Phật nhãn mới biết" nhưng kinh ghi: "Pháp giới bình đẳng, không Phật chúng sinh", tình phàm thánh hết, ta người đều quên, lẽ đâu có Sự khác nhau giữa ngu và trí, nếu đợi đến Phật nhãn vậy thì Thiên nhãn, Nhân nhãn lẽ đâu chẳng biết sao!"

Dĩnh Thúc nghe vậy hối lỗi. Khi Sư quy tịch, ông đến tế Sư bằng bài văn:

Bạn của phương ngoại, chỉ tôi và thầy

Nhớ xưa gặp nhau, một lời khế hợp

Thầy đến Trường Lô, tôi về Hoài Tố

Nhưng lại sánh vai, nói cười vui vẻ,

Tôi luận Hoa Nghiêm, thầy nói tên phẩm

Cơ duyên cọp sa, thoát ra đường tắt

Nỡ đâu bỏ tôi, đành đoạn đi trước

Chân thành kính viếng, mong thầy biết cho.

* Tháng mười một, Ôn Quốc Công Tư mã Quan đã ở đất Lạc mười lăm năm, tấu biểu dâng Đế bộ sách mình soạn, Đế đặt tên sách là Tư Trị Thông Giám và viết bài tựa.

Ất Sửu: Nguyên Phong năm thứ tám, tháng hai Đế mất Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 21 Tây Hạ * Mùa Xuân, tháng ba, Triết Tông lên ngôi, tháng tư hạ chiếu thỉnh Thiền sư Pháp Vân Tú vào trước linh cửu của Tiên đế thuyết pháp, ban cho Sư hiệu Viên Thông Thiền sư. Mùa Đông tháng mười, Đế an táng Thần Tông ở lăng Vĩnh Dụ, hạ chiếu thỉnh Tịnh Nhân Đạo Trăn, Tuệ Lâm Tông Bản vào điện Phước Ninh thuyết pháp, ban cho Đạo Trăn hiệu Tịnh Chiếu Thiền Sư, ban cho Tông Bản hiệu Viên Chiếu Thiền Sư.

Tháng năm, Tư mã Quang được bổ chức Môn hạ thị lang.

Tăng Thống Nghĩa Thiên: Ngài là con năm thứ tư của Văn Tông Nhân Hiếu Vương nước Cao Ly, xuất gia với hiệu là Nghĩa Thiên. Mùa Đông năm này ngài đi đường biển đến Minh châu, dâng biểu xin vân du Trung Quốc để học lễ. Đế hạ chiếu cho Triều phụng lang Dương Kiệt (Dương Thứ Công) dẫn ngài đi tham học. Ngài đến các quận ở vùng Lưỡng Triết, Hoài Nam, Kinh Đông đều được đón tiếp và ăn uống như cách của người du hành. Ngài tham học khắp Tam học. Đầu tiên, Nghĩa Thiên đến Cận châu theo học với Minh Trí, từ đây có thêm pháp lữ xin được học qua Giáo thừa. Ngài vào Thiên Thai lễ tháp Đại sư Trí Khải, vượt Chiết Giang đến Hàng châu Thượng Trúc, lấy lễ đệ tử thờ Từ Biện làm thầy học, thọ nhận giáo quán Thiên Thai, sau đến Linh Chi lễ Đại Trí Nguyên Chiếu để học Luật, qua Tuệ Nhân theo Tấn Thủy Tịnh Nguyên hỏi về giáo thừa tông Hiền Thủ, qua Nhuận Châu Kim Sơn học rộng Thiền quy, lễ Thiền sư Phật Ấn Liễu Nguyên. Liễu Nguyên ngồi yên nhận lễ, Dương Kiệt thấy vậy thắc mắc Phật Ấn nói: "Muôn họ xuất gia, đồng gọi là họ Thích, Nghĩa Thiên là vị Tăng, nếu không làm như vậy thì làm sao thể hiện phép tắc làm thầy của Hoa Hạ". Triều đình biết việc này, ai nấy đều cho Phật Ấn là người biết Đại lễ. Nghĩa Thiên về Kinh sư, Lễ bộ lang trung Tô Thức tiếp đón, dẫn ngài yết kiến Thiền sư Viên Chiếu Tông Bản. Quan Hữu Ty tiếp đãi ngài rất ân cần.

Y Bồ Đồng Tử (Đồng tử quấn tóc làm y): Lúc này, thái úy Lã Tuệ Khanh, tự Cát Phủ, học thông nội điển ngoại thư, từng chú giải Hoa Nghiêm Pháp Giới Quán, rồi đem ý mới để chú giải Trang Tử. Một lần ông đi tuần thú biên cương, ngày nọ nhân lúc rảnh, ông dạo lên Ngũ Đài đến Trung Đài chợt thấy mù nổi lên bốn phía, gió sấm đùng đùng, mưa lớn chấn động cả núi rừng. Những người đi theo hoảng sợ tìm chỗ núp. Lúc ấy bỗng xuất hiện một vật, hình dáng giống như con thuồng luồng, hiện nửa hình trong đám mây mù. Thái úy thất kinh, lát sau trời quang mây tạnh, nhìn thấy một đồng tử da đen, xõa tóc quấn từ chân lên đến vai, để lộ vai phải, tay cầm quyển kinh, hỏi thái úy:

- Vì sao quan nhân trông có vẻ sợ hãi như vậy? Thái úy đáp:

- Đời trước có chướng duyên nên gặp cảnh khủng khiếp thế này.

- Nay cảnh ấy hết rồi, thế quan nhân cầu gì mà đến đây?

- Mong nhìn thấy Đại sĩ.

- Muốn thấy Bồ-tát để làm gì?

- Tôi từng xem Hoa Nghiêm, giáo nghĩa sâu xa, ý lời sâu rộng, muốn chiêm ngưỡng Đại Sĩ, phát khởi giải tâm, ngõ hầu chú thích lưu hành nhân gian, khiến đêm dài chợt gặp ánh sáng, người phát tâm sâu liền được khai ngộ.

Đồng tử nói:

Diệu ý của chư Phật khéo thuận Sự lý, giản dị trong sáng, bậc Tiên đức chú giải có thể hiểu được như phẩm Thập Địa chú giải không quá vài tờ, ngày nay thiên hạ đua nhau chú giải gần đến trăm quyển, nhưng càng đi xa Thánh ý, đó thật là phá nát đạo lớn.

Thái úy nói:

Đồng tử mặt mũi như vầy mà dám trách cứ tiền bối ư!

Đồng tử cười nói: "Quan nhân nói sai rồi! Ở đây, một lá cây một ngọn cỏ đều là cảnh giới Văn-thù, ngay nơi ông hàng ngày gặp việc chẳng mê, đó là Văn-thù chân thật, sao lại đem phàm tình làm loạn tư duy thế!"

Thái úy hối hận vì mình lỡ lời nên cúi đầu sụp lạy. Lúc ngẩng lên đã thấy đồng tử hiện thân Đại sĩ cưỡi Sư tử khuất dần trong đám mây và chẳng thấy đâu nữa. Ông cảm thấy ray rứt, tâm thần không yên. Gia nhân hỏi nguyên do, ông đáp: "Ta muốn chí thành sám hối, đến khi nào gặp lại đồng tử ấy mới thôi". Ông liền cho người bày hương hoa thật trang nghiêm sớm tối cầu khấn, quyết thấy bằng được. Sau đó rất lâu, ông chợt thấy đồng tử đứng trên hương án trách rằng:

- Sao ông trụ tướng cố chấp đến thế! Thái úy đáp:

Chính vì muốn người đời đều thấy tôn dung thị hiện của Đại Sĩ vậy.

Ông liền sai thợ vẽ, vẽ lại nguyên hình, tích tắc chẳng thấy đồng tử đâu nữa. (Theo Hoa Nghiêm cảm ứng lục và Tử Chi Phật Vận Biên Niên).

Triết Tông: Tên Hú, con năm thứ sáu của Thần Tông. Mười tuổi lên ngôi, Tuyên Nhân Thái hậu Cao Thị lâm triều thính chính, Thừa Tướng là Tư mã Quang, Lã Công Trứ. Chính sự trong năm Nguyên Hựu rất thịnh, từ năm Thiệu Thánh về sau, chính trị thối nát. Ông ở ngôi mười lăm năm, thọ hai mươi lăm tuổi. Niên hiệu Nguyên Hựu tám năm, Thiệu Thánh bốn năm, Nguyên Phù ba năm.

Bính Dần: Nguyên Hựu năm đầu Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 22 Tây Hạ * Mùa Xuân, tháng hai, Tư mã Quang được bái phong tả Thừa Tướng. Tháng ba, Trình Di làm thuyết thư trong điện Sùng chính. Ngày nọ, ông hỏi:

- Bệ hạ ở trong cung đổ nước phải tránh kiến đúng không? Đế đáp:

Đúng thế, vì ta sợ làm tổn thương nó. Di nói:

Suy tâm này ra khắp bốn biển, đó là đạo quan trọng của Đế vương vậy.

* Mùa hạ, tháng tư, Lã Công Trứ được bái phong Hữu Thừa Tướng. Văn Ngạn Bác giữ chức Thái sư Bình Chương quân quốc. Mùa thu, tháng chín, Ôn Quốc Văn Chánh Công Tư mã Quang mất khi còn làm Tể tướng. Mùa Đông tháng mười, Đế ban lệnh đổi Diễn Thánh Công là Phụng Thánh Công nhưng vẫn đặt một người Giáo thọ, dạy học trò Khổng Tử.

Đại Sư Pháp Chân: Ngài húy Xử Hàm, ngụ tại chùa Bạch Liên, Thai châu. Ngày hai mươi ba tháng bảy, ngài nhóm chúng từ biệt và kiết già quy tịch. Đệ tử nối pháp có hai người là Trí Dũng Liễu Nhiên và Chân Giáo Trí Tiên. Tiên truyền cho Viên Trí, đó là Đại Sư Chứng Ngộ ở Thượng Trúc.

Tịnh độ: Ở Biện kinh có Pháp sư Hy nhập định du thần qua Tịnh độ, thấy hoa sen lớn phóng ánh sáng vàng, trên hoa có ghi: "Tòa của Tỳ-kheo Tông Bản nhà Tống". Ngài xuất định, kể lại việc trên. Lúc này, Viên Chiếu đã cáo lão về ở ẩn tại Linh Nham, Tô châu.

Hy hỏi:

Thiền sư lại vãng sinh về Tịnh độ à? Viên Chiếu đáp:

Tông Bản tôi trong lúc tu Thiền, tâm ở cảnh giới Cực lạc, vì Thiền Tịnh vốn không hai tướng vậy.

Đinh mão: Nguyên Hựu năm thứ 2 Đại Liêu:

Hàm Ung năm thứ 23

Tây Hạ: Mùa xuân tháng giêng, Đế Sách phong Lý Càn Thuận làm Hạ Quốc Chủ Xa Khê: Ở địa phận Sùng Đức thuộc Tú châu có Xa Khê. Trong thời nhà Đường, vùng Thanh Trấn có ngôi tháp cổ, một vị Tăng nhân đó dựng viện Thánh Thọ, thỉnh Pháp sư Trạch Khanh khai sơn trụ trì. Khanh là đệ tử của Từ Biện, cháu của Nam Bình, vốn đời năm thứ ba từ Pháp Trí kể xuống. Ngài quy tịch trong năm Đại Quán đời Huy Tông, tháp ở Phù Dung Bồ Thượng thuộc phía nam viện này. Đệ tử ngài có: Khả Quán, Hữu Bằng, Tề Bích, Như Trạm, Thiện Vinh nối nhau truyền trì, học chúng đều là bậc long tượng. Năm đó, ngài mở đạo tràng Pháp Hoa Tam-muội Kỳ Sám, Cao Tông ở trong cung Thọ Đức, đổi viện Thánh Thọ thành viện Quảng Phước. Tăng xứ Ngô Việt rất đông, phần lớn là đệ tử của phái Xa Khê.

Mậu Thìn: Nguyên Hựu năm thứ 3 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 24 Tây Hạ: Tháng 4, cướp phá Tắc môn trại Pháp sư Tịnh Nguyên: Ngài trụ ở chùa Tuệ Nhân, Nam Sơn, Hàng châu, họ Dương, người Tấn Giang, tổ tiên vốn là người Tấn Thủy nên người học thường gọi ngài là Tấn Thủy Pháp Sư. Sau khi thọ Cụ túc ngài vân du tham học Hoa Nghiêm với Thừa Thiên ở Ngũ Đài, học Hợp Luận với Minh Đàm ở Hoàng Mai, về Nam nghe giảng Lăng-nghiêm, Viên Giác, Khởi Tín với Tử Tuyền ở Trường Thủy. Học giả bốn phương suy tôn ngài là bậc Nghĩa long (con rồng nghĩa học). Nhân nuôi song thân ở suối này, nên suối chủ thỉnh ngài trụ ở Thanh Lương. Ngài vân du qua đất Ngô, trụ ở Báo Ân, Quán Âm. Thái thú Hàng châu Thẩm Văn Thông lập viện Hiền Thủ ở chùa Tường Phù rồi thỉnh ngài ở. Ngài dời qua Mật Ấn Bảo Cát ở Thanh Trấn Tú châu, rồi qua ở Thiện Trụ thuộc Phổ Chiếu, Hoa Đình. Tả Thừa Tướng Bồ Công Mãnh phủ dụ đất Hàng, chí thành khẩn cầu tông yếu, tâu xin cho Sư ở lại viện Tuệ Nhân. Tăng thống Nghĩa Thiên nước Cao Ly sang Trung Hoa, lấy lễ đệ tử đến yết kiến ngài. Hồi ấy, Hoa Nghiêm Sớ Sao từ lâu đã thất truyền, nhờ Nghĩa Thiên đem sang vấn biện mà có lại. Nghĩa Thiên về nước đem ba bản dịch Hoa Nghiêm gồm một trăm tám mươi quyển sai Sứ mang sang tặng ngài. Ngài dựng Đại Các an trí. Vì thế mọi người gọi Tuệ Nhân là chùa Cao Ly. Đến lúc này, tháng mười một năm Kỷ Dậu, Nguyên Hựu năm thứ ba, ngài quy tịch thọ bảy mươi tám tuổi. Môn nhân dựng tháp an trí xá-lợi ở Tây bắc chùa này, tôn xưng ngài là Trung Hưng Giáo Chủ. Thái úy Lã Tuệ Khanh tự Cát Phủ soạn văn bia ghi lại hành trạng, viết bài ký về Hoa Nghiêm Các. Tưởng Chi Kỳ lập bia. (Kinh Hoa Nghiêm, Tấn dịch sáu mươi quyển, Đường dịch sáu mươi quyển, Đường lại dịch phần sau bốn mươi quyển).

Kỷ Tỵ: Nguyên Hựu năm thứ 4 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 25 Tây Hạ Luật sư Linh Chi Nguyên Chiếu: Ngài khuyên đạo tục niệm Phật Di-đà quy tâm Tây phương Cực lạc thế giới. Lúc này, Long Đồ Các học sĩ Hàng châu Thái thú Tô Thức đem trâm, vòng, xuyến, hoa tai di vật của mẹ mình là Thục quận Thái Quân Trình thị để lại, bán đi mời thợ họa tượng Phật Di-đà để cầu siêu cho cha mẹ và làm bài tụng tán thán. Mùa Đông, tháng mười Thiền sư Tông Trất ở viện Trường lô, Chân châu nhóm họp danh sĩ nổi tiếng đương thời kết Liên Hoa Tịnh độ Niệm Phật Xã.

* Mùa Đông, mồng ba tháng mười một Tăng thống Nghĩa Thiên nước Cao Ly sai đệ tử là Thọ Giới đến Hàng châu cúng tế trước mộ tháp ngài Tấn Thủy.

Canh Ngọ: Nguyên Hựu năm thứ 5 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 26 Tây Hạ Tây Hồ: Đường thị lang Bạch Cư Dị đi tuần thú Hàng châu. Ông là người tinh thông đạo lý, thẳng thắn, khẳng khái. Lúc này, Long đồ các học sĩ Tô Thức làm Thái thú Hàng châu, tâu: "Hàng châu có Tây Hồ như người có con mắt, nhưng lau bèo đã úa". Thế rồi ông vét hồ cũ, chu vi ba mươi dặm, lấy Tế Sơn làm bờ, chứa lau bèo cạnh hồ, mở đường lớn thông từ Nam đến Bắc, trồng Phù Dung, Dương Liễu trên ấy. Người Hàng châu gọi đây là Tô Công Đề (Đê ông Tô).

Tân Mùi: Nguyên Hựu năm thứ 6 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 27 Tây Hạ * Thái sử Hoàng Đình Kiên, tự Lỗ Trực, hiệu Sơn Cốc đạo nhân. Lúc này gia cảnh sa sút, ông đến trú ngụ tại núi Hoàng Long, vân du với Thiền sư Hối Đường Tổ Tâm, kết bạn phương ngoại với Tử Tâm Ngộ Tân, Thảo Đường Duy Thanh. Ngày nọ đang nói chuyện với ông, Hối Đường cử việc Khổng Tử nói với đệ tử: "Các ông cho ta giấu giếm ư? Ta chẳng giấu điều gì cả, ta không làm việc gì mà không cho các ông biết. Đó là con người của Khâu này. " Và mời ông giảng biện ý khác chứ Hối Đường không chấp nhận kiểu này. Ông tỏ vẻ giận, im lặng. Lúc này, khí trời mát mẻ, hương thu ngát viện. Hối Đường hỏi:

- Ông ngửi thấy hương bầu không? Ông đáp: Có

Hối Đường nói:

Ta chẳng giấu giếm điều gì cả!

Nghe xong, ông vui mừng lãnh ngộ. Đến khi ngụ ở Kiềm Nam, ông gởi thơ cho Ngộ Tân, nói: "Ngày trước, từng được thầy hết lời dẫn dụ, tôi như người say mộng, may mắn ở trong ánh quang, nhưng bởi nghi tình chưa hết, căn mạng chưa trừ nên lui về núi ở ẩn. Tôi bị biếm quan đến Kiềm châu, giữa đường nằm nghỉ, tỉnh giấc bàng hoàng hốt nhiên nghĩ lại, bình sinh bị những lão Hòa thượng trong thiên hạ chê bai rất nhiều, chỉ có thầy là không thế. Thầy chính là người vì nhau bậc nhất.

* Mùa Thu tháng tám, Thiền sư Pháp Tú chùa Pháp vân, Biện Kinh, quy tịch. Đế hạ chiếu cho Thiền sư Thiện Bản chùa Tịnh Từ kế thế trụ trì, ban cho hiệu Đại Thông Thiền sư. Sư họ Đổng, húy Thiện Bản là hậu duệ của Hán Trọng Thư, ông nội tên Kỳ, cha tên Ôn, đều làm quan ở đất Lệ, nên Sư là người đất này. Từ nhỏ đến lớn, Sư đọc khắp sách Sử nhưng không có chí làm quan. Nhân Tông năm Gia Hựu năm thứ tám, Sư cùng em là Thiện Tư đến viện Địa Tạng ở Kinh đô thi kinh mà được độ làm Tăng, học Tỳ-ni. Sư vân du về Đông, đến Tô châu lễ Thiền sư Viên Chiếu Tông Bản ở Thụy Quang tỏ ngộ huyền chỉ, hầu hạ năm. Viên Chiếu sai Sư y chỉ Thiền sư Viên Thông Pháp Tú, Sư cũng lãnh hội hết yếu chỉ. Thần Tông năm Nguyên Phong năm thứ bảy, Sư vượt sông Hoài cư ngụ với Thái thú Nham. Thời gian sau, Sư ra ở Song Lâm, rồi dời về Tịnh Từ. Đến lúc này, Đế xuống chiếu thỉnh Sư trụ ở chùa Pháp vân, ban cho hiệu Đại Thông. Phàm những nơi Sư ở, hễ thấy tượng Phật, Bồ-tát thì đứng luôn không dám ngồi, thức ăn có tên giống thịt cá thì không ăn, Sư chân thành phòng tâm ngừa lỗi đại loại như thế. Mùa thu năm Nguyên Hựu năm thứ bảy, Sư xin cáo lão về Tây Hồ, Hàng châu. Đế ưng thuận. Đến Huy Tông năm Đại Quán năm thứ ba, tháng mười hai năm Giáp Tý, Sư co ba ngón tay rồi nói với đệ tử: "Chỉ còn ba ngày nữa thôi. " Quả nhiên ba ngày sau, Sư tịch, môn nhân dựng tháp ở Thượng Phương, Sư thọ bảy mươi lăm tuổi, Tăng lạp bốn mươi lăm hạ. Sư nối pháp Viên Chiếu Tông Bản, đời gọi hai người là Đại Bản và Tiểu Bản. Viên Chiếu nối pháp Thiền sư Nghĩa Hoài.

Pháp sư Biện Tài: Ngày hai mươi tháng chín, Pháp Sư Biện Tài ở núi Long Tỉnh, Hàng châu quy tịch. Ngài húy Nguyên Tịnh, cả ba triều đại từ Nhân Tông cuối năm Gia Hựu đến niên hiệu Trị Bình, Hy Ninh. Ngài trụ ở Thượng Thiên Trúc cả thảy mười bảy năm, đạo pháp vang khắp trong triều ngoài nội. Trong năm Nguyên Phong, ngài từ biệt ra đi, rồi về trụ lại ba năm. Về già ngài ngụ ở Long Tỉnh. Lúc ăn uống ngủ nghỉ, giữa chặn mày phát ánh quang, đều có xá-lợi. Ngài nói với Tham Liêu Tử Đạo Tiềm rằng: "Tịnh nghiệp của ta đã xong. " Bảy ngày sau, ngài không bệnh nằm nghiêng bên phải quy tịch. Môn hạ thị lang Tô Triệt viết bài minh trên tháp. Long đồ các học sĩ Lệ châu Tô Thức đến tế ngài rằng:

Khổng Lão khác cửa, Nho Thích khác cung

Lại ở trong ấy, Thiền Luật chống nhau

Tôi thấy biển lớn, có Nam Bắc Đông

Sông hồ tuy khác, chỗ đến vốn đồng

Chỉ đại Pháp sư, giới định tinh thông

Luật không trì phá, cấu tịnh đều không

Giảng không trau chuốt, Sự lý viên dung

Như núi bất động, như chuông khua vang

Như trăng in nước, như muôn gió nồng

Tám mươi mốt năm, sống tuy mạng chung

Gặp vật thì ứng, thi thiết vô cùng

Lúc tôi đến Ngô, còn gặp năm ông

Giảng có Biện (Hải Nguyệt), Trăn (Nam Bình)

Thiền có Liên (Đại Giác), Tung (Minh Giáo)

Hai mươi năm sau, chỉ còn mình ông

Nay cũng đi rồi, hậu học nương ai!

