SỐ 2037 — THÍCH THỊ KÊ CỔ LƯỢC

Tổ năm thứ 2: Đại sư Tuệ Khả.

Sư họ Cơ, người Vũ Lao, Lạc Kinh ban đầu có tên là Thần Quang. Sư học khắp thi thư, rất tinh thông nghĩa lý, từ nhỏ đã đến Long Môn Hương Sơn ở Lạc Dương theo hầu Thiền sư Bảo Tĩnh xuất gia, thọ Cụ túc giới ở chùa Vĩnh Mục. Bảo Tĩnh dạy sư đến gặp Đạt-ma ở núi Thiếu Thất. Sư có cơ duyên đắc pháp, đứng vào hàng môn đệ thượng thủ và làm Tổ kế thừa xiển dương tông huyền của Đạt-ma. Sư đi khắp nơi tìm người nối pháp. Sư đến Bắc Tề, ở đây hiện có một cư sĩ tuổi hơn bốn mươi chẳng biết họ tên, đến lạy Sư và hỏi:

Đệ tử bị chứng bệnh phong, xin Hòa thượng sám tội giúp. Sư nói:

- Đem tội ra đây ta sám cho. Người ấy im lặng giây lâu đáp:

- Tìm hoài nhưng chẳng thấy tội! Sư nói:

Vậy là ta đã sám tội cho ông rồi, ông nên theo Phật Pháp Tăng mà tục.

- Nay gặp Hòa thượng đã biết là Tăng, chưa rõ cái gì gọi là Phật, Pháp?

- Tâm này là Phật, tâm này là Pháp, Pháp Phật chẳng hai, Tăng bảo cũng vậy.

Ông nói:

Ngày nay mới biết tánh tội chẳng ở trong, chẳng ở ngoài, chẳng ở giữa, cũng như tâm ấy, Phật pháp chẳng hai.

Sư rất tâm đắc nói:

"Ông là của báu của ta!"

Sư liền thế phát và đặt cho tên Tăng Xán. Tăng Xán thọ Cụ túc ở chùa Quang Phước, hầu hạ sư suốt hai năm. Một hôm Sư nói với Tăng Xán: "Bồ-đề Đạt-ma từ nước Trúc Càn xa xôi đem Chánh pháp nhãn tạng và tín y mật truyền cho ta, nay ta trao cho ông, ông phải giữ gìn đừng để dứt mất: Nghe ta nói kệ:

Xưa nay duyên có đất

Nhờ đất giống hoa sinh

Xưa nay không có giống

Hoa cũng chẳng từng sinh.

Phó pháp và y xong, Sư nói: "Ông nghe ta dạy, hãy ở trong núi sâu, chưa nên ra hoằng hóa, sợ rằng vướng phải nạn đời, nhưng ta cũng có túc nghiệp nay phải trả cho xong".

Nói xong, Sư đến Nghiệp đô tùy nghi nói pháp suốt ba mươi bốn năm. Sau, Sư luận vô thượng đạo ở chùa Khuông Cứu huyện Quản Thành, bấy giờ có Pháp sư Biện Hòa đang giảng kinh Niết-bàn trong chùa, học chúng dần dần đi theo Sư hết. Biện Hòa nổi giận gièm pha Sư với Ấp Tể Địch Trọng Khản, Địch bắt tội Sư, Sư nhân đó diệt độ, thọ một trăm lẻ bảy tuổi, nhằm ngày mười sáu tháng ba năm Khai Hoàng năm thứ mười ba đời Tùy Văn Đế, môn nhân an táng Sư ở Tư Châu cách huyện Phủ Dương bảy mươi dặm về phía đông bắc. Đường Đức Tông ban Sư thụy là Thái Tổ Thiền Sư.

Tân Tỵ: Trần, Thiên Gia năm thứ 2 Hậu Lương: Đại Định năm thứ 7 Chu Vũ Đế Ung, Bảo Định năm đầu Bắc Tề, Hoàng Kiến năm thứ hai, tháng mười một đổi niên hiệu Đại Ninh Nhâm Ngọ: Thiên Gia năm thứ 3 Sát mất, con là Khuy lên ngôi nhận mệnh nhà Chu xưng Đế, Thiên Bảo năm đầu Bảo Định năm thứ 2 Hà Thanh năm đầu

Quý Mùi: Thiên Gia năm thứ tư, Đế mở Vô Giá pháp hội ở điện Thái cực Minh Đế Khuy, Thiên Bảo năm thứ 2 Bảo Định năm thứ 3 Hà Thanh năm thứ 2

* Pháp Sư Pháp Thượng: Bắc Tề Thế Tổ Thành Đế Trạm dựng đàn trong cung thỉnh Pháp sư Pháp Thượng truyền Tam quy, Ngũ giới. Đế trải tóc dưới đất thỉnh Pháp sư đạp qua mà thăng tòa. Đế thọ giới xong, sau đó truyền tám chức quan trọng thần trong triều, hậu phi, quốc thích thọ Bồ-tát giới. Đế dựng chùa Báo Đức để ngài ở. Ngạn ngữ có câu: "Nơi mà Tăng bốn biển trọng vọng là đạo tràng Pháp thượng".

* Thiền Sư Tăng Thật: Sư là người mà Chu Đế vương thần hết lòng tôn kính. Một hôm Sư nói với Tăng chúng: "Tu mau pháp sự tụng Quán Âm, cứu giảng đường ở Giang Nam bị ngã đổ". Khi ấy, giảng đường ở Dương Đô thính chúng vân tập, tăng tục đông nghẹt, bỗng nghe có mùi thơm lạ và tiếng kỷ nhạc hướng Tây bắc, cả giảng đường đều lạ lùng và ra ngoài xem xét, giảng đường bỗng nhiên ngã nhào nhưng đại chúng không ai bị thương tổn. Việc này truyền đến tai Lương Chủ, rồi vang đến tai Chu Đế, mới hay nhờ phước của Sư. Ngày mười tám tháng bảy năm đó, Sư thị tịch, thọ tám mươi tám tuổi, Đế than khóc rất bi thảm, hạ chiếu họa tượng Sư an trí ở chùa Đại Phước Điền để phụng thờ, cúng dường.

Giáp Thân: Thiên Gia năm thứ 5 Thiên Bảo năm thứ 3 Nhà Chu bắt đầu lệnh cho các quan phải cầm Hốt. Bảo Định năm thứ 4 Bắc Tề: Hà Thanh năm thứ 3

Ất Dậu: Thiên Gia năm thứ 6 Thiên Bảo năm thứ 4 Bảo Định năm thứ 5 Đế nhường ngôi cho Thái tử Vỹ, Đại Thống năm đầu, tháng tư đổi niên hiệu Bính Tuất:

Thiên Khang năm đầu, Tháng tư Đế mất

Thiên Bảo năm thứ 5 Bảo Định năm thứ 6 Đại Thống năm thứ 2

* Tùy Văn Đế trùng tu sáu mươi ngôi chùa cũ, chép năm mươi tạng kinh, độ hai vạn Tăng ni.

* Lâm Hải Vương: Húy Bá Tông, sử gọi là Phế Đế, con trưởng của Văn Đế, ở ngôi hai năm. An Thành Vương Húc theo lệnh của Chương Thái hậu phế ông xuống làm Lâm Hải Vương, Húc lên ngôi. Ông thọ mười chín tuổi, niên hiệu Quang Đại hai năm.

Đinh Hợi: Quang Đại năm đầu Thiên Bảo năm thứ 6 Thiên Hòa năm thứ 2 Bắc Tề: Đại Thống năm thứ 3 * Thích Vong Danh: Chu Vũ Đế sắc phong ngài là Hạ Châu Tam Tạng, rồi muốn phong chức quan cho. Tháng năm Thiên Hòa năm thứ hai, Trủng Tể Vũ Văn Hộ gởi thư khuyên ngài, ngài trả lời rằng: "Giấu mình trong núi, nhiếp tâm ngoại trần vốn là chí nguyện của tôi. " Nhân đó, ngài soạn bài minh là Kim Nhân Châm Tức Tâm. trong ấy ghi: "Pháp giới có người tên Như Ý Bảo, trói thân mình, khắc ngực mình rằng: Biết nhiều, lắm việc chẳng bằng dứt ý, lo nhiều mất nhiều chẳng bằng giữ một, nghĩ nhiều chí loạn, biết nhiều tâm loạn, tâm loạn sinh phiền, chí loạn chướng đạo, hiền tài đa nghệ chính là ngu tệ, một tài một năng riêng sáng dưới trời, một nghề một nghiệp tự tại trong đời. "

+ Thiền Sư Nam Nhạc Tuệ Tư: Sư họ Lý người Vũ Tân, xuất gia với Bắc Tề Thiền Sư Tuệ Văn, từng tìm tòi kinh tạng được bộ Trung Quán Luận. Sư tỏ ngộ được diệu chỉ, liền từ xa vọng về Thiên Trúc lễ Tổ năm thứ mười bốn là Luận chủ Long Thọ Đại sĩ làm thầy, khai mở luận Tam quán: Không, Giả, Trung. Nguyên văn rằng: "Pháp do nhân duyên sinh, ta nói tức là không, cũng gọi là giả danh, cũng là nghĩa trung đạo. " Lương Nguyên Đế năm Thừa Thánh năm thứ ba, Sư theo Tuệ Văn tu tập và ngộ nhận Pháp Hoa Tam-muội, Tuyền Đà-la- ni Môn, hành trì Tam tụ tịnh giới của Bồ-tát, không mặc gấm lụa, lạnh thì cắt cỏ khô trải dưới tòa, đạo hạnh của Sư nổi tiếng thiên hạ, người đương thời gọi Sư là Tư Đại Hòa Thượng. Sư từng bị bệnh và tư duy rằng: "Bệnh là do nghiệp sinh, nghiệp do tâm khởi, tâm duyên chẳng khởi, ngoại cảnh sao có, nghiệp bệnh và thân đều như bóng mây". Sư quán tưởng vậy xong, thấy thân an ổn nhẹ nhàng. Sư dẫn đồ chúng về nam, gặp phải nhà Lương loạn lạc, nên dừng tạm ở Thái Tô Sơn. Trần Phế Đế, niên hiệu Quang Đại năm đầu, Sư đến Nam Nhạc, và nói với đồ chúng: "Đời trước, ta từng ở đây" và Sư chỉ núi rừng nói "Đó là chùa xưa" Đồ chúng đào đất quả nhiên thấy nền chùa và vật dụng của chư tăng, đồng thời phát hiện ra di hài ở dưới hai phiến đá, họ dựng tháp lấy tên là Tam Sinh Pháp. Ngay giữa núi Nhạc họ dựng chùa Bát-nhã, thế đất hổ nhảy, đất tuôn suối ngọt để Tăng chúng dùng. Trần Tuyên Đế niên hiệu Đại Kiến năm đầu, Nhạc Từ Đạo Sĩ ngầm gièm pha Sư với Trần Đế: Tăng phương Bắc nhận thỏa ước của nước Tề đến cắt đứt mạch núi, đóng đinh vào đá trấn yểm để khơi động yêu ma. Trần Đế sai sứ đến đuổi Sư. Sư cầm trượng phi thân đến triều, Đế lấy làm lạ và nghênh đón cúng dường, thỉnh Sư ở chùa Thê Huyền, hỏi luận Phật lý. Đế bắt tội đạo sĩ vì khi quân vu khống, nhờ Sư tâu xin nên đạo sĩ được miễn tội chết. Đế lệnh cho đạo sĩ phải hầu hạ cúng dường Sư. Sư tâu xin về Nam Nhạc, Đế thiết tiệc để tiễn.

Về sau, Sư dạy chúng rằng: "Nguồn đạo chẳng xa, biển tánh rất gần, chỉ tìm nơi mình, chớ tìm nơi người, tìm tức chẳng được, được cũng chẳng thật". Ngày hai mươi hai tháng sáu Đại Kiến năm thứ chín, Sư thị tịch, thọ sáu mươi bốn tuổi. Những tác phẩm do Sư trứ tác đều lưu hành ở đời. Sư là Tổ năm thứ ba của Tông Pháp Hoa.

