SỐ 2037 — THÍCH THỊ KÊ CỔ LƯỢC

QUYỂN 3

*Nhà Đường: Họ Lý, lấy hiệu Thổ Đức, đóng đô Trường An, Huyền Tông đổi Trường An thành phủ Kinh Triệu, đến Túc Tông đổi thành Thượng Đô. Nhà Đường gồm: Cao Tổ, Thái Tông, Cao Tông, Tắc Thiên, Trung Tông, Duệ Tông, Huyền Tông, Túc Tông, Đại Tông, Đức Tông, Thuận Tông, Hiến Tông, Mục Tông, Kính Tông, Văn Tông, Vũ Tông, Tuyên Tông, Ý Tông, Hy Tông, Chiêu Tông, Cảnh Tông (tức Ai Tông), Bộc Vương (do Chu Toàn Trung lập, sau đó chuốc độc ông, ở ngôi một năm, niên hiệu Thiên Thọ. Bản Kỷ không chép việc một năm của Bộc Vương).

*Cao Tổ: Húy là Uyên, tự là Thúc Đức, người Thành Kỷ Lũng Tây. Ông nội ông là Hổ và tám người gồm Lý Bật v. v. . đều giúp Tây Ngụy và được phong Thượng trụ quốc. Chu Mẫn Đế nhận ngôi của Tây Ngụy, truy phong ông làm Đường quốc công. Hổ sinh ra Bính, Bính sinh ra Uyên, đều được tập phong Đường Công. Uyên làm quan cho nhà Tùy, đến Dương Đế năm Đại Nghiệp năm thứ chín, Đế phong vệ úy thiếu khanh Lý Uyên làm Lưu Thú của quận Hoằng Hóa, cấp cho mười ba quận thuộc Quan Hữu. Tháng giêng năm thứ mười hai, Đế hạ chiếu cho Hữu kiêu vệ tướng quân Đường Công Lý Uyên làm Thái Nguyên Lưu Thú. Tháng mười một năm thứ mười ba. Lý Uyên chiếm Trường An, lập Cung Đế. Tháng ba năm Mậu Dần, Tùy Cung Đế hạ chiếu cho Đường Vương lập quan từ Thừa Tướng trở xuống, gia phong Cửu Tích. Tin dữ của Tùy Dương Đế ở Giang Đô lan đến Trường An, tháng năm, Cung Đế nhường ngôi cho nhà Đường. Đường Vương lên ngôi Hoàng Đế, ở ngôi chín năm, thọ bảy mươi tuổi. Niên hiệu Vũ Đức chín năm.

Năm Mậu Dần: Vũ Đức năm đầu, tháng năm đổi niên hiệu, bỏ quận đặt ra châu, đổi Thái thú thành Thứ sử. Tháng năm, Đế dựng đạo tràng mở Vô Giá pháp hội ở Nam Cù, Chu Tước môn. Tháng sáu, lệnh Tăng, đạo mỗi bên sáu mươi chín người hành đạo bảy ngày tại điện Thái Cực, hết hạn thì thiết trai cúng dường cả ngàn Tăng. Tháng tám, Tiết Cử ở Kim Thành mất, Thái tử Nhân Cảo lên kế ngôi. Đường Tần Vương Thế Dân đem binh vây, Nhân Cảo ra hàng, họ Tiết diệt vong. Tháng chín, Lý Mật hàng Đường. Hồi ấy, Lý Mật chiếm Sơn Đông lấy quốc hiệu là Ngụy, đến tháng mười hai thì làm phản, Hùng châu hành quân tổng quản Thạch Ngạn Sư vây đánh và chém Mật cùng Vương Bá Đáng.

Yên: Cao Khai Đạo chiếm Ngư Dương Trịnh : Vương Thế Sung Hạ: Đậu Kiến Đức xưng Vương Lương: Lý Quỹ. An

Tập năm thứ 2

Lương: Tiêu Tiễn xưng đế Tần: Tiết Nhân Cảo Định Dương Khả Hãn, Thiên Hưng năm thứ 2 Ngô Lương: họ Lương năm thứ 2 Sở: họ Chu

Kỷ Mão: niên hiệu Vũ Đức năm thứ hai

Yên Trịnh: Khai Minh năm đầu Hạ: Ngũ Phụng năm thứ 2 Lương: Đương tiêu diệt Lương: họ Tiêu Tần: Nhân Cảo bị Đường diệt Định Dương: Ngô Hương năm thứ 3 Ngô: Minh Chính năm đầu Lương: Năm thứ 3 Sở Canh Thìn: Vũ Đức năm thứ ba

Yên: Họ Cao Thịnh: Vương Thế Sung Khai Minh năm thứ 2 Hạ: Ngũ Phụng năm thứ 2 Lương: Tiêu Tiễn

Định Dương Khả Hãn bị Đường diệt Ngô: Đỗ Phục Thành năm đầu Lương: họ Lương Vĩnh Long năm thứ 4 Sở: họ Chu.

Đế dựng chùa Linh tiên, sai con thứ Lý Bá Dược soạn văn bia, hạ chiếu dựng Tứ Đại Tập Tiên Ni Tự gồm: Thiêm Xương, Thắng Nghiệp, Từ Bi, Chứng Quả, rồi chép kinh đúc tượng, bỏ Tấn Dương cựu phủ làm chùa Hưng Thánh, dựng chùa Nghĩa Hưng ở Tinh Châu, vì cầu phước cho thái tổ Nguyên Hoàng Đế, Nguyên Trinh hoàng Thái hậu, Đế tạc ba tượng chiên-đàn, đặt mười đại đức ở chùa Từ Bi để tổng quản Tăng ni.

- Tân Tỵ: Vũ Đức năm thứ tư, ban hành tiền Khai Nguyên Thông Bảo, học sĩ Âu Dương Tuân soạn văn và sách, văn ấy lưu thông ai cũng có thể đọc.

Yên: Trịnh bị Đường diệt Hạ bị Đường diệt Lương bị Đường diệt Hán Đông Vương Ngô: họ Đỗ năm thứ 2 Lương

Sở Tháng sáu, Thái sử Lệnh Phó Dịch dâng mười một điều phế bỏ Phật pháp, Pháp sư Pháp Lâm nghị luận với Đế, cáo trạng của Dịch bị bỏ.

- Nhâm Ngọ: Vũ Đức năm thứ năm

Yên Hán: Thiên Tạo năm đầu Ngô: năm thứ 3 Lương Sở: Trương Thiệp An

- Quý Mùi: Vũ Đức năm thứ sáu.

Yên Hán bị

Đường diệt

Ngô: năm thứ 4 Lương bị Đường diệt Sở bị Đường diệt - Giáp Thân: Vũ Đức năm thứ bảy

Yên bị Đường diệt Ngô bị Đường diệt Tháng hai năm Vũ Đức năm thứ bảy đổi Đại Tổng quản thành Phủ Đại Đô đốc. Tháng ba, bắt đầu định lệnh, lấy thái úy, Tư Đồ, tư không làm tam công. Kế đến, Thượng thư môn hạ, trung thư, Bí thư, điện trung nội thị làm lục tỉnh, kế nữa, Ngự sử đài, rồi thái thường đến thái phủ làm cửu tự. Lại kết hợp với tác giám quốc tử học, thiên sách thượng tướng phủ, Tả hữu vệ đến Tả hữu lĩnh vệ thành mười bốn vệ. Đông cung đặt ra Tam sư, Tam thiếu chiêm sự và Lưỡng phường Tam tự đứng đầu phủ. Vương Công đặt ra quan đảm việc trong kinh thành. Châu huyện trấn nhung là quan ngoại chức sự. Từ Khai phủ nghi đồng tam ty đến Sĩ lang hai mươi tám chức đều là quan văn tán. Phiêu kỵ đại tướng quân đến bồi mậu phó úy cả thảy ba mươi mốt chức đều là quan võ tán. Từ thượng trụ quốc đến vũ kỵ úy cả thảy mười hai bậc đều là huân quan. Mồng một tháng tư bắt đầu ban hành luật lệ mới. So với pháp chế cũ của Tùy Khai Hoàng tăng thêm năm mươi ba điều mới. Bắt đầu ấn định việc chia ruộng, thu thuế. Phàm của cải của dân chia làm chín bậc. Trăm hộ là một làng, năm làng là một hương, bốn nhà là một lân, bốn lân là một bảo. Ở trong thành ấp thì gọi là phường, ở ngoài đồng nương thì gọi là thôn. Nhà hưởng bổng lộc không được giành quyền lợi với dân. Các ngành công thương được dự vào hàng kẻ sĩ. Nam nữ mới sinh thì gọi là hoàng, bốn tuổi gọi là tiểu, mười sáu tuổi gọi là trung, hai mươi tuổi gọi là đinh, sáu mươi tuổi gọi là lão. Một năm thì khai Kế Tràng, ba năm thì khai Hộ tịch.

Ất Dậu: Vũ Đức năm thứ tám, tháng hai, Đế bỏ cách thức ở quốc học, đặt ra Tam tòa, mở ra Tam tông, chiêu mộ học giả của tam Giáo hội tập. Thích Tuệ Thừa nêu cao nghĩa học, biện luận, vương thần vui vẻ thán phục, cả triều đều biết đến ngài.

Bính Tuất: Vũ Đức năm thứ chín, tháng hai, Thái sử lệnh là Phó Dịch cấu kết với Đạo sĩ Lý Trọng Khanh dâng vua "Thập Dị Cửu Mê Luận" nhằm chê bai Phật thánh. Dịch dâng sớ phỉ báng Phật pháp cả thảy bảy lần. Tể tướng Tiêu Vũ bài xích thẳng Phó Dịch. Tháng tư, Đế đem sớ tấu của Dịch ban phát cho chư tăng. Pháp sư Thích Minh Khái vạch ra tám điều mà dịch quyết phá Phật hủy Tăng. Pháp sư Pháp Lâm soạn "Thập Dụ Cửu Châm" phá luận thuyết "Thập Dị Cửu Mê" của Lý Trọng Khanh. Môn Hạ Điển Nghi Lý Sư Chính soạn Nội Đức Luận ba thiên bày đủ sự lợi ích của nhà Phật. Tháng năm, Đế hạ chiếu sa thải những lời viễn vong của cả hai giáo phái.

Mồng bốn tháng sáu, Tần Vương Thế Dân đem binh phủ bình định nội loạn. Đế cho Tần Vương làm Hoàng Thái tử, đại xá thiên hạ, đình chỉ việc sa thải hai giáo phái, hạ chiếu tháng tám nhường ngôi cho Thái tử. Thái tử lên ngôi ở Đông Cung, Hiển Đức điện. Cao Tổ xưng Thái Thượng hoàng Đế.

*Thái Tông Văn Hoàng Đế : Húy Thế Dân, con năm thứ hai của Cao Tổ ở ngôi hai mươi ba năm, thọ năm mươi hai tuổi. Niên hiệu Trinh Quán hai mươi ba năm.

Đinh Hợi: Trinh Quán năm đầu, mùa Xuân tháng giêng, Đế lệnh cho Tăng ni trong kinh cùng các nơi hành đạo bảy ngày tại các chùa, phẩm vật cúng trai do Hữu Ty xét cấp. Ngày hoàn mãn cùng nhóm họp tại chùa Đại Hưng Thiện để Đế cúng dường. Đế bảo Phó Dịch: Phật đạo huyền nhiệm, dấu Thánh đáng noi, hơn nữa báo ứng rõ ràng, nhiều lần ứng nghiệm, nhưng khanh vẫn chẳng tỏ ngộ lý này là tại sao vậy? Dịch đáp ngược ý, rất ghét, từ đó về sau Đế chẳng đếm xỉa đến ông.

Bỏ sát sinh, dựng chùa: Năm này, Đế xả cung cũ Thái Hòa ở núi Chung Nam làm chùa Long Điền cầu phước cho Cao Tổ, sau lại dựng chùa Thúy Vi. Đế thấy Thích Minh Chiêm rất giỏi y thuật, nên triệu vào điện cúng dường. Nhân đó ngài bày tỏ cách chế ngự cho Đế vương, rằng lấy từ bi cứu khổ của nhà Phật làm nơi thú hướng. Đế vui mừng, và hạ lệnh ngày sáu tháng ba hằng năm cả nước không được sát sinh, nơi những chiến trận xưa đều dựng chùa Phật.

- Mậu Tý, tháng ba năm thứ hai, Đế nghĩ lại lúc mới bình định thiên hạ đã giết quá nhiều người, nên đã lấy ngự phục cúng các chùa, thỉnh Tăng lễ sám cầu siêu. Đế hạ chiếu: "Từ cuối nhà Tùy mở lòng nghĩa, chăm cứu vớt, đánh đông dẹp bắc, phàm người tử trận thật không ghi hết, tự tay chém tướng gần cả ngàn người. Thiết nghĩ Thánh giáo Như Lai thâm sâu nhân từ, trong các giới cấm, sát hại nặng nhất. Giao cho Hữu Ty, các chùa kinh thành hãy lập đàn tràng, hành đạo bảy ngày đêm, chí thành lễ sám, tất cả y phục đều đem cúng thí, mong nạn ba đường nhân đây giải thoát, thống khổ muôn kiếp nhờ đây hết sạch".

Tháng chín, Đế hạ chiếu: Nay thóc lúa tốt tươi, muôn báu sắp thành, vẫn sợ mưa gió mất mùa, dân không nơi nương tựa, dám mong người thông minh, nhân từ nhiều phước, hãy vì điềm lành trời cao, ngưỡng mong che chở, có thể trong kinh thành, hoặc tự quán các châu trong nước, Tăng ni đạo sĩ hãy đọc kinh hành đạo bảy ngày bảy đêm. Tháng giêng, tháng bảy hằng năm cứ theo lệ thường này mà hành đạo. "

Giới luật: Năm này, vua hạ chỉ mời Pháp Sư Huyền Uyển vào cung truyền trao Bồ-tát giới cho Phi tần, hoàng Thái tử và các vương. Huyền Uyển nhập diệt tháng mười hai năm Trinh Quán thứ mười. Ngài dâng biểu để lại rằng: "Thánh đế minh vương cung kính Tam bảo, nếu Sa-môn nào phạm pháp đừng nên xử phạt như thứ dân, xin giao cho chúng Tăng, dựa trên luật mà trị. ". Ngài còn dâng Đế bộ An Dưỡng Luận và Tam Đức Luận, Đế vui mừng nhận. Đế hạ chiếu truy điệu, sai Thái tử viếng tang, lệnh Hữu Ty cung cấp phẩm vật an táng. Đời Đường, sắc lệnh Sa-môn khởi nguyên từ ngài. Đế còn cho dựng một tháp Phật ngay nơi mộ ngài, sai con thứ là Lý Bá Dược soạn văn bia.

Kỷ Dậu: Tháng ba năm thứ ba, Đế hạ chiếu cho Tăng ni trong kinh thành cứ ngày hai mươi bảy hàng tháng hành đạo ngay tại chùa mình đang ở, lấy các kinh như Nhân Vương, Đại Vân làm thời khóa thường lệ. Tháng ba, Đế hạ chiếu mở đạo tràng dịch kinh tại chùa Đại Hưng Thiện. Sa-môn Huyền Môn v. v. . dịch ngữ, Luật sư Quật-đa làm chứng dịch; Pháp Lâm, Tuệ Nguyệt v. v. . chấp bút; Tuệ Thừa v. v. . chứng nghĩa. Sai Bộc Xạ Phòng Huyền Lệnh, Cấp Sự Đỗ Chánh Luân, Thượng thư Lý Hiếu Cung tham gia trợ dịch san định. Quang lộc đại phu thái phủ Khanh Tiêu Cảnh làm Tổng giám hộ. Trăm quan cùng trợ giúp. Tháng sáu, Đế hạ chiếu thỉnh Minh Tịnh Thiền sư ở Mật Châu vào kinh cầu mưa. Đế hạ chỉ độ ba trăm Tăng. Đế hạ chiếu đổi cung cũ của Hoàng gia là Thông Nghĩa Cung làm chùa ni, lấy tên là Hưng Thánh. Tháng mười một, Đế hạ chiếu thỉnh tượng thêu của Phật, Bồ-tát, Thánh tăng, Kim cang về chùa Thắng Quang để cúng dường. Tháng giêng năm thứ sáu, Đế thỉnh bốn mươi chín đại đức ở các chùa hành đạo suốt hai mươi mốt ngày để khánh thành các tượng thêu. Ngày hoàn mãn, Đế cúng dường cả ngàn Tăng, Vương công đều dâng hương.