Thiền sư Tùng Duyệt: Sư họ Hùng, sinh ở Cám châu, ngụ tại chùa Đâu-suất, phủ Long Hưng, Giang Tây. Ban đầu Sư làm Thủ chúng trong đạo tràng Đạo Ngô, yết kiến Vân Cái Trí Hòa thượng. Trí bảo Sư đến yết kiến Động Sơn Văn Thiền sư, Lãnh ngộ huyền chỉ, hoằng hóa ở Lộc Uyển. Đến lúc này mùa Đông tháng mười một năm Nguyên Hựu năm thứ sáu, Sư tắm rửa, nhóm chúng, nói kệ:

Bốn mươi tám năm

Phàm thánh giết sạch

Chẳng phải anh hùng

Long An trơn trợt.

Sư an nhiên thị tịch. Người nhận lãnh pháp yếu tỏ ngộ tự tâm có Vô Tận Cư sĩ Trương Thương Anh sai Sứ đem lễ vật đến cúng tế và nói: "Thầy là người có đạo lực lớn trong tông môn, không thể để những người đến đây không có lòng kính ngưỡng. " Và ông dựng tháp ở Nhũ Phong thuộc Long An, sau tâu xin Đế ban thụy cho Sư. Sư nối pháp Chân Tịnh Văn Thiền Sư, đồng môn với Pháp Vân Cảo Thiền sư.

Trương Thương Anh: Ông từ nhỏ đã theo Thiền học nhưng vẫn muốn tìm các vị Tông sư quyết trạch cho mình. Nhân nói chuyện với Chu cấp sự Thế Anh mới biết Thiền sư Tùng Duyệt ở Đâu-suất vốn là bậc Thiền học cao xa, tài năng xuất chúng. Đến lúc này, năm Nguyên Hựu năm thứ sáu, ông vượt Giang Tây, Án Bộ, Phần Ninh cùng Ngũ Thiền bơi ngược thuyền đến Lữ Đình rồi hỏi thăm đường đến Đâu Suất. Đến nơi ông nói:

Từ lâu tôi đã nghe tiếng thầy là bậc thông minh xuất chúng. Tùng Duyệt liền đáp:

Duyệt là con cháu của Lâm Tế, nếu đem trí thông minh nói chuyện văn chương thì cũng giống như đô vận bàn về thiền vậy.

Ông tuy phục câu nói ấy nhưng trong lòng bất bình, liền làm bài kệ sai Ngũ Thiền đưa lên. Kệ ghi:

Năm lão cơ duyên đồng một phương

Thần phong khí phách giấu bên trong

Sáng nay lão tướng lên đàn vội

Cầm mâu xin thách đánh một phen.

Tùng Duyệt chỉ xem câu cuối là biết ý ba câu trước. Ông nghe vậy rất vui mừng lên Đâu-suất mới cùng Duyệt luận bàn thâu đêm. Bàn đến việc trong Tông môn, ông hỏi:

- Vừa rồi, tôi xem trong Truyền Đăng Lục gồm một ngàn bảy trăm cơ duyên của bậc Tôn túc, chỉ nghi câu "Đức Sơn ôm bát ".

Duyệt nói:

Nếu nghi câu "ôm bát" thì những gì còn lại đều do tâm suy nghĩ phân biệt mà hiểu, như vậy đâu thể đến được cảnh giới Đại an lạc!

Ông nổi giận, về phòng nhưng cả đêm cứ trằn trọc mãi. Gần đến canh năm, vừa bước chân xuống giường đá phải cái ống nhổ ngã lăn, ông hoát nhiên tỏ ngộ, liền chạy đến gõ cửa trượng thất của Tùng Duyệt và nói:

Bắt được giặc rồi! Duyệt hỏi:

Tang vật ở đâu?

Ông nghĩ ngợi. Duyệt nói: Đô Vận về ngủ đi.

Sáng sớm hôm sau, ông dâng bài tụng:

Trống lặng chuông im ôm bát về

Nham Đầu bức bách như sấm vang

Quả nhiên chỉ được ba năm sống

Đâu phải gặp người thọ ký cho.

Ông từ biệt không bao lâu, Duyệt quy tịch. Năm sau, ông được phong chức Tể tướng. Huy Tông năm Tuyên Hòa, tháng hai ông tâu xin thụy cho Tùng Duyệt, sai sứ cầm văn tế đến đọc trước tháp: "Ngày xưa Ngưỡng Sơn nói với Lâm Tế: "Ngày sau, đạo của ông thịnh hành khắp xứ Ngô, Việt nhưng gặp Phong thì dừng. Bốn đời sau đó Thiền sư Phong Huyệt Diên Chiểu. nghe lời sấm không vui. Về sau, được ngài Tỉnh Niệm, Chiểu vui mừng nói: "Chánh pháp Nhãn Tạng nay đã có ông truyền thừa, ta chết cũng không ân hận". Tỉnh Niệm ra hoằng hóa ở Thủ Sơn, thôn hoang chùa vắng, Tăng chúng chỉ mới hơn ba mươi người nhưng đạo tông nổi tiếng thiên hạ. Đối với Niệm Công, thầy là cháu sáu đời, đối với Vân Am thầy là đệ tử đích truyền. Quy củ Trụ Sơn đủ sánh ngang ngài Thủ Sơn, cơ phong mau lẹ chẳng thua gì Phong Huyệt. Gần đây tôi phụng mệnh đi sứ Giang Tây, Ấn Độ, Tây An quen biết thầy trong núi Long An, nắm tay đàm luận suốt đêm dài, thấu suốt hết việc lớn ngày sau, chánh tông rạng rỡ, chỉ hận là gặp thầy quá muộn. Thế nhưng thầy vội vã ra đi, tiếc phước mình không bằng huệ nên chẳng thuận duyên, vui đức mình không bị mai một, nên đành phải chia tay. Về sau có những người như: Sơ Sơn, Liễu Thường, Đâu-suất, Tuệ Chiếu, Từ Vân, Minh Giám, Thanh Khê, Chí Ngôn đều giảng thuyết mỗi phương nổi tiếng đương thời. Lại có những người như: La-hán, Tuệ Nghi, Dương Kỳ, Tử Viên, Quảng Tuệ, Thủ Chân, Cám Xuyên, Trí Tuyên đều là những người hối tích ẩn cư, tự xét thân mình, Phong Huyệt được Tỉnh Niệm liền có thể nối tiếp thọ mạng của chư Tổ, nay các vị Long An cũng vậy. Sự hưng thịnh này lẽ đâu không có chân thân, linh cốt của Tiên Sư ư! Bởi đạo thịnh hành là do Tòng lâm quy hướng, làm rạng rỡ Phật Tổ, trợ giúp giáo hóa, phát huy rạng rỡ thêm lên. Nay tôi đặc biệt xin với triều đình và được ban thụy là Chân Tịch Đại Sư. Than ôi! Chỉ tôi với thầy thần giao đạo hợp, nên không dám quên phận làm ngoại hộ. Dù rằng con đường sống chết rộng hẹp khác nhau, nhưng có được long ân của Thiên Tử thì may mắn cùng nhau thụ hưởng vậy. Ngưỡng mong giác linh thầy thọ nhận phước lộc này.

Trọng Ôn có lời tán rằng: Ôi! Làm hưng thịnh Nho tông nhưng lại sùng kính Phật đạo thì xưa nay chưa có ai bằng thầy. Bởi vậy nếu không phải người khéo tay thì làm sao phát huy, nếu chẳng phải bậc thượng căn thì dễ gì đương nỗi. Đến như Khai Sơn dựng chùa, mở đại pháp thí, đã không quên đạo nghĩa của Tùng Duyệt mà lại còn được hậu thế tôn vinh. Mấy lời tỏ bày, thật lòng như vậy. Bởi đó âu cũng là lý do mà Chiêu Tông tôn sư trọng pháp vậy. "

Cơ duyên ôm bát: Lúc Tuyết Phong Nghĩa Tồn còn làm phạn đầu trong đạo tràng của Đức Sơn, ngày nọ Đức Sơn ôm bát đến trai đường, Tuyết Phong hỏi: "Chuông chưa khua, trống chưa đánh ôm bát đi đâu thế?" Đức Sơn nghe vậy liền quay về phương trượng. Tuyết Phong đem chuyện này kể cho Nham Đầu Toàn Khoát. Khoát nói: "Đại tiểu Đức Sơn chưa hiểu câu sau cùng". Đức Sơn nghe vậy liền sai thị giả gọi Toàn Khoát lên và nói: "Ông không chịu lão tăng ư?" Toàn Khoát ngầm bày tỏ ý mình, Đức Sơn mới thôi. Hôm sau thượng đường, quả nhiên Đức Sơn không như người bình thường. Toàn Khoát đến trước tăng đường vỗ tay cười vang nói: "Vui nhỉ! Ông lão đường đầu đã hiểu thấu câu sau cùng, ngày sau thiên hạ chẳng lường được gã là người thế nào, thế nhưng chỉ sống được ba năm!" Ba năm sau, quả nhiên Đức Sơn quy tịch.

Nhâm Thân: Nguyên Hựu năm thứ 7 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 28 Tây Hạ Thiền sư Linh Nguyên Duy Thanh: Sư tham học với Thiền sư Hối Đường Tử Tâm ở Hoàng Long, tiếng tăm làm thị giả của Sư vang khắp tòng lâm. Đến lúc này, năm Nguyên Hựu năm thứ bảy, Vô Tận Cư sĩ Trương Thương Anh đi thuyền từ Giang Tây đến yết kiến Sư, phát hịch cho các quan ấp ở Phần Ninh cùng các vị tôn túc khuyến thỉnh Sư hoằng hóa ở Quán Âm, Long Hưng. Mệnh lệnh rất nghiêm, Sư ngụ ở Hưng Hóa bất đắc dĩ phải xuất đầu lộ diện dâng bài kệ từ chối:

Không đất không dùi nghèo thấu xương

Lợi sinh rất thẹn thiếu trâm anh

Kinh kỳ cửa thí e khó mở

Xin dưỡng thân tàn nơi núi sông.

Hoàng Thái sử Lỗ Trực Ưu ở Lý Lư có gởi cho Hưng Hóa Hải Lão một tấm thiếp rằng: "Nhân đạo tràng Quán Âm còn trống, thượng Ty có nhã ý mời huynh Thanh, nếu huynh Thanh quyết lòng không đi cũng tốt. Bàn đào ba năm mới chín một lần, chớ hái mận héo mà làm gì. Việc này, Hoàng Long, Hưng Hóa cũng phải trợ duyên cùng gánh một vai mới được, chớ đưa người lên cây cao rồi rút thang đi".

Oánh Trọng Ôn La Hồ Lục tán rằng: Pháp đạo ở Giang Tây thịnh trong những năm Nguyên Hựu bởi những người lấn lướt tòng lâm đều là những bậc cao nhãn, huống gì lễ chọn người vượt trội đến như vậy". Linh Nguyên dùng kệ ra sức từ chối, nhưng thái sử đã dùng trát ngợi khen, đó là lời động viên chưa từng có vậy.

Quý Dậu: Nguyên Hựu năm thứ tám, tháng tám Thái hậu Cao Thị mất Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 29 Tây Hạ

Giáp Tuất: Thiệu Thánh năm đầu Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 30 Tây Hạ

Ất Hợi: Thiệu Thánh năm thứ 2 Đại Liêu: Thọ Xương năm đầu, Đế gia phong Tôn hiệu, đổi niên hiệu Tây Hạ

Liêu: Đạo Tông Hồng Cơ gia hiệu là Thánh văn thần võ toàn công đại lược thông nhân hiếu tuệ Thiên Hựu Hoàng Đế. Năm Thọ Xương năm thứ hai, Đại Quốc Cửu Trướng Tiêu Giải Lý tứ lang quân là người cưỡi ngựa bắn cung rất giỏi, hào kiệt không kiềm chế được, ông thường nuôi trong nhà đến mấy mươi người phạm tội chết. Họ thường theo ông đi săn ở đất Liêu. Đến phía Đông phía Tây quận, họ ăn uống tiêu xài cướp đoạt của những nhà giàu có. Ngày nọ bị tội, nước Liêu tróc nã gắt gao, ông tụ hợp đồ đảng làm cướp. Chưa đầy mười ngày đã có hơn hai ngàn người, họ đánh vây các châu như: Càn, Hiển v.v... các đạo phát binh vây bắt. Ông lén dẫn đồ đảng chạy sang địa phận Sinh Nhữ Chân, (Dòng Nhữ Chân có chia ra Sinh và Thục. Người ở phía Nam Hỗn Đồng Giang thì gọi là Thục Nhữ Chân, là nơi A Cốt Đả ở. Người phía Bắc sông này gọi là Sinh Nhữ Chân là bề tôi nước Liêu). Giải Lý liền cấu kết với Đại soái Dương Cát mưu phản. Các đạo quân truy quét, nhưng đến đầu địa phận thì không dám tiến lên, tâu tình hình cho Bắc khu mật viện. Mật viện giáng trát cho Dương Cát phải toàn tâm giải quyết. Dương Cát dần dà đến mấy tháng, chỉ chém đầu Giải Lý sai con trưởng là A Cốt Đả dâng cho Liêu, không dâng nộp thủ cấp những người còn lại mà nói họ cũng đã bị giết hết. Nước Liêu bất đắc dĩ phong tước cho hai cha con Dương Cát. Từ đó cha con Dương Cát trong lòng cậy có công với Liêu, ngầm ôm lòng phản trắc, thôn tính các bộ tộc láng giềng để lấy vàng châu, ngựa quý. Lúc này ông thường hối lộ cho các bậc quyền quý để kết tình giao hảo.

* Mùng chín tháng sáu, Thiền sư Trùng Biện ở chùa Nam Hoa, Thiều châu nhờ Long đồ các học sĩ Tô Thức viết thư cho Liễu Tông Nguyên nhờ soạn văn bia cho Lục Tổ Đại Giám Thiền sư. Tô Thức ghi thêm phía sau rằng: "Thích-ca dùng văn thiết giáo, giáo pháp dịch ở Trung Quốc đều nhờ đạo Nho mà bày tỏ ra. Cho nên các kinh điển Đại thừa đến Lăng-nghiêm thì khúc chiết tinh túy, thù thắng vi diệu vượt xa các kinh, đó là nhờ Phòng Dung bút thọ. " Liễu Tông Nguyên dời về Nam mới bắt đầu nghiên cứu Phật pháp, soạn văn bia cho các Thiền sư Tào Khê, Nam Nhạc, diệu tuyệt cổ kim. Từ nhà Đường đến nay, người thuật hành trạng Tổ Sư rất nhiều nhưng chưa ai thông suốt, chính xác như Liễu Tông Nguyên. Bởi xét những lời của ông rất hợp với đạo Mạnh Kha nên khiến người ta ban ngày thấy thì ban đêm thuộc ngay.

Tam Tháp: Năm này, Thiền sư Hựu ở viện Chân Như núi Vân Cư, Nam Khang sáng lập Tam tháp để an táng chư tăng, Sư sãi trong chùa, là nơi an táng hài cốt. Các nơi khác từ đó bắt chước làm. Hựu họ Vương, người Thượng Nhiêu, Tín châu nối pháp Hoàng Long Tuệ Nam, Nam nối pháp Từ Minh Sở Viên.

Bính Tý:

Thiệu Thánh năm thứ 3

Đại Liêu:

Thọ Xương năm thứ 2

Tây Hạ: Tháng mười, cử đại quân cướp phá đất Tống đến tận Diên châu Đinh Sửu: Thiệu Thánh năm thứ 4 Đại Liêu: Thọ Xương năm thứ 3 Tây Hạ Tô Thức bị biếm quan đến Đam châu. Tuệ châu Thái thú Phương Tử Dung phụng chiếu viết thư nói với Tử Chiêm rằng: "Người nhà phụng thờ Đại Thánh Tăng-già ở đất Hoài, đất Tứ rất kính cẩn, đêm trước ở trong mộng đến đây từ biệt và nói: "Tiễn Tô Tử Chiêm qua Hải Nam". Nay quả nhiên có chuyến đi này, số phận đã định, ông còn lo buồn làm gì!" Năm Nguyên Phù năm thứ ba, tháng sáu năm Canh Thìn, Tô Thức từ Hải Nam về, cư ngụ tại Thường châu, ngao du vùng Nghi Hưng. Trước khi bị đày, ông có dựng ngôi nhà ở gò phía Đông Hoàng châu, nhân đó lấy hiệu Đông Pha cư sĩ. Ngày hai mươi tám tháng bảy, niên hiệu Kiến Trung Tỉnh Quốc năm đầu, đời Huy Tông, Triều phụng lang đề cử thành đô phủ vương cục quán Tô Thức mất ở Thường châu.

Mậu Dần:

Nguyên Phù năm đầu. Tháng sáu đổi niên hiệu

Đại Liêu:

Thọ Xương năm thứ 4

Tây Hạ:

Vĩnh An năm đầu

Kỷ Mão: Nguyên Phù năm thứ 2 Đại Liêu:

Thọ Xương năm thứ 5

Tây Hạ: * Cao Tăng Đạo Tiềm ở Tiền Đường làm thơ gởi cho Văn Trung Công Tô Thức. Thức gọi ngài là Tham Liêu Tử, bởi thi, từ, dật, xướng, họa của ngài hình thế giống như Hàn Mặc. Đến khi Lã Thừa Tướng Công Trứ tâu xin Đế, ban cho ông hiệu Diệu Tổng, về sau hễ viết lách, ngài đều lấy hiệu Diệu Tổng Lão Sư. Những bia đá ở Giang triết còn ghi lại rất nhiều, nay chỉ ghi đại lược. Khi rời Tiền Đường, ngài có viết lại mấy dòng từ biệt rằng: "Gió hữu tình ngàn dặm cuốn triều đến, vô tình tiễn triều về. Hỏi trên sông Tiền Đường, Tây Hưng, Bồ Khẩu mấy độ bóng tà, chẳng dụng nghĩ suy. Xưa nay cúi ngửa người xưa trái, ai giống Đông Pha bạc đầu quên cơ. Nhớ hoài bờ tây Tây Hồ chính vì núi đẹp, trời xanh mây trắng, hẹn thi nhân cùng gặp. Mong như tôi với ông, hẹn năm khác đường biển về Đông, xin tạ nhã ý của ông, chớ có trái lời. Đường Tây Xuyên không nên quay đầu, làm tôi ướt áo. "

Thiền sư Oánh Trọng Ôn tán rằng: "Ôi! Tiểu sinh đời nay đối với bậc hữu đạo tông sư tất gọi tên mà biểu hiện lòng khinh mạng, đâu biết một bài thơ của Văn Trung Công, Tăng còn kính trọng, huống gì người chuộng đạo đức ư!" Oánh nối pháp Thiền sư Đại Tuệ Tông Cảo.

* Pháp Sư Hữu Nghiêm: Ngài ở chùa Sùng Thiện, Xích Thành, Thai châu, lui về dựng am bên gốc cây Tra, nên lấy hiệu là Tra Am, lòng nhớ về cố hương An Dưỡng, có bốn bài thơ cảm được lòng người. Trong đó có một bài ghi:

Tây phương chân tịnh vốn nhà ta

Nay nhớ lối về mười vạn xa

Đường khách gập ghềnh bao kẻ khốn

Phong trần lưu lạc mấy ai qua.

Cây báu bảy hàng, ngàn điệu nhạc

Ao thơm tám đức, bốn màu hoa

Chớ lạ gần đây thường mộng thấy

Nhục vinh muôn việc chẳng phiền hà.

Người đương thời tranh nhau truyền đọc. Bình sinh ngài dốc chí tịnh độ. Mùa hạ tháng tư niên hiệu Kiến Trung, Tỉnh Quốc năm đầu, đời Huy Tông, ngài sắp quy tịch, chợt thấy hoa sen lớn trong ao báu, nhạc trời trỗi vang bốn phía, ngài lặng lẽ quy tịch. Tác phẩm có: Đại Bộ Bị Kiểm bốn quyển, Tiên Nạn bốn quyển, Trợ Lãm bốn quyển, Hoặc Đối bốn quyển đều lưu hành ở đời.

Canh Thìn:

Nguyên Phù năm thứ ba. tháng giêng, Đế mất

Đại Liêu:

Thọ Xương năm thứ 6

Tây Hạ

* Mùa Thu, tháng bảy, Liêu Đế bệnh nặng dạy cháu là Diên Hy rằng: "Nam triều giao hảo đã nhiều năm, tính cháu thẳng thắn, chớ có sinh sự. " Lại dặn đại thần: "Vua nối nghiệp nếu động binh, các khanh phải ra sức can ngăn. " Đế mất, ở ngôi bốn mươi sáu năm, miếu hiệu Đạo Tông Thụy là Thiên Phước Hoàng Đế.

Tống: Mùa Đông, sửa Thái Lăng. Các quan ở Lâu Bình huyện Đăng Phong tâu xin lấy nhân công thừa này để sửa sang đạo tràng Thiếu Lâm ở Tung sơn vốn là nơi Đạt-ma Tổ sư ở. Từ Giám ty, quận huyện, quan chấp sự đến sĩ thứ đua nhau hưởng ứng, chỉ một ngày là xong, đặt tên là Diện Bích am, trồng hơn mười hai cây Linh Chi, mỗi cây một màu hoa lạ. Mưa ngọt trút đầy ao, ban đêm phát ánh sáng, bốn phía như Thiên cảnh đồng thời hiện ra, Đông Tây đến mấy mươi dặm. Hậu sơn cư sĩ Trần Sư Đạo viết bài ký: "Tôi, môn hạ của Khổng Thị, Nhan, Mẫn, Nhiễm đều không truyền. Sau Trọng Cung có Tuân Khanh, sau Tăng Dư có Mạnh Kha, sau Đoan Bản Tứ có Trang Hưu. Nhưng sau Trang, Mạnh, Tuân thì không nghe nữa. Họ Lý truyền xuống Quan Doãn, Doãn truyền xuống thì không nghe nữa. Họ Thích từ Năng Nhân xuống đến đời hai mươi tám là Đạt-ma, sáu đời nữa thì có Tào Khê, tính đến nay đã mười lăm đời rồi. Nhưng học trò của Nho Lão lại muốn sánh mình ngang với cội nguồn của họ Thích thì thật là sai lầm.

Thiền sư Hối Đường Bảo Giác: Sư húy Tổ Tâm, ngụ ở núi Hoàng Long, Long Hưng, quy tịch ngày mười sáu tháng 11. Sư họ Ổ, sinh ở Nam Hùng, nối pháp Hoàng Long Tuệ Nam. Đệ tử đắc pháp với Sư có Thảo Đường Duy Thanh, Tử Tâm Ngộ Tân, Thái sử Hoàng Sơn Cốc, Ngô Trung Lập.

Huy Tông: Húy là Kiết, con thứ mười của Thần Tông, ban đầu được phong Đoan Vương, mười chín tuổi lên ngôi Hoàng Đế, ở ngôi hai mươi lăm năm. Mồng mười tháng sáu nhằm tiết Thiên Ninh, lúc này thừa hưởng thái bình đã lâu, Tô Hàng bày bàn đánh cờ, cha con Chu Miến dâng đá hoa cương sắp quanh Lương Nhạc Vạn Tuế Sơn. Dân gian một hoa một đá cùng hưởng lộc vua nhưng cấu kết nhận hối lộ, lòng tham không cùng. Sái Kinh làm Thái sư, nội thị Đồng Quán lãnh chức khu mật, nhận Lý Tự Lương người đất Yên ở nước Liêu cùng đem về, nói rằng có thể lấy được nước Liêu. Gặp lúc Nhữ Chân đến dâng lễ, mới hẹn cùng đánh Liêu. Kim đã diệt được Liêu, lại xâm phạm nước Tống. Đế nhường ngôi cho Thái tử, Thái tử tôn Đế làm thái Thượng hoàng, bị quân Kim đưa về bắc, giáng phong làm làm Thiên Thủy quận vương, mất ở Ngũ quốc thành. Niên hiệu Kiến Trung Tỉnh Quốc một năm, Sùng Ninh năm, Đại Quán bốn năm, Chính Hòa bảy năm, Trùng Hòa một năm, Tuyên Hòa bảy năm.