Mậu Tý: Trần, Quang Đại năm thứ hai, tháng mười một Đế mất Hậu Lương: Thiên Bảo năm thứ 7 Chu: Thiên Hòa năm thứ 3 Bắc Tề: Đại Thống năm thứ tư, tháng mười một Thượng hoàng mất * Cao Tổ Tuyên Đế: Tên là Húc, con năm thứ hai của Chiêu Liệt Vương, được phong An Thành Vương, nhận di chiếu phụ chánh. Đến tháng mười một năm này phế Tiểu Đế và ông lên ngôi, ông ở ngôi mười bốn năm và thọ năm mươi hai tuổi. Ông sửa sang năm mươi ngôi chùa, dựng chùa Thái Hoàng ở Dương Châu, chùa có tháp bảy tầng, đúc hai vạn tượng Phật bằng đồng, vàng, dựng chùa Sùng Hoàng, phục hồi một triệu ba trăm ngàn tượng cũ, biên chép mười hai tạng kinh, độ một vạn Tăng ni. Niên hiệu Đại Kiến mười bốn năm.

Kỷ Sửu: Trần, Đại Kiến năm đầu, tháng tư Phó Đại Sĩ mất Thiên Bảo năm thứ 8 Thiên Hòa năm thứ 4 Đại Thống năm thứ 5

Tổ năm thứ 3: Đại sư Tăng Xán.

Không ai biết tên họ, quê quán của Sư thế nào, chỉ biết Sư với hình thức kẻ sĩ ở ẩn gặp Tổ Tuệ Khả ở Bắc Tề, Sư đến núi Tư Không, rồi ở ẩn trong núi Hoàn Công, Thư châu, ngày nay là Sơn Cốc Sơn Tự. Ba mươi năm sau, dấu tích của Sư mới dần dần hiển lộ, học giả biết và đến cầu đạo. Đời Tùy trong niên hiệu Khai Hoàng, có ông Sa-di Đạo Tín đến lạy Sư và thưa:

- Xin Đại Sư ban cho con pháp môn giải thoát! Sư hỏi:

- Ai trói buộc ông?

- Không ai trói buộc cả.

- Không ai trói buộc thì ông đã giải thoát rồi còn cầu giải thoát làm gì nữa!

Đạo Tín nghe xong, tỏ ngộ, xin làm đệ tử. Thời gian sau, Đạo Tín qua Giang Tây, Kiết châu thọ cụ túc giới rồi trở về, Sư nói: Nay ông thọ giới rồi, đạo cũng hoàn bị, ta sắp đi đây. Đại Pháp Nhãn Tạng của Như Lai xưa, nay giao phó cho ông cùng y bát, ông phải nhận lấy, nghe ta nói kệ:

Giống hoa tuy nhờ đất

Từ đất giống hoa sinh

Nếu không người gieo trồng

Hoa, đất trọn không sinh.

Sư nói tiếp: Ông phải truyền trao, chớ để đoạn dứt, ta qua nước La-phù không lâu sẽ về.

Hai năm sau, Sư về lại sơn cốc thuyết pháp cho đồ chúng ở đây hơn một tháng rồi đứng mà thị tịch dưới gốc cổ thụ, hôm đó là ngày rằm tháng mười niên hiệu Đại Nghiệp năm thứ hai, đời Tùy. Lúc ấy nhân dân chưa yên nên chưa dựng tháp Sư. Đến Đường Huyền Tông năm Thiên Giám năm thứ năm, Triệu quận Lý Thường qua làm quan ở Thư châu bèn khai quật hỏa táng thâu lấy xá-lợi dựng tháp ngay nơi Sư tịch. Việc này truyền đến triều đình, Huyền Tông ban thụy cho Sư là Giám Trí Thiền Sư, tháp hiệu Giác Tịnh. Đến triều vua sau, tướng quốc Phòng Quản soạn văn bia ghi lại rõ ràng hành trạng của Sư. Sư trứ tác Tín Tâm Minh lưu hành ở đời.

+ Tín Tâm Minh: Trong ấy đại lược ghi: "Chí đạo không khó, chỉ hiềm chọn lựa, cần đừng thương ghét, thấu suốt rõ ràng, sai đi mảy may, đất trời cách tuyệt, muốn được hiện tiền, chớ còn thuận nghịch". Lại ghi: "Tròn như thái hư, không thiếu không dư, bởi vì thủ xả, cho nên chẳng như". (Lại ghi: "Hai do một có, một cũng chẳng giữ, một tâm không sinh, muôn pháp không lỗi. "). Lại ghi: "Chân Như pháp giới, không người không ta, phải gấp tương ưng, chỉ nói bất nhị. Bất nhị đều đồng, thảy đều bao dung, mười phương kẻ trí, đều vào tông này". Lại ghi: "Một tức tất cả, tất cả tức một, chỉ cần như vậy, lo gì chẳng xong, tín tâm chẳng hai, chẳng hai tín tâm, đường ngôn ngữ dứt, chẳng xưa nay sau".

Canh Dần: Trần, Thái Kiến năm thứ 2 Hậu Lương: Thiên Bảo năm thứ 9 Chu: Thiên Hòa năm thứ 5 Bắc Tề: Vũ Bình năm đầu Tề: Chiêu Huyền Thượng Thống: Pháp sư Đàm Diên được vua Tề sắc phong làm Chiêu Huyền Thượng Thống.

Tân Mão: Trần, Thái Kiến năm thứ 3 Hậu Lương: Thiên Bảo năm thứ 10 Chu: Thiên Hòa năm thứ 6 Bắc Tề: Vũ Bình năm thứ 2 + Luật Sư Tăng Chánh: Để cầu phước cho Hiếu Thái phi họ Vô, Trần Tuyên Đế lại xây Linh Sát ở chùa Thái Hoàng, Linh Sát cao mười lăm trượng phía dưới an trí móng tay Phật, được đặt trong rương báu. Đế hạ chiếu cho chư Tăng khắp nước, những người mới thọ giới chưa đủ năm hạ đều phải đến nghe học Luật, Đế dựng đạo tràng này ở chùa lớn tại Đô Ấp, mời Luật sư Viện làm giám luật tổng quản chư Tăng, ban bố khoa điều, quan Hữu Ty cung cấp đủ cơm ăn áo mặc. Đế lại sắc phong Luật sư Viện làm Tăng chánh của cả nước.

Nhâm Thìn: Trần, Thái Kiến năm thứ 4 Hậu Lương: Thiên Bảo năm thứ 11 Chu: Kiến Đức năm đầu Bắc Tề: Vũ Bình năm thứ 3 Quý Tỵ: Thái Kiến năm thứ 5 Thiên Bảo năm thứ 12 Kiến Đức năm thứ 2 Vũ Bình năm thứ 4 Tháng chín, Đế hạ chiếu cho Bộc xạ Từ Lăng soạn văn bia của Vụ châu Song lâm Phó Đại sĩ, lại hạ chiếu cho Bộc xạ Châu Hoằng Chánh soạn văn bia cho Xà-lê Tuệ Hòa. (theo Trần Kỷ tự ký).

Chu Đế hạ chiếu mời Thiền sư Tăng Vỹ vào kinh, Đế đích thân lãnh thọ giới pháp, lại lệnh cho hậu, phi, công khanh đều phải thọ Thập thiện, thỉnh Tăng Vỹ trụ trì chùa Thiên Bảo trong kinh thành. Đến khi Sư về Đông, Đế sắc phong Sư làm An Châu Tam Tạng. Chu Đế từng phụng Phật rất kính tín, dựng chùa, xây tháp, độ tăng, chép hơn ngàn bộ kinh, chợt bị đạo sĩ Trương Tân mê hoặc, ôm lòng hủy hoại Phật pháp. Ngày mười bảy tháng năm Giáp Ngọ, Đế hạ chiếu phế bỏ Phật giáo, rồi hạ chiếu phế luôn Đạo giáo. Pháp sư Tĩnh Ái vào cung gặp Đế, vạch rõ mọi điều không nên phá hủy chánh pháp và nói về thuyết họa phước báo ứng. Chu Đế có tâm hối cải, nhưng nhìn lại việc cũng đã làm, chiếu cũng đã ban ra, vả lại không thể làm trái được. Chu Đế tạ lỗi rồi đuổi ngài ra khỏi cung. Tĩnh Ái lui về vào núi Thái Ất soạn Tam Bảo Lục hai mươi quyển, lưu hành ở đời. (theo Phương Chí).

Giáp Ngọ: Trần, Thái Kiến năm thứ 6 Thiên Bảo năm thứ 13 Chu: Kiến Đức năm thứ 3 Bắc Tề: Vũ Bình năm thứ 5 Ất Mùi: Thái Kiến năm thứ 7 Thiên Bảo năm thứ 14 Kiến Đức năm thứ 4 Vũ Bình năm thứ 6 * Thích Tăng An ở trong núi Vương Ốc giảng kinh Niết-bàn, lúc ấy có con trĩ mái nằm nghe. Năm đó An đến Việt châu thấy nhà nọ có đứa con gái tóc như lông trĩ, gặp ngài cứ như đã biết nhau từ lâu. Ngài biết người con gái ấy chính là con chim trĩ từng nghe giảng.

+ Hậu Lương: Minh Đế Khuy dựng những chùa ở Kinh châu như: Thiên Hoàng, Trắc Dĩ, Đại Minh, Bảo Quang, Tứ Vọng v. v. . .

+ Đại Sư Thiên Thai Trí Giả: Đến Kiến Khang trong năm này, Sư húy Trí Khải, tự Đức An, họ Trần, người Hoa Dung, Kinh châu. Sư xuất gia năm mười tám tuổi, đầu tiên đến núi Đại Tô yết kiến Thiền sư Tuệ Tư. Tuệ Tư mở đạo tràng Phổ Hiền tứ An lạc hạnh cho Sư. Sư tụng kinh Pháp Hoa đến câu "Chân tinh tấn ấy, gọi là chân pháp cúng dường Như Lai" trong phẩm Dược Vương, Sư tỏ ngộ Pháp Hoa Tam-muội, chứng truyền Đà-la-ni, thấy pháp hội Linh Sơn còn nguyên chưa giải tán. Đến khi Sư từ giả Tuệ Tư lên đường du hóa, Tuệ Tư nói: "Ông có duyên với nước Trần, qua đó ắt có lợi ích".

Lúc này là năm Ất Mùi, Sư đến Kiến Khang, ngụ tại chùa Ngõa quan mở mang Thiền pháp. Bộc xạ Từ Lăng, Thượng thư Mao Hỷ v. v. . . kính trọng và theo sư học yếu chỉ Thiền. Sư từng nằm mộng thấy mình lên núi cao, gặp một vị Tăng đưa tay vẫy Sư đến. Tháng chín năm đó, Sư đến núi Thiên Thai. Đại sư Định Quang ra đón Sư và hỏi: "Còn nhớ người vẫy tay hôm qua chăng?" Sư thất kinh lấy làm lạ và đảnh lễ. Từ đó Sư dựng am hành đạo. Trần Tuyên Đế hạ chiếu thỉnh Sư về kinh đô ở tại chùa Quang Trạch. Tùy Văn Đế năm Khai Hoàng năm thứ chín, nước Tần bị diệt vong, Sư đến Lô sơn. Năm Khai Hoàng năm thứ mười một, Tấn Vương Quảng cai quản vùng Giang Hoài, ngày hai mươi ba tháng mười một, Vương cai quản Kim thành ở Dương châu, thỉnh Sư mở hội truyền Bồ-tát giới, truy phong Sư hiệu là Trí Giả. Thời gian sau, Sư về lại Lô Sơn, Tấn Vương lại thỉnh Sư hạ sơn để giải nạn cho Tiêu phi. Sư lập trai đàn hành Quang Minh sám bảy ngày, Tiêu Phi hết bệnh, Sư về lại Lô Sơn, qua hang núi Hoành ngụ tại chùa Vương Tuyền. Ngày hai mươi bốn tháng mười một năm Khai Hoàng năm thứ mười bảy, Sư quy tịch tại chùa Thạch Thành, núi Thiên Thai, thọ sáu mươi bảy tuổi, tăng lạp bốn mươi hạ. Sư dựng cả thảy ba mươi sáu ngôi chùa lớn, sai chép mười lăm tạng kinh, trứ tác hơn trăm quyển kinh sớ, đúc tám mươi vạn tượng Phật bằng vàng, đồng, gỗ, đất; độ mười lăm ngàn tăng, tăng tục trong hơn năm mươi châu những người theo Sư thọ Bồ-tát giới không thể kể hết. Sư cho rằng, Pháp Hoa là kinh điển vi diệu của Nhất thừa, mở quyền môn của phương tiện, bày diệu lý chân thật, dung hợp hạnh nhỏ của muôn thiện, kết quy về Nhất thừa rộng lớn, Sư lập ra huyền nghĩa, đó là Ngũ trùng huyền nghĩa, gồm giải thích danh, Biện về Thể, nói rõ Tông, luận về Dụng, phân ra giáo tướng. Đời sau đều y theo cách phán giáo này và gọi đó là Thiên Thai giáo.