- Xây chùa: Tháng mười hai nhuần, Đế nhớ nghĩ những u hồn trệ phách từ họ Tùy đến nay, nên hạ chiếu: "Nhà Tùy mất đạo, chín châu điêu linh, Trẫm đích thân tổng quản Nguyên nhung, đến nay quét sạch, rất lo sợ ở dưới chín suối vẫn còn kẻ chịu cột đồng, vạc sôi, nơi tám nạn mãi vướng trong băng giá, tro tàn. Bởi vậy, Trẫm gieo trồng ruộng phước cứu những hồn phách ấy. Có thể từ khi dấy nghĩa đến nay, những nơi giao tranh, anh hùng nghĩa sĩ, hung đồ bại trận bỏ mình, mỗi nơi ấy dựng một ngôi chùa nhằm kết thắng duyên với Tăng chúng, mong trống pháp khua vang, biến lửa dữ thành sen xanh, nghe được lời kinh biến biển lửa thành cam lồ. Quan sở ty hãy kiểm định xứ sở và dựng khắp chùa, làm đủ mọi điều để tỏ tấc lòng bi ai của Trẫm. "

Năm sau, trên khắp chiến hào đều dựng Già-lam. Nơi phá quân Tiết Cử dựng chùa Chiêu Nhân ở U châu, phá Vương Thế Sung dựng chùa Chiêu Giác ở Lạc châu, phá Lưu Vũ Chu dựng chùa Hoằng Tế ở Phần Châu, phá Tống Kim Cương dựng chùa Từ Vân ở Tấn Châu, phá Hoắc Lão Sinh dựng chùa Phổ Tế ở Lữ châu, phá Đậu Kiến Đức dựng chùa Đẳng Từ ở Trịnh Châu, phá Lưu Hắc Thát dựng chùa Chiêu Phước ở Lạc Châu, lệnh cho Ngu Thế Nam, Lý Bá Dược, Chử Toại Lương, Nhan Sư Cổ, Sầm Văn Bản, Hứa Kính Tông, Chu Tử Xa cùng chia nhau soạn văn bia cho các châu mỗi nơi dựng đó.

Năm Trinh Quán năm thứ hai mươi, Đế đánh Liêu trở về, lập đàn cầu siêu cho chiến sĩ, dựng chùa Mẫn Trung ở U châu. Năm Canh Dần, Đế cho rằng y phục chưa có khác biệt nên tháng tám hạ chiếu: "Từ nay y phục của tam phẩm trở lên màu tía, tứ phẩm ngũ phẩm màu lục đào, lục phẩm, thất phẩm màu xanh lục, bát phẩm màu xanh. Phụ nữ mặc y phục giống màu của chồng.

*Tam Tạng Pháp Sư Huyền Trang: Mùa Đông năm Trinh Quan năm thứ ba, ngài sang Tây Vực thỉnh những bộ kinh chưa truyền đến Trung Quốc. Ngài vào triều dâng biểu nhưng Đế không cho đi, thế là ngài trốn đi. Từ Nguyên Châu, ngài ra khỏi Ngọc Quan, qua các nước như Cao Xương, Diệp Hộ. Năm Trinh Quán năm thứ bảy, ngài đến Trung Ấn, gặp Đại Thừa Cư Sĩ nhận Du-già Sư Địa, vào Vương Xá thành, dừng ở chùa Na-lan-đà, theo Thượng Phương Giới Hiền Luận Sư thọ học tông chỉ Du-già, Duy Thức. Ngài ở đây mười năm và từ Vương xá thành trở về. Tháng giêng năm Trinh Quán năm thứ mười chín ngài về đến Kinh sư. Lưu thú Trường An Phòng Huyền Lệnh dâng biểu bẩm với Đế. Năm Nhâm Thìn ngài đến Lạc Dương. Tháng ba Kỷ Hợi, ngài gặp Đế ở điện Nghi loan. Đế hỏi: "Thầy đi sao không đến báo Trẫm?" Ngài đáp: "Lúc ấy thần ba lần dâng biểu, nhưng không được bệ hạ ưng chuẩn, mới tự đi. " Đế nói: "Thầy hay cầu pháp quên thân, lợi ích hữu tình, Trẫm rất hài lòng. " Nhân đó, ngài tâu vua những bản Kinh Luận tiếng Phạm do mình thỉnh về gồm sáu trăm năm mươi bảy quyển và xin đến chùa Thiếu Lâm ở Tung sơn, Lạc Dương vì nước tuyên dịch. Đế nói: "Trẫm vừa dựng chùa Hoằng Phước để cầu phúc cho Mục Thái hậu, thầy có thể để đến đó phiên dịch". Vua lệnh cho Huyền Chương Phòng Huyền Lệnh chuyên tâm giám hộ, mọi vật dụng cần thiết cho công việc đều do quốc khố chu cấp. Tháng sáu năm Trinh Quán năm thứ hai mươi hai, Đế viết bài tựa cho Đại Đường Tam Tạng Thánh Giáo gồm những bộ kinh do ngài mới dịch. Lúc này Hoàng Thái tử xem Thánh tự xong liền soạn thuật Thánh ký. Đế hạ chiếu cho Hoàng Thái tử soạn lời bạt trong Bồ-tát tạng kinh. Tháng tám, Đế ban cho ngài trăm nén vàng, y phục và bảo đao. Ngài dâng biểu tạ ơn, đại khái nói: "Áo nhẫn nhục màu hợp mây trôi, đao trí tuệ lưỡi như ngọc giũa, kính mặc y để đoạn ma phiền não, đeo bảo đao cắt sạch lưới trần lao. " Đời Cao Tông, năm Vĩnh Huy Năm thứ ba, ngài dựng tháp ở chùa Từ An để an trí số Kinh Luận bằng tiếng Phạm. Ngài dâng biểu, Đế ban tặng những y phục vật dụng của những người đã mất của bảy cung như đại nội, đông cung, dịch đình v. v. . Giúp ngài hoàn thành ngôi tháp. Ngài xây theo cách thức của Tây Vực, tháp hoàn thành, cao hai trăm thước. Tháng mười năm Hiển Khánh năm thứ tư, Đế đổi cung Ngọc hoa làm chùa để truy điệu Tiên đế và thỉnh ngài ở. Năm sau, ngài dịch kinh Bát-nhã tại chùa Ngọc Hoa. Tháng hai niên hiệu Long Đức năm đầu, ngài sai đệ tử Đại Thừa Quang sao chép những bộ Kinh Luận đã dịch gồm bảy mươi lăm bộ, một ngàn ba trăm ba mươi lăm quyển, lại triệu môn nhân dựng tượng thiết trai từ biệt đại chúng, sai Tả hữu niệm Phật Di-lặc. Nửa đêm mồng năm, ngài năm nghiêng bên phải an nhiên thị tịch, thọ sáu mươi lăm tuổi. Đế không thiết triều ba ngày, lệnh tẩm liệm ngài trong quan vàng quách ngọc. Tháng tư, dựng tháp ở Sản Đông Nguyên.

Đệ tử ngài như Thần Thái, Lâu Nguyên, Hội Ẩn, Tuệ Lập, Minh Duệ, Nghĩa Bao, Đại Thừa Quang đều là bậc long tượng trong pháp môn. Ngài đem tông chỉ Duy Thức, Du-già Sư Địa mà mình đã thọ học với Luận Sư Giới Hiền ở Tây Vực truyền trao cho Khuy Cơ.

*Thiền sư Pháp Dung ở núi Nguy Đầu: Sư họ Vi, người Diên Lăng Nhuận Châu. Năm mười chín tuổi học thông kinh sử, sau xem đại bộ Bát-nhã hiểu thấu chân không. Ngày nọ, Sư chợt than: "Đạo Nho, sách đời không phải pháp rốt ráo. Bát-nhã chánh quán mới là thuyền bè xuất thế. " Thế rồi, Sư ẩn cư ở Mao Sơn, theo thầy thế phát, sau vào hang núi phía Bắc chùa U Thê, núi Ngưu Đầu, Kiến Khang để tĩnh tọa quán tâm. Lúc này có những điềm lạ như chim muôn dâng hoa, cọp sói ở quanh Sư. Sau Tứ Tổ hóa độ Sư.

- Tân mão: Năm thứ năm, Đế dựng chùa Từ Đức ở cung Khánh Thiện, chùa Diêu Đài ở Chiêu Lăng cầu phước cho Mục Thái Hậu, hạ chỉ thỉnh Pháp sư Huyền Uyển vào chùa Đức nghiệp nơi Thượng uyển vì hoàng Thái hậu chép kinh Phật. Đế lại dựng tàng kinh ở chùa Diên hưng, uỷ thác Uyển làm giám hộ.

- Nhâm Thìn: Năm thứ sáu, xuống chiếu sửa phủ cũ Thái Nguyên thành chùa Thiên Cung, truy phụng Mục Thái hậu, lại dựng chùa ở Đại Thành Tây, Trấn An Thành, cầu phước cho Mục Thái hậu, lấy tên là chùa Hoằng Phước.

- Quý Tỵ: Năm năm thứ bảy, ban lệnh cấm đánh bắt cá, sát sinh, độ ba ngàn Tăng ni.

- Tháng tư năm Trinh Quán năm thứ chín, Thái Thượng hoàng mất. Tháng mười một Đế hạ chiếu: "Tam thừa dung hòa, tế độ trên hết, Bát chánh quy y, từ bi làm đầu, khơi biển trí tuệ, phổ lợi quần sinh chặt rừng phiền não, lợi ích muôn vật. Trẫm kính phụng ngai vàng, cung thờ mệnh báu, giáo huấn chí đức xa mấy cũng tỏ, phép tắc đại Thánh sâu mấy cũng tường, muốn khiến người người thoát khỏi trói vây, nhà nhà gieo trồng nhân thọ. Thiện duyên tán loạn, Tăng chúng giảm thiểu, đài hoa tháp báu, nhà vắng người không, lông trắng sen xanh, gió lùa mưa thấm, lời mầu mai một, diệu ý chôn vùi. Các châu trong nước, chỗ nào có chùa thì hãy độ Tăng ni nhiều nhất là ba ngàn. Những châu lớn nhỏ, người có Hoa, Di, tùy nơi mà độ nhiều hay ít. Quan Hữu Ty xét kỹ, cốt phải nêu cao đức độ. Những người trước đây, do giảm Tăng số mà hoàn tục, hoặc những Cư sĩ tự tu nếu hạnh nghiệp đáng noi thì cũng cho độ ngần ấy, ắt không ai dư thừa cũng không được khuyết thiếu. Nếu có nhiều tăng đồ trôi theo thế tục, hoặc mượn uy quỷ thần làm trò yêu mị, hoặc dối xưng đồng bóng mượn đạo cầu lợi, hoặc đốt chích thân thể, hủ tục dọa ngu, hoặc đến bọn quan nhận tiền đút lót, phàm những người này quá trái Thánh giáo, Trẫm dù nể tình hộ trì cũng không thể nhân nhượng. Từ nay lệnh cho sở ty dựa trên giới luật khuôn vàng thước ngọc, sáng suốt ngăn chặn. "

- Bính Thân: Trinh Quán năm thứ mười, Hoàng Thái tử Thừa Càn hỏi Trương Sĩ Hành rằng: "Thờ Phật bồi phước, báo ứng thế nào?" Hành đáp: "Thờ Phật là ở lòng thanh tịnh nhân từ, nếu tham lam bạo ngược dù dốc hết của cải cúng Phật cũng không đổi hết tai họa. Vả lại thiện ác báo ứng như bóng theo hình. Thánh nhân nói rất rõ, nếu vua sáng suốt, tôi trung thành, con hiếu thuận thì phước độ lâu bền, bèn ngược lại thì chuốc họa". Sĩ Hành dùng những lời này nhằm sửa đổi tâm tính Thái tử. Về sau Thái tử Thừa Càn mất đức, Trinh Quán năm thứ mười bảy Đế phế Thừa Càn làm dân thường, lập Tấn Vương Trị làm Hoàng Thái tử.

+ Thị Tộc Chí: Tháng giêng năm Trinh Quán năm thứ mười hai, Lại Bộ Thượng thư Cao Sĩ Liêm, huỳnh môn thị lang Vi Đĩnh, Lễ bộ thị lang Linh Cô Đức Tỷ, Trung thư thị lang Sầm Văn Bản soạn xong bộ Chí về tộc họ, lấy Huỳnh môn thị lang Thôi Dân Cán làm đệ nhất, Đế không bằng lòng, mới sai san định lại, phải lấy phẩm vật của đương triều để phân cao thấp. Cuối cùng lấy hoàng tộc đứng đầu, kế đến Ngoại thích, đưa Thôi Dân Cán xuống hàng năm thứ ba, gồm cả thảy hai trăm chín mươi ba họ, một ngàn sáu trăm năm mươi mốt nhà, ban hành khắp nước.

+ Hòa Thượng Đỗ Thuận: Ngài tên Pháp Thuận, họ Đỗ, người Ung Châu. Thiếu thời Tùy Văn Đế rất kính trọng, hằng tháng thường cúng dường ngài. Lúc này, Đế rất kính trọng, thường thỉnh ngài vào cung, thờ kính như Phật. Ngài gom tập Hoa Nghiêm Pháp Giới Quán, đệ tử Trí Nghiễm hoằng truyền giáo quán này. Ngài tịch tháng năm Trinh Quán năm thứ mười bốn.

- Nhâm Dần: Trinh Quán năm thứ mười sáu, tháng năm, Đế cầu phước cho Mục Hoàng Thái hậu ở chùa Hoằng Phước, tự tay viết sớ nguyện rằng: "Điều mà Thánh triết chuộng là hiếu đễ, điều mà người nhân ưa là thân thuộc. Trẫm từ nhỏ đội ơn nuôi nấng, lớn lên được dạy bảo khuyên răn, tấc lòng dày sâu ấy ngày nào quên được. Tình cảm cao dày trời cao khó báo, mấy lời khâm kính da diết bi thương, muốn báo ân dày chỉ nhờ ngầm giúp. Kính dâng hai trăm tấm lụa, noi đại giáo Từ bi, nếu chí thành có cảm, mong tiêu trước lỗi trước, làm nhân lành từ đây, ngõ hầu được phước vui về sau vậy. " Đế lại ban sắc chỉ vì Mục Thái hậu chép Đại tạng kinh, tuyển mười Pháp Sư hiệu đính.

- Quý Mão: Trinh Quán năm thứ mười bảy, tháng hai, Đế hỏi gián nghị đại phu Chử Toại Lương: "Vua Thuấn chế đồ Sơn, có hơn mười người can ngăn là tại sao vậy?" Lương đáp: "Xa xỉ là gốc của nguy vong, đồ sơn không đủ thì phải dùng đến vàng ngọc. Trung thần thương vua ắt phòng ngừa từ xa, nếu họa loạn đã thành thì đâu can ngăn được nữa!" Đế nói: "Đúng! Trẫm có lỗi, khanh cũng phải can ngăn từ xa" Đế nói tiếp: "Người chủ chỉ có một tấc lòng mà người công kích lại quá đông, có người dùng sức mạnh, có người dùng biện luận, hoặc có kẻ xu nịnh, kẻ gian trá, kẻ ham hố, hợp nhau công kích, ai nấy cũng muốn nhận được ân sủng bổng lộc, người chủ khinh suất nhận một lời họ thì liền kéo theo nguy vong. Đây mới thật là khó!

* Lăng Yên Các: Đế sai vẽ tượng các công thần gồm: Triệu Công Trường Tôn Vô Kỵ, Triệu Quận Nguyên Vương Lý Hiếu Cung Lai, Thành Công Đỗ Như Hối, Trịnh Văn Trinh Công, Ngụy Trưng, Lương

Công Phòng, Huyền Lệnh, Thân Công Cao Sĩ Liêm, Ngạc Công Uất Trì Kính Đức, Vệ Công Lý Tĩnh, Tống Công Tiêu Vũ Bao Trung, Tráng Công Doàn Chi Huyền, Quỳ Công Lưu Hoằng Cơ, Tưởng Trung Công Khuất Đột Thông, Vân Tiết Công Ân Khai Sơn, Tiếu Tương Công Sài Thiệu, Bi Trương Công Trường Tôn Thuận Đức, Vân Công Trương Lượng, Trần Công Hầu Quân Tập, Đàm Tương Công Trương Công Cẩn, Lô Công Trình Tri Tiết Vĩnh Hưng, Văn Y Công Ngu Thế Nam, Du Trương Công Lưu Chánh Hội, Cử Công Đường Kiệm, Anh Công Lý Thế Tích, Hồ Tráng Công Tần Phúc Bảo ở trong Lăng Yên Các.