Tân Tỵ:

Kiến Trung Tỉnh Quốc năm đầu

Đại Liêu:

Càn Thống năm đầu Thiên Tộ lên ngôi

Tây Hạ

Liêu: Thiên Tộ lên ngôi, húy Diên Hy, là cháu của Đạo Tông, con của Tần Chủ Nguyên Cát, tự xưng là Thiên Tộ Hoàng Đế. Ông hoang dâm vô đạo, cuối cùng đất nước bị diệt vong.

Nhữ Chân: Dương Cát Thái sư mất trong năm này, con là A Cốt Đả lên ngôi.

Tục Đăng Lục: Mùa Thu, rằm tháng tám, Thiền sư Phật Quốc Duy Bạch chùa Pháp Vân, Biện Kinh tập hợp cơ duyên Tông Sư của các Thiền phái thành Tục Đăng Lục ba mươi quyển dâng Đế. Đế tự tay ban cho bài tựa. Trong ấy ghi: "Xưa Thích-ca Như Lai xuất thế, được Phật Nhiên Đăng thọ ký, sinh trong vương cung Tịnh Phạn, đưa tay chỉ trời đất, cơ duyên ấy rõ ràng ai cũng biết. Ngài dạo chơi bốn cửa, quán sát già bệnh, nên huyễn duyên liền tịch. Đến khi giảng đạo ở Kê Viên, Thứu Lĩnh, vô biên cảnh giới liền hiện ngay đầu sợi lông, vô lượng quyển kinh liền hiện ngay đầu mảy trần. Phía Tây bao trùm Thiên Trúc, phía Đông chảy tràn Chấn Đán, biên tập thành sách. Thánh giáo của một thời tuy truyền cho Khánh Hỷ, niêm hoa vi tiếu thì Chánh pháp Nhãn tạng chỉ phó chúc cho Ẩm Quang. Đạt-ma từ tây sang mới thật là Sơ Tổ. Sự truyền thừa từ hai mươi tám Tổ tây Ấn đến sáu Tổ Đông độ lại đến Tào Khê. Từ đó đạo ở Song Lâm càng rạng rỡ, dòng pháp tuôn chảy, từ Nam Nhạc, Thanh Nguyên trở xuống phân thành năm tông. Mỗi tông đều có môn phong ứng cơ tiếp vật. Tuy kiến lập không đồng nhưng hội quy chỉ có một, đều là tên nhọn cùng bày ra, roi ảnh cùng thi thiết, tiếp vật lợi sinh, khải ngộ rất nhiều. Nguồn phái rộng sâu, cành lá tươi tốt, nhưng chỉ có hai tông Lâm Tế và Vân Môn là thịnh hành nhất thiên hạ. Trẫm nắm giữ Thiên mệnh, gầy dựng đất nước, khâm ngưỡng Nghệ Tổ mở rộng Độ Môn ở Miên Ngụ, Thái Tông xiển dương bí nghĩa ở Phu Thiên, Chương Thánh truyền đăng nơi Cảnh Đức, Vĩnh Chiêu quảng đăng nơi Thiên Thánh, đều hoằng hóa chân phong, trợ giúp thần hóa nhằm thành tựu sự thịnh trị vô vi, mà Hoàng Thần Khảo còn hưởng phước không tông. Năm Nguyên Phong năm thứ ba, xuống chiếu cho chùa Đại tướng quốc dựng thêm hai chùa Thiền lớn, mở rộng Tuệ Lâm phía Đông, dựng thêm Trí Hải phía tây. Trong năm Nhâm Tuất, việt quốc Đại trưởng công chúa và tập khánh quân tiết độ quán sát lưu hậu phò mã đô úy Trương Đôn lễ thỉnh, lại dựng thêm Pháp Vân Thiền tự ở phía Nam quốc đô, vì thế Tổ đạo sáng rỡ, Tòng lâm cực thịnh. Học giả khắp nơi, ai mến mộ Thiền thì vân tập ở Thượng Đô. Nay Đôn lại thỉnh trụ trì chùa này là Thiền sư Phật Quốc Duy Bạch thám xét Tối Thượng thừa, tỏ rõ Đệ nhất nghĩa, nhiều lần được mời vào cung, ba phen lên tòa thuyết giảng, tuyên dương diệu chỉ, khéo hợp lý mầu. Xưa Thế Tôn thuyết giảng kinh Pháp Hoa, khai mở tướng lông trắng giữa chặng mày, quang minh chiếu soi một vạn tám ngàn thế giới ở phương Đông. Di-lặc thưa hỏi, Văn-thù quyết nghi, đó gọi là Nhật Nguyệt Đăng Minh Phật vốn hiện điềm lành sáng rỡ như thế. Người trì kinh này có Diệu Quang Pháp Sư, người chứng kinh này có Phổ Minh Như Lai. Nay dùng hai chữ Tục Đăng không ngoài hàm ý đèn đèn nối nhau, quang quang hỗ nhập. Ôi! Viên chứng biển giác vốn bao hàm cả mười phương, sinh diệt bóng bọt liền trầm luân trong ba cõi. Từ sáng tỏ mà trần trần phát trí, thức vọng theo nhau liền rơi vào luân hồi, thật đáng thương thay! Nếu hồi quang soi chiếu lại bên trong, phát chân về nguồn thì chính bộ Lục này vậy. Chỉ thẳng tánh tông, đơn truyền tâm ấn, được ngay trong chớp mắt, dâng ngay khi mở lời, đưa tay thì nâng cả thế giới Diệu Hỷ, đàn chỉ thì hiện lầu các trang nghiêm, thần thông diệu dụng thật không thể nghĩ bàn vậy. Vui vì đại chúng cùng kết thắng duyên, xa lìa bến mê, thẳng lên bờ giác. Ấy là tấc lòng thành của Trẫm vậy. "

Thiền sư Phật Quốc húy Duy Bạch, họ Nhiễm, sinh ở phủ Tỉnh Giang, nối pháp Thiền sư Viên Thông Pháp Tú, Tú nối pháp Thiên Y Nghĩa Hoài, Hoài nối pháp Tuyết Đậu Trùng Hiển.

Nhâm Ngọ: Sùng Ninh năm đầu Đại Liêu:

Thiên Tộ lên ngôi. Càn Thống năm thứ 2

Nhữ Chân: Năm đầu của A Cốt Đả Tây Hạ

Tống: Ban một bức thư hiệu ứng thiên hạ. Những bậc danh tăng thạc đức từ trước đến nay nếu chưa có tên Thụy thì các quan sở thuộc phải lập tức tâu lên để Đế ban cho Thụy hiệu, hạ chiếu cho thiên hạ dựng chùa Sùng Ninh ở Quân châu, sau đó đổi thành chùa Thiên Ninh. Đến Cao Tông đổi chùa Báo ân thành chùa Quang Hiếu.

Quý Mùi: Sùng Ninh năm thứ 2 Đại Liêu: Càn Thống năm thứ 3 Nhữ Chân: Năm thứ 2 Tây Hạ

Tống: Mùa hạ tháng 4, ban Thụy cho Đại Sư Từ Vân Tuân Thức ở chùa Thiên Trúc, Hàng châu là Pháp Bảo Đại Sư. Pháp Sư Phạm Trăn ở Nam Bình, thụy là Thật Tướng Pháp Sư. Luật sư Trừng Chiếu ở núi Chung Nam, thụy là Pháp Tuệ Đại Sư.

Giáp Thân: Sùng Ninh năm thứ 3 Đại Liêu: Càn Thống năm thứ 4 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 3 Tây Hạ

Lậu Trạch Viên: Mùa xuân tháng hai, Tống đế hạ chiếu cho các châu huyện trong thiên hạ lập ra Lậu Trạch viên để an táng khách tha phương không nơi nương tựa.

Ngự Tán Răng Phật: Mùa hạ, mồng năm tháng năm, Tống đế rước răng Phật Thích-ca ở chùa Đại Tướng Quốc vào trong cung cúng dường. Răng Phật để trong bình thủy tinh kín, xá-lợi tuôn ra như mưa. Đế dùng kệ tán:

Đại Sĩ Thích-ca Văn Hạt bụi trong hư không Có cầu liền cảm ứng Cõi nào chẳng phân thân Ngọc sáng đập chẳng nát Kim Cang luyện mới hoài Con nay cung kính lễ Nguyện cứu khắp mọi loài.

Thiền sư Pháp Diễn: Mùa hạ, ngày hai mươi lăm tháng sáu, Sư thượng đường từ biệt đại chúng rồi quy tịch. Sư họ Đặng người Miên Châu, nối pháp Bạch Vân Thủ Đoan, Đoan nối pháp Dương Kỳ Phương Hội, Hội nối pháp Từ Minh Sở Viên, thuộc đời năm thứ chín tông Lâm Tế. Nối pháp của Sư có Phật Quả Viên Ngộ Khắc Cần, Phật Giám Tuệ Cần, Phật Nhãn Thanh Viễn. Đời gọi họ là Tam Phật. Nối pháp Pháp Viễn có Hoàng Long, Mục Am Trung, nối pháp của Trung có Phổ Am Bồ-tát Ấn Tiêu.

Long Môn Tam Tự Tỉnh: Thiền sư Phật Nhãn Thanh Viễn ở Long Môn hằng ngày suy nghĩ ba điều để cảnh tỉnh mình. Một là thọ mệnh của thân này như bóng câu qua khe hở, đâu rảnh để vọng tình làm việc tạp nhạp, muốn hưng thịnh Thích chủng phải tiếp nối môn phong, quán sát kỹ Tiên tông là tiêu cách gì. Hai là đạo nghiệp chưa thành, cách Thánh càng xa, thầy hay bạn tốt không thể rời bỏ, tự mình tinh tấn, nhớ Phật ân đức, chỉ mình tự biết, không thối thất đại tâm. Ba là báo duyên hư huyễn, đâu thể cưỡng cầu, đời người mấy lúc, tùy thuận cảnh duyên, khổ vui thuận nghịch, đạo ở trong ấy, động tĩnh lạnh nóng, tự thẹn tự hối.

Ất dậu Sùng Ninh năm thứ 4 Đại liệu Càn Thống năm thứ 5 Nữ Chân A Cốt Đả năm thứ 4 Tây Hạ Tống: Mùa thu tháng tám, đúc xong Cửu Đỉnh, soạn nhạc lấy tên là Đại Thạnh.

Bính Tuất:

Sùng Ninh năm thứ 5

Đại Liêu: Càn Thống năm thứ 6 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 5 Tây Hạ

Đinh Hợi: Đại Quán năm đầu Đại Liêu: Càn Thống năm thứ 7 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 6 Tây Hạ

Tống: Đế hạ chiếu cho Thiền sư Đạo Giai ở Thập Phương Tịnh Nhân Thiền viện thuộc Tả Nhai làm trụ trì chùa Thiên Ninh. Khai Phong phủ doãn Lý Hiếu Thọ tâu xin ban cho ngài y tía và hiệu là Định Chiếu Thiền Sư. Ngài tạ ân xong, dâng biểu chối từ không dám trộm nhận ân sủng. Đế lại sai Hiếu Thọ cầm thơ có đóng ngọc tỷ đến phủ dụ, ngài nhất định không chịu. Đế nổi giận bắt ngài giam vào ngục. Hữu Ty hỏi: "Trưởng lão có bệnh ư? Nếu bệnh thì miễn tội!" Đạo Giai đáp: "Bình sinh tôi chưa từng nói dối, nay lẽ đâu cẩu thả nhận mình bệnh. "

Ngài vui vẻ chịu phạt. Năm sau được tha, ngài liền dựng am ở Hồ Thượng, Phù Dung. Người học mỗi ngày một đông, Đế ban chỗ ngài ở là Hoa Nghiêm Thiền tự. Ngài họ Thôi, sinh ở Nghi Châu, ban đầu vân du đến kinh đô, ngụ ở chùa Thuật Đài, thi Hoa Nghiêm được độ làm tăng, đắc pháp và nối pháp với Thiền sư Thanh ở núi Đầu Tử. Ngày mười bốn tháng năm niên hiệu Trung Hòa năm đầu, ngài quy tịch. Đan Hà Tử Thuần ở Đặng châu nối pháp. Thuần có hai đệ tử là Chân Hiết Thanh Liễu và Thiên Đồng Chánh Giác. Cao Tông Thiệu Hưng năm thứ hai mươi bảy, Thiên Đồng ra từ biệt Minh Việt quận hầu, mồng mười tháng mười, Sư trở về chùa. Đến ngày mười một, viết thư nhờ Đại Tuệ Tông Cảo làm chủ hậu Sự, Sư ném bút quy tịch. Răng tóc và đạo cụ của ngài đều phát xá-lợi, môn nhân an táng toàn thân Sư ở Đông cốc.

Mậu Tý: Đại Quán năm thứ 2 Đại Liêu: Càn Thống năm thứ 8 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 7 Tây Hạ

Tống: Sái Kinh được phong chức Thái sư. Đồng Quán được gia phong chức tuyên phủ của các lộ như: Vũ, Khang, Hy, Hà. Nội thị lộng hành từ đó. Tháng năm, Gia Phong Quán làm Kiểm hiệu Tư không, đổi qua trấn ở Thái Ninh. Từ đó, Quán cậy có công nên đặt ra quan văn, tướng võ, không coi triều đình ra gì.

Triết Tây, Hồ châu có Thiệu Tông Ích mổ con trai, trong ấy có hạt châu hiện ra tượng A-la-hán đắp y để trần vai phải, nghiêng đầu nhìn về bên trái, y phục đủ cả. Tăng tục vừa thấy vừa sợ vừa mừng, họ đem về thờ ở chùa Từ Cảm Thiên Thai ở Thành Nam. Chùa này gần khe suối, trong năm Kiến Viêm, hiến sứ Dương Ứng Thành lấy việc này làm chuyện vui nói với khách, bất giác con trai ấy nhảy ra khỏi chậu, lủi tuốt xuống suối. Về sau, suối cạn, cát trắng xóa, nhờ vậy bắt lại được, dựng lầu gác an trí nó.

Cúng Tăng nhận được vàng: Luyện Đường Cư sĩ Hồng Khánh Thiện giữ chức Giang Đông Sứ Tiết. Đêm nọ, ông qua đêm ở Mai Sơn, Trì châu. Thiền sư Ngu Khâu Tông đón ông về chùa đàm đạo suốt đêm. Hồng hỏi:

Việc cúng dường, ý chỉ nằm ở kinh nào? Tông đáp:

Kinh Tứ Thập Nhị Chương. Trong ấy ghi: "Cúng thức ăn cho một trăm người thường, không bằng cúng cho một người thiện. Cho đến cúng cho ngàn ức ba đời chư Phật không bằng cúng cho một người vô trụ vô tác vô chứng". Bởi vô tu chứng thì chánh niệm riêng thoát, nên cúng dường cho người này thì công đức vượt hơn cúng dường chư Phật. Bởi vậy những bậc tiền bối hầu như ai cũng biết ý chỉ này.

Hồng hỏi:

Những người đó là ai? Tông đáp:

Gần đây có Tần Thiếu Du khi bị biếm đến Đằng châu có làm bài Vãn Chương, trong đó có câu: "Ai là người cúng cho Tăng, Đạo. " Đông Pha nghe vậy liền gởi thư và tặng ông năm lạng bạc, dặn Phạm Nguyên Trường đem cúng dường Tăng, cầu phước cho Tần Thiếu Du. Đến khi Đông Pha về Bắc, đi đến Tỳ Lăng thì bệnh nặng, Thái học sinh góp tiền cúng dường Tăng ở chùa Tuệ Lâm, Đông Kinh. Tô Hoàng Môn soạn Đông Pha Mộ Chí, đầu tiên ghi lại việc này.

Hồng hỏi:

Việc nhận được vàng có gì làm bằng chứng? Tông đáp:

Ông lẽ đâu không thấy nai kêu, yến họp bầy, bầy tôi mến khách" trong Mao Thi, Tiểu Nhã? Đãi cho ăn uống, lại còn ban cho gấm lụa đến mấy sọt, mấy thùng, nhằm biểu lộ hậu ý. Bởi chỉ cho ăn uống chưa đủ gọi là tận kính mà phải tặng thêm gấm lụa vàng bạc để tỏ lòng ân cần. Thế nên trong sớ văn cúng dường trai tăng của Tụng Đinh Tấn Công viết rằng: "Phật buông đại trí, Đạo dưỡng quần sinh, phàm muốn cứu cơn nguy ách, tất phải đặt mình trong hoàn cảnh đó. Cho nên bạch y hưởng lộc, nắm đến quyền cao Tể tướng, Đế vương ban ân là nhờ hưởng ân cao của Tiên hoàng. Áo cổn của Bổ Trọng Sơn thẳng thắn vừa lòng, bát canh của Hòa Phó Thuyết khó vừa miệng người ta. Từng ở nơi ngủ nghỉ chợt mộng thấy Thanh dung (Phật) chỉ dạy rõ ràng, khiến tâm trần nhưng liền tỏ ngộ. Nghi dung rạng rỡ, hận mình là mắt phàm nên nào đâu biết. Bởi vậy, Trí Vĩnh trọn đời cẩn thận nhưng cuối cùng bị hại xa, đến khi hại tới, chẳng ngờ lại thành nạn, phải làm tội nhân bị giải lên Tây kinh, nhưng cảm được Thánh ân liền được tha tội. Đến như Nam Duệ một lòng tận hiếu trung liệt, lỗi tự mình chuốc, oan nghiệt đâu phải do ai gây. Nhìn gia nghiệp một đời tan hoang, muôn dặm ngược xuôi, biết tìm ai che chở. Đã làm một bề tôi phụ quốc vong ân, mà tài kinh bang tế thế trọn đời cũng bị mai một. Lộ trình khởi đầu từ đất Tương, Đạo phát xuất từ Linh Sơn, ngay trong thân phiền não này chợt nhận được đồ chúng thanh tịnh, mới hay giàu có khó bảo tồn được trước sau, vinh hiển giàu sang tột bực đâu bằng vị ngon một bát canh. Đem thân quy mệnh, cung kính kiền thành, cúng dường bạch kim, sắm sửa trai nghi, dâng cúng cao Tăng thạc đức là mong báo đáp ân từ cao sâu, bảo hộ chúng Tăng chứ không có tâm gì khác. Cuối mong trời soi đến Nam quyến, ân trùm khắp Hạ lâm, tha muôn dân nơi biên địa như quỷ hưởng phước nơi trần gian, ban lộc nơi Trung hạ, suối vàng cũng được cảm ân sâu, nhất tâm đầu thành, trọn phần pháp lực".

Hồng nói:

Trước đây tôi đọc trong Danh Thần truyện, chỉ thấy hai câu chuyện áo cổn của Bổ Trọng Sơn và bát canh của Tri Phó Thuyết mà thôi, nay mới nghe đầy đủ, không ngờ họ chí thành cầu nguyện đến như thế (Theo Cảm Sơn Vân Ngọa Kỷ Đàm).

Cao tăng Minh Toản ở chùa Hoành Nhạc, tính vốn lười biếng, lại tham ăn. " Lý Bí lấy làm lạ đến yết kiến ngài. Ngài khêu đống lửa lấy củ khoai chuối đưa cho Bí một nửa, Bí nói: "Người này sẽ giữ chức Tể tướng trong mười năm!".

Kỷ Sửu: Đại Quán năm thứ 3 Đại Liêu: Càn Thống năm thứ 9 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 8 Tây Hạ

Tống: Pháp sư Từ Biện: Húy Tùng Gián đệ tử nối pháp đời năm thứ hai của Tứ Minh Pháp Trí. Từ năm Nguyên Phong, Nguyên Hựu đến Đại Quán, ngài trụ ở Thượng Trúc cả thảy hai mươi bốn năm sau đó lui về ở ẩn tại Thọ Thánh, Xử Châu. Ngày hai mươi bảy tháng mười hai năm này, ngài quy tịch. Đệ tử nối pháp có mười người. Trong đó Trạch Khanh, Tề Bính ở Tây Triết hoằng hóa thịnh nhất (Theo Giáo Lạc Hạnh Lục).

Canh Dần: Đại Quán năm thứ 4 Đại Liêu: Càn Thông năm thứ 10 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 9 Tây Hạ

Tống: Tháng sáu cử Trương Thương Anh vào chức Tể tướng. Lúc này trời đại hạn đã lâu, đêm ấy bỗng nhiên mưa lớn. Đế tự tay viết hai chữ Thương Anh thật lớn và ban cho ông. Tháng tư năm sau, ông thôi giữ chức. Tuyên Hòa năm thứ tư, ông mất, hiệu là Vô Tận Cư Sĩ. Ngày ông trụ ở Kinh Nam thường tự học, tự tu, lãnh ngộ ít nhiều. Viên Ngộ đi thuyền đến gặp ông, hai người luận bàn ý chỉ của Hoa Nghiêm. Viên Ngộ nói:

Cảnh giới hiện lượng của Hoa Nghiêm, sự lý đều toàn chân. Đầu tiên không có giả pháp, nên một tức là vạn, tỏ vạn thành một, một lại một, vạn lại vạn, mênh mông không cùng. Tâm, Phật, chúng sinh ba nhưng không sai biệt, co duỗi tự tại, vô ngại viên dung. Đó là yếu chỉ cực tắt, không bị gió thổi sóng cuộn.

Vô Tận nghe xong, bất giác chạy sát đến ngài. Viên Ngộ liền hỏi: "Đến chỗ này thì ý Tổ Sư tây lai giống hay khác?"

Ông đáp:

Giống.

Viên Ngộ nói: Chẳng dính dáng!

Ông tỏ vẻ giận. Viên Ngộ nói: Ông không thấy.

Vân Môn nói: "Núi sông đại địa chẳng mảy may lỗi lầm". Đây vẫn là câu chuyển ngữ, hễ chẳng thấy một sắc, đó mới là bán đề, cần phải biết có hướng thượng toàn đề thời tiết. Đức Sơn, Lâm Tế kia chẳng phải toàn đề đó ư?

Ông nghe vậy gật đầu. Sáng sớm hôm sau, hai người cử lại sự pháp giới, lý pháp giới, đến lý sự vô ngại pháp giới, Viên Ngộ lại hỏi:

Đến chỗ này có thể nói thiền được không?