* Chín Tổ Của Thiên Thai: Đầu tiên, Thiền sư Nam Nhạc Tuệ Văn tìm tòi kinh tạng, được bộ Trung Quán Luận do Long Thọ Đại sĩ trứ tác, Tuệ Văn tỏ ngộ yếu chỉ, lễ Long Thọ làm thầy. Tuệ Văn khai mở pháp môn Chỉ Quán, Tam quán Không Giả Trung, đem tông chỉ Pháp Hoa truyền cho Thiền sư Tuệ Tư. Tuệ Tư truyền lại cho Đại sư Trí Giả Trí Khải. Trí Khải truyền cho Chương An Quán Đảnh, Quán Đảnh truyền cho Tấn Vân Uy, Tấn Vân truyền cho Đông Dương Uy, Đông Dương truyền cho Tả Khuê Nguyên Lãng, Nguyên Lãng truyền cho Trạm Nhiên Kinh Khê, cả thảy chín tổ. Người học đều noi theo, gọi đó là Tứ giáo pháp tánh quán hạnh tông, Thiên Thai giáo. Tôn giả Kinh Khê thị tịch trong niên hiệu Hưng Nguyên năm đầu, đời Đường Đức Tông, Hàn Lương Túc soạn văn bia, Đế phong ngài là Á Thánh của đời.

Bính Thân: Trần, Thái Kiến năm thứ 8 Hậu Lương: Thiên Bảo năm thứ 15 Chu: Kiến Đức năm thứ 5 Bắc Tề: Long Hóa năm đầu, đổi niên hiệu Đức Xương Nhà Chu: Tháng mười năm Kiến Đức năm thứ ba, Chu Đế đem quân đánh Tề, chiếm lấy Tấn châu. Tề chủ lo sợ từ Tấn Dương lại về Nghiệp Khẩu. Tướng soái trong châu xin với An Đức Vương Diên Tông rằng: "Đại Vương không lên ngôi Thiên Tử, mọi người thật không thể đem hết sức phò tá Đại Vương được". Diên Tông bất đắc dĩ phải lên ngôi Hoàng Đế. Quân nhà Chu vây Tấn Dương, đánh chiếm Đông môn. Diên Tông đánh nhau, thua trận chạy đến Thành bắc, bị quân Chu bắt sống. Chu Đế xuống ngựa cầm tay Diên Tông nói: "Thiên Tử hai nước chẳng có thù oán, tôi chỉ vì trăm họ mà đến đây thôi, trọn không làm hại ông, xin ông đừng sợ!" Chu Đế sai người trả lại áo mão và Tề chủ đi. Chu Đế đại xá thiên hạ, bỏ phép chế nhà Tề, giữ lễ với hào kiệt văn võ. Quân nhà Chu tiến đến đất Nghiệp. Tề Chủ dẫn tôi thần vào Chu Tước môn hỏi về kế sách chống lại quân Chu. Mỗi người một ý, cuối cùng Tề chủ chẳng biết nghe theo ai. Quan đoán vận mệnh nói sẽ có sự thay đổi, Tề chủ theo lời bàn của Thượng thư lệnh Cao Nguyên Hải, làm theo việc trong năm Đại Thống là nhường ngôi cho hoàng Thái tử Hằng. Ngày mùng một tháng giêng năm Đinh Dậu, Tề Thái tử Hằng lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Thừa Quang, tôn Tề chủ làm thái Thượng hoàng Đế. Năm Nhâm Thìn quân Chu đến vây Nghiệp hạ, quân Tề ra đánh bị thua to. Tề Thượng hoàng dẫn trăm kỵ binh chạy về đông. Tề Đế đem thành ra hàng. Năm Giáp Ngọ, Chu Đế vào đất Nghiệp. Năm Ất Mùi Tề Thượng hoàng vượt sông vào Tế Châu. Hôm đó Ấu chủ nhường ngôi cho đại Thừa Tướng Nhậm thành chủ Giai, Giai hạ chiếu tôn Thượng hoàng làm vô Thượng hoàng, tôn Ấu chủ làm Tống Quốc Thiên Vương. Năm Bính Thân, Tề Thượng hoàng để Hồ Thái hậu ở lại Tế Châu rồi cùng với Mục Hậu, Phùng Thục Phi, Ấu chủ, bọn Hàn Trường Loan cả thảy mấy mươi người chạy qua Thanh châu muốn vào đất Trần. Quân Chu lén đuổi theo, Thượng hoàng, hậu, phi, Ấu chủ cùng hơn mười kỵ binh chạy về Nam, Úy Trì Cần đuổi theo và bắt hết, đưa họ cùng Hồ Thái hậu về đất Nghiệp. Bắc Tề gồm năm chủ, trị vì hai mươi tám năm thì diệt vong. Tháng tư, Chu Đế về đến Trường An phong Tề chủ làm Ôn Công.

Đinh Dậu: Trần, Thái Kiến năm thứ 9 Hậu Lương: Thiên Bảo năm thứ 16 Chu: Kiến Đức năm thứ 6 Bắc Tề: Ấu chủ Hăng Thừa Quang năm đầu, đất nước bị diệt vong Mậu Tuất: Thái Kiến năm thứ 10 Thiên Bảo năm thứ 17 Chu Đế mất, con trưởng Bân lên ngôi, Tuyên Chính năm đầu, sau truyền ngôi cho Thái tử, tự xưng Thiên Nguyên Hoàng Đế Bắc Tề có sáu Đại Sư dịch kinh, dịch năm mươi hai quyển Kinh Luận, có hơn hai trăm vạn tăng, dựng hơn bốn vạn chùa viện.

Chu: Tháng ba năm Kiến Đức năm thứ bảy, Đột Quyết cướp U Châu, Chu Vũ Đế thống lãnh quân binh đánh Đột Quyết, đến tháng năm vẫn chưa dẹp xong. Tháng sáu Vũ Đế về Trường An rồi chết, thọ ba mươi sáu tuổi, Thái tử Bân lên ngôi Hoàng Đế.

Kỷ Hợi: Trần, Thái Kiến năm thứ 11 Hậu Lương: Thiên Bảo năm thứ 18 Chu Đế tên Xiển, đổi tên là Diễn. Đại Thành năm đầu. đổi thành Đại Tượng năm đầu. Tháng giêng, Chu Tuyên Đế Bân nhận ngôi ở Lộ Môn, bắt đầu cho quần thần mặc áo mão của Hán Ngụy, đại xá thiên hạ, đổi niên hiệu Đại Thành, đặt Tứ Phụ Quan, phong đại trủng tể Việt Vương Thạnh làm Đại Tiền Nghi, Tương châu Tổng Quản Thục Công Uy Trì Hướng làm đại Hữu bật, Trung Sơn Công Lý Mục làm đại Tả phụ, đại Tư mã Tùy Công Dương Kiên làm đại Hậu thừa. Tuyên Đế truyền ngôi cho Thái tử Xiển đổi tên là Diễn, đổi Đại Thành là Đại Tượng năm đầu, Tuyên Đế tự xưng Thiện Nguyên Hoàng Đế. Tháng mười, Đế khôi phục lại tượng Phật và tượng Thiên Tôn. Tháng giêng năm Đại Tượng năm thứ hai, Đế hạ chiếu cho tất cả mệnh phụ phải cầm Hốt vào bái Tông miếu và Thiên Đài, đều phải cúi lạy như đàn ông. Tháng năm, Thiện Nguyên Hoàng Đế bệnh nặng, triệu Lưu Phương, Nhan Chi Nghi vào giường muốn dặn dò hậu sự nhưng ông bị cấm khẩu nói không được. Phương thấy Tĩnh Đế Diễn còn thơ dại, Hậu phụ (cha Hoàng hậu) Dương Kiên là người nổi danh nên cho làm trụ quốc. Bọn bái công Trịnh Dịch, Liễu Cừu cùng bàn nên để Kiên làm phụ chánh. Hôm đó Thiên Nguyên mất, thọ hai mươi hai tuổi. Phương giấu kín không phát tang. Phương và Dịch sửa chiếu cho Kiên nắm giữ hết việc quân mã của triều đình. Kiên thay đổi chính sách hà khắc bạo ngược của Tuyên Đế, khoan dung nhân từ hơn. Thiên Nguyên đúc hơn vạn tượng Phật, sai chép ba ngàn bộ kinh Bát-nhã, ăn chay, giữ tám giới, niệm Phật chuyên cần.

Trần: Năm này, Trần Đế hạ chiếu thỉnh Thiền sư Trí Khải dời về ở tại chùa Quang Trạch. Tùy Văn Đế năm Khai Hoàng năm thứ mười một, Tổng trấn Giang Hoài là Tấn Vương Quảng, tức Dương Đế, ngày hai mươi ba tháng mười một, ở Dương châu tổng quản Kim Thành, vương thỉnh Sư lập đạo tràng truyền Bồ-tát giới. Sư đặt pháp danh cho vương là Tổng Trì, Vương truy tôn Sư hiệu Trí Giả. Danh xưng Đại sư Trí Giả bắt nguồn từ đó. Trí Giả thường dùng Ngũ thời Bát giáo để phán thích Thánh giáo đương thời của Trung Quốc, thâu tóm tất cả. Ngũ thời gồm:

1. Thời Hoa Nghiêm.

2. Thời Lộc Uyển nói về bốn bộ A Hàm.

3. Thời Phương Đẳng nói về các kinh như: Duy-ma, Tư Ích, Lăng- già, Kim Quang Minh, Thắng Man v. v. . .

4. Thời Bát-nhã nói về các bộ kinh Bát-nhã như: Ma-ha Bát-nhã, Quang Tán Bát-nhã, Kim Cang Bát-nhã.

5. Thời Pháp Hoa, Niết-bàn.

Bát giáo gồm: Đốn, Tiệm, Bí mật, Bất định, Tạng, Thông, Biệt, Viên. Đốn v. v. . . bốn giáo trước là Hóa Nghi, giống như phương thuốc ở đời. Tạng v. v. . . bốn giáo sau là Hóa Pháp, giống như biện về vị thuốc.

1. Đốn giáo: Kinh Hoa Nghiêm dụ như mặt trời mọc, trước tiên chiếu trên núi cao, đây là thời thứ nhất. Kinh Niết-bàn v. v. . . dụ như từ bò cho ra sữa, tức là từ Phật lưu xuất ra mười hai phần giáo.

2. Tiệm giáo: Ba thời từ đây trở xuống có ba vị, nên gọi chung là Tiệm. Đầu tiên là ở Lộc uyển, Phật nói giáo pháp của Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên, Lục Độ v. v. . . đứng về thời thì đây là lúc mặt trời rọi vào hang tối, tức thời năm thứ hai. Đứng về vị thì đây là từ sữa cho ra lạc (cao sữa) tức từ mười hai phần giáo cho ra chín bộ kinh. Kế đến nói về Phương Đẳng bộ gồm Tịnh Danh Kinh v. v. . . chê Thiên bài Tiểu, khen Đại khen Viên, nói đủ cả Tứ giáo.

Tạng là Bán tự giáo. Thông, Biệt, Viên là Mãn tự giáo. Đứng về thời thì đây là đúng Ngọ (giờ ăn) tức thời năm thứ ba. Đứng về vị thì đây là lạc cho ra sinh tô (váng sữa). Giai đoạn này từ chín bộ hình thành ra Phương Đẳng. Tiếp theo nói về Bát-nhã, đứng về thời thì đây gọi là Ngu Trung (bóng nắng lệch về Tây mười dặm so với giờ ngọ) tức thời năm thứ tư. Đứng về vị thì từ sinh tô cho ra thục tô (sữa chín). Giai đoạn này từ sau thời Phương Đẳng cho ra Ma-ha Bát-nhã.

3. Bí mật giáo: Ba thời kỳ thuyết giáo của Như Lai không thể nghĩ bàn, do người này nói là Đốn, người kia bảo là Tiệm, hai bên chẳng biết nhau, nhưng hay khiến cả hai bên đều lợi ích gọi là Bí mật.