* Thiền Sư Phong Can, Hàn Sơn, Thập Đắc: Phong Can lưu dấu ở chùa Quốc Thanh núi Thiên Thai, dựng am ở góc Tây Bắc Tàng điện, cỡi con cọp đi tắt rừng tùng, ngài gặp đứa trẻ khoảng mười tuổi, hỏi ra nó không nhà, không họ ngài dẫn về nuôi trong nhà bếp, đặt tên là Thập Đắc. Có một lần bần sĩ Từ Hàn Nham đến xưng là Hàn Sơn Tử. ba người gặp nhau rất vui vẻ. Năm này Phong Can đi vân du, vừa lúc Lư Khâu Dận đến nhậm chức Thái thú Thái Châu. Lư Khâu bỗng bị chứng đau đầu, Phong Can tìm đến nhà bảo mình rất giỏi trị bệnh này. Lư Khâu ra gặp. Ngài cầm bình nước và vẩy, bệnh của Khâu khỏi ngay. Nhân đó Khâu hỏi ngài từ đâu đến. Ngài đáp:

- Chùa Quốc Thanh ở Thiên Thai.

- Ở đấy có hiền tài không?

- Hàn Sơn là Văn-thù, Thập Đắc là Phổ Hiền, ông nên đến đó gặp họ.

Ba hôm sau, Lư Khâu đến chùa hỏi thăm tông tích Phong Can, gặp

hai Đại sĩ, Lư Khâu vái chào. Hai Đại sĩ bỏ đi và nói: "Phong Can lắm lời, ông ấy là Di-đà, ông chẳng biết, lạy ta làm gì" và hai Đại sĩ trốn vào hang núi, hang ấy tự khép lại. Hàn Sơn, Thập Đắc có thơ đề khắp núi rừng, tăng trong chùa gom thành một quyển khắc bản lưu hành ở đời.

* Kinh Di Giáo: Trinh Quán năm thứ mười tám, Đế hạ chỉ: "Như Lai diệt độ, do mạt thế suy vi nên ngài phó chúc cho quốc vương, đại thần hộ trì Phật pháp. Tăng ni xuất gia giới hạnh phải hoàn bị. Nếu buông lòng phóng túng, vướng trong phiền não, trôi theo người đời làm trái Kinh Luật, là đánh mất ý chỉ vi diệu của Như Lai lại phụ cái nghĩa quốc vương nhận sự giao phó. Kinh Di Giáo là kinh Phật nói lúc sắp Niết-bàn, răn dạy đệ tử rất ư thiết yếu, tăng tục đời sau chẳng ai sùng phụng, đạo lớn sắp diệt, lời mầu sắp diệt. Trẫm trọn nhớ Thánh giáo mãi mong hoằng dương, nay lệnh cho sở ty sai mười người sao chép thật nhiều kinh này cốt lưu hành khắp. Quan ngũ phẩm trở lên ở trong kinh và Thứ sử các châu, giao mỗi người một quyển. Nếu thấy Tăng ni nào đức hạnh không đúng như kinh văn thì nên cùng nhau khuyến tấn phải khiến họ tuân theo. "

Tháng hai năm thứ mười chín, Đế dẫn quân đi đánh Cao Ly nhưng không thắng, tháng chín ban sư về. Tháng ba năm năm thứ hai mươi, Đế xa giá đến Trường An. Thích Trí Tắc ngụ tại chùa Biện Tài, phòng ốc đóng kín, chúng bảo ngài là người điên. Trí Tắc đáp: "Cho người ta điên mà không biết chính mình điên. Xuất gia lìa tục chỉ tham cơm áo, đi ở chướng ngại, khóa cửa khóa rương, thu gom muôn thứ, nơm nớp không yên. Đó không phải kẻ điên thì còn ai điên nữa!" Nói xong, ngài vỗ tay cười vang rồi đi mất.

* Cao Vương ở Phong Kinh: Thích Pháp Thông giảng pháp ở huyện Gia Hưng, Tô Hàng, thuộc Chiết Tây, có thần tên Cao Vương giáng xuống bảo rằng: "Hãy thỉnh Pháp Sư Thông đến truyền trao Bồ- tát giới cho ta. " Người dân làm theo lời Thần đi thỉnh Pháp sư. Thần lại giáng xuống và bảo: "Từ nay về sau hãy bỏ rượu thịt và các thứ cay nồng, sau này nếu muốn cầu phước thì hãy thỉnh Tăng chúng thiết trai hành đạo ngay tại miếu này. " Hai năm sau, tại huyện Hải Diêm ở Tú châu, Thần nói: Người trong Phiên Dương Phủ do thường cúng tế nên Thần giáng xuống bảo: "Hãy thỉnh Pháp Sư Thông giảng Kinh Niết- bàn cho ta!" Mọi người liền thỉnh ngài đến giảng. Thần lại bảo: "Thần mang nghiệp chướng chịu nhiều khổ não, từ khi được nghe pháp đến nay thân đã bớt khổ nhưng vẫn còn bị trùng nhỏ cắn rứt xin hãy thỉnh Pháp Sư Thông giảng Đại Phẩm cho ta!". Ngài lại giảng Kinh Thần nghe, Thần giáng xuống tạ ơn.

Trinh Quán năm năm thứ hai mươi hai, Đế từ khi đánh Liêu về khí lực không tốt nên lưu tâm đến giáo pháp. Tháng tám, Đế hỏi Pháp Sư Huyền Trang: "Muốn gieo lợi ích pháp môn, trước phải làm gì?" Huyền Trang đáp: "Chúng sinh mê hoặc, chẳng phải tuệ thì không khai mở được, mầm tuệ là vốn để gây dựng pháp; hoằng pháp phải nhờ con người, nên việc độ tăng là trên hết". Đế nói: "Trẫm ban y ca-sa và bảo đao cho Thầy". Huyền Trang dâng biểu tạ ơn. Tháng chín, Ất Mão Đế hạ chiếu: "Cuối đời Tùy mất nền cai trị, thiên hạ nhiễu loạn, bốn biển lầm than, tám phương điêu đứng, Trẫm ra tay dẹp loạn, tự đốc quân binh, nhiều lần bị gió sương, đêm ngủ trên lưng ngựa, vừa nhờ thuốc thang nhưng bệnh chưa dứt hẳn, mấy ngày gần đây mới được bình phục. Đó chẳng phải nhờ phước thiện đó ư! Kinh thành và các châu trong nước nơi nào có chùa thì độ năm Tăng. " Lúc này trong nước có hơn ba ngàn bảy trăm ngôi chùa, Tăng được độ đến hơn một vạn bảy ngàn người.

Hoàng Thái tử Trị ở Xuân cung, gặp tiết trời u ám, mệt mỏi buồn rầu, nhớ đến ân đức như trời cao khôn cùng của mẹ, ân từ vô biên, liền bỏ tiền của, chọn đất dựng chùa Đại Từ Ân để cầu phước cho Văn Đức Hoàng hậu. Đến tháng mười hai, công việc hoàn tất. Thái tử dựng thêm tháp, hạ chiếu tuyển chọn năm mươi đại đức tài đức trong kinh thành, mỗi người dẫn theo sáu thị giả cùng vào ở chùa mới. Tháng này, Thái tử sắm đủ năm mươi cỗ xe báu đi rước chư Đại đức, trang hoàng mấy trăm thứ trang sức trước chùa, thỉnh các kinh tiếng Phạm và thụy tượng xá- lợi ở An Tân, lệnh cho chín bộ nhạc Thái Thường, âm nhạc Vạn Niên ở Trường An, tràng phan bảo cái của các chùa trong kinh thành cùng dẫn vào chùa. Đế ngự trên cửa lầu An Phước kính cẩn bưng lò hương, kinh tượng đi qua hết mới thôi. Hoàng Đế rất hài lòng. Sau khi lên ngôi, Cao Tông tự tay soạn văn bia cho chùa Đại Từ Ân.

- Kỷ Dậu: Trinh Quán năm thứ hai mươi ba, mùa hạ tháng 4, Đế bệnh, tháng năm thì mất, tháng sáu Thái tử lên ngôi, tháng tám an táng Văn Hoàng Đế ở Chiêu Lăng, miếu hiệu Thái Tông.

* Cao Tông: Húy là Trị, tự Vi Thiện, con năm thứ chín của Thái Tông. Ban đầu ông được phong Tấn Vương, ở ngôi ba mươi bốn năm, thọ năm mươi sáu tuổi. Niên hiệu Vĩnh Huy sáu năm, Hiển Khánh năm, Long Sóc ba năm, Lân Đức hai năm, Càn Phong hai năm, Tổng Chương hai năm, Hàm Hanh bốn năm, Thượng Nguyên hai năm, Nghi Phụng ba năm, Điều Lộ một năm, Vĩnh Long một năm, Khai Diệu một năm, Vĩnh Thuần một năm, Hoàng Đạo một năm.

- Canh Tuất: Vĩnh Huy năm đầu. Tân Hợi: Vĩnh Huy năm thứ hai.

Tổ năm thứ 4: Tôn giả Đạo Tín.

Sư họ Tư mã, vốn người Hà Nội, di cư sang huyện Quảng Tế, Kỳ Châu (nay là Hoài Tây). Sư sinh ra đã siêu dị, từ nhỏ mến mộ Không Tông, các môn giải thoát, cứ như đã quen từ trước. sau khi kế thế Tổ vị, sáu mươi năm lưng sư chẳng dính chiếu. Đường Cao Tổ, Vũ Đức năm thứ bảy, Sư ở núi Phá Đầu, Kỳ Châu (nay là Song Phong). Trong năm Trinh Quán, Thái Tông nghe tiếng tăm, ba lần hạ chiếu mời vào triều nhưng Sư không đến, Đế hạ chiếu tiếp và bảo sứ giả: "Nay ông ta không theo lệnh ta thì đem đầu về". Sứ thần truyền ý vua, Sư chìa cổ chờ chém. Sứ thần về tâu lại, Đế vui vẻ thán phục, uỷ dụ rất hậu. Đến lúc này, Sư đã ở hai mươi năm trên núi. Ngày nọ Sư đến huyện Hoàng Mai, trên đường gặp đứa trẻ chừng hơn bảy tuổi. Sư hỏi:

- Con họ gì? Đứa bé đáp:

- Họ thì có nhưng không phải họ thường!

- Là họ gì?

- Họ Phật.

- Con không có họ sao?

- Họ rỗng nên không.

Sư ngầm biết đây là bậc pháp khí nên sai đứa bé dẫn về nhà cha mẹ. Sư xin cho nó xuất gia. Mẹ đứa bé nghĩ nó vốn có túc duyên nên đồng ý cho đi. Sư thế phát và đặt pháp danh đứa bé là Hoằng Nhẫn. Về sau, Sư phó chúc: "Xưa Như Lai truyền chánh pháp nhãn, lần lượt đến ta, nay ta giáo phó pháp và y bát cho ông, nghe ta nói kệ:

Giống hoa có tánh sinh

Nhờ đất hoa nảy mầm

Duyên lớn hợp với tín

Sẽ sinh, sinh chẳng sinh.

Lúc này là năm Vĩnh Huy năm thứ hai, ngày bốn tháng chín nhuần, Sư dặn môn nhân: "Tất cả pháp đều giải thoát, các ông mỗi người giữ gìn và hoằng hóa đến đời sau. " Nói xong, Sư ngồi yên và tịch, thọ bảy mươi hai tuổi. Môn nhân dựng tháp ngay núi này. Mồng tám tháng tư năm sau, cửa tháp tự mở, sắc diện của Sư tươi tỉnh như còn sống. Trong năm Đại Lịch, Đường Đại Tông ban Sư thụy Đại Giám Thiền Sư, tháp hiệu Từ Vân. Sư từng đến núi Ngưu Đầu ở Kiến Khang hóa độ Thiền sư Pháp Dung, về sau lưu xuất thêm một phái nữa.

- Giáp Dần: Vĩnh Huy năm thứ năm, Đế đặc biệt hạ chỉ độ Sa-di Khuy Cơ làm Tăng, cho vào chùa Đại Từ Ân tham dự dịch kinh sửa nghĩa. Khuy Cơ là con nuôi của Ngạc Trung Vũ Công Uất Trì Kính Đức. Ngài ở Trường An. Hồi ấy, Pháp Sư Huyền Trang đến nhà cha ngài xin cho ngài xuất gia. Sớ ký chỉ cần đọc qua là ngài nhớ vanh vách, nghĩa cũng hiểu ngay, rất tinh thông Đại thừa, Tiểu thừa. Ngài theo Pháp Sư Huyền Trang thọ học tông chỉ Du-già, Duy Thức, soạn cả trăm bộ luận, người đương thời gọi ngài là Bách Bản Luận Sư. Tánh ngài hào phóng, mỗi lần đi đâu đều sắm đủ ba cỗ xe, gồm kinh, sách và thức ăn, nên người ta thường gọi ngài là Tam Xa Pháp Sư. Ngài tịch vào niên hiệu Vĩnh Thuần năm đầu, thọ năm mươi mốt tuổi. Đế viết chiếu chỉ truy điệu, họa tượng làm bài tán, cho chôn ở kênh bắc Phàn Xuyên gần mộ Pháp Sư Huyền Trang.

Tuyên Luật Sư ở núi Chung Nam, Kinh Triệu là người trì luật tinh nghiêm cảm được nhà bếp chư thiên cúng dường thường chê cung cách xa xỉ của Tam xa Khuy Cơ. Ngày nọ Khuy Cơ đến thăm Luật Sư, đã quá ngọ nhưng cơm chư thiên chưa mang đến. Khuy Cơ cáo từ về thì chư thiên đến. Luật sư trách sao mang cơm đến muộn, chư thiên đáp: "Vừa rồi Đại thừa Bồ-tát ở đây canh giữ nghiêm ngặt nên không thể vào được!" Luật sư nghe vậy thất kinh, từ đó dù xa hay gần đều rất kính. Khuy Cơ mở tông lấy tên là Từ Ân tông.

* Từ Ân Giáo: Hồi ấy Đại sĩ Vô Trước ở nước Thiên Trúc nhiều lần lên Tri Túc Thiên Cung tham học tông chỉ Duy Thức với Bồ-tát Di-lặc. Đến khi em ngài là Bồ-tát Thiên Thân đi về Tây qua nước La Duyệt, phát minh Đại thừa, hai người mới cùng nhau soạn luận. Thiên Trúc lúc này mới có Thánh hiền xuất thế hoằng dương giáo pháp này. Đến Chánh pháp Tạng Luật sư Giới Hiền người Trung Ấn, Tây Thiên, đã một trăm lẻ ba tuổi, ở tại chùa Na-lan-đà thuộc nước Vương xá thành, gặp Tam tạng Huyền Trang đến, Giới Hiền bèn đem tông chỉ Du-già Sư Địa, Duy Thức truyền trao cho Huyền Trang. Huyền Trang về đông, Ngài đem tông chỉ này truyền cho Khuy Cơ. Khuy Cơ là người mở mang thuyết cũ soạn nhiều sớ luận, học giả đều noi theo, và bảo đây là pháp tướng hiển lý tông, Từ Ân giáo của tam xa.

- Ất Mão: Vĩnh Huy năm thứ sáu, tháng mười, Đế sai Tư không Lý Trách bê ngọc tỷ tấn phong sủng phi Võ thị làm Hoàng hậu, phế Vương Hoàng hậu. Trước đây năm Trinh Quán năm thứ hai, Thái Tông triệu con gái Kinh châu Đô đốc Võ Sĩ Hoạch vào hậu cung làm tài nhân, lúc này mới mười bốn tuổi. Thái sử tâu có điềm nữ chủ xuất hiện, nên Đế đuổi đến chùa Cảm nghiệp làm ni. Vĩnh Huy năm thứ năm, Đế triệu Bà vào cung làm Chiêu Nghi, nay sách phong làm Hoàng hậu.