Ông đáp: "Chính là lúc nói Thiền". Viên Ngộ cười nói: "Không đúng! Đây chính là ở trong pháp giới lượng, bởi vì pháp giới lượng chưa diệt. Nếu đến sự sự vô ngại pháp giới thì pháp giới lượng mới diệt, lúc đó mới chính là lúc nói Thiền. Thế nào là Phật? Que phân khô! Thế nào là Phật? Ba cân mè! Cho nên Chân Tịnh có bài kệ:

Sự sự vô ngại, như ý tự tại

Tay cầm đầu heo, miệng tụng tịnh giới

Bước khỏi phường dâm, chưa trả tiền rượu

Ngay ngã tư đường mở toang bị vải.

Vô Tận nghe xong khen: "Hay thay! Lời này đâu dễ được nghe!" La Hồ tán rằng: "Ôi! Viên Ngộ dung thông Tông giáo đến như vậy, nếu chẳng phải tông, thuyết đều thông thì làm sao nói được như thế. " (Theo Oánh Trọng Ôn La Hồ Lục).

Thiền sư Viên Ngộ: Sư họ Lạc, húy Khắc Cần, người Bành châu, ngụ chùa Chiêu Giác, phủ Thành Đô, Tây Xuyên. Gia thế Sư theo đạo Nho, lúc nhỏ mỗi ngày đọc thuộc cả vạn lời, nhân đến chùa Diệu Tịch dạo chơi, thấy kinh Phật liền cảm kích và xuất gia. Sư được ngài Tự Tỉnh thế phát, theo Pháp sư Văn Chiếu học thông giảng thuyết, theo ngài Mẫn Hạnh học Lăng-nghiêm. Sư rời đất thục, đầu tiên yết kiến Thiền sư Ngọc Tuyền, kế đến y chỉ Thiền sư Kim Loan Tín, Đại Quy Triết, Hoàng Long Tổ Tâm, Đông Lâm Thường Tổng. Ai nấy đều khen ngợi Sư. Hối Đường nói: "Ngày sau cả tông Lâm Tế đều thuộc về ông. " Sau cùng Sư đến Kỳ châu, yết kiến Thiền sư Pháp Diễn ở núi Ngũ Tổ, lãnh hội hết yếu chỉ. Lúc này là năm Sùng Ninh, Sư về lại quê nhà. Thành đô súy hàn lâm Quách Tri Chương thỉnh Sư khai pháp ở chùa Lục Tổ rồi chùa Chiêu Giác. Đầu năm Chính Hòa, Sư gác mọi chuyện lại vân du đến Thiển Nam. Lúc này Vô Tận Cư Sĩ Trương Thương Anh ngụ ở Kinh Nam. Sư đến gặp cùng luận bàn Hoa Nghiêm, Vô Tận kính tín đảnh lễ và giữ Sư ở lại Bích Nham. Sau Sư dời qua Đạo Lâm. Khu mật Đặng Tử Thường tâu Đế xin ban cho Sư y tía và hiệu. Đế xuống chiếu thỉnh Sư trụ ở Tưởng Sơn, Kiến Khang, ban sắc lệnh bổ nhiệm Sư vào chùa Vạn Thọ ở Thiên Ninh, Biện kinh. Đế triệu Sư đến ban thưởng rất hậu. Đầu năm Kiến Viêm, Sư dời về Kim Sơn ở Trấn Giang. Gặp lúc Cao Tông xa giá đến Dương châu, triệu Sư vào ứng đối, ban cho Sư hiệu Viên Ngộ Thiền Sư. Sư dời về Vân Cư ở Giang Tây, được thời gian lâu lại về lãnh chúng ở Chiêu Giác. Tháng tám năm Thiệu Hưng năm thứ năm, đời Cao Tông, Sư có chút bệnh, ngồi kiết già, viết kệ từ biệt chúng rồi ném bút thị tịch. Môn nhân trà-tỳ, lưỡi và răng của Sư không cháy, xá-lợi ngũ sắc vô số, tháp được dựng bên cạnh chùa Chiêu Giác, Đế ban thụy Chân Giác Thiền Sư. Sư nối pháp Ngũ tổ Pháp Diễn, Diễn nối pháp Bạch Vân Thủ Đoan, Đoan nối pháp Dương Kỳ Phương Hội, Hội nối pháp Từ Minh Sở Viên đều thuộc dòng Lâm tế.

Tân Mão: Chính Hòa năm đầu Đại Liêu: Thiên Khánh năm đầu Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 10 Tây Hạ

Nhâm Thìn: Chính Hòa năm thứ 2 Thiên Khánh năm thứ 2 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 11 Tây Hạ

Tống: Thái sư Sở Quốc Công Sái Kinh rất khoái ăn thịt chim thuần, thường nuôi sẵn trong lồng nướng ăn. Ông từng mộng thấy mấy ngàn chim thuần đến trước mặt ông chửi mắng. Có một con lên tiếng:

Cơm đầy trong bát ông

Thịt đầy dưới đũa ông

Bát canh mấy trăm mạng

Sống chết xoay vòng vòng

Xem ông thọ ngàn tuổi

Họa phước nằm bên hông.

Sái kinh hoảng sợ. Mùa thu tháng chín, Tống đế đổi chức Thái tể, Thiếu tể thành Tả Hữu bộc xạ.

Quý Tỵ: Chính Hòa năm thứ ba. Mùa xuân tháng ba, Vương An Thạch được tiến cử làm Thư Vương Đại Liêu: Thiên Khánh năm thứ 3 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 12 Tây Hạ Tống: Đại sư Tịnh Trí Tuệ Quang trụ trì Diệu Tuệ ni tự ở Đông Đô. Ngài họ Phạm, sinh ở Thành Đô. Người soạn sách lấy hiệu Đường Giám chính là thúc phụ của ngài. Năm nay, Đế từ trong cung mang pháp y ca-sa ban cho các vị Trưởng lão, Thiền sư, ngài cũng tham dự. Nhân đó, Đế thỉnh các vị thuyết pháp, ngài được lên tòa sau cùng. Lên tòa hỏi đáp xong, ngài quay lại nói với đại chúng: "Nếu luận về nói thiền nói đạo thì các đại Thiền sư đã nói hết rồi, đến chỗ này bảo Sơn tăng nói gì đây chứ! Các ông lẽ đâu không thấy Tiên đức nói: "Ngàn thứ muôn lời tỏ bày là muốn dạy cho các ông thường đừng mê muội. " Tuy là như thế nhưng rốt cuộc phải làm thế nào?" ngài liền đội pháp y lên đầu. Giây lâu nói: "Áo nạp che đầu thôi muôn việc, lúc này Sơn tăng chẳng hiểu gì!" Nói xong, ngài xuống tòa. Khi đó thính chúng đến hơn một vạn Tăng tục, không ai không thán phục ngài. Vì vậy, xá nhân Hàn Tử Thương viết bài minh trên tháp, tôn xưng ngài là bậc nghe nhiều, giỏi biện. Tháp được dựng ở cao nguyên Thánh Tướng thuộc Tây Sơn, Dự châu.

Tống: Tháng tư, ở Gia châu Tây Thục đến tâu: "Gió đánh gãy đại thụ khô, trong đó có vị Tăng đang nhập định, râu tóc móng tay móng chân quấn kín quanh thân! Đế sai đưa về kinh đô. Mùa thu tháng tám, nghinh vào cấm cung. Dịch kinh viện Tam tạng Đại sư Kim Tổng Trì đánh khánh vàng, người ấy nghe liền xuất định, nói: "Tôi là Tuệ Trì em của Pháp sư Tuệ Viễn ở Đông Lâm, nhân vân du núi Nga My, vào nhập định trong gốc cây này, Viễn Công vẫn mạnh khỏe chứ?" Tam tạng đáp: "Viễn Công là người thời Đông Tấn quy tịch đã bảy trăm năm rồi!" Tuệ Trì nghe vậy không nói gì. Tam tạng hỏi tiếp: "Nay ngài muốn về đâu?" Trì đáp: "Huyện Trần Lưu". Nói xong, ngài nhập định lại. Đế theo lời, an táng ngài ở huyện Trần Lưu. Đế sai thêu tượng ngài, ban hành khắp thiên hạ, ngự chế ba bài tán:

Bảy trăm năm trước hiện cơ phong

Nhập yên trong định mấy ai hay

Khác nào quảy dép về Tây đó

Sinh tử lẽ đâu vướng thân này,

Ẩn ở núi khe ẩn cả thân

Thiên hạ không ẩn đạo tiến gần

Đâu chỉ Trang Chu thôi nghĩ nghị

Trong cây chẳng phải phụ hậu nhân,

Thân hữu tình chẳng phải vô tình

Nhập thân trong định dứt sở năng

Hiểu được Bồ-đề bổn vô thụ

Chẳng cần lao nhọc hỏi Tuệ Năng.

Giáp Ngọ: Chính Hòa năm thứ 4 Đại Liêu: Thiên Khánh năm thứ 4 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 19. Mùa thu tháng tám phản nước Liêu Tây Hạ

Nhữ Chân: Tức nước Kim, vốn người Tân La, lấy hiệu là Hoàng Nhan thị. Hoàng Nhan giống như Hán gọi là Vương. Họ nhiều đời làm tù trưởng, làm quan cho Đại Liêu ngót hai trăm năm, được thế tập chức Tiết độ sứ. Từ Kham Phước xuống đến đời năm thứ tư, họ lấy con gái của Nhữ Chân sinh được hai người con. Con trưởng là Hồ Lai, Hồ Lai sinh được ba con. Con trưởng là Hạch Lý, con kế là Bồ Thích Thúc, con út là Dương Cát sinh được ba con, con trưởng là A Cốt Đả, con thứ là Ngô Khất Mã, con út là Tư Cải. Tư Cải sinh ra Niêm Hãn. Dòng Nhữ Chân đến Dương Cát Thái sư thì mới xưng hùng các bộ tộc. Năm Bính Tý, Tiêu Giải Lý cướp phá các bộ tộc, Liêu vây bắt bèn chạy đến địa phận của Sinh Nhữ Chân. Liêu lệnh cho Dương Cát phải đánh giết. Dương Cát chỉ chém đầu Giải Lý, sai con trưởng dâng thủ cấp cho Liêu. Từ đó, Dương Cát trong lòng cậy có công, âm mưu phản nghịch. Dương Cát chết. Năm mà A Cốt Đả lên kế ngôi cũng vừa lúc Liêu chủ Thiên Tộ ngang ngược tàn ác, trên dưới hoang dâm. Thừa Tướng Lý Nghiễm, Tiêu Phụng Tiên tham lam vô độ. A Cốt Đả thừa hưởng Sự giàu sang sung túc của cha là Dương Cát nên binh mạnh, ngựa khỏe, bèn có y đồ mưu phản. Trước đây, địa phận của Nhữ Chân đông bắc tiếp giáp với Ngũ quốc, phía Đông của Ngũ quốc nối liền biển lớn. Nơi đây sản sinh loài chim ưng từ biển bay vào. Người ta thường gọi nó là Hải đông thanh. Giống chim này tuy nhỏ nhưng nhanh nhẹn lạ thường, có thể bắt sống được ngỗng vịt. Móng chân nó cứng sắc hơn những loài chim khác. Người nước Liêu rất thích. Thiên Tộ lên nối ngôi, bắt triều cống còn hà khắc hơn, bắt dân ở đây phải bắt hết loài chim ưng để dâng hiến. Nhữ Chân phải đến Ngũ quốc đánh nhau mới bắt được. Dân chúng oán thán. Các tướng soái ở biên cảnh ngày nào cũng phát hịch sai người đến đòi lễ vật. Các bộ tộc oán hận, muốn phản nước Liêu, ngầm cấu kết với A Cốt Đả dấy binh làm loạn. Đến mùa thu tháng tám năm Giáp Ngọ, A Cốt Đả bắt đầu khởi binh, dùng Niêm Hãn, Hồ Xá làm mưu sĩ; Ngân Mộc Cát; Di Liệt Lâu, Túc Xà Mẫu v.v... làm tướng soái, đem hai ngàn giáp mã đánh vào phủ Ninh Giang ở phía Đông Hỗn Đồng Giang. Thiên Tộ sai tướng đem binh đi chặn nhưng đều thất bại, cuối cùng mất Ninh Giang châu. A Cốt Đả đang dẫn binh đánh tới. Mùa thu tháng tám năm Ất Mùi, Liêu chủ Thiên Tộ hạ chiếu thân chinh. Tộ dẫn quân đi từ Trường Xuân. Đêm nọ, gươm giáo trong quân bỗng phát sáng, khi ấy Quách Sùng Thao bảo: "Lửa ra binh vào đó là điềm phá giặc. " Thiên Tộ nghe nói vui mừng tin ngay. Tháng mười một, Tộ dẫn binh đánh với Nhữ Chân nhưng bị đại bại, một ngày một đêm chạy đến năm trăm dặm, đành lui về giữ Trường Xuân. Nhữ Chân thừa thắng thôn tính Bột Hải, Liêu Dương v.v... cả thảy năm mươi bốn trường châu. (Trường Bạch Sơn, Hỗn Đồng Giang thuộc Hàm Bình phủ, Khai Nguyên lộ, Liêu Dương ngày nay).

Ất Mùi: Chính Hòa năm thứ năm. Tháng hai, lập Định Vương Tương làm hoàng Thái tử Đại Liêu: Thiên Khánh năm thứ 5 Nhữ Châu: A Cốt Đả năm thứ 14 Tây Hạ

Tống: Tháng tư, Pháp sư Minh Trí Trung Lập ở viện Diên Khánh, Minh châu quy tịch. Lập nối pháp của Thần Trí Giám Văn. Văn nối pháp của Quảng Trí Thượng Hiền. Ba đời đều kế thế trụ trì Tổ Đình Diên Khánh, đến Trung Lập thì đạo pháp càng thịnh. Triều Thuyết Chi viết bài minh trên tháp. (Theo Tổ Đình Tháp Minh).

Tống: Pháp sư Vĩnh Đạo ở viện Hương Tích, Tả Nhai được Đế ban hiệu Bảo Giác Đại Sư (Theo Đạo Tam Tạng Pháp Sư truyện).

Thiền sư Tử Tâm: Sư họ Vương, húy Ngộ Tân, người Thiều châu, ngụ ở núi Hoàng Long, Hưng Long phủ. Lúc sinh ra đã có cục thịt màu tía nổi cao trên vai trái của Sư, vai phải để trần, giống như đắp y Tăng- già-lê. Lớn lên, Sư xuất gia với ngài Đức Tu ở viện Phật-đà, thọ Cụ túc, du phương yết kiến Thiền sư Hối Đường Tổ Tâm, lãnh ngộ pháp yếu, nối pháp Hối Đường. Lúc này, ngày mười ba tháng mười hai năm Ất Mùi, Sư thị tịch. Môn nhân trà-tỳ, xá-lợi ngũ sắc vô số. Về sau có người ngang qua nơi trà-tỳ ấy nhặt được rất nhiều xá-lợi dựng tháp Sư ở phía Bắc trượng thất của Hối Đường.

Thiền sư Trạm Đường Văn Chuẩn: Sư họ Lương, húy Văn Chuẩn, người Hưng Nguyên, ngụ ở Bột Đàm, phủ Long Hưng. Sau khi thọ Cụ túc, Sư du phương yết kiến Thiền sư Chân Tịnh Văn, hầu hạ mười năm. Một hôm, Sư dùng gậy khơi mương, nước văng lên áo, hoát nhiên đại ngộ. Hiển Mô Lý Cảnh Trực làm Thái thú Dự Chương thỉnh Sư khai pháp ở Vân Nham, rồi dời về Bột Đàm. Đến lúc này, ngày hai mươi lăm tháng mười năm Chính Hòa năm thứ năm, Sư thay áo, nói kệ và thị tịch. Lúc trà-tỳ, tròng mắt, răng, chuỗi hạt của Sư không cháy. Xá-lợi sáng sạch, trong suốt. Môn nhân dựng tháp phía Bắc Nam Sơn. Vô Tận Cư sĩ Trương Thương Anh soạn bia ghi hành trạng. Thiền sư Đại Tuệ Tông Cảo lúc còn làm Thiền khách từng thỉnh Sư. Sư nối pháp Thiền sư Chân Tịnh Văn, Văn nối pháp Hoàng Long Tuệ Nam.

Bính Thân: Chính Hòa năm thứ 6 Đại Liêu: Thiên Khánh năm thứ 6 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 15 Tây Hạ

Tống: Mùa thu, mồng một tháng chín, Luật sư Linh Chi Nguyên Chiếu ở Hàng châu quy tịch, thọ sáu mươi chín tuổi, tăng lạp năm mươi mốt hạ. Môn nhân an táng ngài ở phía tây bắc chùa Linh Chi thụy là Đại Trí. Lưu Đảo viết bài minh trên tháp. Quang Diễn soạn văn bia thuật hành trạng của ngài. Tôn Địch lập bia. Ngài họ Đường, tự Trạm Nhiên, người Dư Hàng. Luật tạng khởi nguyên từ Phật chế, từ Văn-thù về sau chưa sai một chữ. Ưu-ba-ly kết tập không dám thêm một lời. Ba cõi mười phương, trời người, vô lượng Thánh chúng đều cùng phụng hành. Có thể nói giới, luật rất nghiêm. Như lễ nhạc hay việc chinh phạt ở đời đều do Thiên Tử đặt ra, công hầu khanh tướng sĩ đại phu một mực tuân theo. Đến khi đại pháp truyền về Đông, chỉ có Luật là chưa sáng tỏ, người học đánh mất mình. Đường Thái Tông trong năm Trinh Quán, đại Luật sư Trừng Chiếu Đạo Tuyên ở núi Chung Nam Vĩnh Hưng soạn giới sớ, yết-ma sớ sự sao, mở rộng Tứ Phần Luật, hoằng truyền đến bốn trăm năm, gần sáu mươi nhà thích nghĩa. Trong đó, Luật sư Đại Chiêu Khánh Doãn Kham soạn Hội Chánh Ký. Chỉ có bộ này là rốt ráo nhất. Sau cùng Linh Chi Đại Trí Nguyên Chiếu dùng Pháp Hoa để khai mở ý Viên Hiển, soạn Tư Trì Ký. So với Hội Chánh Ký, bộ này tuy có khác nhưng cùng kết quy về một mối, đề cao và làm sáng tỏ nguyên ý của Đạo Tuyên, trên thì hợp với điều Phật chế. Từ đó Hội Chánh Ký và Tư Trì Ký lại chia thành Tông, giống như chẻ cây gậy vàng nhưng không đánh mất bản chất của vàng bởi vì giới thể vô tác lẽ đâu phân chia được ư!

Đinh Dậu: Chính Hòa năm thứ bảy. Hạ chiếu đổi Tiết Độ Quán Sát Sứ Lưu Hậu làm Thừa Tuyên Sứ Đại Liêu: Thiên Khánh năm thứ 7 Nhữ Chân: A Cốt Đả năm thứ 16 Tây Hạ

Lâm Linh Tố: Người Ôn châu, rất giỏi phù chú và Lôi Công pháp. Ban đầu, ông đi lại lung tung ở vùng Túc, Hào, Hoài, Tứ xin ăn khắp chùa, Tăng chúng rất khinh khi. Ông đến Sở châu, đánh nhau với Thích Tuệ Thế, kéo ra kiện tụng ở cửa quan. Quan phủ là Thạch Trọng rất thích ông vì tài nói năng biện luận lanh lợi và đưa ông ra nhà khách của công đường hỏi về thuật Thổ nạp, Thiêu luyện, Phi thăng. Đến lúc này, tháng giếng năm Chính Hòa năm thứ bảy, Trọng dẫn ông về kinh yết kiến Tể tướng Sái Kinh. Sái Kinh dẫn ông đến ra mắt Tống đế. Ông la lớn: "Trên trời có Thần Tiêu Vương Thanh phủ do Trường Sinh đế quân cai quản. Em ông ấy là Thanh Hoa đế quân, đều là con ngọc đế. Kế đó có tả tướng Tiên Bá cùng Thư Phạt Tiên Lại là Chử Tuệ, cả thảy hơn tám trăm quan. Bệ hạ chính là Trường Sinh đế quân, Sái Kinh chính là Tể tướng Tiên Bá còn Tố này chính là Chử Tuệ. " Tống đế vui vẻ tin ngay, ban cho Lâm Linh Tố hiệu Kim Môn Vũ Khánh, dựng Thông Chân Cung cho ông ở. Đế tự gọi mình là giáo chủ đạo quân Hoàng Đế. Tháng hai, đế xuống chiếu cho cả nước đổi Thiên Ninh quán thành Thần Tiêu Vương Thanh Vạn Thọ cung. Nơi nào không có Thiên Ninh Quán thì lấy chùa thay thế. Trong quán dựng tượng Trường Sinh đại đế quân, Thanh Hoa đại đế quân, xây Bảo lục cung đặt ra khoa đạo học. Tuyên Hòa năm đầu, Đế dựng xong hết Cung quán. Tháng mười một, thả Lâm Linh Tố về Ôn Châu rồi giết. (Theo Đông Đô Sự Lược Đế Kỷ).

Thiền sư Linh Nguyên Phật Thọ ở núi Hoàng long, phủ Long Hưng: Sư húy Duy Thanh, đắc pháp với Hối Đường. Đến lúc này, mùa thu ngày mười tám tháng chín, Sư quy tịch, Sự nối pháp Thiền sư Hối Đường Bảo Giác Tâm. Nối pháp của Sư có Tuệ Cổ, Đức Phùng, Thủ Thị đều là đệ tử thượng thủ. Lúc này, Y Xuyên Cư sĩ, Từ Sư Xuyên, Chu Thế Anh, Hồng Câu Phụ đều theo Sư hỏi đạo. (Theo Tấn Đăng Lục).

Thiền sư Phật Giám Trí Hải ở Biện kinh: Sư họ Uông, húy Tuệ Cần, quê ở Thư châu. Từ nhỏ Sư học thông Phật lý, thi cử mà được độ làm Tăng. Nhân đọc kinh Pháp Hoa đến câu: "Phật nói chỉ một sự thật này, nếu hai thì không phải pháp vị chân thật" mà tỉnh ngộ. Sư vào đạo tràng của Ngũ tổ Pháp Diễn, lãnh ngộ pháp yếu và nối pháp. Thư châu Thái thú Tôn Đỉnh Thần thỉnh Sư trụ ở Thái Bình, đạo pháp rất thịnh. Đầu năm Chính Hòa, Đế xuống chiếu thỉnh Sư trụ ở Trí Hải Thiền tự thuộc Biện kinh. Được năm, Sư xin đi. Đế lại xuống chiếu cho Sư trụ ở Kiến Khang Tưởng Sơn. Khu mật Đẳng Tử Thường tâu xin Đế ban y tía và hiệu cho Sư. Đến lúc này, mồng tám tháng chín năm Chính Hòa năm thứ bảy, Sư thượng đường nói: "Tâm ấn của Tổ sư giống như con trâu sắt bằng máy, đang đi ấn liền đứng, đang đứng ấn liền phát cho dù chẳng đi chẳng đứng cũng chưa phải là nơi hành cước của thiền tăng. Vậy đâu là chỗ hành cước của Thiền tăng? Đợi tới tháng mười ta sẽ quyết nghi cho các ông. " Đến mồng tám tháng mười Sư tắm rửa, thay áo, ngồi ngay thẳng, cầm bút viết thư từ biệt một số bạn bè cũ, viết được mấy tờ, Sư dừng bút rồi tịch. Môn nhân trà-tỳ thâu linh cốt xá-lợi, dựng tháp bên trái chùa. Nối pháp của Sư có Thủ Tuẫn. Tuẫn họ Thi, quê Hồ châu, trụ ở Thiên Ninh, Hà Sơn, hiệu là Phật Đăng Thiền Sư. Đến năm Thiệu Hưng năm thứ sáu cũng vào mồng tám tháng mười, Sư quy tịch. Thông Phán Song Hòe Cư sĩ Trịnh Tích, Đãi Chế Dưỡng Không Cư Sĩ Phan Lương Quý theo Sư học hỏi và lãnh ngộ rất nhiều.