4. Bất Định giáo: Từ trong bốn vị trước, Phật dùng Nhất âm diễn nói pháp, chúng sinh tùy chủng loại nghe hiểu. Sức chẳng nghĩ bàn ấy hay khiến cho chúng sinh trong Tiệm thuyết được lợi ích của Đốn, trong Đốn thuyết được lợi ích của Tiệm, do được lợi ích không đồng nên gọi là Bất định giáo. Kế đến nói về Pháp Hoa, khai mở Đốn Tiệm ấy mà thể nhập vào chẳng Đốn chẳng Tiệm nên gọi là khai quyền hiển thật, hay còn gọi là phát quyền lập thật, hội tam quy nhất, kinh gọi là "Trong cõi Phật mười phương, chỉ có pháp Nhất thừa, không hai cũng không ba. " Đó chính là bỏ phương tiện, chỉ nói về Vô thượng đạo. Đứng về thời thì mặt trời đúng ngọ, không hề có bóng nghiêng, đây là thời năm thứ năm. Đứng về vị thì từ thục tô cho ra đề hồ (sữa đông đặc). Giai đoạn này từ Ma-ha Bát-nhã lưu xuất ra Pháp Hoa, khai thị ngộ nhập tri kiến Phật, trao Tam thừa cho con người và thọ ký tất cả chúng sinh sẽ thành Phật. Kế đến nói về Đại Niết-bàn. Có hai nghĩa:

1. Diễn nói Tứ giáo cho con người chưa chứng đắc, nói rõ về Phật tánh khiến họ viên mãn chân thường vào Đại Niết-bàn, nên gọi đây là Quấn thập giáo (nhặt nhạnh).

2. Vì để hàng độn căn trong đời sau ở trong Phật pháp khởi tâm đoạn diệt thấy biết sai lầm như hoại diệt tuệ mạng, đánh mất pháp thân, diễn nói ba loại Quyền giáo để dựng dậy Nhất thật viên giáo, nên gọi đây là phù luật đàm thường (dựng luật nói Thường). Luận về thời và vị thì nó đồng với Pháp Hoa.

Tứ giáo thuộc Hóa Pháp:

1. Tam Tạng giáo: Một là Tu-đa-la tạng (Tạng kinh) gồm các kinh như bốn bộ A-hàm v. v. . . Hai là Tỳ-đàm tạng (Luận Tạng) gồm các luận như Câu-xá, Tỳ-bà-sa v. v. . . Ba là Tỳ-ni tạng (Luật Tạng) gồm năm bộ luật. Tên gọi của Tam tạng thông cả Đại thừa, Tiểu thừa, nay chỉ nói đến Tam tạng của Tiểu thừa, đó là Khổ, Tập, Diệt, Đạo.

2. Thông giáo: Thông cả ba Tạng giáo trước và Biệt, Viên ở sau.

3. Biệt giáo: Là giáo giới ngoại chỉ có pháp của Bồ-tát. Về giáo, lý, tri, đoạn, hạnh, vị, nhân, quả của nó khác hẳn ba giáo trước, khác hẳn Viên giáo sau nên gọi là Biệt.

4. Viên giáo: Vì Viên danh, Viên diệu, Viên mãn, Viên túc, Viên đốn nên gọi là Viên giáo. Điều gọi là Viên phục, Viên tín, Viên hạnh, Viên đoạn, Viên vị, Viên tự tại trang nghiêm, Viên kiến lập chúng sinh, các Kinh Luận Đại thừa nói về cảnh giới Phật không chung cùng với thứ lớp của Tam thừa đều thuộc về giáo này. Nghĩa là Pháp Hoa là kinh vi diệu nhưng có lắm người chấp giáo theo kiểu hóa thành, trệ tình theo kiểu Thích Thảo Am, khai mở quyền môn phương tiện, bày diệu lý chân thật, dung hợp hạnh nhỏ của muôn thiện, kết quy về Nhất thừa rộng lớn, Sư lập ra Huyền nghĩa, lấy tên là ngũ trùng gồm giải thích danh, biện về thể, nói rõ tông, luận về dụng, phân ra giáo tướng. Danh thì nêu cả pháp và dụ, đó là diệu pháp Nhất thừa tức là bản tánh của chúng sinh ở trong vô minh phiền não nhưng không bị nhiễm, giống như hoa sen trong bùn nhơ nhưng bản chất thường sạch nên lấy hoa sen đặt tên. Kinh này khai quyền hiển thật, phát quyền lập thật, hội quyền quy thật, giống như hoa sen có cái nghĩa hàm dung, khai, tàn; giống như hoa sen mang nghĩa ẩn hiện kết hạt, đó cũng chính là từ Bản bày Tích, từ Tích hiển Bản. Phàm đề kinh không ngoài bảy loại đơn phức của nhân, pháp, dụ. Đơn có ba loại, phức có ba loại và một loại Cụ túc thâu nhiếp tất cả. Danh là Diệu Pháp liên Hoa kinh đây là một trong ba loại phức, vì có cả Pháp và Dụ. Danh là để gợi đến Thể, Thể chính là Thật tướng, nghĩa là tất cả tướng nếu lìa Thật tướng thì không có Thể. Tông này là nhân quả Nhất Thừa, khai thị ngộ nhập tri kiến Phật là trên hết. Dụng là lực dụng, lực dụng của nó nhằm khai mở và thể nhập. Sau cùng là phán giáo tướng để luận về pháp giáo cả một đời của Phật, phán chia thành Ngũ thời Bát giáo. Giáo lý đã rõ ràng nhưng không có quán hạnh thì không thể trở về lại với bản tánh, nên phải dựa vào lý không, giả, trung của tam đế hay tam chỉ tam quán, nhất nhất chỉ quán tâm, niệm niệm bất khả đắc. Trước không, kế là giả và sau là trung, lìa nhị biên mà quán Nhất tâm, giống như trăng ở ngoài mây, đây là hành tướng của Biệt giáo. Lại nói: "phá tất cả hoặc, không gì hơn không, lập tất cả pháp không gì hơn giả, rốt ráo tất cả tánh không gì hơn Trung. Một Trung thì tất cả Trung, không có Giả, không có Không nào mà chẳng Trung. Không và Giả cũng như vậy, đây là hành tướng của Viên giáo. Như ba con mắt của Ma-hê-thủ- la thiên, chẳng phải khác với ngang dọc. Tam quán viên thành thì pháp thân chẳng trống không. Vì lo người học đời sau mù mờ trong việc tu tánh, hoặc rơi vào Thiên chấp, nên ngài lại lập ra nghĩa của Lục tức để cắt đứt mối lo đó. Lục tức gồm:

1. Lý tức Phật: Chúng sinh trong mười pháp giới cho đến nhộng tằm đều bẩm thọ diệu tánh, từ xưa đến nay thường trụ trong giác thể thanh tịnh, trong tánh nhất lý viên mãn, bình đẳng.

2. Danh tự tức Phật: Tuy lý tánh bình đẳng nhưng do trôi lăn nên chẳng biết lực dụng hằng ngày, cần phải mượn ngôn giáo bên ngoài huân tập, được nghe danh tự, sinh lòng tin, phát tâm hiểu.

3. Quán hạnh tức Phật: Khi đã nghe danh xưng là hiểu biết rồi phải nhờ Tam quán để trở về cội nguồn.

4. Tương tợ tức Phật: Công năng quán hạnh sâu thì phát ra diệu dụng tương tợ.

5. Phần chứng tức Phật: Ba tâm đã khai phát thì chứng đắc diệu dụng của Chân như, ngôi vị dần dần thù thắng.

6. Cứu cánh tức Phật: Đoạn sạch vô minh, giác tâm viên mãn, chứng vô sở chứng.

Sáu giai vị trên đều đã tức Phật chẳng thiếu chẳng thừa, đủ cả ba thân Pháp, Báo, Hóa làm Chánh báo, tùy duyên ở bốn cõi làm Y báo. Bốn cõi ấy gồm: Thường tịch quang pháp tánh độ là nơi Pháp thân cư trú. Thật báo vô chướng độ nhiếp thọ hai thứ thọ dụng: Tự thọ dụng độ thì Báo Phật tự ở, tha thọ dụng độ thì Đăng Địa Bồ-tát ở. Phương tiện hữu dư và Tịnh uế đồng cư độ đều là Ứng hóa độ, là nơi Bồ-tát trước vị Thập địa, Nhị thừa, phàm phu cư trú. Kỳ thật thì chẳng phải thân, chẳng phải độ, không hơn không thua, vì đối với cơ duyên nên giả lập ra thân độ, rồi phân ra hơn kém. Ngài đã chứng đắc thân độ dung nhau, Quyền Thật vô ngại nên hơn ba mươi năm ngài ngày đêm diễn nói, sinh đủ bốn lợi ích, viên mãn bốn Tất-đàn. Tất có nghĩa biến khắp, Đàn được dịch là bố thí. Pháp của ngài ban thí cho khắp hữu tình, tùy căn cơ đều được lợi ích. Như nói: Thế giới Tất-đàn sinh Hoan hỷ ích. Hành trạng của ngài trong lúc bình sinh, xem trong năm Ất Mùi thì rõ. Trong bộ Thỉ Chung Tâm Yếu của Tổ Thiên thai năm thứ chín là Tôn giả Kinh Khê ghi: Tam đế là tánh đức tự nhiên. Trung đế là thống nhiếp tất cả pháp, Chân đế là mẫn diệt tất cả pháp, Tục đế kiến lập tất cả pháp, nêu một tức đủ ba, chẳng trước chẳng sau. Chúng sinh vốn đầy đủ không phải nhờ tạo tác mà được. Than ôi! Bí tàng không biểu hiện là do ba hoặc lấp che, nên vô minh che lấp pháp tánh, trần sa ngăn ngại hóa đạo, kiến tư hoặc trở ngại không tịch, thế nhưng bản chất của ba hoặc này đều là hư vọng. Vì thế Đại Giác từ tôn bùi ngùi than rằng: "Trong cõi Chân Như dứt sạch giả danh của sinh vật, trong tuệ bình đẳng không có hình tướng tự tha, chỉ vì chúng sinh vọng tưởng không tự chứng đắc nên không thể trở về. " Bởi vậy, ngài lập ra Tam quán để phá Tam hoặc, chứng Tam trí thành tựu Tam đức. Không quán phá kiến tư hoặc chứng Nhất thiết Trí thành tựu Bát-nhã đức. Giả Quán phá trần sa hoặc chứng Đạo chủng trí thành tựu Giải thoát đức. Trung Quán phá Vô minh hoặc chứng Nhất thiết chủng trí thành tựu Pháp thân đức. Nhưng Tam hoặc, Tam quán, Tam trí, Tam đức này chẳng phải khác nhau chẳng phải khác thời, vì lý tự nhiên đó đầy đủ các pháp. Nhưng tánh của Tam đế này nó vốn như vậy, mê Tam đế thì chuyển thành Tam hoặc, hoặc phá nhờ Tam quán, quán thành thì chứng Tam trí, Trí thành thì thành tựu Tam đức. Từ nhân đến quả không phải tiệm tu. Nói để mà biết thứ lớp chứ lý chẳng có thứ lớp, lưới lớn đã như vậy thì mắt lưới có thể tìm ra.

Canh Tý: Trần, Thái Kiến năm thứ 12 Hậu Lương: Thiên Bảo năm thứ 19 Chu: Đại Tượng năm thứ 2 Tháng hai, Chu Đế hạ chiếu: "Phật pháp rộng lớn, xưa cùng tôn sùng, lẽ đâu nay chôn vùi phế bỏ mà không theo. Từ nay, vương công cho đến lê dân đều nên tu trì để tỏ rõ ý Trẫm. "

Tân Sửu: Trần, Thái Kiến năm thứ 13 Thiên Bảo năm thứ 20 Chu: Tháng giêng đổi niên hiệu Đại Định, tháng hai nhường ngôi cho Tùy Tùy nhận ngôi nhà Chu. Khai Hoàng năm đầu

Tháng hai năm Đại Tượng năm thứ hai, Chu Tĩnh Đế cho đại Thừa Tướng Tùy Công Dương Kiên làm tướng quốc, tổng quản trăm quan, phong tước Vương, đem hai mươi quận như An Lục v. v. . . làm nước Tùy, khen lạy chẳng kêu tên, đủ lễ Cửu tích nhưng Kiên chỉ nhận tước và mười quận mà thôi. Tháng giêng năm Tân Sửu, Tĩnh Đế đổi niên hiệu Đại Định. Tháng hai, thông trực tán kỵ Dữu Quý Tài khuyên Tùy Vương nên thuận ý trời mà nhận ngôi Thái phó Lý Mục, đại tướng quân Lư Bí cũng khuyên Vương. Thế rồi Chu Đế hạ chiếu nhường ngôi và ra ở cung riêng, lệnh cho Kỷ Công Thung đem ngọc tỷ của Hoàng Đế và chiếu nhường ngôi cho Tùy. Nhà Chu gồm năm chủ, trị vì hai mươi lăm năm. Tùy Vương nhận ngọc tỷ, vào điện Lâm Quang, mặc áo đội mão giống như lễ nghi của Nguyên Ngụy, đại xá thiên hạ, lấy niên hiệu Khai Hoàng, bỏ lục quan của nhà Chu, theo phép cũ của Hán Ngụy, phong Chu Đế làm Giới Công, chín năm sau Giới Công mất.