- Bính Thìn: Hiển Khánh năm đầu, tháng năm, Đế hạ lệnh: Tăng ni trong nước người nào phạm quốc pháp thì dùng luật tăng mà trị, không được xử đồng như dân. Tháng mười một, Thiên Hậu sinh con, đặt tên là Phật Quang Vương, tức Trung Tông. Ngày năm tháng mười hai, vì Phật Trung Quang đã độ bảy Tăng, thỉnh Pháp sư Huyền Trang thế phát xuất gia cho Phật Quang Vương.

+ Hòa Thượng Thiên Tuế Bảo Chưởng: Ngài người Trung Ấn, Tây Trúc, vừa sinh tay trái nắm chặt, bảy tuổi thế phát xuất gia mới mở tay ra, nhân đó ngài có tên là Bảo Chưởng. Đông Hán Hiến Đế năm Kiến An năm thứ hai mươi bốn, ngài đến xứ này. Ngài vân du phía đông qua nước Ngụy, Tấn rồi về Tây vào đất Thục lạy Phổ Hiền, trú ở Đại Từ, hàng ngày tụng kinh Bát-nhã, có lúc ngài ngâm nga: "Lao nhọc răng ngọc lạnh, tợ trốn gấp suối lạnh, có khi nửa đêm ngồi, quỷ thần khóc trước thềm". Một hôm ngài nói với chúng: "Ta có nguyện trụ thế ngàn năm" nên người ta gọi ngài là Thiên Tuế. Sau ngài vân du đến Ngũ Đài, rồi ở các nơi như Hoa Nghiêm ở Chúc Dung Phong, Song Phong ở Hoàng Mai, Đông Lâm ở Lô Sơn, rồi đến Kiến Khang. Gặp lúc Đạt-ma vào đất Lương, ngài đến thưa hỏi và tỏ ngộ. Vũ Đế rất đề cao đạo lạp của ngài, giữ trong nội đình. Sau đó không lâu, ngài qua đất Ngô. Ngài có làm bài kệ:

Thành Lương gặp Đại Sư

Tham thiền tỏ tâm địa

Trôi nổi nơi Nhị Chiết

Lại rạng rỡ núi sông.

Ngài xuôi dòng về Đông, từ Thiên Khoảnh đến Thiên Trúc, qua Mậu Phong, lên Thái Bạch, đến Nhạn Đãng, đi khắp bảy mươi hai am ở Thúy Phong. Thái Tông năm Trinh Quán năm thứ mười lăm ngài ở lại ngọn Phi Lai Phong ở Hàng châu và ở đó (nay là chùa Trung Thiên Trúc), có câu "Đi khắp bốn trăm sông Chấn Đán, trong đây chỉ xứng Đạo nhân du". Sau ngài trụ tại Bảo Nham ở Phổ Giang. Bấy giờ là năm Đinh Tỵ, Hiển Khánh năm thứ hai, ngày Nguyên Đán, ngài tự tay đắp tượng Phật, chín ngày thì xong. Ngài hỏi đệ tử là Tuệ Vân: giống ai? Vân đáp: Giống y hòa thượng. Ngài liền tắm rửa ngồi ngay thẳng nói với Vân: "Ta trụ thế đã một ngàn bảy mươi hai năm rồi, nay phải đi". Nghe ta nói kệ:

Xưa nay không sống chết

Nay cũng bày sống chết

Ta phải đi trụ tâm

Đời sau sinh lại đây.

Nói xong, ngài quy tịch. Năm mươi bốn năm sau, Trưởng lão Thích Phù đến tháp ngài lạy và nói: "Xin cửa tháp mở ra chốc lát!" Quả nhiên cửa tháp mở ra, xương cốt ngài dính liền nhau như vàng ròng. Thích Phù liền đem hết về núi Tần Vọng dựng tháp. Đời Huyền Tông, trong năm Khai Nguyên môn nhân của Tuệ Vân là Tông Nhất từng khắc đá ghi lại hành trạng của ngài.

- Mậu Ngọ: Hiển Khánh năm thứ ba, ngài mười hai tháng sáu, Đế dựng xong chùa Tây Minh. Ngày mười ba, Đế thỉnh tượng thêu, tràng phan vào an trí trong chùa. Kế đó, triệu Tăng, Đạo mỗi bên bảy người vào điện Bách phước cùng luận về danh, lý để khai mở nghĩa sâu. Đế lại cho hai bên luận nghị. Toàn văn có ghi đủ trong Luận Hoành của Đạo Tuyên Luận Sư. Tháng bảy, Đế hạ chiếu thỉnh Pháp Sư Huyền Trang vào ở chùa Tây Minh. Tháng mười năm thứ tư, Đế sửa cung Ngọc Hoa thành chùa để truy tiến Tiên đế, thỉnh Pháp Sư Huyền Trang đến ở. Năm thứ năm, Đế xa giá đến Đông Đô, hạ chiếu mời Tăng là Nghĩa Bao, Tuệ Lập đến Lạc Kinh yết kiến Đế ở điện Hợp Bích, luận bàn rất hợp ý, Đế giữ họ lại trong chùa Tịnh độ ở Đông Đô.

- Tân Dậu: Long Sóc năm đầu, tháng chín, Đế xa giá đến chùa Thiên Cung vốn là cựu đệ của Cao Tổ để thiết trai cúng dường chư Tăng.

- Thích Ngạn Tông soạn Đại Đường Kinh Tự Lục Truyện mười quyển nhằm nêu lại linh tích của Tam bảo.

- Minh Giải: Tăng Minh Giải ở chùa Phổ Quang, Trường An. Ông họ Diêu, bản tính thông minh, cầm kỳ thi họa tuyệt thế một thời, nhưng thích lưới tục chẳng ham cửa đạo, say sưa rượu chè, phóng tâm dục tình. Năm Hiển Khánh năm thứ ba, Đế dựng xong chùa Tây Minh mới nhờ Pháp sư Linh Nhuận chọn người vào ở. Lúc ấy có mấy quan đồng hàng cùng tiến cử Minh Giải. Pháp sư Linh Nhuận nói: "Các ông nên tìm học giới định tuệ để tăng trưởng ruộng phước, sao lại đưa khách rượu, thợ vẽ gánh vác sự ký thác lớn lao này!" Các quan xấu hổ lui ra, Minh Giải ôm hận. Sau đó không lâu, Đế mở tứ khoa, chẳng kể đạo tục, Minh Giải ứng thí. Nhờ tài bắn giỏi nên ông đỗ, không xiết vui mừng, liền hoàn tục và không quên phỉ báng chư Tăng. Không bao lâu, Giải nhiễm bệnh, thấy mấy mươi người cầm đuốc đến đón mình. Minh Giải thất kinh chưa kịp nói lời nào thì chết, đúng vào tháng tám năm này. Sau, Giải báo mộng cho Tăng là Trí Chỉnh ở chùa Tịnh độ thuộc Tương Châu rằng: "Minh Giải vốn không có phước, không tuân nội giáo, nay mắc tội lớn, đói khát khôn cùng, xin thầy niệm tình là cố nhân bố thí cho một bữa ăn được không?" Trí Chỉnh hứa cho. Đến lúc tỉnh dậy, Chỉnh bày thức ăn đến đêm mới nằm, liền thấy Minh Giải khúm núm đến tạ ơn. Hai năm sau, Giải lại báo mộng cho thợ vẽ Trương Sinh rằng: "Tôi vì không tin Phật pháp nay chịu đại thống khổ, ông hãy gắng sức vì tôi chép cho một vài quyển kinh". Giải ân cần nắm tay, ngâm thơ thay lời chia tay, bảo thợ vẽ đọc mười tám lần cho nhớ. Lúc thức dậy ông nhớ kỹ bài thơ rằng: "Vẫy tay chẳng nỡ lìa, vỗ ngực tự đau thương, xót thay thời gian ngắn, thương thay đường suối dài, rừng tùng nghe rùng rợn, gò hoang sương lạnh rơi, chia tay lấy gì tặng, để tâm trong điển chương". Người thợ vẽ này vốn không biết chữ mới nhờ người khác chép lại để thấy rõ ý của Minh Giải. Bạn bè đều nói: "Đây quả là văn phong của Minh Giải không sai!" Kẻ thấy người nghe thảy bùi ngùi thương cảm.

- Nhâm Tuất: Long Sóc năm thứ hai, tháng hai, Đế đổi tên gọi các chức quan. Môn hạ tỉnh là Đông đài, Trung thư tỉnh là Tây đài, Thượng thư tỉnh là Trung đài, Thị trung là tả tướng, Trung thư lệnh là hữu tướng, bộc xạ là khuôn chánh, Tả hữu thừa là túc cơ, Thượng thư là Thái thường bá, Thị lang là Thiếu thường bá. ngoài ra, hai mươi bốn ty ngự sử đài, chín tự, bảy giám, mười sáu vệ đều lấy tên nghĩa huấn để thay. Chức vụ trách nhiệm vẫn như cũ.

- Tượng lớn ở Tinh châu: Tinh châu là Thái Nguyên Lộ nay đổi thành Ký Ninh lộ. Đế và Hoàng hậu đến chùa Đồng Tử ở Tinh châu, tượng lớn cao mười bảy trượng. Tháng bảy Đế sai Sứ cúng Ca-sa đắp tượng, tượng phóng quang minh, Đế rất vui mừng.

- Hòa thượng Thiện Đạo: Hòa thượng vào Kinh dạy người tu Tịnh độ, niệm Phật Di-đà. Ngài thuyết pháp ở chùa Quang Minh và quy tịch trong năm này.

- Đại sĩ Tăng-già ở Tứ Châu: Hồi ấy, ngài từ nước Toái Diệp vân du đến Tây Lương. Năm này ngài hoằng hóa ở Lạc Dương. Có người hỏi:

- Thầy họ gì? Ngài đáp:

- Họ gì!

- Người nước nào?

- Người nước nào.

Tắc Thiên niên hiệu Vạn Tuế Thông Thiên năm đầu hạ chiếu "Những Phiên tăng người nào thích ở thì Sở tại cho họ ở". Lúc này Đại sĩ không muốn làm khác người nên ghi tên ở Sở Châu, chùa Long Hưng. Có lúc ngài lặng lẽ hoặc ngồi yên trong phòng kín. Có lúc chấn tích ở Trường Lộ. Trung Tông năm Cảnh Long năm thứ hai, Đế hạ chiếu mời Đại sĩ từ Chuẩn Tự vào cung, Đế xưng đệ tử, Tam Công hỏi pháp, trăm quan quy tâm. Đế mời ngài ở tại chùa Tiến Phước. Ở kinh thành được vài tháng, trời bỗng đại hạn, Đế thỉnh ngài vào nội điện cầu mưa, quả nghiệm tức thì. Đế liền cho Tuệ Nghiễm, Tuệ Ngạn và Mộc Xoa làm thị giả ngài. Đế sắc tứ nơi ngài ở là Phổ Quang Vương Tự, tiễn về đất Hoài. Duệ Tông niên hiệu của Cảnh Vân năm đầu, tháng ba, ngài quy tịch, thọ tám mươi ba tuổi. Đế hạ chiếu phụng toàn thân về chùa Phổ quang Vương, Tứ Châu dựng tháp. Đế hỏi Thánh Sĩ Vạn Hồi:

- Tăng già là người thế nào? Hồi đáp:

Là Quán Âm Đại sĩ hóa thân.

Ngài ở nước mình ba mươi năm, năm mươi ba năm hành hóa ở Trung Quốc, hiện thân độ người có duyên cả thảy hai mươi bảy nơi, thần tích linh dị, người người chiêm ngưỡng, điện chùa tháp miếu nơi nào người ta cũng thờ cúng.

- Ất Sửu: Lân Đức năm thứ hai, chùa Pháp Tụ ở Ích Châu có bức tượng Bồ-tát Địa Tạng do Trương Tăng Diêu vẽ. Tháng bảy năm này, tượng do Tăng vẽ lại bỗng phóng quang. Cứ thế vẽ thêm ra, tượng nào cũng phóng quang.

* Chín đời Đồng Cư: Lân Đức năm thứ hai, tháng mười, Đế xa giá đến Đông Đô tế trời ở Thái Sơn. Tháng mười một, Đế đến Thọ Trương, xa giá đến nhà Trương Công Nghệ. Công Nghệ vẽ bức họa "Cửu thế đồng cư" treo trên ngạch cửa (gồm Bắc Tề, Tùy, Đường), đế hỏi nguyên do sao lại đồng cư, Công Nghệ liền viết một lúc hơn cả trăm chữ Nhẫn. Đế khen và ban cho gấm lụa (Thọ Trượng thuộc Thái Nguyên, nay là Ký Ninh lộ)

+ Luật sư Đạo Tuyên ở núi Chung nam: Năm Đinh Mão, Càn Phong năm thứ hai, mồng ba tháng mười, ngài nhập diệt ở chùa Tây Minh, Trường An. Ngài họ Tiền, húy Đạo Tuyên, người Kinh Triệu. Cha là lại bộ Thượng thư Thân. Mẹ ngài mộng thấy mặt trăng chui vào bụng nhân đó mang thai. Bà lại mộng thấy vị Tăng Ấn Độ đến nói: "Người bà mang thai là Luật sư Tăng Hựu đời Lương". Lớn lên, ngài xuất gia, chuyên trì giới Luật, cảm được chư thiên cúng cơm, hầu hạ. Những năm về già, thấy giới đàn không hợp với Luật, nên ngài đích thân bạch với những người có trách nhiệm đàn tràng chiếu theo Luật mà sửa đổi lại. Đêm đến, ngài trì luật chí thành miên mật đến té xỉu, bỗng có một thiếu niên mặc áo giáp đội mũ trụ đến đỡ ngài dậy. Ngài hỏi: Ông là ai? Người ấy đáp: "Đệ tử là con của Bác Xoa Thiên Vương, tên Trương Quỳnh, do thầy có giới đức nên đến hầu hạ". Ngài hỏi những việc lúc Thế Tôn còn trụ thế và nhập diệt thế nào, Quỳnh đều thuật lại tường tận. Lúc chia tay, Quỳnh trao cho ngài răng của Phật và bài thuốc kết hợp giữa cháo với thuốc mà trị. Nay là loại thuốc "Thiên Vương Bổ Tâm Viên" mà khắp nơi bày bán, những hành giả lễ sám thường dùng hàng ngày. Thiên thần giáng linh vô số, cùng đến hỏi đáp. Ngài gom lại lấy tên "Cảm Thiên Thị Ứng Truyện". Ngài soạn Nội Điển Lục, Tam Bảo Cảm Ứng Lục, Phật Đạo Luận Hành, Thích-ca Phổ, Tứ Phần Yết- ma, Tục Cao Tăng Truyện, Quảng Hoằng Minh Tập. Cả thảy tám bộ, tám mươi mốt quyển, đều lưu hành ở đời. Ngài thị tịch, Cao Tông hạ chiếu ai điếu, lệnh trong nước các chùa đều vẽ, đắp tượng ngài thờ cúng nhằm nêu cao tấm gương giới đức. Mục Tông làm bài tán rằng:

Đời có bậc Giác, làm sứ Như Lai

Rồng ma quy hàng, Sơn thần hầu hạ

Tiếng vang Ngũ thiên, lời rền vạn cổ

Trời lặn non Tây, Phật nhật Đông mọc

Cúi đầu quy y, bậc khai tông Luật.

Ý Tông, năm Hàm Thông năm thứ mười một, Đế ban ngài hiệu Trừng Chiếu Luật Sư.

* Nam sơn giáo: Khởi nguyên từ Tôn giả Ưu-ba-ly, sau Phật nhập diệt, ngài triệu tập bốn bộ chúng kết tập Luật tạng. Ưu-ba-ly khẩu tụng lời Phật mười lần, chứng thực không sai, sau đó tuyên bố. Thời Tam quốc, Ngụy Thiệu Lăng Lệ Công năm Gia Bình năm thứ hai, tây Trúc Sa-môn Đàm-kha-la đến Lạc Dương mới đưa ra bộ Tăng-kỳ Giới Bản. Đông Tấn An Đế năm Nghĩa Hy năm thứ ba, Thiên Trúc Sa-môn Phật- đà Da-xá đem Thập Tụng Luật đến, từ đó Luật nghi ở Trung Hoa mới có đủ. Từ đời Nguyên Ngụy, Luật sư Thông v. v. . cứ thế truyền xuống. Đến lúc này có Đạo Tuyên Luật Sư là người trì Luật nghiêm cẩn, được chư Thiên dâng cơm, hầu hạ. Ngài hoằng truyền oai nghi, mở ra Luật tạng, nổi tiếng khắp nước, Tăng chúng gọi đây là tông "Hành sự phòng phi chỉ ác".