Mậu Tuất: Trùng Hòa năm đầu Đại Liêu: Thiên Khánh năm thứ 8 Đại Kim: A Cốt Đả xưng Đế, niên hiệu Thiên Phụ năm đầu Tây Hạ

Tống Đế: Dựng Thọ Sơn Cấn Nhạc ở Biện Kinh, đến mùa thu tháng bảy năm này hoàn thành, đặt tên là Hoa Dương cung. Tăng Tổ Tú người Lạc huyện, Hán châu, Thục quận, tự Tử Chi, đầu năm Tỉnh Khang đời Khâm Tông từng vân du nơi này, có làm bài ký Hoa Dương cung ghi lại sơ lược những việc ở Đông Đô. Tú từng gom tập yếu chỉ Phật pháp trong cuộc luận nghị của Văn Trung Công (Dương Tu) với Thiền sư Viên Thông Cư Nột làm thành Âu Dương Ngoại Truyện. Hậu Hồ Cư sĩ Tô Tường viết lời tựa. Cao Tông năm Thiệu Hưng năm thứ hai, đệ tử của Sư là Đàm Vận, Trọng Hoằng gom tập những lời giảng dạy của Sư thành truyện, soạn sớ sao ba quyển, Nhữ Âm Vương Chí lại viết lời tựa nữa. Hữu tướng Ngụy Quốc Công Trương Tuấn cùng viết lời bạt, san định và ban hành khắp nước. Tú soạn Phật Vận Biên Niên Thông Luận, Thống Kỷ. Tổ Tú hiệu là Thạch Thất.

Đại Kim: Tức Nhữ Chân. A Cốt Đả lập quốc xưng đế, Liêu Chủ Thiên Tộ ở kinh đô nghe binh của Yên Vương bị bại, quân của Nhữ Chân vào đến Tân châu, Liêu chủ ngày đêm lo sợ. Mùa thu năm ấy, Nhữ Chân lấy hơn năm mươi thành ở phủ Hoàng Long Đông Kinh. Lúc này có Dương Phác, người Thiết châu, Liêu Đông, vốn là bộ tộc lớn ở Bột Hải, đỗ tiến sĩ, nhiều lần giữ chức hiệu thứ lang. Trước đây có một người Bột Hải tên là Cao Vĩnh Xương giết Đông Kinh Thái thú của Liêu là Tiêu Bảo Tiên rồi tự xưng là Bột Hải Quốc Hoàng Đế, chiếm cứ hơn năm mươi châu ở Liêu Đông. Liêu chủ sai tướng là Trương Lâm đem binh thảo phạt. Lâm đại bại. Nhữ Chân phá quân Bột Hải, chém đầu Cao Vĩnh Xương đem về hàng Dương Phác, được Phác trọng dụng, Phác khuyên A Cốt Đả xưng đế, đổi niên hiệu Thiên Phụ, lấy họ Vương tên là Mân. Nước này sản sinh ra vàng, nên lấy quốc hiệu Đại Kim. Phác lại nói với A Cốt Đả: "Từ xưa anh hùng khai quốc đều nhận ngôi, trước phải cầu phong sách của Đại quốc. " Mùa Thu tháng tám, A Cốt Đả sai người đến Liêu chủ Thiên Tộ cầu phong sách. Phong sách gồm mười việc:

1. Huy hiệu Đại Thánh Đại Minh Hoàng Đế.

2. Quốc hiệu Đại Kim.

3. Xe ngọc (Ngọc lộ).

4. Mũ cổn (Cổn mạo).

5. Quốc bảo ngự tiền khắc bằng ngọc (Ngọc tỷ).

6. Huynh đệ thông vấn.

7. Sinh thần Chánh đán khiển Sứ.

8. Mỗi năm thâu vàng lụa hai mươi lăm vạn cây, chia làm hai, Nam Tống mỗi năm phải tặng cho họ một nửa.

9. Cắt hai lộ Trường Xuân, Liêu Đông.

10. Đưa Nhữ Chân A Cốt Sản Triệu Tam Đại Vương về Kim.

Thiên Tộ giao cho quần thần bàn bạc. Tiêu Phụng Tiên vui mừng nghĩ rằng từ đây hết lo nên sai Tỉnh giang quân Tiết độ sứ Tiêu Tập Liệt, Hàn lâm học sĩ Dương Miễn xung vào chức quan phong sách sứ; Phó Quy châu quán sát sứ Trương Hiếu Vỹ, Thái thường Thiếu khanh Vương Phủ xung vào chức Thông vấn; Phó sứ vệ úy thiếu khanh Lưu Thực làm quản áp lễ vật. Tướng tác thiếu giám Dương Chủ Trung làm độc sách sứ. Họ sắm đủ mũ cổn, mũ mạo, ngọc sách, kim ấn, xa lộ những vật thuộc về pháp giá của Thiên Tử để sách phong A Cốt Đả làm Đông hoài quốc chí thánh chí minh Hoàng Đế. Lời văn trong sách phong đại lược ghi: "Mến thay! Nơi họ Tiêu thận trọng (Tiêu Phụng Tiên) thật là lẽ thường nhằm bảo hộ cả đôi bên (Liêu và Kim). Đất đai rộng đến Thượng Kinh, nhân tài rải khắp Trung Khâm, may có núi nọ sông kia đều nhờ Tổ phụ để lại. Mây xanh đồng ruộng, đương nhiên sinh bậc tài cao (Cừ tài). Tuyết phủ sương bay, lẽ phải đủ đầy xa giá. Tấu chương nhiều lần gởi, thật có ý giao hảo. Nghĩ đến hương xa, phải hợp với phúc nhiều, thế nên sai bọn Tiêu Tập Liệt cầm cờ tiết, sắm lễ vật, sách phong làm Đông Hoài Quốc Chí Thánh Chí Minh Hoàng Đế. Nghĩa tình thâm giao, đất chia trù phú. Than ôi! Răn thay! Kính thay! Hay tin huy hiệu tâu xin do phạm húy Tổ hiệu nên đổi thành Chí Thánh Chí Minh, những việc khác đều chấp nhận cả. "

Đoàn sứ giả khởi hành từ tháng mười, mùa Đông tháng mười hai thì tới nước Kim. Trong tháng này, A Cốt Đả truy tôn ông Tổ năm thứ chín của mình tên Khám Phước với thụy là Cảnh Nguyên Hoàng Đế, hiệu Thỉ Tổ. Tổ năm thứ tám, tên Ngoa Lỗ với thụy là Đức Hoàng Đế. Tổ năm thứ bảy, tên Dương Hải với thụy là Am Hoàng Đế. Tổ năm thứ sáu, tên Tùy Khoát với thụy là Định Chiêu Hoàng Đế, hiệu Hiến Tổ. Tổ năm thứ năm, tên Thật Lỗ với thụy Thành Tương Hoàng Đế, hiệu Chiêu Tổ. Tằng tổ Thái sư tên Hồ Lai với thụy Tuệ Hoàng Đế, hiệu Cảnh Tổ. Cha là Thái sư tên Dương Kha với thụy là Hiếu Bình Hoàng Đế, hiệu Mạc Tông. Phi hậu đều được truy phong thụy hiệu.

A Cốt Đả bày lễ nghi vật dụng của sứ nước Liêu cho Dương Phác xem, Phác cho rằng lễ nghi vật dụng ấy không phải thứ nào cũng là phép chế của Thiên Tử. Phong làm Đông Hoài Quốc là có ý ôm đức mình cai quản một bang nhỏ, mà không có sách phong như anh em. Nói "hương xa phải hợp với kẻ phúc nhiều" không phải là lời hay ý đẹp. Cung đỏ voi xe là lễ nghi của chư hầu. Hai chữ tài cao là có ý khinh nhờn. Phác nói với Tập Liệt quay về đổi lời văn trong sách phong. Tập Liệt nói: "Anh em bè bạn kính nhau, phác xuất từ Chu thư. Nói giao hảo thì cái ý anh em cũng thấy có trong ấy rồi. Bọn Dương Phác vạch mặt cho là không phải. A Cốt Đả nổi giận hét, đuổi sứ ra, muốn chém ngang lưng hết, các tù trưởng của Niêm Hãn tạ lỗi thay họ, bọn họ thoát chết nhưng mỗi người phải chịu hơn trăm roi. Đến tháng ba năm sau, vua Kim chỉ cho Tiêu Tập Liệt, Dương Lập Trung trở về bẩm rằng: "Sách văn ta chẳng hiểu được, huy hiệu quốc hiệu, xe ngọc, ngự bảo ta đều có cả. Phải xưng ta là Đại Kim Quốc Hoàng Đế huynh mới được. Nếu chịu nghe ta thì mùa thu năm này đến trước ba quân bằng không thì ta xua quân vào lấy Thượng kinh vậy. "

Thiên Tộ ghét nghe việc của Nhữ Chân. Tiêu Phụng Tiên lựa lời cân nhắc nhưng Tộ vẫn không nghe. Sự việc kéo dài được thời gian thì nghe tin Thượng kinh đã bị phá, hòa nghị cũng bị dẹp, sau này Thiên Tộ tuy có nói đến hòa nghị nhưng A Cốt Đả chẳng trả lời.

Kỷ Hợi:

Tuyên Hòa năm đầu

Đại Liêu:

Thiên Khánh năm thứ 9

Đại Kim: Thiên Phụ năm thứ 2 Tây Hạ: Nguyên Đức năm đầu Tống: Tháng hai, Đế hạ chiếu đổi Phật thành Đại Giác Kim Tiên, ngoài ra Bồ-tát đều được gọi là Tiên Nhân Đại sĩ. Tăng thì gọi là Đức sĩ, Ni thì gọi là nữ Đức sĩ, chùa thì gọi là cung, viện thì gọi là quán, cấm dùng não bạt bằng đồng, ban cho Phật y phục của Thiên Tôn. Đức sĩ mặc y phục của đạo giáo, đội mão, cầm hốt. Đại sư Bảo Giác Vĩnh Đạo ở viện Sùng Tiên Hương Tích thuộc Tả Nhai ở Kinh đô dâng thư can rằng: "Từ xưa, Phật pháp thịnh suy cùng vận nước. Nguyên Ngụy Thái Vũ đế tin bọn Thôi Hạo hủy diệt Phật pháp, không đầy năm, sáu năm Thôi Hạo bị tru di, Văn Thành đế chấn hưng lại Phật pháp. Chu Vũ đế tin bọn Vệ Nguyên Tung tàn diệt Phật pháp không đầy sáu, bảy năm Nguyên Tung bị đày rồi chết thảm, Tùy Văn đế lại chấn hưng Phật pháp. Đường Vũ Tông tin bọn Lý Đức Dụ, Lý Quy Chân hủy diệt Phật giáo, không đầy một năm Quy Chân bị giết, Đức Dụ trốn rồi cũng chết ở Chu Nhai, Tuyên Tông lại chấn hưng Phật giáo. Đất nước ta, từ Thái Tổ Hoàng Đế, Thái Tông Hoàng Đế, liệt Thánh đều lấy việc dịch kinh, thi Tăng mà lưu hành Phật pháp, làm thành thông lệ cho muôn đời noi theo. " Đế nổi giận đày Vĩnh Đạo đến Đạo châu. Ở nơi tù đày, nhưng Vĩnh Đạo vẫn trai giới nghiêm chỉnh như thường nhật. Trước đây, Vĩnh Đạo thường sang Tây Thiên thọ học Chân Ngôn Quỹ Phạm (Mật chú) với Tam tạng Tổng Trì, khi ấy gặp lúc dân quân phần đông bị dịch bệnh, ngài trì chú vào nước và cho họ uống, ai nấy đều hết bệnh. Tháng ba nước ngập lai láng khắp đường xá ở kinh đô, triều đình ủy thác cho Lâm Linh Tố làm cho nước rút nhưng nước ngày càng dâng cao, vua tôi đến lo sợ. Tăng-già Phổ Quang Vương ở Tứ Châu hiển linh trong cung cấm, Đế đốt hương quy kính, thấy Tăng-già chống trượng lên thành, nước liền rút cạn, vua dân đều vui mừng. Tháng mười một, Đế đưa Lâm Linh Tố về Ôn châu. Mùa thu tháng chín năm Tuyên Hòa năm thứ hai, Đế hạ chiếu khôi phục lại danh hiệu Phật. Đức sĩ được đổi lại thành Tăng, Vĩnh Đạo cũng được cất nhắc đưa về quận gần kinh đô. Năm Tuyên Hòa năm thứ bảy, Đế hạ chiếu cho Vĩnh Đạo về kinh đô, cho làm Sa-môn lại, triều đình nêu cao tinh thần hộ pháp của ngài, nghĩ đến tâm chí thành vì đạo của ngài, nên Đế đổi húy của ngài là Pháp Đạo, thỉnh trụ Chiêu Tiên viện ở Chiêu Khánh đồng thời nhận chức viện chủ viện Thích-ca ở Hiển Thánh, Hữu Nhai. (Theo Đông Đô Sự Lược, Đạo Tam Tạng Bản Truyện).

Tháng tư, nước Kim đánh phá nước Liêu, ở Thượng Kinh lộ, Tổ châu thì có Thiên Thiện Đường của Thái Tổ. Ở Hoài châu thì có Sùng Nguyên điện của Thái Tông Đức Quang. Ở Khánh châu thì có ba điện là Vọng Tiên, Vọng Thánh, Thần Nghi. Trước đây, họ còn phá điện đường ở Càn châu, Hiển châu v.v... như Ngưng Thần điện, An Nguyên Thánh Mẫu điện, Thế Tổ điện ở Mộc Diệp Sơn, cùng các lăng tẩm, ảnh đường của hoàng phi, Thái tử, vương tôn. Quân Kim thiêu đốt, đập phá, đào bới để lấy vàng bạc châu ngọc. Quan địa phương tâu lên, nhưng Tiêu Phụng Tiên giấu nhẹm không cho Đế biết. (Theo Liêu Chí).

Canh Tý: Tuyên Hòa năm thứ hai. Khôi phục lại danh hiệu tăng và Phật Đại Liêu:

Thiên Khánh năm thứ 10

Đại Kim:

Thiên Phụ năm thứ 3

Tây Hạ: Nguyên Đức năm thứ 2 Tống: Thái úy Trần Lương Bật mở pháp hội trai tăng, thỉnh chư Thiền đức đến giảng pháp. Trong đó có Pháp sư Thiện là đệ tử Thượng thủ của tông Hiền Thủ, được tôn xưng là "Nghĩa Hổ". Thiện đến hỏi các vị Thiền đức rằng:

- Đức Phật ta lập giáo, từ Tiểu thừa cho đến viên ngộ, dẹp bỏ mọi có, không, riêng chứng chân thường, sau đó, muôn đức đều trang nghiêm mới gọi là Phật. Nhưng Thiền tông lấy một tiếng hét để chuyển phàm thành Thánh, xét các Kinh Luận dường như đối lập nhau. Nay một tiếng hét, nếu vào được Ngũ thừa thì đó là chánh thuyết, còn như không vào được thì đó là tà thuyết!

Lúc ấy, các vị Thiền đức đều ngồi xếp hàng, Thiền sư Pháp Chân Nhất Công đưa mắt nhìn Thiền sư Từ Thọ Hoài Thâm. Thiền sư Hoài Thâm thúc cùi chỏ bảo ngài Tịnh Nhân trả lời. Tịnh Nhân gọi Pháp sư Thiện đến và nói:

- Điều mà Pháp sư hỏi không đủ làm nhọc lòng các vị Thiền đức ở đây, chỉ cần tiểu trưởng lão Tịnh Nhân này cũng đủ để giải mối nghi hoặc cho Pháp sư vậy. Ngũ thừa giáo ấy, như trong ngu pháp Tiểu thừa giáo nó chính là nghĩa có, trong Đại thừa Thỉ giáo nó chính là nghĩa không; trong Đại thừa Chung giáo nó là nghĩa chẳng có chẳng không. Còn Đại thừa Đốn giáo, nó là nghĩa tức có tức không. Trong Nhất thừa viên giáo, nó là nghĩa không nhưng chẳng có, có nhưng chẳng không. Một tiếng hét này của ta chẳng những chỉ vào Ngũ thừa mà cho đến bách gia chư tử, tất cả kỷ nghệ trên thế gian này cũng vào được cả.

Tịnh Nhân hét một tiếng và hỏi:

- Ông nghe chăng? Thiện đáp: Nghe!

Tịnh nhân hỏi: Ông đã nghe, vậy tiếng hét này là Có, đó là vào được Tiểu thừa giáo.

Sư lại gọi Thiện đến, hỏi:

- Ông nghe chăng?

Thiện đáp: Chẳng nghe!

Sư nói: Ông đã chẳng nghe vậy tiếng hét vừa rồi không có, đó là vào được Đại thừa Thỉ giáo. Một tiếng hét của ta, lúc đầu ông bảo có, hét một lát âm thanh dứt, ông lại bảo là không có, bảo không có thì ban đầu nó thật có, bảo rằng có thì bây giờ nó thật không có, vậy là chẳng có chẳng không, đó là vào được Chung giáo. Lúc ta hét, có nhưng chẳng phải có, vì không cho nên nói có; lúc ta không hét, không nhưng chẳng phải không, vì có cho nên nói không, vậy là tức có tức không, đó là vào được Đốn giáo. Một tiếng hét ấy của ta chẳng dùng đến lực dụng, có không chẳng theo kịp, tình và giải đều quên. Lúc bảo có thì mảy may chẳng lập, khi bảo không thì biến khắp hư không, ngay một tiếng hét này thể nhập trong trăm ngàn vạn ức tiếng hét, trăm ngàn vạn ức tiếng hét thể nhập trong một tiếng hét này đó là vào được Viên giáo.

Thiện cúi đầu lạy tạ. Sư lại gọi Thiện đến nói: Cho đến một nói, một nín, một động, một tĩnh, từ xưa đến nay hư không mười phương, sum la vạn tượng, sáu nẻo bốn loài, ba đời chư Phật, hết thảy Thánh hiền, tám vạn bốn ngàn pháp môn, trăm ngàn Tam-muội, vô lượng diệu nghĩa, khế lý khế cơ, đồng một thể tánh với đất trời muôn vật, đó gọi là Pháp thân. Ba cõi duy tâm, muôn pháp duy thức, bốn mùa tám tiết, âm dương một mối, đó là pháp tánh. Thế nên kinh Hoa Nghiêm ghi: "Pháp tánh có mặt khắp mọi nơi, có tướng không tướng, một thanh một sắc, đều ở trong một hạt bụi gồm đủ bốn nghĩa. Sự lý vô biên biến khắp vô cùng, xen lẫn nhưng không tạp, trộn chung nhưng không đồng. " Ngay trong một tiếng hét này thảy đều đủ cả. Nhưng vẫn lập ra hóa môn mà tùy cơ dẫn dắt, đó là nơi tạm dừng chân, chưa đến bảo sở, đâu biết dưới cửa ngõ của Tổ sư ta lấy tâm truyền tâm, đem pháp ấn pháp, chẳng lập văn tự, thấy tánh thành Phật, vẫn còn một đường hướng thượng mà ngàn Thánh chẳng truyền!

Thiện hỏi: Thế nào là một đường hướng thượng? Sư đáp:

- Ông hãy hướng hạ mà trực nhận đi đã!

- Thế nào là bảo sở?

- Chẳng phải cảnh giới của ông! Thiện thưa: Mong Thiền sư Từ bi!

Sư nói: Thà để biển xanh chôn vùi, trọn không nói cho ông hiểu được!

Lúc ấy Thiện có vẻ buồn, cúi đầu lạy và lui ra. Khi đó, Đế âm thầm đến xem, Thái sư Lỗ Quốc Công cũng có tham dự. Đế quay lại nói với cận thần: "Thiền tông mầu nhiệm sâu xa như thế, mà tài biện luận của Tịnh Nhân cũng hiếm thấy!"

Thị thần tâu: "Đó là điều ngoài giềng mối của tông sư vậy!" Oánh Trọng Ôn La Hồ Lục tán rằng: "Sở học của Sư càng làm sáng tỏ cho đạo, dù gặp bên nào, Sư cũng thừa cơ chiết phục họ trước đại chúng trời người. Giả sử tiên đức chấn hưng tông phong, cũng không hơn thế này được!"

Sư húy Kế Thành, tự Bàn Am, họ Lưu, quê ở Nghi Xuân, Viên Châu, Giang Tây. Đế hạ chiếu thỉnh Sư trụ ở Tịnh Nhân Thiền sát. Sư nối pháp Thiền sư Trí Hải Đạo Bình, Bình nối pháp Đại Quy Mộ Triết, Triết nối pháp Thúy Nham Khả Chân, Chân nối pháp Từ Minh Sở Viên. Đệ tử của Sư có hai người là Thụy Nham Thắng và Dã Phụ Xuyên đều thuộc dòng Lâm Tế (Theo La Hồ Văn Tập, Ngũ Đăng Hội Nguyên).

Tân Sửu: Tuyên Hòa năm thứ ba. Tháng tám, Đồng Quán được tiến cử làm Thái sư Đại Liêu: Bảo Đại năm đầu Đại Kim:

Thiên Phụ năm thứ 4

Tây Hạ

Tống: Tháng hai, Đế hạ chiếu ruộng đất, tài sản của những ngôi chùa trong năm Chính Hòa năm thứ bảy bị đổi thành Thần Tiêu cung, nay phải trả về hết lại cho chùa, cho tăng.

Ngày hai mươi lăm tháng ba, Đế hạ chiếu thỉnh Thiền sư Từ Thọ Hoài Thâm trụ ở Đại Tướng Quốc Tuệ Lâm Thiền sát thuộc Biện Kinh. Sư họ Hạ, quê ở Thọ Xuân, thị tịch năm Thiệu Hưng năm thứ hai đời Cao Tông. Sư nối pháp Trường Lô Tín, Tín nối pháp ở Tuệ Lâm Viên Chiếu Tông Bản.