* Tùy Đế họ Dương tên Kiên, người Hoa Âm, Hoằng Nông, là cháu mười bốn đời của Hán thái úy Dương Chấn. Cha ông là Trung ban đầu thờ Chu Văn Đế nhiều lần lập chiến công, làm quan đến chức Thái phó, Tùy Quốc Công Kiên được tập phong. Chu Đế cưới con gái của Kiên làm phi cho Thái tử. Thái tử tức Tuyên Đế. Tĩnh Đế lập Kiên làm phụ chánh, Kiên nhận ngôi nhà Chu, lấy hiệu Hỏa đức, đóng đô ở Trường An. Tháng ba niên hiệu Khai Hoàng năm đầu, Đế hạ chiếu: "Từ Ngũ Nhạc trở xuống đều phải dựng một ngôi chùa". Tháng bảy Đế hạ chiếu rằng: "Kính vâng, Thái Tổ Vũ Nguyên Hoàng Đế ba đời làm quan tạo dựng đế nghiệp cho ta, ngưỡng vọng thần minh, sự ngầm chân tịch, nghĩ muốn rộng Sùng Bảo Sát, mở rộng Già-lam, tăng trưởng nhân phước, hầu giúp diệu chỉ. Tương Dương, Tùy Quận, Giang Lăng, Tấn Dương đều phải lập một ngôi chùa, dựng bia ca tụng đức, mỗi năm đến ngày quốc kỵ phải thiết trai hành đạo, thọ Bát quan trai, sám hối, thờ phụng thần linh. " Tháng tám, Đế lại hạ chiếu: "Năm xưa đạo nhà Chu suy, giặc giã nổi khắp, Trẫm tự tay luyện binh trừ hết yêu mị, những người tiết nghĩa liều mình quên thân dưới làn gươm giáo, nghe có người chết, Trẫm nghĩ đó là quần sinh phải chịu khổ binh đao, ôm lòng chí đạo, mang tâm độ thoát, nghĩ lập phước điền pháp lực giúp ngầm, mong thần dân chết trận căn lành tăng trưởng những kẻ phản nghịch từ tối vào sáng, đều thấu khổ không, đều cứu sinh tử. Trên chiến địa ở Tương Châu nên dựng một ngôi Già-lam. " Đối với những người dân phạm pháp đã mãn hạn, Đế dẫn dắt bọn họ thiết trai cúng dường. Mùa đông năm đó, Sa-môn Trí Châu v. v. . . từ Tây Vực về dâng 260 hai trăm sáu mươi Phạm bản kinh cho Đế. Đế lệnh giao cho Hữu Ty rồi mời người phiên dịch. Tùy Đế ở ngôi hai mươi bốn năm, thọ sáu mươi bốn tuổi. (theo Tùy Thư Đế Kỷ)

Nhâm Dần: Trần, Thái Kiến năm thứ mười bốn, tháng giêng Đế mất Hậu Lương: Thiên Bảo năm thứ 21 Tùy: Khai Hoàng năm thứ 2

Tháng sáu, Tùy Đế hạ chiếu cho dựng đô ấp ở núi Long Thủ, Trường An. Thành lấy tên là Đại Hưng, điện cũng lấy tên là Đại Hưng, chùa lầy tên là Đại Hưng Thiện. Đế cho dân trong nước được phép xuất gia, nhưng phải tính theo nhân khẩu bỏ tiền ra để tạo dựng kinh tượng, phong Pháp sư Đàm Diên làm Chiêu Huyền Thượng Thống, sắc lệnh cho dịch kinh, lại sắc phong Pháp sư Tăng Mãnh trụ trì chùa Đại Hưng Thiện, sau tấn phong Tùy Quốc Đại Thống Tam Tạng Pháp Sư. Lúc chưa nhận ngôi, Đế đi qua hết bốn mươi châu, lúc này Đế dựng bốn mươi chùa Đại Hưng Quốc Tự trong các châu ấy.

Hậu Chủ: Húy Thúc Bảo, con trưởng Tuyên Đế, tháng giêng năm Nhâm Dần ông lên ngôi Hoàng Đế. Tháng chín, ông mở pháp hội Vô Ngại ở điện Thái cực, xả thân xuất gia, rồi xa giá về triều lại. Ông ở ngôi bảy năm, thọ năm mươi hai tuổi. Niên hiệu Chí Đức bốn năm.

Quý Mão: Trần, Chí Đức năm đầu Hậu Lương: Thiên Bảo năm thứ 22 Tùy: Khai Hoàng năm thứ 3. Tháng ba dời về Tân Đô Tùy: Tháng giêng, Đế hạ chiếu: "Trẫm sùng kính Thánh giáo, nghĩ giữ cơ đồ, những chùa chiền bị triều Chu phế bỏ, đều nên trùng tu". Đế lại ban sắc lệnh: "Hiếu sinh ghét sát là gốc của vương chính, Phật đạo ban giáo, nghiệp thiện đáng nương, súc dưỡng hàm linh, chỉ mạng là quan trọng, nên khuyến hóa thiên hạ đồng lòng cứu hộ. " Các chùa viện trong kinh thành cho đến các châu do quan lại lập ra, trong tháng giêng, tháng năm, tháng chín thường tổ chức đạo tràng hành đạo từ mồng tám đến rằm. Trong ngày đó, muôn dân gần xa, hễ loài có sinh mạng thì không được giết. " Đế lại ra chiếu thỉnh Pháp Sư Minh Thiệm phiên dịch kinh văn, trụ trì chùa Đại Hưng Thiện, lại sắc lệnh cho Thích Tuệ Viễn làm Lạc Châu Sa-môn Thống.

Giáp Thìn: Chí Đức năm thứ 2 Thiên Bảo năm thứ 23 Khai Hoàng năm thứ 4 Tháng ba, Tăng thống Bảo Quỳnh nước Trần thị tịch, thọ 81 tuổi, Đế lệnh cho Hữu Ty chu cấp lễ vật an táng, nhưng dùng nghi vệ trụ trượng của Thiên Tử để trang hoàng.

Do sinh ra từ nơi nền cũ của Bát-nhã ni tự, nên Tùy Đế dựng lại chùa Đại Hưng Quốc tự để cầu phước cho Thái Tổ Vũ Nguyên Hoàng Đế và Nguyên Minh Hoàng Thái hậu.

Ất Tỵ: Chí Đức năm thứ 3 Thiên Bảo năm thứ 24, tháng năm Khuy mất, Thái tử Tông nối ngôi Khai Hoàng năm thứ 5 Tùy Đế thỉnh Pháp sư Kinh để thọ Bồ-tát giới. Đế hạ chiếu rằng: "Trẫm xưa tu nhiều phúc, kính nối mệnh báu nên mới muốn về nương chánh giác, kính sùng quả Thánh. Nay thỉnh Pháp sư Kinh vào điện Đại Hưng Thiện để truyền Bồ-tát giới. Nhưng giáo lý của Bồ-tát lấy giải thoát làm đầu, gốc của giới hạnh lấy Từ bi làm trước, nay nhà tù tăm tối, trẫm thường áy náy, từ tội đày trở xuống đều được phóng thích. "

Đế lại ban lệnh: "Phật đem chánh giáo phó chúc quốc vương, Trẫm là người kính nhận Phật phó chúc, từ nay về sau đến hết đời Trẫm, mỗi tháng thường mời mười bốn vị Tăng luân phiên đọc kinh, gồm bốn kinh sư, ba vị Đại đức, đọc tụng tất cả kinh văn tại điện Đại Hưng Thiện.

Bính Ngọ: Chí Đức năm thứ 4 Hậu Lương: Tống, tức Cử Công, Quảng vận năm đầu Khai Hoàng năm thứ sáu, Thục Vương Tú và Phi Cơ thỉnh Thích Pháp Tiến vào cung truyền giới Đinh Mùi: Trinh Minh năm đầu Quảng Vận năm thứ 2 Khai Hoàng năm thứ 7 + Trần, năm Trinh Minh. Tống Tư Trị Thông Giám tránh tên húy miếu hiệu của Nhân Tông Hoàng Đế nên ghi là Tường Minh, nay theo bản cũ.

+ Tùy, tháng tám, triệu Lương chủ vào triều. Lương chủ dẫn quần thần của mình sang Giang Lăng, Tùy Đế thấy Lương chủ vẫn tại ngoại, nên sai Vũ Hương Công Thôi Hoằng Độ đem binh đánh Giang Lăng. Thúc phụ của Lương chủ là An Bình Vương Nham sợ Hoằng Độ đánh úp, nên đuổi hết văn võ, nam nữ hơn mười vạn người chạy qua Trần. Tùy Đế nghe tin phế bỏ nước Lương, bái phong Lương chủ Tông làm Trụ Quốc, ban cho tước Cử Công. Ba vua của Hậu Lương đều sùng kính Phật pháp, dựng nhiều chùa tháp, gồm một trăm lẻ tám ngôi chùa, độ ba ngàn hai trăm Tăng ni.

* Trần, trong năm Chí Đức, Pháp sư Tuệ Bố dựng chùa Thê Hà ở Nhiếp Sơn, Kiến Khang. Trần Đế và các vương đều thọ giới với ngài tôn thờ ngài như Phật. Ngài thị tịch hai mươi ba tháng mười một năm này.

* Tùy Đế mời Pháp sư Đàm Thiên, Đế hạ chiếu: "Hoàng Đế kính thăm Từ Châu Đàm Thiên Pháp Sư, nhờ lòng tin cần giáo pháp lợi lạc vô biên, thừa phong thưởng đức, thật mong tưởng hoài, xin Pháp sư đến ngay cho, đáp lại mong cầu lao nhọc của Trẫm. " Đàm Thiên vào kinh hoằng dương rộng giáo pháp.

Mậu Thân: Trần, Trinh Minh năm thứ hai, tháng năm phế Thái tử Dận làm Ngô Hưng Vương, lập con của Trương Quý Phi là Thâm lên làm Thái tử Tùy: Khai Hoàng năm thứ tám, tháng mười cử đại binh đánh Trần. Kỷ Dậu: Trinh Minh năm thứ ba, diệt vong Khai Hoàng năm thứ chín, Tùy Đế thống nhất thiên hạ * Lý Sĩ Khiêm: Ông mất năm Khai Hoàng năm thứ tám. Sĩ Khiêm tự Tông Ước, thuở nhỏ mồ côi cha, thờ mẹ rất kính hiếu. Tộc trưởng của ông là Bá Dương thường khen: "Đứa trẻ này là Nhan tử của ta". Trong ngót ba mươi năm ông thường cho thuốc và giã ngũ cốc, rất ham Phật lý, động tĩnh đều lấy giới định thúc liễm. Có người bảo ông tu âm đức, Khiêm cười đáp: "Phàm âm đức nó giống như tai nghe tiếng, chỉ mình biết mình, ngoài ra không ai biết được. Nay những gì tôi làm Nhân giả đều biết thì làm gì có âm đức". Sĩ Khiêm rất giỏi về biện luận lý màu, có người nghi thuyết báo ứng của Phật, Sĩ Khiêm dẫn dụ rằng: "Ông nghe kinh Dịch ghi: Tích thiện thì vui mãi, tích ác tai ương hoài, đó lẽ đâu chẳng phải là minh chứng cho việc dứt lỗi đó ư!" Khách lại hỏi tam giáo hơn kém thế nào, Sĩ Khiêm đáp: "Phật là mặt trời, Đạo là mặt trăng, Nho là năm sao". Khách nghe xong, tỉnh ngộ. Kỷ dậu: Trinh Minh năm thứ ba diệt vọng Khai hoàng năm thứ 9, Thiên hai thông nhất.