* Những Luật sư truyền Luật: gồm: Tôn giả Ưu-ba-ly người Trung Ấn Độ, Tôn giả Đàm-kha-la người Nam Thiên Trúc, Tôn giả Phật-đà Da-xá người Trung Ấn Độ, Luật sư Thông, Luật sư Quang Thống, Luật sư Đàm Huy Nguyện, Luật sư Lạc Hồng Vân, Luật sư Tùy Hồng Tuân được Văn Đế tôn làm thầy. Luật sư Trí Thủ, Luật sư Chung Nam Đạo Tuyên, Luật sư Văn Cương người Quang Châu, Luật sư Đạo Ngạn được Trung Tông tôn kính, vẽ hình tôn trí ở cung Lâm Quang, Đế viết lời tán. Luật sư Thái Lượng, Luật sư Đàm Nhất, họ Trương người Nam Dương, Luật sư Đạo Trừng đời Đường, được Đức Tông ban hiệu Đại Viên Luật Sư. Luật sư Tuệ Khâm họ Từ, người Hồng Châu.

- Mậu Thìn: Tổng Chương năm đầu. Kỷ Tỵ: Tổng Chương năm thứ hai.

- Canh Ngọ: Hàm Hưởng năm đầu. Tân Mùi: Hàm Hanh năm thứ

hai.

* Thủy Lục Nghi Văn: Tháng ba năm Hàm Hanh năm thứ hai,

bỗng có một dị nhân đến nói với Thiền sư Pháp Anh ở chùa Pháp hải, Trường An rằng: "Đệ tử biết có sám văn Thủy lục hay làm lợi ích oan linh. Sau khi Lương Vũ Đế mất, sám văn mai một không lưu hành. Nay Tăng đất Ngô là Nghĩa Tế ở chùa Đại Giác cất giữ nghi văn này, mong thầy đến xin, ngày rằm tháng tới như pháp lập đàn ở chùa Sơn bắc, nếu được thoát khỏi gông cùm, lao ngục, không dám quên báo ơn". Pháp Anh liền đến Nghĩa Tế, quả nhiên thỉnh được sám văn, đúng kỳ hẹn, ngài lập đàn ở chùa Sơn Bắc. Chiều tối hôm sau, dị nhân ấy dẫn theo mười mấy tùy tùng đến tạ ơn rằng: "Đệ tử là Tần Trang Tương Vương", và chỉ những người đi theo nói: "Đây là Phạm Tuy, Nhương Hầu, Bạch Khởi, Vương Tiễn, Trương Nghi, Trần Chẩn đều là bề tôi nhà Tần, ai nấy đều tạo tội bị giam cầm nơi âm phủ, đêm dài mờ mịt, không ai cứu thoát. Xưa Lương Vũ Đế lập trai nghi này ở chùa Kim Sơn, những bề tôi của Trụ Vương đời trước đều được thoát khổ. Lúc ấy đệ tử tạm bớt khổ, nhưng do tội nghiệp chưa dứt nên không được thoát khỏi. Nay nhờ thầy lập trai đàn, đệ tử và tùy tùng cùng tất cả các chư hầu liệt quốc đều nhờ thiện lực sắp được sinh nhân gian, nghĩ đến đời khác nước lạ nên đến đây tạ ơn". Nói xong, dị nhân biến mất. Từ đó Nghi Văn này lưu hành khắp nước mang lại lợi ích lớn.

* Vạn Hồi Pháp Vân Công: Ông họ Trương, người Văn Hương, Quắc Châu, sinh mồng năm tháng năm Trinh Quán năm thứ sáu, đời Thái Tông. Lúc này là Hàm Hưởng năm thứ tư, ông được Đế độ làm Sa-môn. Thuở nhỏ, ông đưa thư cho anh, đi xa cả sáu ngàn dặm, sáng đi chiều về, nhân đó người ta gọi ông là Vạn Hồi. Tắc Thiên, năm Thùy Củng năm thứ tư, Thái hậu mời ông vào cung ban cho y gấm, sai cung nữ hầu hạ. Trường An năm thứ hai, ông đến đâu thì giáo hóa ở đó. Huyền Tông khi chưa lên ngôi, từng gặp riêng ông. Hồi vỗ lưng Huyền Tông nói: "Năm mươi năm thái bình, Thiên Tử tự vui vầy". Trung Tông năm Thần Long năm thứ hai, Đế ban ông hiệu Pháp Vân Công. Duệ Tông năm Cảnh Vân năm thứ hai, tháng mười, Đế mời ông vào Tập Hiền viện ở Cung Quán cấp cho hai mỹ nữ hầu hạ. Tháng 12, ông chợt bảo tìm Hà Thủy ở Văn Hương. Tả hữu tìm không có. Ông bảo: "Đến cái hang nơi miếng đất trước nhà thì có". Ông uống cạn nước và lặng lẽ quy tịch, thọ tám mươi tuổi. Đế ban ông chức Tư Đồ, hiệu Quắc Quốc Công, sắc lệnh vẽ hình ông tôn trí trong Tập Hiền Viện.

- Giáp Tuất: Thượng Nguyên năm đầu, Đế xưng Thiên hoàng, hậu xưng Thiên hậu. Mùa thu tháng tám, Đế lệnh các quan văn võ, tam phẩm trở lên mặc áo màu tía, thắt đai kim ngọc. tứ phẩm mặc áo lụa đào đậm, thắt đai vàng. Ngũ phẩm mặc lụa đào nhạt, đai vàng, Lục phẩm mặc màu xanh lục đậm, thất phẩm màu xanh lục nhạt đều thắt đai bạc, bát phẩm mặc xanh đậm, cửu phẩm mặc xanh nhạt đều thắt đai bằng thâu thạch. Thứ dân mặc màu vàng, đai đồng thiết. Nếu chẳng phải thứ dân thì không được phép mặc màu vàng.

Tổ năm thứ 5: Đại Sư Hoằng Nhẫn.

Sư quê ở huyện Hoàng Mai, Kỳ Châu. Trước đây làm Tài Tùng Đạo Giả ở núi Phá Đầu, từng xin Tứ Tổ rằng: "Con có thể nghe đạo pháp được chẳng?" Tổ đáp: "Ông già rồi, giả như có nghe thì hoằng hóa cũng không kịp, nếu ông tái sinh thì ta gắng chờ". Đạo Giả nghe vậy đi ra bến sông, bỗng gặp cô gái đang giặt đồ, ông chào và hỏi: "Cô cho tôi ngủ nhờ được không?" Cô gái đáp: "Tôi còn cha mẹ ông có thể đến nhà xin" Đạo Giả nói: "Tôi sẽ đến xin". Cô gái gật đầu đồng ý. Đạo Giả chống gậy về núi và quy tịch. Cô gái con út họ Châu kia bỗng dưng có thai. Cha mẹ cô tức giận đuổi đi. Cô lưu lạc, bơ vơ, ngày đi kéo chỉ thuê, đêm ngủ các quán xá. Sau, cô sinh một đứa con trai, cô cho là điềm chẳng lành nên đem nó vứt trong sông nước đục. Hôm sau, thấy đứa con ngồi trên nước chảy xiết, cô thất kinh vớt về nuôi nấng. Ngày ngày cậu bé theo mẹ đi xin ăn, trong làng gặp một người trí than: "Đứa bé này chỉ thua Phật bảy tướng". Về sau, cậu bé ấy được Tứ Tổ hóa độ và truyền trao y pháp, tiếp bước giáo hóa ở núi Phá Đầu. Đến năm Hàm Hưởng năm thứ hai, có một cư sĩ tên Lư Tuệ Năng từ Tân Châu đến tham học. Tổ hỏi:

- Ông từ đâu đến? Năng đáp:

Từ Lãnh Nam.

- Muốn cầu việc gì?

- Chỉ cầu làm Phật.

- Người Lãnh Nam không có Phật tánh làm sao làm Phật?

- Người có Nam Bắc, Phật tánh há cũng vậy? Tổ lớn tiếng bảo:

Xuống nhà giã gạo đi!

Tuệ Năng lạy Tổ và lui xuống nhà sau làm công việc giã gạo hơn tám tháng. Tổ biết lúc giao phó đã đến, nên bảo chúng mỗi người tùy chỗ thấy của mình mà viết một bài kệ. Lúc này pháp hội có hơn bảy trăm Tăng, Thượng tọa Thần Tú là người học thông nội điển ngoại điển được chúng kính ngưỡng. Họ đều suy tôn ông về nói: "Nếu chẳng phải ngài Tú thì chẳng ai làm nỗi việc này". Thần Tú nghe vậy mới viết bài kệ ở vách hành lang:

Thân là cây Bồ-đề

Tâm như đài gương sáng

Thường thường siêng lau chùi

Chớ để bụi trần bám.

Tổ thấy và khen: "Y như đây tu hành cũng được thắng quả". Tuệ Năng nghe vậy liền nói: "Hay thì có hay nhưng liễu ngộ thì chưa!" Đêm ấy, Tuệ Năng cầm đuốc mời quan Biệt Giá Trương Nhật Dụng viết hộ mình bài kệ bên cạnh kệ của Thần Tú.

Bồ-đề vốn không cây

Gương sáng cũng không đài

Xưa nay không một vật

Bụi trần bám vào đâu!

Tổ thấy bài kệ liền ngầm xuống nơi giã gạo hỏi:

- Gạo trắng chưa? Năng đáp:

Trắng rồi nhưng chưa qua giần sàng.

Tổ lấy gậy gõ vào cối ba cái. Canh ba đêm ấy, Năng vào trượng thất. Tổ dạy: "Chư Phật xuất thế vì nhân duyên đại sự nên tùy cơ lớn nhỏ mà dẫn dắt, từ đó có tông chỉ đốn tiệm, Thập địa, Tam thừa, đó gọi là giáo môn. Thế nhưng Phật đem chánh pháp nhãn tạng viên minh chân thật bí mật mầu nhiệm vô thượng giao phó cho Thượng thủ Đại Ca-diếp Tôn giả. Cứ thế, chư tổ truyền trao cho đến đời năm thứ hai mươi tám là Bồ-đề Đạt-ma Đại Sư. Đạt-ma truyền pháp này về đông, lần lượt truyền trao đến ta. Nay ta đem đại pháp, y Tăng-già-lê và bảo bát giao phó cho ông, ông phải khéo giữ gìn, chớ khiến pháp đoạn đứt, nghe ta nói kệ:

Hữu tình đến gieo giống

Từ đất quả lại sinh

Không tình lại không giống

Không tánh cũng không sinh.

Tuệ Năng thọ pháp xong đảnh lễ hỏi Tổ: "Pháp thì nghe rồi, còn y bát có truyền trao nữa không?"

Tổ đáp:

Xưa Đạt-ma từ nơi khác đến, sợ người đời không tin có thầy truyền thừa nên lấy y bát làm minh chứng, nay thiên hạ đã tin rồi nên y bát đến ông thì đừng truyền nữa. Hơn nữa, ông hãy ẩn cư thật xa, đợi lúc hợp thời hãy hoằng hóa. Đó gọi là "Nhận y bát chẳng khác nào thân mạng treo đầu sợi tơ.

Năng thưa:

Con phải đến đâu? Tổ đáp:

Gặp Hoài thì dừng, gặp Hội thì ẩn.

Tuệ Năng đảnh lễ Tổ và ngay đêm đó ra đi.

Tổ không thượng đường ba ngày, đại chúng nghi và hỏi, Tổ đáp:

- Đạo của ta đi rồi! Chúng hỏi:

Ai được y bát?

- Tuệ Năng được.

Chúng vỡ lẽ người họ Lư tên là Năng ấy ắt được y bát và đi rồi. Tổ truyền trao y pháp xong, bốn năm sau, vào năm Thượng Nguyên năm thứ hai, Tổ bảo chúng: Nay ta xong việc, đến lúc phải đi! Tổ vào thất ngồi yên quy tịch, thọ bảy mươi bốn tuổi, đồ chúng dựng tháp ở Đông Sơn thuộc Hoàng Mai. Đại Tông ban hiệu Đại Mãn Thiền Sư, tháp hiệp Pháp Vũ.

Bính Tý: Nghi Phụng năm đầu. Kỷ Mão: Điều Lộ năm đầu. Canh Thìn: Vĩnh Long năm đầu. Tân Tỵ: Khai Diệu năm đầu.

Nhâm Ngọ: Vĩnh Thuần năm đầu, ẩn sĩ Tôn Tư Mạc mất. Ông rất giỏi thuật y dược, âm dương, Trang Lão, lại tinh thông Phật điển, được tôn xưng là Chân Nhân.

Quý Mùi: Hoằng Đạo năm đầu, tháng mười hai, Đế bệnh, mất năm Đinh Tỵ. Năm Giáp Thân Trung Tông lên ngôi, tôn Thiên hậu là hoàng Thái hậu. Mọi chánh sự đều do bà quyết định. Trung Tông lên ngôi xong bị phế, Thái hậu nắm triều chính.

* Phật Đảnh Tôn Thắng Đà-la-ni: Sa-môn Phật Đà-ba-lợi người nước Kế Tân, Bắc Ấn, Tây Vực (Hán dịch Giác Hộ) vào năm Nghi Phụng năm đầu ngài đến núi Thanh Lương ở Ngũ Đài gặp một ông già. Ông già hỏi:

- Ông đến đây làm gì? Ngài đáp:

Muốn lạy Văn-thù.

- Ông có đem Phật Đảnh Tôn Thắng chú qua không?

- Không.

- Chúng sinh cõi này có nhiều người phạm bốn nghiệp sát, đạo, dâm, vọng, ông hãy về nước đem thần chú ấy qua đây làm lợi ích lớn, đệ tử sẽ chỉ cho ông chỗ của Văn-thù.

Nói xong, ông già biến mất. Ba-lợi quay về đem thần chú ấy sang.

Niên hiệu Hoằng Đạo năm đầu. Ngài đến Trường An. Đế hạ chiếu sai Đỗ Hành Khải và Tam Tạng Nhật Chiếu dịch xong. Ba-lợi lại đem Phạm bản này đến tăng Thuận Trinh ở chùa Tây Minh, Trinh tấu xin cùng ngài phiên dịch, lấy tên Tôn Thắng Đà-la-ni, đây là bản dịch năm thứ ba, so với bản dịch của họ Đỗ có vài chỗ khác nhau, so với các bản khác thì bản dịch này lưu hành nhiều nhất. Sau đó ngài vào Ngũ Đài và không ai biết ngài tịch lúc nào, ở đâu.

* Pháp Uyển Châu Lâm: Gồm một trăm quyển, Đế cho nhập tạng lưu hành. Sách do Pháp sư Huyền Huy soạn. Huyền Huy tự là Đạo Thế, thị tịch năm Hoằng Đạo năm đầu.