Bạch Vân Am: Tức là am phía sau phương trượng chùa Linh Ẩn, Hàng châu. Lúc này, năm Tuyên Hòa năm thứ ba, có Tỳ-kheo Thanh Giác, tự hiệu Bản Nhiên, họ Khổng, sinh ngày hai mươi hai tháng mười năm Khánh Lịch năm thứ ba đời Nhân Tông, tại huyện Đăng Phong, Lạc kinh. Giác là cháu năm mươi hai đời của Trọng Ni. Tăng Tổ Cao từng làm quan dưới triều Lương đến triều nhà Đường. Trong niên hiệu Đồng Quang, ông ấy giữ chức Tương châu Trạch Lộ Hà Dương Tiết độ sứ, làm quan đến chức Thái tử Thái sư. Cha ngài là Hân đỗ Tiến sĩ nhưng không ra làm quan. Mẹ ngài họ Thôi. Từ nhỏ, Giác thông minh đĩnh ngộ, theo học đạo Nho, nhiều lần được mời làm Hương cử. Niên hiệu Hy Ninh năm thứ hai đời Thần Tông, Giác xem kinh Pháp Hoa, tỉnh ngộ xin xuất gia, cha mẹ đều đồng ý. Ngài theo Đại Sư Hải Tuệ chùa Bảo Ứng, núi Long Môn, Nhữ Chân thế phát. Đại Sư bảo ngài về Nam tham học. Đầu tiên, ngài tham vấn Hòa thượng Thiên Tuế ở núi Nga My, Gia châu, kế đó đến Phù Sơn thuộc Thư châu, Hoài Tây kết am ở Thái thú nham thiền định suốt hai mươi năm. Năm Nguyên Hựu năm thứ bảy đời Triết Tông, ngài vân du đến Triết Giang, năm sau đến nhập chúng ở chùa Linh Ẩn, Hàng châu. Hai hành nhân Uông và La cầu tâm yếu của ngài, học chúng ngày càng đông. Thiền sư Viên Minh Đồng của chùa Linh Ẩn giao am tranh trên núi Bạch Vân phía sau chùa để ngài ở. Ngài hoằng hóa xiển dương và lập tông, lấy tên am đặt tên tông, đó là tông Bạch Vân. Ngài dời qua ở núi Long Môn, Dư Hàng, dựng am Phước Địa, giảng Tam quy, Ngũ giới cho long thần. Đến lúc này, năm Sùng Ninh năm thứ ba, ngài đến ngụ ở am Tử Vân phía sau chùa Khai Hóa, tháp Lục Hòa thuộc Tiền Đường. Tăng tục thỉnh ngài đến giảng kinh Hoa Nghiêm ở chùa Chánh Tế. Lúc này, Phật giáo bị pháp nạn, ngài soạn Chứng Tông Luận, Tam Giáo Biên, Thập Địa Ca. Niên hiệu Đại Quán năm đầu, ngài dựng am ở Thiên Kim Thị, Quy An, Hồ châu, đặt tên am là Thập Địa. Sau đó, đến Tinh Sơn, Ô Trình, chống trượng gặp suối tuôn nên kiết am ở đó, đặt tên am là Xuất trần. Đồ chúng lại thỉnh ngài về chùa Chánh Tế. Những kẻ ganh ghét ngài cho Chứng Tông Luận phản nghịch triều đình nên tâu lên quan. Năm Chính Hòa năm thứ sáu, ngài bị quản thúc ở Quảng Nam, Tư châu. Năm Tuyên Hòa năm thứ hai, đệ tử ngài là Chính Bố cùng mười người khác đến kinh đô dâng biểu, Đế ban lệnh phóng thích ngài. Đến lúc này, ngày hai mươi tháng bảy năm Tân Sửu, ngài tạ ơn, mồng ba tháng tám, viết bài kệ gởi Thái thú Du Công, nói rằng đến hai mươi sáu tháng chín xin từ biệt. Đến ngày đó, quả nhiên ngài tịch, thọ bảy mươi chín tuổi, Tăng lạp năm mươi hai hạ. Đệ tử Tuệ Năng làm theo di huấn, thỉnh linh cốt xá-lợi về an táng tại Nam Sơn, Dư Hàng, Hàng châu, lúc này là tháng hai năm Tuyên Hòa năm thứ năm. Tháp ngài hiệu Bạch Vân, viện tên Phổ An, về sau đệ tử đổi thành Phổ Ninh. Ngoài ra, Sùng Đức Tắng Sơn, Tùng Lâm Thiện Trụ đều là nơi ngài từng hoằng hóa. Những nơi khác như: Đức Thanh, Long Sơn, Siêu Sơn, Phương Sơn, Càn Nguyên Sơn, Quy An, Nghiễm Sơn... đều là nơi phụng thờ xá-lợi. Tông của ngài thịnh hành ở Chiết Hữu.

Nhâm Dần: Tuyên Hòa năm thứ tư. Tháng mười hai, Vô Tận Cư Sĩ mất Đại Liêu: Bảo Đại năm thứ 2 Đại Kim: Thiên Phụ năm thứ 5 Tây Hạ Liêu: Mùa Xuân, tháng ba, quân Kim phá Trung kinh, Thiên Tộ đang ở Yên Kinh nghe báo rất lo sợ, ngay hôm đó phải ra ở tại Dung Quan, dẫn năm ngàn kỵ binh chạy sang phủ Vân Trung, chỉ để Tể tướng Trương Lâm, Lý Xử Ôn, Yên Vương Thuần ở lại giữ Yên Kinh. Thuần ở đất Yên suốt hai mươi năm, rất được lòng dân. Thiên Tộ vượt Ngư Dương vào Giáp Sơn. Ngày mười bảy tháng ba, Lý Xử Ôn v.v... triệu tập bá quan, phụ lão lập Yên Vương lên ngôi, lấy hiệu là Thiên Tích Hoàng Đế, đổi niên hiệu Kiến Phước, hạ chiếu phế Thiên Tộ làm Tương Âm Vương. Thiên Tích lấy Vân Bình, Trung kinh, Thượng kinh, sáu lộ của Liêu Tây về mình, còn từ sa mạc về bắc, mặt Tây nam, lộ Tây bắc, chiêu thảo phủ và các bộ tộc Phiên do Thiên Tộ làm chủ. Tộ xưng Bảo Đại năm thứ hai. Nước Liêu bị phân chia từ đây.

Tháng tám, Yên đế Thuần bệnh mất, thụy là Tuyên đế. Ông không có con nối ngôi, Việt Vương Tiêu Cán họp trăm quan phụ lão lập vợ Yên đế là Tiêu thị làm hoàng Thái hậu, nắm việc quân việc nước, rước con thứ của Thiên Tộ là Tần Vương tôn làm đế. Tiêu thị lên ngôi trước linh cửu, đổi niên hiệu Đức Hưng. Thiên Tộ nghe Thuần chết liền hạ chiếu tước bỏ hết quan tước của Thuần, đồng thời giáng Tiêu thị xuống làm thứ dân, ban cho họ Hủy. Vua Kim tiến vào Trung kinh, Thiên Tộ trốn chạy đến Hạ quốc. Tháng mười hai, quân Kim chiếm luôn Dung Quan. (Theo Liêu Chí).

Quý Mão: Tuyên Hòa năm thứ 5 Đại Liêu: Bảo Đại năm thứ 3 Đại Kim: Tháng năm, đổi niên hiệu Thiên Hội Tây Hạ Tống: Ở Tú châu, mùa xuân đại hạn, cầu khấn tượng Quán Âm trong chùa Tinh Nghiêm bỗng có hiệu nghiệm nên vua quan trang sức lại Thánh tượng. Mùa hạ cũng hạn, lại cầu khấn tiếp. Quận thú Tăng Hầu mộng thấy Bạch y Thiên nhân đến nói: "Ta chắc chắn sẽ làm nơi này có mưa nhưng mặt mũi ta không sạch, cách ba mươi dặm nhưng chẳng thấy gì cả, không thể cùng hội họp với Thánh chúng, phải làm sao đây!"

Sáng hôm sau, Hầu hỏi nguyên do, thợ sơn tượng quả nhiên muốn Thánh dung vừa sáng sạch vừa tươi bóng, nên lấy trứng gà trộn với keo da trâu sơn phết. Pho tượng sơn mới lại, hễ cầu là ứng nghiệm ngay. (Theo Phồn Niên Lục Quán Âm Cảm Ứng Truyện)

Liêu: Mùa xuân, tháng giêng, Yên đế hậu Tiêu thị đang ở Yên kinh, nghe quân Kim vào đến Dung Quan, đêm đó liền dẫn bọn Tiêu Cán cùng xa trướng ra khỏi thành, nói là đi đánh giặc nhưng kỳ thật là đi trốn. Đến Tùng Đình Quan họ bàn nhau nên đi đâu, Da Luật Đại Thạch Tài Nha là người Liêu nên muốn về với Thiên Tộ, Tứ Quân Đại Vương Tiêu Cán là người đất Hề nên muốn về Hề Vương phủ để lập quốc. Phò mã Đô Úy Tiêu Bột Điệt nói: "Ngày nay cố nhiên nên hợp quân lại mà về với Thiên Tộ, thế nhưng còn mặt mũi nào đến gặp ông ấy!" Lâm Nha liền sai quân điệu Phò mã ra chém đầu, truyền lệnh cho ba quân nếu ai còn dị nghị sẽ bị chém. Thế là quân của Liêu và Hề dàn trận đánh nhau, rốt cuộc tan rã. Quân Liêu theo Lâm Nha bắt luôn Tiêu hậu dẫn về Thiên Tộ ở Giáp Sơn. (Tháng bảy họ đến Giáp Sơn, Thiên Tộ ra lệnh giết Tiêu hậu và cháu ngoại là Thường Kha, những người khác đều được tha). Hề Bột Hải Quân đi theo Tiêu Cán là Quỳ Bất Ly bị giữ lại ở Hề Vương phủ, Cán chiếm lấy phủ, tự lập, tiếm xưng là Thần Thánh Hoàng Đế, lấy quốc hiệu Đại Hề, lấy niên hiệu Thiên Hưng (còn gọi là Thiên Tự). Tháng bảy, quân Hề đánh nhau với quân Kim ở Yêu Phố, quân Hề đại bại, Tiêu Cán bị Khúc Đắc Kha giết.

Kim: Mùa xuân năm Quý Mão, Hoàng Đế trại được gọi là Hội Ninh phủ, xây dựng thành Thượng kinh, đổi Thượng kinh của Liêu làm Bắc kinh. Trước đây, dòng họ Nhữ Chân không có thành quách, chỉ gọi là Hoàng Đế trại, tướng quốc trại, Thái tử trang, đến lúc này mới đổi, đặt ra tam tỉnh, lục quận coi cả thượng kinh, bắc kinh. Tả Thừa Tướng Trần Vương Ngột Thất đặt ra chữ Nhữ Chân ban hành khắp nước. Tháng năm, A Cốt Đả Mân truy đuổi Thiên Tộ lên mạn Bắc, giữa đường bị bệnh mất, thụy là Đại Thánh Vũ Nguyên Hoàng Đế, miếu hiệu Thái Tổ. Mân lập quốc, lên ngôi, cả thảy sáu năm. Em ông là Ngô Khất Mã nối ngôi, đổi tên lại là Thịnh, vốn là con năm thứ hai của Thái sư Dương Cát. Ông đổi năm Thiên Phụ năm thứ sáu thánh Thiên Hội năm đầu, ở ngôi mười một năm. Tám người con của Mân đều được phong Vương. Hồi ấy có người nước Yên là Trương Xác, người Bình châu đỗ Tiến sĩ làm quan nước Yên. Niên hiệu Kiến Phước năm đầu (niên hiệu của Yên Vương Thuần), Xác giữ chức Liêu Hưng quân Tiết độ sứ (Liêu Hưng Quân tức Bình châu). Người nước Kim là Niêm Hãn muốn bắt sống Xác. Khương Bật bàn: "Làm như thế là kinh động hắn làm phản". Và Bật một mình đến gặp Xác nói rõ ý của nước Kim. Xác nói: "Tám lộ của Khiết Đan nay chỉ còn Bình châu mà thôi, ta đâu dám có ý đồ gì khác, bởi vậy nên chưa cởi bỏ giáp là đề phòng Tiêu Cán đó thôi!" Khương Bật về tâu lại, Niêm Hãn tin Xác, đổi Bình châu thành Nam kinh, gia phong cho Xác làm Đồng Bình chương sự phán lưu thú, sự thật là muốn giết Xác. Xác giết bọn người Kim là Tả Xí Cung rồi đem Bình châu về hàng nhà Tống. Tháng mười một, quân Kim đánh úp Bình châu, tìm được Ngự bút thư chiếu viết trên giấy hoa Tiên do Tống đế ban cho Xác. Kim đổ lỗi cho Tống triều, nhiều lần gởi hịch bảo tuyên phủ ty của Tống triều giao nộp Xác. Tống bất đắc dĩ sai Vương An Trung giết Xác, gói đầu đưa sang Kim. Sau đó không lâu, Thái tử nước Kim là Oa Lý Bột đem quân từ Bình châu xâm lược nước Tống.

Tám người của Mân gồm:

1. A Mẫu.

2. Thất Hạt (Cha của Hy Tông Trụ).

3. Thuyết Lương Hổ, cùng mẹ với Thất Hạt, do vợ chính sinh ra.

4. Oát Ly Bất (gọi nhầm là Nhị Thái tử).

5. Oa Lý Ôn (gọi nhầm là Tam Thái tử), ông sinh ở Phạm Giang, vào mùa Đông năm Thiệu Hưng năm thứ tư đời Cao Tông.

6. Ngột Truật (gọi nhầm là Tứ Thái tử).

7. Oa Lý Hỗn (gọi nhầm là Ngũ Thái tử).

8. A Cốt Bảo Tà Vương hiệu là Tự Tại Lang Quân, cùng mẹ với Ngột Truật. Hai con năm thứ hai và năm thứ ba của Mân chết sớm, cho nên mới có việc gọi nhầm năm thứ tư thành năm thứ hai, năm thứ năm thành năm thứ ba, năm thứ sáu thành năm thứ tư. (Theo Kim Chí)

Giáp Thìn: Tuyên Hòa năm thứ 6 Đại Liêu: Bảo Đại năm thứ 4 Đại Kim: Thái Tông Thạnh. Thiên Hội năm thứ 2 Tây Hạ Tống: Cao tăng Tịch Âm Tôn giả. Ngài họ Bành hiệu Thanh Lương Thiền sư, húy Tuệ Hồng (còn gọi là Đức Hồng) người Thụy châu, Giang Tây. Năm mười bốn tuổi, cha mẹ đều mất, ngài đến ở với Thiền sư Thanh tại Tam Phong, mỗi ngày đọc nhớ cả mấy ngàn lời, sách sử hầu như đọc khắp, Thanh rất vừa lòng. Năm mười chín tuổi, ngài thi kinh tại chùa Thiên vương thuộc Đông Kinh và được độ làm Tăng, từ đó giảng Thành Thật Luận, Duy Thức Luận. Được bốn năm, ngài bỏ giảng tòa ra đi, đến yết kiến Thiền sư Chân Tịnh Văn ở Quy Tông, Lô Sơn. Văn dời về Thạch Môn, ngài cũng về theo, giữ chức chưởng ký thất. Không bao lâu, ngài bỏ đi. Hiển Mô Chu Ngạn làm Thái thú Phủ châu, thỉnh ngài khai pháp ở Cảnh Đức thuộc phía Bắc châu này. Sau ngài trụ ở Thanh Lương, Giang Ninh phủ. Lúc Thiền sư Đại Tuệ Tông Cảo còn ở chúng từng gần gũi ngài, thán phục trí tuệ và tài biện luận diệu ngộ của ngài. Tháng năm, năm Kiến Viêm năm thứ hai đời Cao Tông, ngài quy tịch ở Đồng An, thọ năm mươi tám tuổi, Tăng lạp ba mươi chín hạ. Thái úy Quách Thiên Dân tâu xin, Đế ban ngài hiệu Bảo Giác Viên Minh. Ngài nối pháp Thiền sư Chân Tịnh Văn, soạn Thiền Lâm Tăng Bảo truyện ba mươi quyển, Lâm Gian Lục, bộ Văn Tập là Thạch Môn Văn Tự Thiền, lưu hành trong đời.

Liêu: Giáp Thìn, mùa thu tháng bảy, Thiên Tộ dẫn năm vạn quân Thát Đát, đem theo hậu phi và hai con là Tần Vương, Triệu Vương cùng Tôn Thất đi về Nam, vượt ngọn Ngư Dương. Người Kim là Niêm Hãn đem quân về Vân Trung. Thiên Tộ lại trốn về núi. Các quan Kim và Tiểu Hồ Lỗ cùng bàn về Nam hàng Tống, lại có người bàn nên chạy qua Tây Hạ. Kế nước chưa quyết, Tiểu Hồ Lỗ sai người cấp báo với Niêm Hãn. Kim sai Lâu Túc đem quân đuổi đánh Thiên Tộ, Tiểu Hồ Lỗ liền bắt sống Thiên Tộ đem về. Vua Kim bãi tước, giáng Thiên Tộ xuống làm Hải Tân Vương, đưa về núi Trường Bạch (nay là Khai Nguyên lộ, Hàm Bình phủ, Liêu Đông), dựng nhà phía Đông cho Tộ ở. Năm sau, (Ất Tỵ) Tộ mất, nước Liêu diệt vong. Nước Liêu hình thành từ Hậu Lương Quân Vương niên hiệu Trinh Minh năm thứ hai, năm Bính Tý đến lúc này là Giáp Thìn, cả thảy chín chủ, trị vì hai trăm lẻ chín năm. (Theo Liêu Chí)

Ất Tỵ: Tuyên Hòa năm thứ 7 Đại Kim: Thiên Hội năm thứ 3 Tây Hạ Tống: Tháng sáu, phong Đồng Quán làm Quảng Dương quận vương. Những người khác họ, không phải ngoại thích, không được phong vương trong triều Tống, Sái Kinh khôn khéo thuyết phục, lôi kéo nhằm củng cố gian mưu của mình, nên tặng cho Vương An Thạch chức Thư Vương. Về sau, Hà Chấp Trung tặng cho Thạch làm Thanh Hà quận vương. Vương tước nhà Tống bị lạm xưng từ đó. Tháng mười hai, Đồng Quán làm chức tuyên phủ, từ Thái Nguyên trốn về.

Đại Kim: Tháng mười hai, Oát Ly Bất và Niêm Hãn chia quân thành tám đạo xâm lăng đất Tống. Do việc Bình châu Trương Xác quy hàng Tống nên gây ra oán thù này. Quân ở mặt đông do Oát Ly Bất cầm đầu, dựng khu mật viện ở Yên Sơn cho Lưu Ngạn Tông nắm việc trong viện. Quân ở mặt Tây do Niêm Hãn cầm đầu, dựng khu mật viện ở Vân Trung, tùy lúc lập người mình ưa thích lên nắm việc trong viện. Người trong nước gọi đây là Đông triều đình và Tây triều đình. Thế rồi quân của Oát Ly Bất từ Yên Sơn xâm phạm thẳng vào Hà Bắc, quân của Niêm Hãn đánh thẳng vào các châu ở Hà Đông như: Sóc, Vũ, Đại, Hân châu, xua quân thẳng vào Thái Nguyên. Kim sở dĩ thay đổi thề ước cũng vì Trương Xác mà thôi. Những kẻ mà Đế tin cậy là Đồng Quán, Giả Tiên đem quân cự giặc lại trốn về. Quán vốn là kẻ bất tài, nhờ Sái Kinh tiếp tay nên nắm được binh quyền. Hiện tại, Quán thống lãnh binh nhưng đứng cách xa địch đến mấy trăm dặm, khiến cho các tướng không ai dám tiến lên, binh sĩ thì chẳng nghe lệnh, nhiều phen nếm mùi bại trận. Năm Canh Thân, Đế nhường ngôi cho Thái tử, lấy hiệu Đạo Quân, lui về ở cung Long Đức, sai Lý Nghiệp đi sứ sang quân Kim nói rõ việc nhường ngôi và muốn cầu hòa.

Khâm Tông: Húy Hằng, con của Huy Tông, lúc này được lập hoàng Thái tử, nhận ngôi lúc hai mươi bảy tuổi, tôn Huy Tông làm Thái Thượng hoàng, ở ngôi hai năm. Niên hiệu Tĩnh Khang hai năm.

Bính Ngọ: Tĩnh Khang năm đầu Đại Kim: Thiên Hội năm thứ 4 Tây Hạ: Tháng tư đánh Tống, Chu Chiêu chết Tống: Tháng giêng, quân Kim vây hãm Tương châu. Năm Kỷ Tỵ, Đế hạ chiếu thân chinh, Thái Thượng hoàng phải xa giá ra Nam Kinh. Năm Tân Mùi, Đế chuẩn bị xong các chiến cụ để giữ thành nhưng quân Kim đã kéo đến dưới thành. Bạch Thời Trung bị bãi tướng, Lý Ban Ngạn nắm lại chức Thái tể, Trương Bang Xương làm thiếu tể, người ở kinh đô gọi Bang Ngạn là Lãng Tử Tể tướng. Năm Nhâm Thân, Đế sai sứ đi đôn đốc chư tướng các lộ đem binh vào tiếp viện. Quân Kim đòi vàng bạc để khao quân và nói: "Phải tôn chủ ta làm Bá phụ, những người xứ Yên Vân đã quy thuận ta hiện đang ở đất Hán, phải cắt đất của Trung Sơn, Thái Nguyên, Hà Giang ba trấn ấy cho họ, đem thân vương Tể tướng qua làm con tin thì ta mới lui binh. " Đế hạ chiếu cho hoàng đệ Khang Vương làm quân tiền kế mưu sứ, Trương Bang Xương phụ tá; Lý Nghiệp, Cao Thế cùng đi theo, những thứ Kim đòi hỏi đều đáp ứng đủ. Riêng chiếu thư giao đất ba trấn ấy, Lý Cương giữ lại không cho đem theo. Năm Ất Hợi, Đế hạ chiếu cho nước Kim được xưng là Đại Kim. Năm Đinh Hợi, binh của Cần Vương đông đến hai mươi vạn, muôn dân ở kinh đô mới tạm yên. Tháng hai, sứ Kim sang lại, Đế sai Vũ Văn Hư Trung cầm chiếu thư về ba trấn do Lý Cương giữ sang nước Kim phụng đón Khang Vương về. Lúc Khang Vương bị người Kim quản thúc, ông từng cùng Thái tử nước Kim bắn cung. Ông bắn liên tiếp ba phát, cả ba đều trúng đích, nhưng hộc liên châu (tâm của đích ngắm) vẫn không bể. Vua Kim gọi ông là tướng quan con nhà lành. Nếu như chẳng phải thân vương thì Kim đã cho về từ lâu rồi. Vua Kim lại xin Túc Vương qua làm con tin. Năm Ất Tỵ, Khang Vương từ bên Kim trở về, quân Kim vây kinh thành suốt ba mươi ba ngày. Khi đã có chiếu thư của ba trấn và Túc Vương, quân Kim chẳng cần vàng bạc liền lui quân. Năm Bính Ngọ, Kim lui binh, Đế đày Sái Kinh đến Đàm châu nhưng đến Đàm châu thì Kinh chết, thọ tám mươi tuổi. Sái Du trốn trong Vạn An Quân, Đế hạ chiếu chém tại chỗ. Đồng Quán trốn đi xa, Đế cho người đuổi theo chém ở Nam Hùng. Tháng ba, lệnh cho khu mật sứ Lý Cương đón Thượng hoàng từ Nam kinh, đến tháng tư mới về đến kinh đô. Triệu Lương Tự trốn trước đến Liễu châu, đến lúc này cũng bị chém. Nguyên trước kia, vào mùa thu tháng chín năm Chính Hòa năm đầu, đời Huy Tông, Đồng Quán đi sứ nước Liêu về đến Lỗ Câu Hà, U châu thì gặp một người nước Yên cưỡi ngựa chặn lại nói, mình do đắc tội với Yên Vương của Liêu nên không nơi nào dung chứa. Quán trình bày kế sách tiêu diệt nước Yên và dẫn người đó về phủ đổi họ Lý tên Lương Tự, dẫn vào cung gặp Đế, Đế ban cho họ Triệu, người nối lại hòa nghị cho Yên chính là Lương Tự qua Nhữ Chân kết hợp với họ cùng đánh Khiết Đan, cuối cùng mất nước, đến giờ Tự mới bị chém. Vua Kim thấy chưa được ba trấn, nên mùa Đông tháng mười lại chia quân hai đạo vào cướp phá. Tháng mười một, Ất Dậu, Oát Ly Bất vào kinh đô, đóng quân ở chùa Lưu Gia. Tháng mười một nhuần, Niêm Hãn vào kinh đô, đóng quân ở Thanh Thành, Đế hạ chiếu cử Khang Vương Cấu làm Thiên hạ binh mã đại nguyên soái, Trần Câu làm nguyên soái, Tông Dịch phụ tá, cấp tốc dẫn binh vào kinh ứng cứu. Năm Bính Thìn, kinh thành thất thủ. Năm Tân Dậu, Đế đi Thanh Thành. Nhị Tù Lệnh Tôn Cận Soạn xong chiếu thư quy hàng, lệnh cho Đế ký tên. Đế quay về bắc lạy rồi ra đi, Cận còn nói: "Người chủ này tự lập, vua hiền chỉ bằng Tống Vương. " Đế im lặng. Mồng một tháng mười hai, Nhâm Tuất, Đế ngụ ở Thanh Thành. Khang Vương lập phủ nguyên soái ở Tương châu. Năm Quý Hợi, Đế từ Thanh Thành trở về. Niêm Hãn xin sai sứ đi đón Khang Vương, Sứ về báo không gặp Khang Vương để cáo từ.