* Tháng giêng (năm Kỷ Dậu) Trần Đế có được Tùy Lô châu tổng quản Hàn Cầm Hổ, Tùy Đế hạ chiếu cho san bằng thành ấp cung thất ở Kiến Khang, lại Tưởng Châu Ban Sư ở thành Thạch Đầu, sai trưởng sử hữu bộc xạ Tư mã Vương Thiều trấn giữ Thạch Đầu. Tháng ba cùng vương công, bá quan đến Kiến Khang, tháng tư họ đến Trường An. Tùy Đế cấp tặng Trần chủ rất hậu, nhiều lần cho dẫn gặp, Ban đồng quan tam phẩm. Năm Nhân Thọ năm thứ tư, Trần chủ mất, Đế ban hiệu đại tướng quân Trường thành huyện công, thụy là Dương Đế.

Nước Tần có ba người dịch kinh, dịch hai trăm quyển Kinh Luận, dựng một ngàn hai trăm ba mươi hai ngôi chùa, đất nước có mười bảy ngôi chùa mới, trăm quan dựng cả thảy sáu mươi tám ngôi, ba trăm ngôi chùa lớn trong thành, ba vạn hai ngàn Tăng ni.

Nhà Trần gồm năm chủ, trị vì ba mươi ba năm, đất nước về nhà Tùy.

* Nhà Tùy: Họ Dương, lấy hiệu Hỏa Đức, đóng đô ở Trường An, gồm Cao Tổ Văn Hoàng Đế, Dương Đế, Cung Đế, Việt Vương Đồng (em Cung Đế) đổi niên hiệu Hoàng Thái năm đầu.

+ Cao Tổ Văn Đế: Húy là Kiên, nhận ngôi từ nhà Chu (xem trong năm Tân Sửu về sau). Khai Hoàng hai mươi năm, Nhân Thọ bốn năm.

Mùa Xuân năm Canh Tuất, tức Khai Hoàng thứ mười, Đế xa giá đến Tấn Dương ban sắc lệnh: "Từ năm Khai Hoàng thứ mười về trước những Tăng ni được độ riêng đều cho phép xuất gia. Từ nay về sau, lệnh cho hoàng tử năm thứ tư là Thục Vương Tú dựng chùa Thắng Quang ở kinh đô". Đế hạ chiếu thỉnh Pháp sư Đàm Thiên cùng đồ chúng ở đó, nhận sự cúng dường của Vương.

* Thiền sư Trí Thuấn: Hồi ấy, Sư thờ Thiền sư Trù ở núi Bạch Lộc, năm thứ mười Sư về bắc, vào núi Tán Hoàng, thanh danh vang xa. Năm ấy Đế hạ chiếu: "Hoàng Đế kính thăm Triệu châu, Chương Hồng Sơn, Trí Thuấn Thiền sư, đạo thể khinh an, dẫn dắt quần sinh, khiến mau thành tựu, Trẫm rất vui mừng. Trẫm mở rộng chánh pháp, đêm không giải đãi. Nay sai Khai phủ Lô Nguyên Thọ đến tuyên ý Trẫm, cùng tặng vật thơm. " Tháng mười một, Đế hạ chiếu "Như Lai bày giáo, nghĩa lý bình đẳng, Bồ-tát dụng tâm vốn không sai khác, nên hay dìu dắt phàm tình, tế độ muôn loại. Trẫm ở ngôi nhân vương, nối tiếp Tam bảo, thường luận chí lý, hoằng dương Đại thừa, các pháp rỗng rang không thể bỉ ngã, huống gì là phước nghiệp lại có chung, riêng. Từ nay hễ bồi lập công đức khắp trong vòm trời, thầy cứ tự do thi thiết theo ý của mình, mong chớ sinh nghi, ngõ hầu tất cả pháp môn đồng về Bất nhị, mười phương thế giới đều đến Bồ-đề". Năm này Pháp sư Đàm Diên thị tịch, ngài là thầy của Đế ba triều. Trước khi lâm chung, ngài dâng biểu từ biệt Đế, phó thác Đế làm người ngoại hộ. Đế khóc rất bi thương, trăm quan mặc tang phục tống táng. Nội sử Tiết Đạo Hành soạn văn tế, đại lược ghi: "Xưa gặp đạo mất, lưới huyền rơi rụng, gởi tâm núi sâu, vững chắc chẳng lay, ngôi cao lộc hậu không thể thay đổi lòng, pháp chế nghiêm khắc không đủ sinh hoảng sợ. Thánh hoàng mở vận, tượng pháp lại hưng, đứng đầu chúng Tăng, tước cũng cao nhất, khép lòng kính của quân vương, mở đạo nghĩa thầy trò, Tam bảo nhờ đó được hộ khắp, Nhị đế nhờ vậy được tuyên dương, tin chắc ngài đủ để theo vết tích Đồ Trừng, La-thập, vượt xa Đạo An, Tuệ Viễn vậy".

Tháng hai mùa Xuân năm thứ mười ba, Đế hạ chiếu xây cung Nhân Thọ ở phía Bắc Chính châu, phủ Phụng Tường, Thiểm Tây. Thục Vương Tú đi săn ở đồng hoang Chính Châu, ngựa bỗng rớt vào cái lò nung cổ, trong lò đầy ắp tượng Phật, Bồ-tát. Đế nghe tin liền hạ chiếu, các tượng ấy phải rước hết về quan phủ, kiểm soát chặt chẽ rồi đưa hết về chùa mới, nhân dân quanh vùng mỗi người góp một tiền giao cho quan để trang sức tượng. Đế soạn sớ văn rằng: "Ngày tám tháng mười hai, đệ tử Phật, Tùy Hoàng Đế Dương Kiên kính bạch mười phương Tam bảo, ngưỡng mong Như Lai hoằng đạo cứu độ hàm linh, đoạn nguồn tà ác, mở đường thiện nhân, để triều đình muôn dân có nơi nương tựa. Đời Chu loạn lạc, khinh miệt Thánh tích, phá hủy chùa tháp, đốt phá kinh tượng, làm cho người ngu không có người dẫn dắt, kẻ trí chẳng biết đâu tìm bậc linh Thánh. Đệ tử xưa nhờ nhân duyên Tam bảo, nay được vận thịnh, làm cha mẹ dân, cứu giúp bá tánh, nêu rõ dung tôn, kính sùng thần hóa, nền hư vách đổ đã được sửa sang, tượng gãy kinh hư đều cho khắc soạn. Đệ tử nay đối trước Tam bảo chí tâm sám hối. Nhà Chu đập tượng đốt kinh, khinh tăng phá chùa tội nặng như thế con xin sám hối kính cúng mười hai vạn tấm lụa để chuộc tất cả tội đập tượng đốt kinh, xin Tam bảo chứng minh cho con sám hối. Hoàng hậu cũng cúng ngần ấy lụa, từ vương công đến trưởng quan chủ tướng, tá sử châu huyện, Tăng ni các chùa, tôn túc trong kinh, cho đến lê dân mỗi người cúng tiền, hôm sau thiết trai kính trùng tu kinh tượng".

Đế lại hạ chiếu: "Dưới chân núi nổi tiếng của các châu mỗi nơi dựng một chùa Tăng, cấp cho trang điền". Năm thứ mười bốn, Đế ban lệnh: "Trong khắp nước chỉ cần có chùa núi từ một tăng trở lên đều được cấp tên chùa, những nơi tự xây lấy cùng tên đó". Đế lại mời Sa- môn Pháp Kinh và hai mươi Đại đức soạn Chúng kinh mục lục, bảy quyển, nêu chung chín bộ lục, phân ra phẩm loại. Pháp sư Đàm Sùng dựng tháp Phật cao mười một tầng. Ngày mười ba tháng mười, ngài không bệnh mà tịch. Tháng mười Đế hạ chiếu, những nơi tế tự do Bắc Tề, Hậu Lương, Trần phá hủy, lệnh cho Cao Nhân Anh Túc Tông, Trần Thúc Bảo theo mùa mà sửa sang cúng tế, mọi vật dụng chi phí do Hữu Ty chu cấp. Trần Thúc Bảo theo Đế lên Mang Sơn ở Lạc Dương hầu uống rượu ngâm thơ phú. Thơ rằng: "Nhật nguyệt soi đức trời, núi sông vững Đế ở, thái bình không vì báo, mong vua ghi Đông phong". Thúc bảo dâng biểu xin Phong Thiền, Đế vui mừng hạ chiếu đáp lời. Năm thứ mười lăm, Đế thấy Tăng ni thường bị lỗi lầm, luật do Phật chế không cho thế tục xem, mới lệnh cho Hữu Ty căn cứ kinh Đại tiểu thừa, lấy những lời cấm chế cho Sa-môn, rút ra chép hết lại lấy tên Chúng Kinh Pháp Thức mười quyển, khuyên nhắc xuất gia tránh ác làm lành. Đế và Hoàng hậu dựng Liên Cơ phù đồ ở Pháp Giới Ni Tự trong kinh thành, phía dưới an trí xá-lợi Phật. Tháng bảy tháp phóng Đại quang minh. Đế thỉnh Thiền sư Pháp Thuần vào kinh truyền giới cho Hoàng hậu. (Tam Bảo Kỷ).

Đế gởi thư cho Sa-môn Tuệ Tắc v. v. . . ở chùa Song Lâm, Vụ châu. Thư ghi: "Trẫm làm vua thiên hạ, trùng hưng giáo pháp, muốn cho Tam bảo trường tồn, bốn loài nhờ phước, nghĩ đến các thầy tuyên dương đạo Thánh, rất xứng đức dày".

Năm thứ mười sáu, Đế thỉnh Luật sư Hồng Tuân giảng luật. Lúc này mọi người chỉ chuộng Luật Tăng-kỳ, Sư liền mở rộng Tứ phần, dần dần ai nấy đều thích học. Tháng giêng năm năm thứ mười bảy, Sa- môn Bảo Quý đem hết những bản kinh mới dịch từ Khai Hoàng Đến nay dâng lên Đế, Đế tự tay soạn bài tựa. Học sĩ dịch kinh Phí Trường Phòng, người Thành Đô, ban đầu làm tăng, đến khi Chu Vũ Đế hủy diệt Phật pháp, ông hoàn tục, Tùy lên nắm thiên hạ nhưng ông vẫn làm cư sĩ không xuất gia nữa, lúc này ông tham dịch làm Bút Thọ về Từ Nghĩa. Ngày hai mươi ba tháng mười hai năm này, ông dâng Đế bộ Lịch Đại Tam Bảo Kỷ mười lăm quyển do mình soạn, Đế hạ chiếu cho lưu hành. Bộ Kỷ này ghi đủ các kinh và dịch giả của nhiều đời. Năm này, nhóm họp hết Tăng ni được độ riêng trong cả nước cho thọ giới hết. Năm thứ mười tám, Đế lại gởi thư cho Sa-môn Tuệ Tắc v. v. . . ở chùa Song Lâm, Vụ châu, thư ghi: "Trẫm nhận mệnh trời, nuôi dưỡng lê dân, tôn sùng Tam bảo, hết mình cứu giúp, mong hàm linh mười phương nhờ phước nghiệp này đều lên nơi nhân thọ. Các thầy tuyên dương Thánh giáo cho khắp quần sinh, tinh cần khổ hạnh, rất vừa ý Trẫm, lợi lạc vô ngần, chớ từ lao nhọc".

Tháng hai năm thứ mười chín, Luật sư Trí Văn tịch. Năm năm thứ hai mươi, Đế hạ chiếu, những kẻ phá hủy tượng Phật bị ghép vào tội ác nghịch.