* Tắc Thiên: Húy là Chiếu, họ Võ, vợ Cao Tông, sinh ba người con là Trung Tông, Duệ Tông và công chúa Thái Bình. Cao Tông mất, Trung Tông lên ngôi, tôn bà là Hoàng Thái hậu. Trung Tông năm đầu, tháng hai, bà phế Trung Tông làm Lô Lăng Vương cho ở nơi riêng. Năm Kỷ Mùi, bà lập Dư Vương Đán làm Hoàng Đế, chánh sự do Thái hậu quyết định, cho Đế ở điện riêng. Mùa hạ tháng tư, dời Lô Lăng Vương về Phòng Châu, sau dời qua Quân Châu. Tháng chín, Giáp Dần bà đại xá thiên hạ, đổi niên hiệu Quang Trạch, cờ xí đều làm màu vàng. Quan Bát Phẩm xuống đến già trẻ đều đổi sắc phục xanh ngọc. Đông Đô đổi thành Thần Đô, cung gọi là Thái Sơ. Lại đổi Thượng thư tỉnh là văn xương đài, Tả hữu bộc xạ là Tả hữu tướng, Lục tào là Lục quan thiên địa tứ thời, Môn hạ tỉnh là loan đài, trung thư tỉnh là phụng các, thị trung là nạp ngôn, trung thư lệnh là nội sử, ngự sử đài là tả túc chính đài, đặt thêm chức hữu túc chính đài. Ngoài ra những tên đứng đầu trong tỉnh, tự giám đều theo nghĩa mà sửa đổi. Thái hậu nắm quyền hai mươi mốt năm, thọ tám mươi mốt tuổi. Niên hiệu Quang Trạch một năm, Thùy Củng bốn năm, Vĩnh Xương một năm, Thiên Thọ lại đổi Tái Sơ hai năm, Trường Thọ hai năm, Diên Tái một năm, Thiên Sách Vạn Tuế lại đổi Chứng Thánh một năm, Vạn Tuế Thông Thiên lại đổi Vạn Tuế Đăng Phong một năm, Thần Công một năm, Thánh Lịch hai năm, Cửu Thị một năm, Trường An năm.

- Giáp Thân: Tháng giêng, Trung Tông lấy niên hiệu Tự Thánh. Tháng hai, Dự Vương lên ngôi lấy niên hiệu Văn Minh. Tháng chín Giáp Dần đổi niên hiệu Quang Trạch.

- Ất Dậu: Thùy Củng năm đầu. Bính Tuất: Thùy Củng năm thứ hai, cây dâu trong vườn nhà Hoàng Thủ Cung ở Tuyền Châu bỗng sinh hoa sen trắng, nhân đó ông đổi nhà làm chùa, nay là chùa Khai Tiên.

- Thùy Củng năm thứ ba, Thiên Trúc Sa-môn Địa Bà-ha-la (Hán dịch Nhật Chiếu) đến Trường An vào niên hiệu Nghi Phụng đời Cao Tông, dịch Kinh như Mật Nghiêm v. v. . . Đến lúc này ngài dịch tổng cộng mười tám bộ, ba mươi bốn quyển. Thái hậu tự tay viết lời tựa.

- Kỷ Sửu. Vĩnh Xương năm đầu. Canh Thìn: Thiên Thọ năm đầu.

* Đổi Quốc Hiệu: Tháng chín, Thiên Thọ năm đầu, thị ngự sử Phó Du Nghệ dẫn trăm quan vào cung dâng biểu xin đổi quốc hiệu là Chu, đổi họ Hoàng Đế là Võ. Thái hậu ưng chuẩn, ngự ở lầu Tắc Thiên đại xá thiên hạ, đổi Đường thành Chu, đổi niên hiệu. Đế lấy hiệu Thánh thần Hoàng Đế. Cho Hoàng tộc mang họ Võ, lập Thất miếu của họ Võ ở Thần Đô. Mồng một tháng mười một Canh Thìn Đế về Nam đến Thái hậu hưởng vạn tượng thần cung đại xá thiên hạ, bắt đầu dùng Chánh sóc nhà Chu. Lấy tháng mười một Vĩnh Xương năm đầu làm tháng giêng Tái Sơ năm đầu, lấy tháng mười hai làm tháng Chạp. Tháng đầu mùa hạ là tháng một. Tần Tông Khánh sửa đổi mười hai chữ như "Thiên, địa..." dâng lên, năm Đinh Sửu thi hành. Thái hậu tự lấy tên Chiếu, đổi chiếu thành Chế. Tháng hai Tân Dậu, Thái hậu triệu Cống Sĩ vào điện Lạc thành. Thể lệ Cống Sĩ thi điện phát xuất từ đó. Đến mùa Đông tháng mười Cửu Thị năm đầu, Đế hạ chế lại lấy tháng giêng làm tháng mười một, tháng một là tháng giêng. Trung Tông, Thần Long năm đầu, tháng hai, lại lấy quốc hiệu Đường, Giao Miếu, xã tắc, lăng tẩm, bá quan, cờ xí, sắc phục, văn tự đều theo pháp chế như năm Vĩnh Thuần trước đây, lại đổi Thần đô thành Đông Đô, Bắc đô là Tinh châu, tạo ra mười hai chữ mới (--đổi thành--, --đổi thành--, --đổi thành--, --đổi thành--, --đổi thành--, --đổi thành--, --đổi thành--, --đổi thành--, --đổi thành--, --đổi thành--, --đổi thành--, --đổi thành--, lệnh cho Tể tướng soạn thời Chánh Ký, hàng tháng giao cho Lại quán. Thời Chánh Ký phát xuất từ đây.

- Nhâm Thìn: Trường Thọ năm đầu, tháng tư, chiếu thỉnh Thiền Sư Nhân Kiệm vào cung. Sư nhìn Thái hậu rất lâu và hỏi: "Hiểu không?" Hậu đáp: "Chẳng hiểu". Sư nói: Lão Tăng trì giới tịnh khẩu (không nói)". Nói xong Sư đi. Sáng hôm sau, Sư dâng Hậu mười chín bài Đoản ca. Hậu xem rất thích, ban thưởng cho Sư rất hậu. Nay chỉ còn một bài Liễu Nguyên Ca trong Truyền Đăng Ngọc Anh tập. Sư chính là Hòa thượng Đằng Đằng nối pháp với Quốc sư Tuệ An ở Tung Nhạc, Quốc sư nối pháp của Ngũ tổ.

* Kinh Bảo Tích: Sa-môn Đạt-ma-lưu-chi (Hán dịch Pháp Hy) người nước Nam Thiên Trúc, Cao Tông nghe tài đức của ngài nên vào niên hiệu Khai Diệu năm đầu sai sứ mang chiếu sang Tây Vực thỉnh. Năm này, ngài đến Trường An, Thái hậu cho triệu kiến và đổi tên ngài là Bồ-đề-lưu-chí (Hán dịch Giác Ái) sắc lệnh cho ngài dịch kinh tại chùa Phật thọ ký, cả thảy mười chín bộ, hai mươi tám quyển. Trung Tông, Thần Long năm thứ hai, Chí theo xa giá về kinh. Đế mời ngài dịch Kinh Bảo Tích tại Tây Sùng Phước Tự, Đế làm bút thọ. Duệ Tông, Cảnh Vân năm đầu, Đế lại cho mở riêng Bảo Tích hội tại Bắc Uyển, Bạch Liên Hoa đình, Đế cũng đích thân làm Bút thọ, Vương Tấn, Hạ Tri Chương v. v. . nhuận sắc, trung thư Lục Tượng Tiên, Ngụy Truy Cổ làm giám hộ. Đế ngự bút viết lời tựa ở đầu bộ kinh, Huyền Tông, Khai Nguyên năm đầu, ngài đem bộ kinh Bảo Tích mình dịch kết hợp bản dịch cũ thành một bộ gồm một trăm hai mươi quyển. Từ đó ngài không dịch nữa mà chuyên trì tụng, tu tập Thiền quán. Khai Nguyên năm thứ mười lăm, ngài tịch, thọ một trăm năm mươi sáu tuổi. Ngày an táng, Đế đặc biệt cấp đội nghi trượng, cờ xí của Thiên Tử, dựng tháp ở Tây Nguyên, Long Môn, truy tặng chiếc Hồng Lô Đại Khanh, ban thụy là Khai Nguyên Nhất Thiết Biến Tri Tam Tạng, những danh đức trọng vọng xưa nay chưa có ai bằng ngài. Ngài dịch cả thảy năm mươi ba bộ kinh, gồm một trăm mười tám quyển.

- Giáp Ngọ: Diên Tái năm đầu.

- Ất Mùi: Thiên Sách Vạn Tuế năm đầu, tháng giêng Tân Tỵ, Thái hậu gia hiệu là Từ Thị, đổi niên hiệu là Chứng Thánh, lại gia hiệu Thiên Sách Kim Luân Đại Thánh Hoàng Đế, đổi niên hiệu Vạn Tuế Thông Thiên.

- Pháp Sư Nghĩa Tịnh: Sư họ Trương, húy Nghĩa Tịnh, tự Văn Minh người Mang Dương. Ngài xuất gia từ nhỏ, thành niên thì thọ cụ túc. Cao Tông, Hàm Hưởng năm thứ hai, ngài ba mươi bảy tuổi, đến Tây Vực tìm kinh Phật, bôn ba một mình suốt hai mươi lăm năm, đi qua hơn ba mươi nước. Lúc này, tháng năm Ất Mùi, ngài về đến Hà Lạc, mang theo gần bốn trăm bộ cả thảy năm mươi vạn quyển Kinh Luật luận tiếng Phạm, một cái chân dung Kim Cang tòa, ba trăm hạt xá-lợi. Thái hậu ra tận ngoài đông môn đón xem an trí ở chùa Phật thọ ký, sắc lệnh ngài phiên dịch. Đầu tiên, ngài cùng Thật-xoa-nan-đà dịch kinh Hoa Nghiêm. Trường An năm thứ ba, ngài dịch những kinh như: Kim Quang Minh Tối Thắng Vương v. v... Bách Nhất Yết-ma v. v... Thành Quân Trợ Giáo Hữu Quán làm giám hộ. Thái hậu viết bài tựa cho Thánh giáo mới dịch. Trung Tông, Thần Long năm đầu, tại đạo tràng trong Đông Lạc, ngài dịch Khổng Tước Vương Kinh v. v. . Đế viết tựa, lấy hiệu Đại Đường Long Hưng Tam Tạng Thánh Giáo. Năm thứ hai, ngài theo xa giá về Trường An, Đế sắc lệnh lập riêng viện dịch kinh trong chùa Đại Tiến Phước, dịch Kinh Nhất Thiết Trang Nghiêm Vương v. v. . . Binh bộ thị lang Thôi Thục, cấp sự trung Lô Xán nhuận văn, sữa chữ, bí thư giám phò mã đô úy Dương Thận Giao làm giám hộ. Trung Tông, Cảnh Long năm thứ hai, Đế triệu ngài vào cung cùng dịch kinh. Ba tháng kiết hạ, Đế nhớ lại hồi còn ở Phòng Châu mình từng cầu niệm Dược Sư nên thỉnh ngài dịch kinh Dược Sư hai quyển tại điện Phật quang. Duệ Tông, Cảnh Vân năm đầu, tại chùa Đại Tiến Phước, ngài dịch những Kinh Luận như Dục Tượng v. v. . . hai mươi bộ gồm tám mươi tám quyển. Học sĩ Lý Kiêu, Trương Thuyết nhuận sắc, bộc xạ Vi Cự Nguyên, Tô Hoài làm giám hộ. Huyền Tông, Khai Nguyên năm đầu, tháng bảy ngài quy tịch, thọ bảy mươi chín tuổi, tăng lạp năm mươi chín hạ, Đế cấp phẩm vật an táng, dựng tháp ở Cao Nguyên phía Bắc Long Môn, Lạc Kinh. Ngài dịch tổng cộng năm mươi sáu bộ, gồm hai trăm ba mươi quyển Kinh Luật luận, lại soạn riêng nghi, truyện v. v. . . chín tuyển. Tuy dịch rộng ba tạng, nhưng ngài chuyên nghiên cứu luật bộ truyền dạy cho người học.

Năm này, Đế sắc lệnh Sa-môn Minh Toàn San định Kinh mục, soạn Lục mười lăm quyển nhập đại tạng lưu hành.

* Kinh Hoa Nghiêm: Thái hậu nghe nước Vu-điền có Đại Kinh Hoa Nghiêm tiếng Phạm nên sai sứ qua thỉnh, đồng thời mời học giả giỏi tiếng Phạm theo sứ về nước. Lúc ấy Vu-điền quốc chủ mời Tôn giả Thật-xoa-nan-đà (Hán dịch Giác Hỷ) là người tinh thông tông chủ Hoa Nghiêm theo sứ đi. Thái hậu rất hài lòng. Tháng ba năm ấy, Đế hạ chiếu mời ngài ở chùa Đại biến không cùng Bồ-đề-lưu-chí, Pháp sư Phục Lễ v. v. . dịch kinh. Sau thỉnh ngài qua chùa Phật thọ ký. Thái hậu xa giá đến chùa, đích thân giám sát việc phiên dịch, cúng dường trai tăng. Đến Thánh Lịch năm thứ hai, tháng mười, kinh được dịch xong gồm tám mươi quyển. Thái hậu viết tựa, ngự ở điện Thái cực tuyên cáo với trăm quan. Trường An năm thứ tư, Thật-xoa-nan-đà dịch xong kinh Lăng-nghiêm bảy quyển, so với các bản khác, bản dịch này sáng tỏ nhất. Nan-đà dịch tổng cộng mười chín bộ, một trăm lẻ bảy quyển Kinh Luận, rồi cáo từ về Vu-điền. Đế hạ chiếu cho ngự sử Hoặc Tự Quang đưa ngài về nước. Đến Trung Tông, Cảnh Long năm thứ hai, Đế lại triệu ngài sang, sắm đủ lễ nghi đích thân đón rước, đưa về ngụ tại chùa Tiến Phước diễn giảng ý chỉ của kinh. Duệ Tông, Cảnh Vân năm đầu, tháng mười, ngài quy tịch, trà-tỳ nhưng lưỡi còn nguyên, Đế hạ chiếu đưa về Vu-điền dựng tháp.

- Bính Thân: Tháng mười hai Giáp Thân Vạn Tuế Thông Thiên năm đầu đổi niên hiệu Vạn Tuế Đăng Phong.

* Hiền Thủ Giáo: Thích Pháp Tạng họ Khương, hiệu Hiền Thủ, người nước Khương Cư, phong thái xuất chúng, tài trí tuyệt luân, ngài đến Trường An liền được chọn vào những bậc danh tăng nghĩa học, được tham dự trong dịch trường của Pháp sư Huyền Trang. Sau nhân thấy bút thọ, chứng nghĩa, nhuận văn kiến thức không đồng nên ngài ra khỏi dịch trường. Hồi ấy, Pháp sư Đỗ Thuận ở Đôn Hoàng rất được Tùy Văn Đế kính trọng, từng cùng đệ tử là Trí Nghiễm hoằng truyền pháp giới quán của Hoa Nghiễm (Đời Tấn dịch là Hoa Nghiêm). Pháp Tạng theo hầu Trí Nghiễm và học hết giáo quán này. Đến khi chuyển dịch, ngài đứng đầu dịch trường. Phạm bản Hoa Nghiêm của Vu-điền mà Thật-xoa-nan-đà dịch, ngài và Pháp sư Nghĩa Tịnh, Phục Lễ đều có tham dự. Vạn Tuế Thông Thiên năm đầu, Đế hạ chiếu thỉnh Sa-di Pháp Tạng khai thị tông chỉ Hoa Nghiêm tân dịch tại chùa Thái Nguyên, miệng ngài phóng ánh sáng trắng. Đế có chiếu chỉ thỉnh mười đại đức trong kinh thành truyền cụ túc cho ngài, ban hiệu là Hiền Thủ, triệu vào chùa Đại Biến không tham gia dịch thuật. Trường An năm đầu, đế mời ngài giảng kinh Hoa Nghiêm tân dịch tại chùa Phật Thọ Ký ở Đông Đô. Giảng đến phẩm Hoa Tạng Thế Giới thì đại địa rung chuyển, ngay hôm đó, Đế triệu ngài vào điện Trường sinh để hỏi về nghĩa của Lục Tướng, Thập Trùng Đế võng. Ngài trình bày thứ lớp về nghĩa của Thiên Đế Võng, Thập Trùng Huyền Môn, Hải Ấn Tam-muội Môn, Lục Tướng Hòa Hợp Nghĩa Môn, Phổ Nhãn Cảnh Giới Môn. Các nghĩa chương này đều là những nghĩa tổng biệt của Hoa Nghiêm. Thái hậu mờ mịt chẳng hiểu, ngài bèn chỉ con sư tử vàng ở góc điện để làm thí dụ, nhân đó soạn nghĩa môn thẳng tắt, dễ hiểu lấy tên là Kim Sư Tử Chương, liệt vào tướng tổng biệt của Thập môn. Thái hậu tỏ ngộ tông chỉ. Ngài lại dùng phương tiện khéo léo khai mở cho những người học nhưng chưa hiểu nghĩa. Ngài lấy mười tấm gương treo ở tám hướng cùng trên dưới, mỗi cái cách nhau một trượng các gương đối mặt vào nhau. Chính giữa ngài đặt một tượng Phật, đốt một cây đuốc để soi sáng, bóng và ánh sáng in hình khắp mặt gương. Nhờ vậy, người học hiểu ngay "sát hải" thể nhập nghĩa vô tận. Ngài từng soạn Bát-nhã tâm kinh sớ, đương thời rất quý trọng, lưu hành khắp nước. Ngài được ban hiệu Khương Tạng Quốc Sư. Thanh lương Đại Thống Quốc Sư Trừng Quán đem cả tài A Thánh siêu xuất mà truy tôn Hiền Thủ, soạn Hoa Nghiêm sớ luận cả mấy trăm vạn lời, Khuê Phong Tông Mật Kế Thừa, đó là Hoa Nghiêm Ngũ Tổ. Mạch nguồn đại pháp chảy tràn thiên hạ, lấy tên là Nhất Niệm Viên Dung Cụ Đức Tông, Hiền Thủ Giáo.