Tây Hạ: Tháng tư, người Hạ cướp biên ải, đánh thành Chấn Uy. Tù trưởng gọi quan giữ thành Chu Chiêu nói: "Đại Kim đã hẹn với ta cùng đánh, đất Hà Bắc thuộc về Đại Kim, còn đất Hà Tây này thuộc về nước ta. Nay thành quách phủ lân cận đều quy hàng ta hết, ông cậy vào đâu mà không hàng!" Tây Hạ đánh rát, thành bị vây, Chu Chiêu tử trận. Tháng mười một, Tây Hạ cướp biên ải, vây Hoài Đức Quân, hai quan cai quản là Lưu Thuyên và Đỗ Hủ tử trận.

- Đinh Mùi: Tĩnh Khang năm thứ hai. Tháng giêng, Tân Mão, mồng một Canh Tý, Niêm Hãn sai người đi mời Đế đến doanh Kim. Đế sai Tôn Truyền Tạ giữ nhà, giúp Thái tử. Giám quốc cũng được mời nhưng bị Đế giữ lại, Mai Chấp Lễ phò tá, Đế đi ra khỏi thành. Từ bộc xạ Hà Lật trở xuống đều theo Đế đến Thanh Thành gặp Niêm Hãn. Niêm Hãn giữ Đế trong doanh, đồng thời giữ luôn thân vương, Tể tướng, chấp chính, học sĩ viện, lễ bộ, thái thường tự, những người còn lại Hãn cho về trước. Vua Kim cốt muốn vơ vét vàng bạc. Đế sai trung sứ về báo rằng: "Trẫm bị câu thúc ở đây, đợi vàng bạc đến mới về được. " Thế là phải tăng thêm quan đi gom tiền bạc. Góp từ hoàng thân, tông thất, nội thị, cho đến tăng đạo đủ mọi ngành nghề. Trong tám ngày được ba mươi vạn tám ngàn lượng vàng, sáu trăm vạn lạng bạc, một trăm vạn khúc vải chở qua nộp cho quân Kim. Tháng hai, Đinh Dậu, Niêm Hãn sai Nha Lang Quân sang đòi nợ tiếp. Lại phát hiện những người giấu vàng bạc như Giáo Phường Nhân Mạnh Tử Trứ, Nội Thị Lam Tích, Y Quan Chu Đạo Long v.v... trong mười tám ngày, gom ở thành nội được bảy mươi lăm ngàn tám trăm lượng vàng, một trăm mười bốn ngàn năm trăm lượng bạc, bốn mươi ngàn tám mươi bốn khúc vải đem nộp cho quân Kim. Năm Đinh Tỵ, quân Kim đòi phải giao nộp thiên nghi chế, giám thư đồ tịch ấn bản. Năm Mậu Ngọ, quân Kim đòi phải nộp các thứ như: Nhạc khí thái thường, vật dụng lễ chế, cho đến đàn, cờ, các thứ giải trí, vật quý hiếm, sách sử v. v... Năm Bính Dần, Niêm Hãn sai Tiêu Khánh đọc chiếu của vua Kim cho Đế rằng: "Lập riêng họ khác, phế Uyên Thánh làm Trần Lưu Vương, giữ mộ phần ở Bảo châu, những người khác họ đáng làm nhân chủ phải ra trước ba quân chuẩn bị lễ nghi sách phong, lệnh phải đưa thái Thượng hoàng ra khỏi thành. " Năm Đinh Mão, Thái Thượng hoàng, hậu phi, vận vương trở xuống hơn ba mươi người các vương phi, công chúa, đô úy v.v... đều đi theo. Tháng ba Đinh Dậu, quân Kim sách phong Trương Bang Xương làm Đế, lấy quốc hiệu Đại Sở. Năm Đinh Tỵ thái Thượng hoàng về Bắc, Ninh Đức Hoàng hậu, cùng các thân vương, phi tần trở xuống đều đi theo. Họ khởi hành từ Hoạt Châu lộ, có quân của Oát Ly Bất hộ tống. Mồng một tháng tư Canh Thân, Uyên Thánh Hoàng Đế về bắc, Hoàng hậu, hoàng Thái tử đều đi theo, khởi hành từ Trịnh Châu lộ, có quân của Niêm Hãn hộ tống. Uyên Thánh dẫn Hoàng hậu, các thân vương nhìn về thành nội khóc lạy từ biệt tông miếu, tiếng khóc chấn động cả Thanh Thành. Canh Ngọ, Nguyên Hựu, Hoàng hậu Mạnh thị buông rèm thính chính. Bang Xương từ chức thái tể, lui về ở tại Tư Thiện Đường (Bang Xương tiếm vị ba mươi ba ngày. Nguyên Hựu, Mạnh Thái hậu là vợ của Triết Tông, lúc này những người có ngôi vị trong lục cung đều theo hai đế, chỉ có bà bị phế truất nên được tha). Năm Quý Hợi, quần thần thỉnh Khang Vương lên ngôi Hoàng Đế. Năm Tân Tỵ, Khang Vương đến Đan châu, năm Nhâm Ngọ đến huyện Ngu Thành, Bang Xương nghe xa giá đến Nam kinh liền bày biện xa giá mũ miện, ngự phục, nghi vật. Bá quan văn võ theo chức sự của mình đều đến Nam kinh để chuẩn bị lễ nghi sách phong. Năm Quý Mùi, Khang Vương đến phủ Ứng Thiên (nay là phủ Quy Đức). Sáng sớm hôm sau, Khang Vương đến ngự ở Hồng Khánh cung Triêu Tam điện, bảo dẫn Trương Bang Xương đến. Xương quỳ mọp dưới đất khóc lóc, xin tội. Vương an ủi Bang Xương. Năm Giáp Thân, Cảnh Nam Trọng v.v... bàn bạc, đổi niên hiệu Kiến Viêm, bởi có điềm lành Hỏa Đức của Tống. Năm Mậu Tý, Thái hậu sai sứ đem chiếu thư do mình viết đưa cho Khang Vương. Thư ghi: "Nay nghe, chọn được giờ lành, đúng lúc nhận ngôi, sẽ chiếu soi tỏ như trời trăng, ban hành hiệu lệnh như gió sấm, mệnh trời đã theo về, muôn dân đều hết sức mừng vui, tông miếu đã yên, già trẻ đều nguyện theo chí lớn. " Năm Kỷ Sửu, Khang Vương lên ngôi ở Nam Kinh.

Cao Tông: Húy là Cấu, con năm thứ chín của Huy Tông, được phong Khang Vương. Tháng năm Tĩnh Khang năm thứ hai, ông lên ngôi, đổi niên hiệu Kiến Viêm, lấy ngày mười hai tháng năm làm tiết Thiên Thân, đày Trương Bang Xương đến Đàm châu rồi ban cho chết. Tháng ba năm Kiến Viêm năm thứ ba, ngự danh ty đô thống chế Miêu Phó, phó thống chế Lưu Chánh Ngạn làm phản, ép Đế nhường ngôi cho Thái tử, giữ Đế ở cung Duệ Thánh. Thái hậu buông rèm thính chính. Ngày mười một, đổi niên hiệu Minh Thọ. Những người như Trương Tuấn, Lã Tích Hạo, Tân Vĩnh Tông, Lưu Quang Thế, Hàn Thế Trung bắt sống Miêu Phó, Lưu Chánh Ngạn băm xác ở phố Kiến Khang. Trung cùng bàn đem tráp sớ từ Việt châu đến Kiến Khang. Quân Kim vào Kiến Khang, vây Hàng châu, Đế phải đi đường biển đến Ôn châu, rồi về lại Việt châu, xa giá đến Hàng châu, đưa Hàng châu lên thành phủ Lâm An. Mồng một (Nhâm Dần) tháng giêng (Quý Tỵ) mùa xuân năm Thiệu Hưng năm thứ hai, Đế đi Việt châu. Năm Bính Ngọ, Đế tạm cư ở phủ Lâm An. Thời gian sau, có Tần Cối từ nước Kim quay về, đảm trách việc nghị hòa. Huy Tông, Khâm Tông, Trịnh hậu, Hình hậu lần lượt băng hà ở Ngũ Quốc thành. Quân Kim trả lại đất Hà Nam và Tử Cung để giảng hòa, sau đó lại tiếp tục vào cướp phá. Trương Tuấn, Hàn Thế Trung, Nhạc Phi, Ngô Lân đánh Kim đại bại, quân Kim rút chạy. Đế ban bố những lời răn dạy do Hoàng Đình Kiên viết, cho khắc trên bia đá dựng ở các châu huyện. Đế mở thái học, dùng nhị quán, lập pháp hội giảng kinh, đích thân lội ruộng, chấn chỉnh lộ giới. Tần Cối không theo ý vua, bãi quyền binh của các tướng nhằm vùi chôn khí tiết trung nghĩa, cuối cùng khiến cho đất nước không thể khôi phục lại được. Đế lên ngôi năm hai mươi mốt tuổi, trị vì ba mươi sáu năm, nhường ngôi cho Hiếu Tông, tự xưng Thái Thượng hoàng, ở trong cung Đức Thọ. Đế mất năm tám mươi hai tuổi. Niên hiệu Kiến Viêm bốn năm, Thiệu Hưng ba mươi hai năm.

Đinh Mùi: Kiến Viên năm đầu. Mùa đông, tháng mười hai, Đế xa giá đi săn ở Dương châu Đại Kim: Thiên hội năm thứ 5 Tây Hạ

Mậu Thân: Kiến Viên năm thứ hai. đế hạ chiếu thỉnh ngài Khắc Cần trụ ở Kim Sơn vào ứng đối ở Dương châu. Đế ban ngài hiệu Viên Ngộ Phổ Đăng Thiền sư Đại Kim: Thiên hội năm thứ 6 Tây Hạ

Mùa Đông, mồng bốn tháng mười, Bắc Thiền Thiên Thai Pháp Chủ Tịnh Phạm ở Tô châu quy tịch. Tịnh Phạm truyền cho Tuệ Minh, Tuệ Minh truyền cho Uẩn Nghiêu, tức Pháp sư Báo Từ. (Theo Lan Lăng Tập Thích, Thống tăng truyện)

Kỷ Dậu: Kiến Viên năm thứ 3 Đại Kim: Thiên hội năm thứ 7 Tây Hạ

Hành Vị Của Chư Thiên: Mùa Thu, ngày hai mươi mốt tháng tám, Pháp sư Tuệ Giác Tề Bích ở Thượng Thiên Trúc, Hàng châu quy tịch. Thạch Lâm, Diệp Mộng soạn bài minh trên tháp. Tề Bích soạn Phổ Hiền Quán Kinh Sớ ba quyển, Tổ Nguyên Ký hai quyển. Đệ tử nối pháp có Thần Hoán, Như Trạm, Pháp Cửu. Hoán từng khảo luận về hành vị của chư Thiên, lấy vua tôi, chủ khách, nam nữ, bản tích để làm cương mục. Hoán cho rằng, Đại Phạm tôn thiên quân vào ba cõi thống lãnh trên trời, cai quản dưới đất. Chư Thiên đều là bề tôi của ông ấy. Đại Phạm là chủ ba cõi. Tam Mục Ma Hê làm chủ đại thiên. Đế Thích làm chủ Địa cư ba mươi ba tầng trời. Tứ vương thống lãnh tám bộ. Tuy vua tôi không giống nhau, nhưng ai nấy đều có nghĩa là làm chủ. Như, Đại Biện ở núi, đầm; Công đức ở trong vườn trời phía Bắc, họ đều là khách trú ngụ mà thôi, kỳ thật không làm chủ và thống lãnh ai cả. Phạm Thích, Tứ Vương đều là trời nam; Công đức, Đại biện, Địa thần, Thụ thần đều là trời nữ. Không thể để nam nữ đánh mất thứ lớp, huống gì quỷ tử mẫu (mẹ con của quỷ) cũng có tên nữ, trời công đức cũng có tên nam. Tán Chỉ, Tu Ma hiện nay con lại ở cao hơn mẹ, có thể cho họ là mẹ theo con. Họ có thể ở trên Thiên chủ được không? Phạm, Thích, Tứ Vương vốn là Địa trụ Bồ-tát, Kim cang, Mật tích vốn là Hộ thiên huynh thành Phật (Hộ trì cho ngàn người anh của mình thành Phật), không so đo với Bản của họ, nhưng muốn ngang bằng với Tích của họ có được không? Hiểu được bốn nghĩa này rồi, sau đó mới có thể luận về chư Thiên.

Hoán có ba đệ tử là Tổng Am Diệu Tâm, Thường Trai Pháp Bái, Giác Am Giản Ngôn. Ngôn truyền cho Giám Đường Tư Nghĩa. Trong năm Bảo Khánh, Thiệu Định, Thần Hóa trụ ở Thượng Trúc.

Hộ Quốc Kim Quang Minh Sám: Mùa Đông, tháng mười, Đế đi săn ở Thai châu đến Kim Ngao Sơn tự, cảm thấy chùa im lặng trống vắng, chỉ thấy chánh điện mênh mông, khói hương thoang thoảng, có vị Tăng rất già, tóc bạc trắng đang cầu chư thiên trước điện Phật. Đang lúc âu lo, Đế nghe những lời nguyện cầu bảo hộ đất nước vô cùng thành khẩn của vị Tăng, liền vui mừng hỏi, vị Tăng đáp: "Đây là Sám Nghi Hộ Quốc Kim Quang Minh Tam-muội. " Về sau, khi tạm cư ở Hàng châu, Đế hạ chiếu hằng năm cúng vàng lụa cho các chùa lớn để tu sám pháp này theo định kỳ. Tu Kim Quang Minh Sám bắt nguồn từ đó. (Theo Triệu Ngạn Tuệ Ung, Lô Nhàn Thoại)

Canh Tuất: Kiến Viên năm thứ tư, tháng hai Đế đi săn ở Ôn Châu, tá túc ở chùa Giang Tâm, nhân đó đổi chùa này thành chùa Long Tường Đại Kim: Thiên Hội năm thứ 8 Tây Hạ

Tề: Niêm Hãn của nước Kim cho rằng Trương Bang Xương đã chết, nên xin với quốc chủ lấy lại đất Hà Nam. Mồng chín tháng chín, sách lập Tế Nam Thái thú Lưu Dự làm Đế ở Đại Danh Quốc, lấy quốc hiệu Đại Tề, lấy niên hiệu Phụ Xương. Tống nhiều lần đem quân thảo phạt, Dự nhiều phen bại trận. Đến năm Đinh Tỵ, Kim chủ thấy Lưu Dự không thể lập quốc nên phế truất Dự. Nước Tề tồn tại tám năm thì diệt vong. Dự sinh ở Cảnh châu, làm Thái thú Tế Nam.

Tân Hợi: Thiệu Hưng thứ 1, mùa thu tháng tám, Phạm Tông Y bị bãi tướng Tần Cối được bái làm Hữu Tướng. Đại Kim:

Thiên Hội năm thứ 9

Tây Hạ

Nhâm Tý: Thiệu Hưng năm thứ hai, mùa thu tháng chín, Tần Cối bị bãi tướng, Chu Thắng Phi lại được bái làm Hữu Tướng Thiên Hội năm thứ 10 Tây Hạ

Quý Sửu: Thiệu Hưng năm thứ 3 Thiên Hội năm thứ 11 Tây Hạ

Giáp Dần: Thiệu Hưng năm thứ tư. Tháng chín, Triệu Đỉnh làm Tể tướng Thái Tông mất, Hy Tông lên ngôi. Thiên Hội năm thứ 12 Tây Hạ

Ất Mão: Thiệu Hưng năm thứ 5 Thiên Hội năm thứ 13 Tây Hạ Đại Đức thứ 1

Tống: Tháng chín Bính Thìn, Đế xa giá đến Thượng Thiên Trúc, cúng dường tượng Bồ-tát ở Vạn Tuế Hương Sơn, mời trụ trì Ứng Như đến đàm luận. Ứng đối hợp ý, Đế ban cho vàng lụa, Từ bộ độ Tăng điệp để khuyến khích Như tu tập, độ Tăng. Trước đây, tháng bảy năm Thiệu Hưng năm thứ ba, long đồ các học sĩ Lương Như Gia làm tri phủ Lâm An tâu xin cho Đại sư Viên Thông Ứng Như trụ trì Thượng Trúc, đến bây giờ Đế mới thấy hài lòng.

Kim: Thái Tông Thịnh mất vào tháng mười hai năm Thiên Hội năm thứ mười hai. Hy Tông Hiếu Thành đế Đản lên ngôi. Đản là cháu đích tôn của Thái tổ, con Tông Tuấn, vẫn xưng Thiên Hội năm thứ mười ba, đến năm Mậu Ngọ đổi niên hiệu Thiên Quyến. Năm Tân Dậu đổi niên hiệu Hoàng Thống. Năm Kỷ Tỵ, mồng mười tháng mười hai năm Hoàng Thống năm thứ chín, ông bị Tùng đệ Kỳ Vương Lượng giết. Hiếu Thành ở ngôi mười sáu năm. Từ nhỏ, ông thông minh, thấu đạt, luôn noi kinh điển, thích văn từ, oai nghi, Thái Tông rất yêu mến. Ngày thường ông khoái giết người, về già tánh khí càng bạo ngược. Tông tộc đại thần lo sợ mình khó thoát chết nên ngầm bàn với nhau theo dõi và giết ông. Sau khi lên ngôi Đế, Kỳ Vương Lượng đã trụy phế Đản làm Đông Hôn Vương. Lượng mất Thế Tông lên ngôi, truy phong Đản thụy Vũ Linh Hoàng Đế, miếu hiệu Mẫn Tông. Thời gian sau, đổi lại Hiếu Thành Hoàng Đế, miếu hiệu Hy Tông.

Bính Thìn: Thiệu Hưng năm thứ 6 Đại Kim: Thiên Hội năm thứ 14 Tây Hạ

Thiền sư Long ở Hổ Khâu, Bình Giang nhập tịch, tháp an táng toàn thân ở góc Tây Nam. Sư quê ở Hàm sơn, Hòa châu nối pháp Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần, Cần nối pháp Ngũ Tổ Pháp Diễn.

Đinh Tỵ: Thiệu Hưng năm thứ bảy. Ngày hai mươi mốt tháng bảy, hạ chiếu cho Thiền sư Phật Nhật Tông Cảo trụ Long Nhân Thiền Tự ở Kính Sơn Đại Kim: Thiên Hội năm thứ 15 Tây Hạ Mậu Ngọ: Thiệu Hưng năm thứ tám. Tháng ba, Tần Cối lại được bái làm Hữu Tướng Kim đổi niên hiệu. Thiên Quyến năm đầu Tây Hạ Sắc Lăng Độ Điệp: (Độ Điệp trên lụa hoa do Đế ban): Tống, mùa thu tháng tám, Đế hạ chiếu ban Sắc Lăng Độ Điệp cho Tăng ni cả nước. (Theo Thích Thống Hưng Phế, Chí Trung Hưng Lịch)

Kỷ Mùi: Thiệu Hưng năm thứ 9 Thiên Quyến năm thứ 2 Tây Hạ Tống: Đế hạ chiếu vì Nhữ Chân đến cầu hòa nên đại xá thiên hạ, các châu quận huyện dựng Báo Ân Quang Hiếu Thiền tự để phụng thờ hương hỏa cho Huy Tông Hoàng Đế.