Năm Tân Dậu, tức Nhân Thọ năm đầu, khi Đế chưa lên ngôi từng gặp Phạm Tăng trao cho một bọc Xá-lợi Phật. Tháng ba năm đó, Đế ra sắc lệnh cho ba mươi châu như: Kỳ, Ung, Thái, Hoa, Tung, Hoành v. v. . . mỗi châu đều dựng tháp xá-lợi. Tháng sáu Đế hạ chiếu: "Ngưỡng mong Chánh giác Đại từ đại bi cứu hộ chúng sinh, dẫn dắt hàm thức. Trẫm quy y Tam bảo, trùng hưng Thánh giáo, muốn cùng bốn biển đồng tu phước nghiệp, mãi tạo nhân lành, đồng lên diệu quả. Nay thỉnh ba mươi tám Sa-môn am tường pháp tướng đủ sức hoằng hóa, mỗi vị dẫn hai thị giả một tản quan (quan có hàm nhưng không có chức) mang một trăm hai mươi cân Huân lục hương, chia đường để đưa xá-lợi qua khắp ba mươi châu để dựng tháp. Mỗi châu chọn ba trăm sáu mươi tăng cùng thần dân trong nước vì Trẫm mà hành đạo bảy ngày, hạn chót đến giờ Ngọ ngày rằm tháng mười, rồi cùng hạ hòm đá, đọc văn sám hối. Bồ-tát giới đệ tử Hoàng Đế Kiên kính bạch Tam bảo. Kiên nhờ sức Tam bảo làm vua cha muôn dân, nay xin phân chia xá-lợi dựng tháp, nguyện vì chúng sinh sám hối tội nặng". Giờ Ngọ ngày rằm tháng mười, Đế ngự tại điện Đại Hưng, đứng quay mặt về phía Tây, tay cầm ngọc khuê, thỉnh tượng Phật và ba trăm sáu mươi Sa-môn cầm tràng phan, bảo cái, trỗi nhạc, từ Đại Hưng Thiện tự nghinh về đến điện, Đế đốt hương lễ lạy, tất cả bá quan văn võ đều ăn chay. Khi xá-lợi Phật đã nhập tháp xong, Đế nói: "Phật pháp trùng hưng tất có cảm ứng. Lúc đó sứ giả của ba nước Cao Ly, Bá tế, Tân La sắp về nước, họ đều xin thỉnh xá-lợi về nước mình dựng tháp cúng dường. Đế đồng ý cho. Ngày hai tháng mười hai, Đế nghinh ba mươi hột xá-lợi vào bình lưu ly để trong hộp vàng, đưa về Trường An, Đại Hưng Thiện tự dựng tháp. Tăng tục đến vạn ức người nghinh đón đến chùa, mở pháp hội Vô-giá. Đế Kiền thành sám hối.

Tháng giêng năm thứ hai, Đế lại phân chia xá-lợi cho năm mươi ba châu như: Kỳ, Thiểm, Hằng, Hàng v. v. . . , cách thức dựng tháp cũng giống như trước, kỳ hạn đến giờ Ngọ tháng Tư Đồng an trí hòm Xá-lợi. Rằm tháng năm, ở Ung Châu trời mưa hoa báu mạt vụn như vàng. Rằm tháng bảy, chùa Diên Hưng ở Trường An đúc tượng Phật bằng vàng đồng cao một trượng sáu, trời mưa hoa báu mạt vụn như bạc.

Tam tạng Xà-na-bạt-đa người Thiên Trúc dịch những bộ kinh như Hộ Quốc v. v. . . trong năm này. Ngài dịch tổng cộng ba mươi chín bộ, một trăm chín mươi hai quyển. Đế hạ chiếu thỉnh Phiên Kinh Học sĩ, Sa-môn ở chùa Hưng Thiện soạn Chúng Kinh Mục Lục năm quyển, gồm chung năm bộ lục rồi tùy loại phân ra.

Năm thứ ba, Hoàng hậu mất, Đế dựng tháp bảy tầng, dựng chùa Thiền Định ở Tây nam Kinh Ấp, ban sắc chỉ cho Hữu Ty thỉnh Thiền sư Thiên trụ trì, hạ chiếu thỉnh một trăm hai mươi Thiền sư danh đức trong cả nước cùng ở và hành đạo.

* Văn Trung Tử Vương Thông vân du về Tây, đến Trường An, gặp Đế trong điện Thái Cực, tâu lên mười hai điều khiến thiên hạ thái bình, nội dung tôn phò vương đạo, đẩy cao nghiệp bá, xét cổ bàn kim. Đế rất vui nói: "Ta già rồi cũng chẳng sống bao lâu nữa". Đế đưa sách lược đó xuống bàn với công khanh, công khanh không thích lắm. Thông biết mưu lược của mình không được dùng, bèn làm bài ca Đông Chinh rồi trở về, nối tiếp Thi Thư, sửa lại lễ nhạc, tu sửa Nguyên kinh, tán Dịch đạo, chín năm thì hoàn thành Lục kinh. Môn nhân từ xa đến học gồm: Đổng Thường ở Hà Nam, Diêu Nghĩa ở Thái Sơn, Đỗ Như Hối ở Kinh Triệu, Lý Tĩnh ở Triệu quận, Trình Nguyên ở Nam Dương, Đậu Uy ở Phù Phong, Tiết Thâu ở Hà Đông, Giả Quỳnh ở Trung Sơn, Phòng Huyền Lịch ở Thanh Hà, Ngụy Trưng ở Cự Lộc; Vương Khuê, Ôn Ngạn Bác ở Thái Nguyên, Trần Thúc Đạt ở Dĩnh Xuyên, họ đều tôn ông làm thầy, quay mặt về bắc nhận đạo giúp đế vương, ngoài ra những người tới lui thọ học lên đến hơn ngàn người. Giả Quỳnh hỏi: Làm sao diệt phỉ báng? Ông đáp: Không biện luận. Làm sao dứt oán? Ông đáp: không tranh giành. Vương Thông nói tiếp: nghe phỉ báng mà giận là kẻ lừa bịp sàm tấu, kẻ được khen mà vui là thói môi giới gian nịnh. Dứt lừa bịp, bỏ môi giới, thì cách xa sàm tấu, dua nịnh vậy.

Hồi đó, Dương Đế nhiều lần mời nhưng ông không đến. Năm Đại Nghiệp năm thứ mười ba, ông bị bệnh, nghe Dương Đế bị hại, ông bùi ngùi rồi bất chợt nói: "Muôn dân ghét loạn lâu rồi! Có người muốn mở vận Nghiêu Thuấn nhưng ta không còn sống với họ được" sau đó ông mất, môn nhân truy thụy là Văn Trung Tử. Ông từng đứng ở giữa mà lập luận định nghị Luận ngữ. Trong thiên Chu Công ông nói: Thi Thư thịnh nhưng nhà Tần diệt vong, không phải lỗi của Khổng Tử; Huyền Hư phát triển nhưng nhà Tấn loạn, không phải tội của lão Trang; tu trai giới nhưng Lương diệt vong, không phải tội của Thích-ca. Kinh Dịch đâu chẳng nói: "Nếu không phải người ấy thì đạo chẳng hành suông". Có người hỏi đến Phật, ông đáp: Thánh nhân. Hỏi: Đạo ấy thế nào? Ông đáp: Giáo của phương Tây, Trung Quốc lại chấp nê. Ông nói tiếp: Xem Hoàng Đế rất thích bàn luận, Tam giáo vì thế là một rồi.

Em ông là Vương Tích cũng viết sách, lấy hiệu là Đông Cao Tử. Văn Trung Tử giảng đạo ở Khe Bạch Ngọ, đệ tử cầm sách quay mặt về bắc sắp thành hàng xung quanh nhà học. Giảng xong, Trình Sinh lui ra nghiền ngẫm dưới gốc tùng, khi bàn đến Chu Dịch, Tiết Thâu than: Chẳng bằng họ Phục Hy thì nhiều lời làm gì! Lúc bấy giờ có một người vác cỏ linh thoăn thoắt đi tới vất cỏ xuống ngồi nghỉ rồi hỏi: Ông than cái gì? Tiết Thâu đáp: Ông là ai mà lại hỏi tôi than? Người vác cỏ đáp: Phàm lệ chu có màu đỏ, thêm mực thì đen, rồi dần dần thành đen. Nay cái ông uống vào là đạo mà vẫn còn than, thì lục phủ ngũ tạng không thể tiếp nhận, bởi vậy ta mới hỏi. Tiết Thâu nói: Thâu tôi nghe thầy mình dạy, Dịch là cái sâu xa của đạo, Phục Hy họa ra Bát quái rồi Văn Vương thêm vào, tôi không thấu đạt được văn nên than. Người vác cỏ Linh nói: "Văn vương nào có bệnh mà Phục Hy là người bệnh nặng. Xưa Phục Hy chưa họa Bát Quái thì Tam tài lẽ nào chẳng lập, Tứ tự lẽ đâu chẳng vận hành, trăm vật lẽ đâu chẳng sinh, vạn tượng há chẳng sum suê? Vậy thì quần đi quần lại làm gì, họa thật uổng phí. Từ khi Phục Hy làm tiết lộ bí mật của đạo, làm lậu cơ thần, chia bày thái hòa, phân chẻ nguyên khí khiến người trí trong thiên hạ dối đạo nghịch xuất, rằng ta giỏi bàn tượng lại biết vật tình, âm dương giao thoa, xa gần cùng hội, lập ra thuyết cương nhu đồng dị để hù dọa chí người. Vì thế, biết nhưng chẳng biết lại phát tán hết rồi, cho nên Phục Hy mới là mầm loạn, ông đâu thể than hoài rồi trách cứ Văn Vương". Nói xong, người ấy vác cỏ đi. Thâu chạy theo hỏi tên họ, chỗ ở nhưng ông ta không đáp. Văn Trung Tử nghe được nói: "Ôi! Người ở ẩn!"

Tháng giêng năm Giáp Tý, tức Nhân Thọ năm thứ tư, Đế hạ chiếu: "Trẫm nay nhận mở vận, dưỡng dục muôn dân, tuân thờ Thánh giáo, trùng hưng pháp thiện. Như Lai đại Từ che chở hàm linh, đều thấy xá-lợi, dẫn dắt hàm thức. Trẫm đã phân bố cho khắp nơi đều dựng linh tháp. Trong số đó vẫn còn các châu chưa có xá-lợi, nay lại thỉnh chư Đại đức phụng nghinh xá-lợi đến các châu ấy, dựng tháp giống cách thức trước để cùng muôn dân đồng hưởng phước nghiệp". Đế hạ sắc lệnh cho Luật sư Pháp Tuân v. v. . nghinh xá-lợi đến hơn ba mươi châu khác như Bác châu, Giáng châu v. v. . tất cả đều theo cách thức trước, hạn chót là mồng tám tháng Tư Đồng loạt an trí xá-lợi. Đế sắp đi tránh nóng ở cung Nhân Thọ, Thuật Sĩ Chương Cừu Đại Dực can gián nhưng Đế không nghe, liền xa giá đến cung Nhân Thọ. Tháng tư Đế bị bệnh, tháng bảy thì mất, Thái tử Quảng lên ngôi. Đế từng chép bốn mươi sáu tạng kinh gồm một trăm ba mươi ngàn quyển, từng khắc bốn trăm bộ kinh cũ, đúc hơn sáu vạn tượng bằng vàng, đồng, chiên-đàn, sửa sang lại hơn một triệu năm trăm lẻ chín ngàn tượng cũ. Trong cung số tượng được thêu, dệt, vẽ đơm kết tràng ngọc năm màu thật không đếm xiết, trùng tu hơn năm ngàn ngôi chùa viện, đạo tục dịch kinh gồm hai mươi bốn người, dịch hơn năm trăm quyển Kinh Luận (Thính giáo lục).

*Dương Đế: Tên là Quảng, con năm thứ hai của Cao Tổ Văn Đế, được phong Tấn Vương. Năm Khai Hoàng năm thứ hai mươi, phế Thái tử Dũng lập Quảng là Hoàng Thái tử. Tháng bảy năm Nhân Thọ năm thứ tư, ông lên ngôi, ở ngôi mười ba năm, bị Lịnh Cô Hành Đạt thắt cổ ở Giang Đô, thọ ba mươi chín tuổi. Niên hiệu Đại Nghiệp mười bốn năm.