* Quốc Sư Thanh Lương: Ngài họ Hạ Hầu, pháp danh Trừng Quán, người Sơn Âm, Việt Châu. Năm mười một tuổi, ngài xuất gia với Thiền sư Bái ở chùa Bảo lâm núi Ứng thiên, tụng kinh Pháp Hoa. Năm mười bốn tuổi ngài gặp được Từ Ân hóa độ, nổi tiếng ở Thiền Lâm. Trong năm Càn Nguyên đời Túc Tông, ngài theo Luật sư Lễ ở chùa Thê hà, Nhuận Châu học Tướng Bộ Luật, theo Đàm Nhất học Nam Sơn Luật, đến Pháp sư Huyền Bích ở Kim lăng học Quan Hà Tam Luận. Tam Luận thạnh hành ở Giang biểu đều nhờ công sức của ngài. Năm Đại Lịch đời Đại Tông, ngài hoằng truyền Khởi Tín, Niết-bàn ở chùa Ngõa quan. Ngài lại theo Pháp Tạng ở Hoài nam học Hải Đông Khởi Tín Sớ Nghĩa, nghiên cứu Hoa Nghiêm, Tam Luận suốt hai mươi năm, theo Pháp sư Trạm Nhiên ở Tô châu học sớ nghĩa các kinh như Tạp Ma, Pháp Hoa, Thiên Thai Chỉ Quán. Lại yết kiến thiền sư Trung ở núi Ngưu Đầu, Thiền Sư Khâm ở Kính Sơn, Thiền Sư Vong Danh ở Lạc Dương để tham vấn Thiền pháp của Nam Tông. Ngài lại yết kiến Thiền Sư Tuệ Vân liễu ngộ huyền lý của Bắc Tông. Nhẫn đến dịch thuật các kinh, truyện, tử sử, tiểu học, thương nhã, Thiên Trúc tất đàm, chư bộ dị chấp, tứ vỹ, ngũ minh, bí chú, nghi quỹ, thiên tụng, thư tung, ngài đều đọc khắp. Đại Lịch năm thứ mười một, ngài đến Ngũ Đài Lễ Văn-thù, qua Nga Mi lạy Phổ Hiền rồi về Ngũ Đài ở tại chùa Đại Hoa Nghiêm chuyên hành sám pháp Phương Đẳng, cảm khái vì Sớ cũ của Hoa Nghiêm văn dài dòng, nghĩa tóm lược, nên bùi ngùi nghĩ ngợi hoài, huống gì Văn-thù là đại trí, Phổ Hiền là đại lý, hai Thánh hợp lại thành Tỳ-lô-giá-na, muôn hạnh đều thông, ngay đó mới là nghĩa của Đại Hoa Nghiêm. Ngài soạn Sớ hai mươi quyển. Đức Tông năm Trinh Nguyên năm thứ bảy, Hà đông Tiết độ sứ Lý Tự Lương thỉnh ngài giảng tân sớ tại chùa Sùng phước. Đức Tông nghe danh ngài liền sai Trung Sứ Lý Phụ Quang mang chiếu đến thỉnh vào triều, cùng Tam Tạng Bát-nhã người Kế Tân dịch bốn mươi quyển của phần sau Hoa Nghiêm do nước Ô Trà tiến cống. Tháng năm sau, Đế sai Trung Sứ Hoắc Tiên Minh tuyên chiếu thỉnh ngài vào cung. Đức Tông kính trọng, thỉnh ngài ở dịch trường để san định, chỉnh sửa, lại hạ chiếu thỉnh ngài soạn sớ. Ngài soạn mười quyển và dâng Đế. Thuận Tông lúc chưa lên ngôi từng đàm đạo với ngài và thỉnh ngài soạn Liễu Nghĩa một quyển, Tâm Yếu một quyển và nhân duyên ăn thịt mắc tội. Ngài soạn thuật rất nhiều sớ nghĩa cương yếu, đệ tử truyền pháp đến hơn trăm người (xem trong Hiến Tông Nguyên Hòa năm thứ mười một và Văn Tông, Khai Thành năm thứ 3)

* Thiền Sư Khuê Phong Tông Mật ở núi Chung nam: Ngài họ Hà, người Tây Sung, Quả Châu vốn theo nghiệp Nho. Hiến Tông năm Nguyên Hòa năm thứ hai, trên đường lên kinh ứng thí, chợt gặp Pháp tịch của Thiền sư Viên ở Toại Châu, thể nhận pháp vị và ngài liền cầu xin thế phát xuất gia, thọ cụ túc trong năm ấy. Ngày nọ, ngài theo chúng đi chứng trai tại nhà của phủ lại Nhậm Quán. Ngài nhỏ nhất pháp hội, theo năm thứ tự nhận được bản kinh Viên Giác, Thập Nhị Chương đọc chưa hết quyển nhưng ngài liền sáng tỏ. Ngài trình chỗ thấy với Viên, Viên nói: "Ông sẽ hoằng dương rộng giáo nghĩa của Viên đốn, đó là chư Phật giao phó cho ông vậy, hãy đi đi, đừng trói mình một chỗ!" ngài vâng lời từ biệt, đến yết kiến Thiền Sư Trung ở Kinh Nam, Thiền Sư Chiếu ở Lạc Dương đều được ấn khả. Ngài đến Tương Hán, nhân lúc bệnh, có vị Tăng trao cho ngài bộ Hoa Nghiêm sớ do Đại sư Trừng Quán ở Thượng Đô soạn. Ngài xem và mừng rỡ nói: "Thiền ta gặp Nam Tông, Giáo hợp Viên Giác". Ngay đó, tâm ngài khai mở, đọc đến nửa quyển, trời nghĩa sáng bừng. Không lâu sau đó, ngài vào Khuê Phong Lan-nhã ở núi Chung nam. Trong năm Thái Hòa đời Văn Tông, Đế mời ngài vào cung ban cho y tía, nhiều lần hỏi về pháp yếu. Văn sĩ trong triều đều quy ngưỡng nhưng chỉ có tướng quốc Bùi Hưu là người thấu triệt diệu nghĩa, thọ giáo làm người ngoại hộ. Ngài thấy học giả của Thiền Giáo thường công kích nhau, nhân đó soạn Thiền Nguyên Chư Thuyên, gom tập những văn tự, cú lệ nêu bày đạo lý căn nguyên của Thiền môn mà chư tôn túc soạn thuật, chép thành một tạng để lại cho đời sau. Mồng sáu tháng giêng niên hiệu Hội Xương năm đầu, đời Vũ Tông, tại viện Hưng Phước, ngài dặn đồ chúng: "Hãy đem thi thể cho muôn thú ăn, lượm xương đốt rồi rải tro đi!" Nói xong ngài quy tịch. Tăng tục đưa toàn thân ngài lên Khuê Phong, trà-tỳ thâu xá-lợi cất nơi thạch thất. Tuyên Tông truy tôn ngài thụy là Định Tuệ Thiền Sư, tháp hiệu Thanh Liên. Ngài thọ sáu mươi ba tuổi, nối pháp của Thiền Sư Viên ở Toại châu, thuộc phái Hà Trạch, đời năm thứ năm của Lục Tổ.

+Đế hạ chiếu thỉnh Thiền Sư Tuệ An ở Tung Nhạc và Thiền Sư Thần Tú vào triều, rước hai ngài lên điện. Thái hậu ra quỳ lạy, giữ nơi cấm cung, sớm tối hỏi đạo, tôn Tuệ An làm Quốc Sư. Lúc ấy, từ Vương Công trở xuống nghe danh ngài đều đến yết kiến, cung kính đảnh lễ.

* Bắc Tông Thiền Sư Thần Tú: Sư húy Thần Tú, họ Lý, người Khai Phong, nối pháp Ngũ Tổ nhưng dòng phụ. Từ nhỏ, Sư theo Nho học, học rộng nghe nhiều, chợt phát tâm xuất gia. Sư đến chùa Song Phong ở Kỳ Châu, gặp Ngũ Tổ, khâm phục và thờ Tổ gắng công gánh nước, đốn củi, chấp lao phục dịch để cầu đạo, Tổ độ Sư. Sau khi Ngũ Tổ nhập diệt, sư trụ ở núi Đương dương, Giang Lăng. Thái hậu nghe tiếng liền thỉnh vào cung, cúng dường Sư và Quốc sư Tuệ An tại nội đạo tràng, đặc biệt tôn kính, lệnh dựng chùa Độ Môn ở Đương Dương để nêu cao đức của Sư. Trung Tông lên ngôi, càng rất tôn kính Sư. Đại thần Trương Thuyết từng nghe pháp yếu nhận lễ đệ tử. Sư dạy chúng: "Tất cả Phật pháp tự tâm sẵn có, ngoài tâm cầu pháp chẳng khác con bỏ cha trốn đi". Trung Tông Thần Long năm thứ hai, tháng hai, Sư tịch ở chùa Thiên Cung, Đông Đô. Đế ban Sư thụy Đại Thông Thiền Sư, lệnh an táng ở Long Môn, ngày an táng cấp cho nghi trượng, cờ xí của Thiên Tử, Đế đưa đến Tiện Kiều, lệnh cho trung thư lệnh Trương Thuyết soạn văn bia. Sư sinh cuối đời Tùy, thọ hơn trăm tuổi, tăng lạp tám mươi hạ. Khi ấy, Kỳ Vương Phạm, Trưng Quân Lư Hồng Nhất đều khắc bia làm bài tán. Cựu Đường Thư có chép truyện của Sư. Đế ban thụy hiệu bắt đầu từ Sư Môn Nhân Phổ Tịch, Nghĩa Phước v. v. . đều kế thừa pháp tịch.

* Quốc Sư Tuệ An ở Tung nhạc: Ngài họ Vệ, húy Tuệ An, người Chi Giang, Kinh châu, xuất gia từ nhỏ. Tùy Văn Đế, Khai Hoàng năm thứ mười bảy, Sư vào ở ẩn trong hang núi. Trong năm Đại Nghiệp đời Dương Đế, dân đinh đào kênh bị đói rách, ngài đi khất thực về nuôi họ. Dương Đế nghe tiếng triệu vào cung nhưng ngài không đi mà trốn vào núi Thái hòa, lên Hoành Nhạc hành hạnh Đầu-đà. Năm Trinh Quán đời Thái Tông, ngài đến Hoàng Mai, Kỳ Châu, yết kiến Ngũ Tổ và được tâm yếu. Cao Tông, Lân Đức năm đầu, ngài vân du đến Thạch Bích ở núi Chung nam và ở đó. Cao Tông hạ chiếu mời nhưng ngài không vào triều mà đến Thiếu Lâm ở Tung Sơn và nói: "Đây là nơi ta tịch". Thiền giả quy tụ với ngài rất đông. Thái hậu sai sứ đi thỉnh ngài vào triều, ngài và Thần Tú đều được Thái hậu kính lễ. Thái hậu tôn ngài làm Quốc Sư. Đến Trung Tông, Thần Long năm thứ hai, Đế ban ngài ca-sa tía và thỉnh mười bốn đệ tử ngài vào cung cúng dường. Lúc này, Trung Tông sai nội thị Tiết Giản đi thỉnh Lục Tổ nhưng Tổ không đến. Ba năm sau, Trung Tông ban ngài tăng y Ma-nạp. Ngài từ biệt trở về Tung Nhạc. Mồng ba tháng ba năm Cảnh Long năm thứ ba, ngài dặn môn nhân: "Ta mất hãy đem xác vào rừng đợi lửa của núi rừng thiêu ta" Mồng tám, ngài an nhiên thị tịch, thọ một trăm hai mươi tám tuổi. Môn nhân làm đúng lời dạy, quả nhiên tự nhiên có lửa của núi rừng hỏa thiêu ngài, được tám mươi xá-lợi. Trong đó năm hạt lớn màu tía, môn nhân dâng Đế tôn trí trong cung. Duệ Tông, Tiên Thiên năm đầu, môn nhân dựng tháp. Người đời gọi ngài là Lão An Quốc Sư, đệ tử nối pháp có Nhân Kiệm, Phá Táo Đọa, Tung Nhạc Nguyên Khuê.

- Đinh Dậu: Thần Công năm đầu. Mậu Tuất: Thánh Lịch năm đầu.

+ Hoàng Tự (Duệ Tông) cố xin Đế nhường ngôi cho Lô Lăng

Vương. Tháng chín, lập Lô Lăng Vương Triết làm hoàng Thái tử. Triết lại đổi tên là Hiển, đại xá thiên hạ. Kỷ Hợi: Thánh Lịch năm thứ 2.

- Canh Tý: Cửu Thị năm đầu, mùa Đông tháng mười, đế lại lấy tháng giêng làm tháng mười một, tháng một làm tháng giêng.

- Tân Sửu: Trường An năm đầu, Nhâm Dần là năm thứ hai, Quý Mão năm thứ ba, Giáp Thìn là Trường An năm thứ tư.

* Trung Tông: Húy là Hiển, con năm thứ bảy của Cao Tông được lập hoàng Thái tử. Hồi ấy, Cao Tông mất, Thái tử lên ngôi, tháng giêng, Đế tôn Thiên hậu làm Thái hậu, lập bà phi họ Vi làm Hoàng hậu, cất nhắc cha Hoàng hậu là Vi Huyền Trinh làm Dự Châu Thứ sử. Đế cho Huyền Trinh làm thị trung. Bùi Viêm cố can nhưng Đế không nghe, Viêm thưa Thái hậu và hai người ngầm bàn mưu. Tháng hai, Mậu Ngọ, Thái hậu phế Đế xuống làm Lô Lăng Vương cho qua Phòng Châu, lại dời về Quân Châu, đày Huyền Trinh đến Khâm Châu. Tắc Thiên, Thánh Lịch năm đầu lại lập ông làm Hoàng Thái tử. Lúc này tháng giêng năm Ất Tỵ, Thiên hậu truyền ngôi cho Thái tử. Năm Bính Ngọ Đế lên ngôi. Năm Đinh Mùi, Thái hậu dời về Chủ Dương cung, Đế thống lĩnh trăm quan, thượng tôn Thiên hậu là Tắc Thiên Đại Thánh Hoàng Đế. Tháng mười một Nhâm Dần, bà mất, Thần Long năm đầu, tháng hai, Đế lấy lại quốc hiệu Đường. Giao, miếu, xã tắc, cờ xí, trăm quan đều theo phép chế như năm Vĩnh Thuần trước kia, đổi Thần Đô là Đông Đô, Bắc Đô là Tinh châu. Đế ở ngôi sáu năm, thọ năm mươi lăm tuổi. Niên hiệu Thần Long hai năm, Cảnh Long bốn năm.

- Ất Tỵ: Thần Long năm đầu, tháng tư, Đế giáng Ngự trát triệu Lục tổ Tào Khê vào cung. Ngự Trát ghi: "Trẫm mời hai thầy An, Tú vào cung cúng dường, mỗi lần hỏi đến pháp Nhất thừa, hai thầy ấy đều chối từ nói: "Thiền sư Năng ở phương nam mật nhận y pháp của Đại sư Nhẫn, bệ hạ nên đến đó hỏi". Nay Trẫm sai nội thị Tiết Giản đem chiếu nghinh thỉnh, mong Thầy từ niệm mau vào thượng kinh". Tổ dâng biểu lấy cớ bệnh mà từ chối. Tiết giản thưa:

- Chư Thiền đức trong kinh thành đều nói, muốn hiểu được Đạo phải tập Thiền định, nếu không nhờ Thiền định mà được giải thoát là điều chưa từng có. Không rõ pháp mà Thầy nói, ý chỉ thế nào?