Canh Thân: Thiệu Hưng năm thứ 10 Đại Kim: Thiên Quyến năm thứ 3 Tây Hạ: Thát Bạt Nhân Hiếu lên ngôi. Đại Khánh năm đầu Tống: Mùa Đông, mồng bảy tháng mười một, Sa-môn Tư Tịnh ở viện Diệu Hạnh thuộc Bắc Quan, Hàng châu quy tịch. Lễ bộ thị lang Trương Cửu Thành soạn bài minh trên tháp. Ngài họ Dụ, người Tiền Đường, lập viện Diệu Hạnh tiếp Tăng độ chúng, cúng dường ba trăm vạn chư Tăng, họa tượng Phật Di-đà rất có thần. Thị lang Dương Kiệt tôn xưng ngài là Dụ Di-đà, ai nấy đều cứ thế gọi theo. Trong bia đá ở phía Bắc Tây Hồ, người ta tôn xưng ngài là Đại Phật Đầu. (Ông Phật lớn)

Tân Dậu: Thiệu Hưng năm thứ 11. Tần Cối, Trương Tuấn bàn mưu giết Đại tướng Nhạc Phi Kim Đổi niên hiệu. Hoàng Thống năm đầu Tây Hạ

Tống Triều: Tán lang Ôn châu Trương Cửu Thành, tự Tử Thiều, hiệu Vô Cấu Cư sĩ, con quan quản lý muối của Hàng châu. Tháng ba năm Thiệu Hưng năm thứ hai, Đế mở khoa thi Tiến sĩ, Cửu Thành đỗ đầu bảng. Thành từng nói: "Các bậc tiền bối lập thân đỗ đạt vượt trội hơn người, các bậc danh nho trứ tác chuyên sâu mầu nhiệm, đều do tâm tỏ ngộ. " Vì thế Thành tham học, cứu xét rốt ráo. Ban đầu, ông đến tham học với Thiền sư Bảo Ấn Sở Minh - người nối pháp của Đại Thông, ra mắt Thiền sư Phật Nhật Cảo ở Kính sơn, tỏ ngộ tâm yếu, cùng tận nguồn tánh. Đến lúc này, năm Tân Dậu, Phật Nhật quý chỗ ngộ nhập của ông, mới đặt biệt mời ông thượng đường. Ông dẫn Thần Tý Cung (nỏ thần) ra để bàn. Lúc này, ngoài việc quân việc nước, các quan cũng đang luận nghị về lực dụng của Thần Tý cung. Hữu Thừa Tướng Tần Cối cho rằng ông chê trách triều chính, nên tháng năm, bắt Phật Nhật làm dân thường đày đi Hoành châu, đày Cửu Thành đi Nam An quân. Cửu Thành đi đày suốt mười bốn năm, trú ngụ ở Tăng xá Hoành Phố. Ông giảng kinh viết sách, đều là những điều mà người học chưa được nghe. Trong Tâm Truyền Lục, ông viết: "Lục kinh đều là diệu pháp, nhưng bảo nó là cái nhỏ nhặt của đạo, vậy Lục kinh lẽ đâu làm cho đạo nhỏ nhặt ư! Hạn hẹp với Lục kinh thì đó mới là nhỏ nhặt. " Ông lại nói: "Thế gian đều huyễn, người ở trong cái huyễn mà chẳng biết ngàn xưa rối bời. Mừng giận thương ghét từ đâu mà ra? Cho nó vốn có thì hình thù chẳng giống vật, cho nó vốn không thì không lần ra gốc gác. Như những người tu nơi núi cao rừng sâu, có khả năng tự giác, nhưng lại nhận huyễn làm giác, giác tức là huyễn. Không có huyễn thì không có giác, nhờ giác mà biết huyễn, bản thân của giác nó không nhận mình là giác, huống gì những tâm niệm tình thương mừng giận thương ghét! Huống gì thứ bụi bặm công danh phú quý!

Tống: Mùa Thu, tháng bảy, Pháp sư Trí Dũng Liễu Nhiên người Thai Châu đã trụ ở Bạch Liên Thiên Thai giáo suốt hai mươi bốn năm. Đến lúc này, ngài tắm rửa, thay áo, ngồi kiết già thuyết pháp rồi quy tịch. Ngài soạn Nam Nhạc Chỉ Quán Tông Viên Ký năm quyển, Thập Bất Nhị Môn Khu Yếu hai quyển, Hổ Khê Tiền Hậu Tập tám quyển. Đệ tử nối pháp ngài gồm: Trạch Sơn, Dự Hàm, Sơn Đường, Nguyên Tánh, Bạch Liên, Diệu Lân, Hư Đường, Bổn Không.

Nhâm Tuất: Thiệu Hưng năm thứ 12 Đại Kim: Hoàng Thống năm thứ 2 Tây Hạ Tống: Mùa Xuân, Hiển Nhân Thái Hoàng hậu Vi thị từ Bắc trở về. Mùa thu tháng chín, Thượng thư Tả bộc xạ Ký Quốc Công Tần Cối được phong chức Thái sư Ngụy Quốc Công.

Quý Hợi: Thiệu Hưng năm thứ 13 Hoàng Thống năm thứ 3 Tây Hạ Kim: Mùa hạ, tháng sáu, sinh Thái tử Anh Điệu, Đế hạ chiếu cho Đại sư Hải Tuệ dựng chùa Đại Trữ Khánh bên cạnh cung ở Thượng Kinh, phổ độ thiếu niên cả nước. Những người xuất gia làm Tăng ni và Đạo sĩ được ghi tên ở chỗ các quan lên đến trăm vạn. Năm sau, Đế giữ hai Thiền sư Hải Tuệ và Thanh Tuệ ở lại chùa Đại Trữ Khánh, nghinh Thụy tượng xá-lợi về cúng dường ở Tích Khánh các trong chùa này.

Tống: Đế hạ chiếu dựng chùa Thiên Thân Vạn Thọ Viên Giác ở Tây Sơn, phủ Lâm An đã xong, ngày mười chín tháng tư, lệnh cho Sư Đức Tín đang giữ chức Phiên Để Khán kinh lo việc hương khói. Đến ngày mười ba tháng năm Bảo Khánh năm thứ hai đời Lý Tông, mới bổ nhiệm ngài Sư Tán trụ trì, hoằng truyền giáo quán Thiên Thai (Theo Viên Giác Bi Khắc)

Phiên Dịch Danh Nghĩa: Tống, mùa thu tháng tám, Sa-môn Pháp Vân ở chùa Cảnh Đức, Tô châu soạn xong bộ Phiên Dịch Danh Nghĩa bảy quyển. Duy Tâm Cư Sĩ Chu Quỳ viết lời tựa.

Giáp Tý: Thiệu Hưng năm thứ 14. Tống, Minh, Châu, Diên Khánh viện được sắc tứ thành chùa Đại Kim: Hoàng Thống năm thứ 14 Tây Hạ: Nguyên Khánh năm 1 Tống: Đế hạ chiếu đổi chùa Linh sơn ở Thiên Trúc thành Thời Tư Tiến Phước để phụng thờ hương hỏa cho Hiến Thánh Từ Liệt Hoàng hậu Ngô thị. Mùa đông tháng mười năm Khánh Nguyên năm thứ ba đời Ninh Tông, chọn được khu đất tốt ở phía Tây Linh Ẩn, dựng xong chùa Thời Tư Tiến Phước, trả lại tên cũ cho chùa là Thiên Trúc. Tháng sáu năm Gia Định thứ mười, Khánh viễn quân Tiết độ sứ Ngô Diễm xin với Tử Triêu rằng: "Thời Tư Tiến Phước xin được làm theo tông chỉ của Thượng Thiên Trúc và Hạ Thiên Trúc, vĩnh viễn hoằng truyền giáo quán Thiên Thai. " Đế mới hạ chiếu thỉnh Cảnh Thiên Khai Sơn trụ trì.

(Ngô Tự Bi khắc)

Ất Sửu: Thiệu Hưng năm thứ 15 Hoàng Thống năm thứ 5 Tây Hạ Kim: Đại sư Hải Tuệ quy tịch. Đế và Hoàng hậu đích thân phụng rước xá-lợi lập tháp thờ năm nơi, đặc biệt ban ngài thụy Phật Giác Hựu Quốc Đại Thiền Sư. Tháng giêng năm sau, Đế ban cho ngài Thanh Tuệ hiệu Phật Trí Hộ Quốc Đại Sư, thỉnh lên tòa Quốc Sư, đặc biệt ban cho ngài Đại y Tăng-già-lê may bằng sợi vàng, cùng bình bát, lư trầm, pháp khí bằng trân bảo. Đế và Hoàng hậu đảnh lễ sát đất, cung kính dâng y. Lòng cung kính này của đế vương từ xưa đến nay chưa từng có.

Bính Dần: Thiệu Hưng năm thứ 16 Đại Kim: Hoàng Thống năm thứ 6 Tây Hạ Đinh Mão: Thiệu Hưng năm thứ 17 Mông Phụ Quốc, Tổ Nguyên Hoàng Đế. Thiên Hưng năm đầu Hoàng Thống năm thứ 7 Kim: Thát Lạt bị giết, con ông ta là Thắng Hoa đô lang quân thống lãnh các bộ lạc cũ của cha mình nổi lên làm phản, thông đồng với Mông Cốt. Đô nguyên soái Ngột Truật chưa chết. Ông tự dẫn tám vạn cung thủ Thần Tý cung được huấn luyện ở Trung Nguyên đến đánh, nhưng nhiều năm liền vẫn không tiêu diệt được Thắng Hoa. Tháng tám năm Hoàng thống năm thứ sáu, Đế sai Tiêu Bảo Thọ Nô sang hòa nghị cắt hai mươi bảy doanh trại từ Tây Bình Hà trở về Bắc cho Thắng Hoa. Hằng năm đều đưa sang trâu, dê, lúa, đậu, đồng thời sách phong tù trưởng Ngao La Bột Cực Liệt làm Mông Phụ quốc chủ. Đến năm này mới hòa hiếu, phẩm vật đem tặng càng nhiều. Thế rồi, Ngao La Bột Cực Liệt tự xưng Tổ Nguyên Hoàng Đế đổi niên hiệu Thiên Hưng. Đại Kim nhiều năm đem quân đi đánh nhưng rốt cuộc vẫn không diệt được, chỉ đưa tinh binh chia nhau chiếm cứ những nơi hiểm yếu rồi rút về. Mùa đông, Đô nguyên soái Ngột Truật mất. (Kim Chí)

Tống: Tam tạng Pháp sư Vĩnh Đạo được Đế cải húy là Pháp Đạo. Niên hiệu Tuyên Hòa năm đầu đời Huy Tông, Đế hạ chiếu đổi Phật thành Đại Giác Kim Tiên. Đại sư Vĩnh Đạo Bảo Giác ở viện Sùng Tiên Hương Tích thuộc Tả Nhai dâng thư can gián. Đế nổi giận đày Đạo đến Đạo châu. Năm Tuyên Hòa năm thứ bảy, hạ chiếu cho về lại kinh đô, được mặc lại pháp phục Sa-môn, triều đình nêu cao tinh thần hộ pháp của ngài, nên Đế cải húy ngài là Pháp Đạo, thỉnh trụ Chiêu Tiên viện ở Chiêu Khánh đồng thời nhận chức viện chủ Thích-ca ở Hiển Khánh Hữu Nhai. Cao Tông niên hiệu Kiến Viêm năm đầu, Đế lấy ngày hai mươi mốt tháng năm ngày sinh của mình làm tiết Thiên Thân. Biện Kinh Lưu Thú Tông Trạch thừa lệnh Đế thỉnh ngài trụ ở chùa Thiên Thanh Tả Nhai bổ nhậm chức tuyên Giáo Lang, cầu nguyện cho đất nước và tham dự việc quân. Kiến Viêm năm thứ ba, Pháp Đạo theo Đế đi tuần thú phía nam, nhiều lần được Đế mời đến Đô Đường cùng trù liệu việc quân việc nước. Đế muốn ngài mặc quan phục nhưng ngài chối từ, Đế cũng thuận theo chí nguyện. Trước đây ngài có hiệu là Bảo Giác, nay được gia ban thêm là Viên Thông Pháp Tế Đại Sư. Tháng năm thứ tư, Đế hồi cung về Việt châu. Mùa hạ đại hạn, Đế hạ chiếu thỉnh ngài cầu mưa ở chùa Viên thông giáo. Trời đổ mưa, Đế rất hài lòng. Tháng hai năm Thiệu Hưng năm thứ hai, Đế mời ngài vào ứng đối, thời gian sau thỉnh ngài trụ ở Thái Bình Hưng Long Thiền tự thuộc Đông Lâm, Lô Sơn, Giang châu. Mùa xuân tháng hai năm thứ ba, ngài dâng tấu sớ trình bày ngôi thứ của Tăng, Đạo, dựa theo Tổ Tông lập thành quy củ. Mùa hạ tháng năm đại hạn, Đế thỉnh ngài vào cấm cung cầu mưa to, Trời đổ mưa to. Đế ban cho ngài bình bát bằng vàng. Từ niên hiệu thiệu Hưng năm đầu đến lúc này là năm năm thứ mười bảy, tháng tư, ngài thuật xong bộ Đại Tống Tăng Sử Lược. Mùa thu ngày hai mươi mốt tháng bảy ngài ngồi kiết già nói với đồ chúng: "Việc giữ gìn pháp môn đều nhờ nơi các ông"! Nói xong ngài quy tịch, môn nhân dựng tháp tại Cửu Lý Tùng thuộc Tây Hồ, Hàng châu. Đời Ninh Tông trong năm Gia Định, Ngô Khắc Tỵ ở Đông Dương soạn truyện về cuộc đời ngài.

Mậu Thìn: Thiệu Hưng năm thứ 18 Đại Kim: Hoàng thống năm thứ 8 Tây Hạ

Thiền sư Phật Trí: Sư họ Tiền, húy Đoan Dụ là hâu duệ của Ngô Việt Vương, nối pháp Thiền Sư Viên Ngộ Khắc Cần. Ban đầu Sư trụ ở Đan Hà Đặng châu, sau dời qua Hổ Khâu, rồi Kính Sơn, dựng am ở Tây Hoa. Đế hạ chiếu thỉnh trụ ở chùa Bảo Ninh Vạn Thọ, rồi dời qua chùa Tây Thiền thuộc Huyền Sa Thọ Sơn, Mân châu nhận chiếu bổ nhiệm vào chùa Linh Ẩn. Mùa thu năm này Sư quy tịch ở chùa Dục Vương, đệ tử nối pháp Tịnh Từ, Thủy Am, Sư Nhất v. v...

Kỷ Tỵ: Thiệu Hưng năm thứ 19 Kim Chủ bị giết. Lương lên ngôi đổi thành Hoàng Thống năm thứ chín thành Thiên Đức năm đầu Tây Hạ

Tống: Ngày hai mươi ba tháng năm, Đế hạ chiếu ban cho viện Công Đức của Tiệp Dư Lưu thị thành Bao Thân Sùng Thọ viện (Tiệp Dư là chức quan nữ, ngôi vị ngang bằng thượng khanh, quan tước ngang với liệt hầu). Ninh Tông Gia Định năm thứ mười bảy, Đế mới hạ chiếu thỉnh Pháp sư Chánh Ngộ Nguyên Túy khai sơn trụ trì, truyền giáo quán Thiên Thai. Lưu tự (chùa họ Lưu) ở Phong Sơn hiện nay chỉ đứng sau Lưỡng Trúc. (Thượng Thiên Trúc và hạ Thiên Trúc)

Kim: Tháng mười hai, Giáp Tý, Tả Thừa Tướng Kỳ Hương Lượng lên ngôi Hoàng Đế, truy tôn cha là Đức Tông, đổi niên hiệu là Thiên Đức, dời đô về Yên Kinh, lại dời đô về Biện Kinh, xâm lăng đất Tống phía nam đến Dương châu. Tháng mười một Ất Mùi năm Chánh Long năm thứ sáu, ông bị chư tướng giết ở chùa Trấn Quy Sơn, Qua châu, ở ngôi mười ba năm, Thụy là Hải Lăng Dương Vương.

Tống: Thiền sư Mục Am ở Long Hưng, Giang Tây: Sư họ Đào, húy Pháp Trung, người Cận huyện, Minh châu. Từ nhỏ tính Sư đã thuần tịnh, lớn lên xin cha mẹ xuất gia, cha mẹ đồng ý. Sư theo học với Đại sư Đạo Anh ở viện Sùng Giáo trong quận này. năm mười chín tuổi, nhân thi kinh mà được độ làm Tăng, Sư đến các giảng đường nghiên cứu yếu chỉ giáo quán Thiên Thai, tâm hơi tự phụ. Ngày nọ, Sư phô trương sở học của mình với một Thiền giả. Nhân bị thiền giả bắt bẻ đuối lý, Sư bỗng hoài nghi. Sư đến ra mắt Thiền sư Giao ở Thiên Đồng, Giao bảo Sư về Nam tham vấn, Sư liền đến pháp tịch của Thiền sư Nho ở Tuyết Phong, Mân châu nhưng không khế hội. Sư đến đạo tràng của Thiền sư Phật Nhãn Thanh Viễn ở Long Môn, Thư châu, Hoài Tây. Nhưng đến chỗ bánh xe xoay nước nhìn thấy bảng ghi: "Pháp Luân Thường Chuyển". Sư hoát nhiên đại ngộ, làm bài kệ:

Chuyển đại pháp luân

Trước mắt bao hàm

Lại hỏi thế nào

Nước đẩy xe đá.

Phật nhãn hứa khả. Sư từ biệt, vượt Cửu Giang lên dựng am tu tập trên Lô Phụ, rắn cọp thường đến làm bạn. Nơi núi xanh suối lượn hễ thích nơi nào là Sư ở đó. Sư bảy từng trụ ở năm chùa: Thắng Nghiệp, Nam Thủy, Vân Cái, Công An, Đại Quy. Sau Sư đến Hoàng Long ở Dự Chương. Đến lúc này, năm Kỷ Tỵ, Thái úy Hình Hiếu Dương cúng vàng. Xây tháp cho Sư ở Hương Nguyên thuộc phía Đông chùa. Xây vừa xong, Sư cười nói: "Ta sắp đi rồi!". Sư viết kệ rằng:

Sáu mươi sáu năm

Dạo trong huyễn mộng

Ca hoài về thôi

Buông tay trường không.

Viết xong Sư nhắm mắt quy tịch. Sư nối pháp Thiền sư Phật Nhãn Thanh Viễn, Viễn nối pháp Ngũ tổ Pháp Diễn, Diễn nối pháp Bạch Vân Thủ Đoan, Đoan nối pháp Dương Kỳ Phương Hội, Hội nối pháp Từ Minh Sở Viên, đều thuộc dòng Lâm tế. Nối pháp của Sư có Thiền sư Phổ Am Ấn Túc.

Thiền sư Chân Giác Chiêu Huống: Sư họ Dư, húy Ấn Túc, người Nghi Xuân, Viên châu, Giang Tây, ngụ ở Tịch Cảm Diệu Tế. Năm sáu tuổi, Sư mộng thấy dị Tăng khuyên mình xuất gia. Cha mẹ đồng ý, Sư theo học với ngài Hiền Công ở viện Thọ Long. Năm hai mươi bảy tuổi Sư được thế phát, năm sau thọ Cụ túc giới. Hiền Công khuyên Sư đọc kinh Pháp Hoa. Sư thưa: "Từng nghe diệu chỉ của chư Phật đều quý ở chỗ liễu ngộ được tâm". Sư từ giả Hiền Công đến Hồ Tương, ra mắt Thiền sư Mục Am Pháp Trung, ở núi Đại Quy, hỏi:

- Muôn pháp về một, một về chỗ nào?

Pháp Trung dựng đứng phất tử, Sư liền tỉnh ngộ, sau về trụ ở viện Thọ Nghiệp. Đến lúc này năm Quý Dậu niên hiệu Thiệu Hưng, có ngôi chùa Từ Hóa ở gần đó, chúng thỉnh Sư trụ trì. Sư chẳng có tài sản gì, chỉ có chăn đắp, giấy mực, y phục, cơm cháo, thiền định. Một hôm, nhân đọc Hoa Nghiêm hợp luận, Sư nói bài kệ:

Vô chẳng thành cục chẻ chẳng ra

Nào phải Nam Nhạc với Thiên Thai

Đầu cửa sáu căn không người dụng

Rước được Hồ tăng đặc biệt qua.

Thường ngày Sư làm bài kệ:

Linh diệu như như,

Chẳng khác thái hư

Tạo ra muôn vật,

Chẳng ngại phương hướng.

Những người mến mộ đạo đến, Sư tùy nghi nói pháp, có khi viết bài kệ cho họ. Người bệnh hoạn đến, Sư cắt cỏ làm thuốc trao cho họ, người bệnh uống vào khỏi ngay, linh nghiệm rất nhiều. Từ đó họ trùng tu đạo tràng cho Sư. Có người hỏi Sư tu hạnh gì mà được như vậy, Sư vẽ một đường và hỏi: "Hiểu không". Họ đáp: " Chẳng hiểu". Sư nói: "Thôi! Thôi! Chẳng cần nói. "

Ngày hai mươi mốt tháng bảy năn Càn Đạo năm thứ năm, đời Hiếu Tông, Sư dạy chúng: "Chư Phật chẳng xuất thế, cũng không có nhập diệt, những ai vào thất ta đều có thể thế hội, khéo tự hộ trì, chớ để thối thất. " Sư tắm rửa thay áo ngồi kiết già thị tịch, hưởng thọ năm mươi lăm tuổi, Tăng lạp hai mươi tám hạ, tháp an táng toàn thân tại chùa này. Sư nhiều lần nhận ân Đế sắc phong Thụy. Sư dung mạo khôi ngôi, bẩm tính thông tuệ, nối pháp Thiền sư Mục Am Pháp Trung.

Giáp Ngọ Thiệu Hưng năm thứ 20 Đại Kim Thiên Đức năm thứ 2 Tây Hạ

Tân Mùi Thiệu Hưng năm thứ 21 Thiên Đức năm thứ 3 Tây Hạ

Đức Thế Tôn nhập diệt đến lúc này được hai ngàn một trăm năm.

Tống: Thiền sư Phật Nhật ở Kính Sơn, Hàng châu: Sư họ Hề, húy Tông Cảo, quê ở Ninh Quốc, Tuyên châu, Giang đông. Sư nối pháp Thiền sư Phật Quả Viên Ngộ Khắc Cần. Trước đây trong năm Thiệu Hưng năm thứ bảy. Đế hạ chiếu thỉnh Sư trụ ở Kính Sơn. Tháng năm Tân Dậu, Thiệu Hưng năm thứ mười một do Trương Cửu Thành thượng đường nói về Thần Tý cung, nên triều đình hủy hết y phục, độ điệp và đày Sư đến Hoành châu. Đến lúc này, tháng mười một năm năm thứ hai mươi mốt, Sư được đưa về Mai châu. Không lâu sau đó, Đế hạ chiếu cho Sư làm Sa-môn lại, được Đế cho về Bắc. Những pháp tịch chưa có người chủ trì ở bốn phương đều đến thỉnh nhưng Sư không nhận. Ngày hai mươi ba tháng mười hai, Đế hạ chiếu thỉnh Sư trụ ở Quảng Lợi Thiền Tự thuộc núi A-dục Vương, Minh châu. Năm thiệu Hưng năm thứ hai mươi tám, Đế hạ chiếu thỉnh Sư trụ lại ở Kính Sơn. Mồng mười tháng tám niên hiệu Long Hưng Năm đầu, đời Hiếu Tông, Sư thị tịch ở Minh Nguyệt đường, Kính Sơn, hưởng thọ bảy mươi lăm tuổi, Tăng lạp năm mươi tám hạ, an táng toàn thân ở núi này. Đế ban Sư thụy Phổ Giáo, tháp hiệu Bảo Quang.

Lúc Hiếu Tông còn làm Phổ An Quận Vương từng sai Nội Đô Giám đến Kính Sơn hỏi đạo, Sư dâng bài kệ rằng:

Gốc lớn, khí lớn sức lực lớn

Gánh vác việc lớn chẳng tầm thường

Trên đầu sợi lông không tin tức

Khắp cõi rành rành chẳng giấu che.

Vương rất hài lòng đến khi được phong Kiến Vương, Hiếu Tông sai nội tri khách đến Kính Sơn cúng dường năm trăm La-hán, tự tay viết ba chữ lớn: "Diệu Hỷ Am", viết bài tán gửi cho Sư ghi rằng:

Sinh diệt chẳng diệt

Thường trụ chẳng trụ

Viên giác rỗng sáng

Tùy vật hiện ra.