Tổ đáp:

Đạo do tâm ngộ lẽ đâu ở nơi ngồi!

Giản thưa: Đệ tử về triều, chúa thượng tất hỏi, mong thầy chỉ bày tâm yếu để khiến vua tỏ đạo!

- Đạo không có sáng tối.

- Sáng dụ cho trí tuệ, tối dụ cho phiền não, nếu không dùng trí tuệ chiếu phá phiền não thì dựa vào đâu ra khỏi sinh tử?

- Nếu dùng trí tuệ chiếu phá phiền não thì đó là Tiểu cơ Nhị thừa.

- Thế nào là Kiến giải Đại thừa?

- Minh và vô minh, tánh nó không hai. Tánh không hai ấy chính là thật tánh. Thật tánh thì ở phàm không giảm, ở Thánh không tăng, ở trong phiền não nhưng chẳng loạn, ở trong thiền định nhưng chẳng tịch. Tánh tướng như như, đó gọi là đạo.

- Thầy nói chẳng chẳng diệt đâu khác ngoại đạo?

- Ngoại đạo lấy diệt ngăn sinh, lấy sinh bày diệt. Diệt nhưng chẳng diệt, sinh nói không sinh, ta nói vốn tự chẳng sinh, nay cũng không diệt, nên không giống ngoại đạo. Ông muốn biết tâm yếu chỉ cần đừng suy nghĩ phân biệt tất cả thiện ác thì tự nhiên được vào tâm thể thanh tịnh, vắng lặng thường trụ, hằng sa diệu dụng.

Tiết Giản lạy tạ về cung thưa lại lời Tổ, Đế khen hay. Sau đó, sai Sứ mang tặng Tổ ca-sa Ma-nạp, Bình bát, năm trăm cây lụa để biểu thị lòng ngưỡng mộ của Thiên Tử.

* Kinh Lăng-nghiêm: Thiên Trúc Sa-môn Bát Thích Mật Đế (Hán dịch Cực Lượng) đến cư ngụ tại Chế Chỉ đạo tràng ở Quảng châu trong năm này. Tháng năm, ngài đọc ra một phẩm trong Quán Đảnh Bộ, đó là kinh Lăng-nghiêm, Di Già Xán Pháp (Hán dịch Vân Phong) dịch thành một bộ mười quyển. Tể tướng Phòng Dung bút thọ. Lúc này Dung bị đày đến Cao châu, nhân đó được ngụ trong dịch trường. Sa-môn Hoài Địch chứng dịch. Chuyển dịch xong, triều đình trách tại sao dịch riêng. Mật Đế thấy vậy liền theo thuyền đem luôn Phạm bản về Thiên Trúc.

- Bính Ngọ: Thần Long năm thứ hai, Tăng Phạm v. v. . được gia phong Ngũ Phẩm.

* Thí Kinh Độ Tăng: Tháng tám, Đế hạ chiếu cho cả nước thí nghĩa của kinh Đồng Hành, ai thông thuộc không vấp thì độ làm Tăng. Việc thi kinh độ Tăng khởi nguyên từ đó.

* Sa-môn Trí Nghiêm: Ngài là con quốc vương nước Vu-điền, từ nhỏ làm quan nhà Đường, sớm hưởng vinh lộc, làm đại tướng quân, được phong Quận Công. Tháng năm này, ngài xin đổi nhà thành chùa, Đế ưng chuẩn. Ngài lại cố xin xuất gia, ngày hai mươi bốn tháng mười hai, Đế viết chiếu "Con người ta không ai chẳng ham bổng lộc, tiếc ngôi vị, nhưng sở nguyện của khanh là muốn bỏ tục xuất gia, chợt xét mình đến tâu xin, Trẫm mến tiếc và ban thưởng, toại nguyện cho khanh hoàn thành chí lớn". Đế còn thỉnh ngài trụ ở chùa Chí Tướng núi Chung Nam nhiều lần tham gia phiên dịch.

+ Đinh Mùi: Cảnh Long năm đầu. Tháng ba năm thứ hai, ngày mồng một, Phương Đạo đại tổng quản Trương Nhân Nguyện xây Tam thọ giáng thành ở Hà Thượng, thuộc Phong Châu.

* Thần Núi xin giới: Thiền sư Tung Nhạc Nguyên Khuê, họ Lý Sinh ở Y Khuyết, xuất gia từ nhỏ. Trong năm Vĩnh Thuần đời Cao Tông, ngài thọ Cụ túc, học Tỳ-ni tại chùa Nhàn cư, yết kiến quốc sư Tuệ An đốn ngộ huyền chỉ, dựng am tu tập ở Bàng Ổ, Tung nhạc. Vào một ngày trong năm này, có một dị nhân, mặc áo tay rộng, đội mũ trụ cao đi đến, những người tùy tùng rất đông, tướng mạo kỳ vĩ cùng yết kiến ngài. Ngài thấy họ chẳng phải người thường bèn ôn tồn hỏi:

- Lành thay, Nhân giả! Vì sao đến đây? Họ đáp:

Thầy biết tôi chăng?

- Ta quán Phật và chúng sinh bình đẳng, cùng một cách nhìn lẽ đâu phân biệt!

- Tôi là thần núi, nắm quyền sống chết người khác, thầy lẽ đâu nhìn tôi như những người khác!

- Ta vốn chẳng sinh, ông đâu thể làm chết, ta xem thân như hư không, xem ta và ông như nhau, ông có thể hoại diệt hư không và ông chăng! Nếu hủy diệt được hư không và ông, nhưng ta chẳng sinh chẳng diệt, hư không và ông còn không thể hủy diệt thì làm sao hay làm ta sống hay chết được!

Thần lạy và nói:

Ta cũng thông minh chánh trực trong số các Thần, nhưng nào biết thầy có trí tuệ, biện tài rộng lớn thế này, mong thầy trao cho chánh giới để tôi độ thế.

Ngài nói:

Ông xin giới tức là đã được giới rồi. Vì sao? Vì ngoài giới không có giới, thì còn giới nào nữa!

- Lý này tôi nghe mờ mịt, chỉ xin thầy giới thôi, thân tôi xin làm môn nhân đệ tử.

Ngài lập tòa thiết bàn, cầm lò hương nói:

"Nay trao cho ông năm giới, giữ được thì đáp được, không giữ được thì đáp không được. "

Thần nói:

Xin cung kính nghe dạy. Ngài nói:

Không dâm, ông có giữ được không?

- Tôi có vợ được chứ!

- Ý không phải vậy mà là không tà dâm bừa bãi. Thần đáp:

Giữ được.

- Không trộm cắp ông giữ được không?

- Thiếu tôi mới lấy chứ đâu có trộm cắp!

- Không phải như vậy mà là cúng tế thì ông ban phước bừa bãi, không cúng thì ông gây họa không lường.

Thần đáp: Giữ được.

- Không giết hại, ông giữ được không?

- Tôi nắm quyền bính sao không giết?

- Không phải vậy, mà là lạm sát, ngộ nhận, nghi ngờ giết bừa bãi.

Thần đáp: Giữ được!

- Không nói dối, ông giữ được không?

- Tôi chánh trực làm gì có nói dối!

- Không phải vậy, mà là trước sau không hợp lòng trời. Thần đáp:

Giữ được! Ngài nói:

Ông không uống rượu say xỉn được không? Thần đáp:

Giữ được! Ngài nói:

Đó là giới của Phật, đem hữu tâm phụng trì mà không có tâm câu chấp, đem hữu tâm vì vật mà không có tâm nghĩ đến thân, hay giữ được như vậy, thì dù sinh trước trời đất nhưng chẳng phải trẻ, dù chết sau trời đất nhưng cũng chẳng già, trọn ngày biến hóa nhưng chẳng động, rốt ráo vắng lặng nhưng chẳng yên. Tín như vậy thì dù cưới vợ nhưng chẳng có vợ, dù hưởng phẩm vật nhưng chẳng lấy gì, dù nắm quyền uy nhưng chẳng vì quyền, dù dối trá nhưng chẳng có tâm, tuy say nhưng chẳng hôn mê. Nếu không có tâm với vạn vật thì không có giới, không giới thì không tâm, không Phật, không chúng sinh, không ông cũng không có ta, ai giữ giới?

Thần nói:

Tôi thần thông đứng sau Phật!

Ngài nói: Thần thông của ông trong mười điều làm được năm và không làm được năm. Thần thông của Phật trong mười điều ngài làm được bảy và không làm được ba.

Thần thất kinh lui ra quỳ thưa: Con nghe được chăng!

Ngài nói:

Ông có thể trái ý Thượng đế, đông đi đến trời, tây đến Thất tinh chăng?

Thần đáp: Không thể.

- Ông có thể đoạt quả đất, trộn Ngũ nhạc, gom bốn biển chăng?

- Không thể.

- Đó là năm điều ông không làm được. Phật có thể làm rỗng không tất cả tướng thành trí vạn pháp nhưng không thể diệt ngay định nghiệp. Phật hay biết tánh của hữu tình, thấu triệt việc trong ức kiếp nhưng không thể hóa độ kẻ vô duyên. Phật có thể độ vô lượng hữu tình nhưng không thể độ tận cõi chúng sinh. Đó là ba điều Phật không làm được. Định nghiệp cũng không lâu bền, vô duyên rồi cũng có lúc, cõi chúng sinh vốn không tăng giảm, rõ ràng chẳng người nào làm chủ pháp đó, có pháp không chủ thì gọi là không pháp, không pháp không chủ thì gọi là không tâm. Theo ta hiểu thì Phật cũng không có thần thông, chỉ là hay lấy vô tâm mà thông đạt tất cả các pháp.

Thần nói:

Con thật ra nông cạn, tối tăm, chưa nghe nghĩa không, giới thầy truyền trao, con xin phụng hành, nay xin báo đáp đại ân đại đức theo khả năng của mình!

Ngài nói:

Ta quán thân không có vật, quán pháp vô thường, sừng sững như vậy còn muốn gì nữa.

- Thầy phải để con làm chút việc thế gian, thi thố chút sức thần của con để khiến cho những người đã phát tâm, mới phát tâm, chưa phát tâm, chưa tín tâm, đã tín tâm nhờ sức thần của con mà biết có Phật, có Thần, có điều làm được, có điều không làm được, có tự nhiên, có phi tự nhiên.

- Thôi, đừng làm, đừng làm!

- Phật cũng sai Thần hộ pháp, lẽ đâu thầy làm trái lời Phật! Mong thầy tùy ý sai bảo!

Ngài bất đắc dĩ nói:

Chùa Đông Nghiễm cỏ rậm um tùm không có đại thụ, núi phía Bắc có đại thụ nhưng phía ấy là mặt lưng chẳng cần thế tựa, ông có thể dời cây phía Bắc ấy sang ngọn phía Đông này được không?

Thần đáp:

Con xin làm theo, nhưng đêm tối tất có chấn động mong thầy đừng sợ hãi!

Nói xong, Thần cúi lạy chào và đi. Ngài tiễn ra đến cửa chính và nhìn xem thì thấy nghi vệ ngút trời chẳng khác Đế vương, khí núi khói mây hòa quyện cờ xí, tràng phan, chuỗi ngọc, nghi vệ vụt thẳng lên không và ẩn mất. Đêm ấy, quả nhiên gió thét mưa gào, sấm vang chớp dậy, rường cột lung lay, chim thú hoảng hốt, ngài bảo chúng: "Đừng sợ, đừng sợ! Thần đã dặn ta trước rồi!"

Sáng ra trời đất lặng yên, tùng thông ở ngọn Bắc đều dời hết qua núi Đông, thẳng hàng xanh tốt, ngài nói với đồ chúng: "Sau khi ta mất, đừng ai nhắc lại chuyện này, nếu nói thật, thì mọi người sẽ cho ta làm trò yêu mị" Đến Huyền Tông, năm Khai Nguyên năm thứ tư, ngài dặn dò môn nhân: "Trước đây, ta ở ngôi chùa ở núi Đông, nay ta nhập diệt hãy đem hài cốt ta về an táng bên ấy". Dặn dò xong, ngài mất. Ngài nối pháp của Quốc sư Tuệ An, Tuệ An nối pháp của Ngũ Tổ Đại Mãn Thiền Sư.

Kỷ Dậu: Cảnh Long năm thứ ba, Đế triệu Luật Sư Đạo Ngạn vào cung truyền Tam quy Ngũ giới cho Hoàng hậu, cung phi. Đế cho vẽ tranh minh họa giới cấm, treo trong cung Lâm Quang và đích thân làm bài tán: "Giới châu sáng sạch, dòng tuệ trong xanh, thân trong linh giới, tâm liền nhập định, học chân tông mầu, quán thông thật tánh, duy trì pháp sự, nắm giữ đức chính". Luật tạng nhờ ngài mà thịnh truyền, tượng Giáo nhờ ngài mà rạng rỡ. Huyền Tông, Khai Nguyên năm thứ năm, ngài tịch.

* Duệ Tông: Húy là Đán, con năm thứ tám của Cao Tông, ban đầu được phong làm Dự Vương, sau được phong Tương Vương. Tháng sáu năm Cảnh Long năm thứ tư, Trung Tông bị mưu sát, Vi hậu giấu kín không phát tang, lập Ôn Vương Trùng Mậu làm Hoàng Thái tử, phát tang và Thái tử lên ngôi, lấy niên hiệu Đường Long. Con của Tương Vương là Long Cơ dẹp yên nội loạn, đưa Tương Vương phụ chánh cho Thiếu đế, Thiếu đế sau đó nhường ngôi cho Tương Vương. Tương Vương lên ngôi Hoàng Đế, ở ngôi ba năm, lập Long Cơ làm Hoàng Thái tử. Huyền Tông, Khai Nguyên năm thứ hai, tháng bảy, Trùng Mậu mất, thụy là Thương Hoàng Đế, thọ hai mươi tuổi. Tháng sáu năm Khai Nguyên năm thứ tư, Duệ Tông mất, thọ năm mươi lăm tuổi. Niên hiệu Cảnh Vân hai năm, Tiên Thiên một năm.

Canh Tuất: tháng sáu đổi niên hiệu Cảnh Vân. Năm đầu Tháng tám cho Tả Vũ vệ đại tướng quân Tiết Nội kiêm luôn chức U châu Đô đốc Tiết độ sứ. Tên gọi Tiết độ sứ bắt đầu từ Nột. Trăm quan được ban tước, độ hàng vạn Tăng sĩ, Đạo sĩ.

Nhâm Tý: Tiên Thiên năm đầu, tháng bảy Đế truyền ngôi cho Thái tử.

* Huyền Tông: Húy Long Cơ, con năm thứ ba của Duệ Tông, ban đầu được phong Sở Vương, sau cải phong làm Lâm Truy Vương. Năm Cảnh Vân, ông được phong làm Hoàng Thái tử. Tiên Thiên năm đầu, tháng tám, ông lên ngôi, ở ngôi bốn mươi ba năm, thọ bảy mươi tám tuổi, tôn Duệ Tông làm thái Thượng hoàng, niên hiệu Khai Nguyên hai mươi chín năm, Thiên Bảo mười bốn năm.

Quý Sửu: Khai Nguyên năm đầu. Tháng bảy mùa Thu, Đế cùng Kỳ Vương Phạm, Tiết Vương Nghiệp, Quách Nguyên Chấn, Vương Mao Trọng, Cao Lực Sĩ giết Tể tướng, âm mưu phế lập những kẻ ác nghịch là Tiêu Chí Trung, Đậu Hoài Trinh, Sầm Hy, Thôi Thục Thường, Nguyên Khải, Lý Từ, thưởng quan tước cho Công thần, hoạn quan thịnh lên từ đó. Tháng mười hai đại xá thiên hạ, đổi chức Thượng thư. Tả hữu bộc xạ thành Tả hữu Thừa Tướng, trung thư tỉnh thành Tử vi tỉnh, Môn hạ tỉnh thành Hoàng môn tỉnh, Thị trung thành Giám, Ưng châu là Kinh triệu phủ, Lạc châu là Hà nam phủ. Trưởng sử là Doãn, Tư mã là Thiếu doãn.