Tháng Giêng năm Ất Sửu, tức Đại Nghiệp năm đầu, Đế dựng Tây Thiều Định tự để cầu phước cho Cao Tổ, lại dựng chùa Giáng Thánh ở Cao Dương, gởi thư cho Song Lâm Phó Đại sĩ ở Vụ châu. Thư ghi: "Trẫm kính thừa vận báu dưỡng dục muôn phương, muốn mở mang đức hóa lan khắp phương xa v. v. . . ". Bắt đầu đặt khoa Tiến sĩ. Tháng ba, Đế hạ chiếu: "Cho phép chọn người mưu lược được dân ngợi khen và thứ dân có tài sung vào phán định việc được mất của chánh sự, nay chuẩn bị đến khắp các vùng Hoài Hải để xem xét và thay đổi phong tục". Lệnh cho bọn Vũ Văn Khải, nội sử xá nhân Phong Đức Nghệ dựng cung Hiển Nhân, Nam giáp Trác Tương, bắc đến Lạc Tân, đốn chở các thứ gỗ quý đá quý ở phía Nam Đại Giang, phía Bắc Ngũ Lĩnh về hết Lạc Tân. Lại tìm gỗ quý, hoa thơm cỏ lạ, thú hiếm chim quý khắp trong nước thả đầy trong thượng uyển. Lại sai Thượng thư hữu thừa Hoàng Phủ Nghi phát động dân chúng các quận Hoài Bắc trước sau hơn trăm vạn dân khai thông kênh ngòi. Từ Tây Uyển dẫn qua Lạc Thủy rồi đổ ra Hoàng Hà, lại từ Bản Chử dẫn nước qua đầm Lịch Vinh rồi vào sông Biện. Lại từ phía Đông Đại Lương dẫn nước sông Biện vào sông Tứ đến sông Hoài. Lại phát động hơn mười vạn dân ở Hoài Nam mở bờ cừ, thông kênh ngòi. Từ Sơn Dương đến Dương Tử vào Trường Giang, kênh rộng bốn mươi bộ, hai bên làm đường và trồng liễu. Từ Trường An đến Giang Đô đặt hơn bốn mươi Ly Cung. Lại sai bọn hoàng môn thị lang Vương Hoằng qua Giang Nam đóng thuyền rồng và mấy vạn thuyền lớn khác. Tháng năm, dựng Tây Uyển, chu vi hai trăm dặm, bên trong đào biển rộng hơn mười dặm, lập phương trượng, các núi Bồng Lai nhô khỏi mặt nước hơn một trăm thước, đài quán, cung điện mọc đầy trên núi, dựa lưng vững chãi. Phía bắc biển có kênh Long Lân uốn quanh chảy vào trong biển, trên bờ kênh cho xây mười sáu viện, cửa đều hướng ra kênh. Mỗi viện đều do phu nhân của quan tứ phẩm làm chủ. Điện đường, lầu quán cực kỳ tráng lệ. Cây cối trong cung, mùa Đông mùa thu điêu tàn thì cắt hái hoa lá nơi khác kết lên cành nhánh, ngả màu liền thay hoa mới, màu sắc tươi như sắc xuân. Trong kênh rạch cũng thường cắt tỉa sen, súng, lăng, ấu v. v. . . cởi thuyền dạo chơi thì rẽ nước mà hái. Nhà vua càng thích dạo chơi đêm trăng đem theo cả mấy ngàn cung nữ, kỵ binh lên chơi Tây Uyển, soạn Thanh dạ du khúc lập tức tấu lên. Tháng tám, Đế xa giá đến Giang Đô phát động người trong cung Hiển Nhân ra Lạc Khẩu đón thuyền rồng. Thuyền rồng gồm bốn tầng, cao bốn mươi lăm thước, dài hai trăm thước. Tầng trên có chánh điện, nội điện, triều đường đông tây. Hai tầng giữa có một trăm hai mươi phòng đều trang sức bằng vàng ngọc. Tầng dưới cùng là bọn nội thị ở. Hoàng hậu cỡi thuyền Tường Ly, kích thước nhỏ hơn nhưng lộng lẫy không kém. Người chèo thuyền đều mặc gấm lụa. Lại có mấy ngàn thuyền khác như: Phù Cảnh, Dạng Thái, Chu Ô, Thương Ly, đến hơn tám vạn người chèo, mái chèo nối nhau dài hơ hai trăm dặm, chiếu sáng cả bờ sông. Kỵ binh xếp hàng đi trên hai bờ sông, cờ xí rợp trời. Mỗi lần Đế xuất du, nghi trượng cờ xí thường xếp dài hơn hai mươi dặm.

Tháng ba năm thứ hai, Đế rời Giang Đô, tháng tư vào Đông Kinh, lập đạo tràng mở Vô Giá pháp hội, độ một trăm hai mươi sĩ nữ, làm Tăng ni, đúc tượng Phật Thích-ca ngồi bằng vàng đồng để cầu phước cho Văn Đế, dựng chùa Hoằng Thiện ở Tinh châu, tượng Di-đà ngồi cao một trăm ba mươi thước ở núi Bàng Long, lập đạo tràng Tuệ Nhật ở Dương Châu, chùa Thanh Thiền, Nhật Nghiêm, Hương Đài ở Trường An. Lại dựng hai chùa hai tháp, dựng riêng hai chùa nữa để cầu phước cho Văn Hoàng Hiến Hậu, tu sửa sáu trăm mười hai tạng kinh cũ, gầm chín trăm lẻ ba ngàn năm trăm tám mươi quyển, mười một ngàn pho tượng cũ, đúc ba ngàn tám trăm năm mười sáu pho tượng mới, độ mười sáu ngàn hai trăm tăng. Mỗi lần tuần du, Đế thường đem theo Tăng ni, đạo sĩ, nữ quán, và gọi đó là Tứ đạo tràng.

Ngày hai mươi tám tháng giêng năm thứ ba, Đế thiết trai và dâng sớ rằng: Hoàng Đế Bồ-tát giới đệ tử bạch khắp Tam bảo, kính cẩn vì muôn dân trong nước dựng lập thắng duyên, thỉnh tăng hành đạo bảy ngày, độ một ngàn tăng, nguyện đem công đức này khắp vì chúng sinh làm thanh tịnh tội cấu, cùng đến Bồ-đề.

Tháng ba Đế về Trường An, do pháp lệnh những năm cuối của Cao Tổ quá khắt khe, Đế xuống chiếu chỉnh sửa lại luật lệnh. Từ lâu, dân quá chán ghét khắt khe nên rất vui với chính sách khoan dung. Lữ kỵ úy Lưu Huyễn tham dự chỉnh sửa pháp lệnh, sử bộ Thượng thư Ngưu Hoằng ôn tồn hỏi Huyễn:

- Chu lễ sự nhiều nhưng Phủ sử thì ít, nay Lệnh sử trước đã có nhiều gấp trăm lần giảm thì chẳng nên việc, phải làm thế nào?

Huyễn đáp: Người xưa giao trách nhiệm cả năm khảo xét Điện, Tối. (Công thấp thì gọi là Điện, Công cao thì gọi là Tối), án chẳng kiểm lại, văn chẳng rườm rà, trách nhiệm của Phủ sử cần phải nắm những mục chính. Thời nay Văn bộ thường lo sửa lại, nếu tập luyện không kỹ thì phải vượt vạn dặm tìm chứng cứ. Án cũ của trăm năm tồn đọng nguyên do là vậy.

Đế đổi châu thành quận, đổi phép đong lường, đo đếm theo phép chế thời xưa, đổi từ thượng trụ quốc đến hạ quan thành đại phu, đặt Điện Nội Tỉnh ở Thượng thư môn hạ. Nội sử bí thư thành Ngũ Tỉnh, tăng người yết kiến tư lệ đài và ngự sử thành tam đài, chia Thái phó tự, đặt Thiếu phủ giám và Trường thu quốc tử tướng, đặt Đô thủy làm Ngũ Giám. Lại đổi thêm Tả hữu dực vệ thành mười sáu phủ. Phế bỏ tước Bá, Tử, Nam chỉ giữ lại ba tước Vương, Công, Hầu. Hạ chiếu phát động hơn trăm vạn tráng đinh xây Trường thành, Tây giáp Du Lâm, đông đến Tử Hà. Thượng thư tả bộc xạ Tô Uy can gián, Đế không nghe, xây hai mươi ngày thì xong. Tháng tám Đế xa giá đến Du Lâm, qua Vân Trung sông Xích Kim. Lúc này thiên hạ yên bình, trăm vật dồi dào, giáp sĩ hơn năm mươi vạn, ngựa mười vạn con. Tháng chín Đế đến Đông Đô. Năm thứ tư, Đế xuống chiếu cho phía Bắc Phần Dương, đầu nguồn Phần Châu xây Phần Dương Cung. Tháng giêng năm thứ năm, đổi Đông Kinh thành Đông Đô, hạ chiếu chia ruộng cho dân. Tháng ba Đế tuần du lên phía Tây. Năm thứ sáu, Đế ban lệnh đào thông Sông Giang Nam, từ Kinh Khẩu đến Dư Hàng hơn tám trăm dặm, rộng hơn mười trượng nhằm để thuyền rồng qua lại. Đế còn đặt Dịch quan muốn tuần du về Đông là Cối Kê. Tháng hai năm năm thứ bảy, Đế từ Giang Đô xa giá đến Trác quận. Năm Nhâm Ngọ hạ chiếu đánh Cao Ly, muôn dân nhiễu loạn. Dân ở Trâu Bình là Vương Bạc dồn dân chiếm lấy núi Trường Bạch, cát cứ hết vùng Tề, Tế, tự xưng là Tri Thế Lang, soạn Vô Hướng Liêu Đông Lãng Tử Ca để khích lệ mọi người, những người trốn chinh chiến đều đến quy tụ ông. Năm thứ tám, binh bốn phương kéo đến Cao Ly, Bình Nhưỡng lên đến một triệu một trăm ba mươi ba ngàn tám trăm người. Binh xa đến đất Liêu, các thành của Cao Ly đều giữ chặt không xuất binh. Ban đầu, chín đội quân sang đất Liêu gồm ba trăm lẻ năm ngàn người, đến khi Đế về đến thành Liêu Đông chỉ còn hai ngàn bảy trăm người, quân lương khí giới mất không kể xiết. Tháng tư năm thứ chín, Đế cho Vệ úy thiếu khanh Lý Uyên làm Lưu Thú của huyện Hoằng Hóa. Binh lính của mười ba quận ở Quan Hữu đều bị đi chinh chiến hết. Tháng hai năm thứ mười, Đế hạ chiếu cho bá quan bàn nghị đánh Cao Ly, đến mấy ngày nhưng chẳng ai dám lên tiếng. Năm Mậu Tý, Đế xuống chiếu trưng dụng hết quân trong nước chia đủ trăm đường cùng tiến binh. Cao Ly khốn đốn liền sai sứ xin hàng, Đế mới ban Sư về lại Tây Kinh. Tháng giêng năm thứ mười một, tăng số quan trong bí thư tỉnh lên đến một trăm hai mươi người, đồng thời bổ nhiệm học sĩ vào trong ấy, hạ chiếu cho Hữu Kiêu vệ tướng quân Đường Công Lý Uyên làm Thái Nguyên lưu thú, cho Vương Uy, Cao Quân Nhã làm phó tướng. Đế xa giá đến Giang Đô. Lúc này đói khổ, muôn dân phải ăn đến vỏ cây, lá cây. , hoặc giã rơm rạ mà nấu ăn. Muôn thứ cũng hết sạch mới ăn thịt nhau. Đế bị giết ở Giang Đô.

Năm Đinh Sửu tức Đại Nghiệp năm thứ mười ba tháng mười một đổi niên hiệu Nghĩa Ninh năm đầu, Cung Đế lên ngôi.

* Cung Đế: Húy là Hựu, con của Nguyên Đức Thái tử Chiêu cháu của Dương Đế, được phong Đại Vương. Dương Đế đi tuần du sai Đại Vương ở lại giữ Trường An, lúc này ông mới mười ba tuổi. Tấn dương lưu thú Đường Công Lý Uyên khởi binh, Vương sai các tướng đánh chặn nhưng đều thua chạy. Tháng mười một, Uyên chiếm Trường An, đưa Đại Vương lên ngôi Hoàng Đế ở điện Thiên hưng, đổi năm Đại Nghiệp năm thứ mười ba thành Nghĩa Ninh năm đầu, xa tôn Dương Đế thành thái Thượng hoàng. Uyên từ Trường lạc vào Trường An, do Uyên mượn cờ mao búa việt đại Đô đốc nội ngoại chư quân sự Thượng thư lệnh đại Thừa Tướng nên liền được phong đường vương, lấy điện Vũ đức làm phủ Thừa Tướng, lập ra các quan, dùng Bùi Tịch làm trưởng sử, Lưu Văn Tỉnh làm Trưởng mã, con Uyên là Kiến Thành làm Đường Thế tử, con thứ là Thế Dân làm Kinh Triệu Doãn Tần Công, con năm thứ ba là Nguyên Kiết là Tề Công.

Ngụy Công Lý Mật chiếm Lạc Khẩu năm Vĩnh Bình đầu hàng Đường Hạ, Đậu Kiến Đức (năm Đinh Sửu) Lương: Lý Quỹ chiếm Lương Châu (năm An Tập)

Lương: Tiêu Tiễn chiếm Ba Lăng (năm Thiên Phụng) Tần: Tiết Cử chiếm Kim Thành (năm Thái Hưng) Định Dương Khả Hãn Lưu Vũ Chu chiếm Mã Ấp (năm Thiên Hưng) Ngô: Lý Tử Thông chiếm Giang Đô. Lương: Lương Sư Đô chiếm Sóc Phương (năm Vĩnh Long) Sở: Chu Xán xưng đế.

Năm Mậu Dần, tức Nghĩa Ninh năm thứ hai, Đại Nghiệp năm thứ mười bốn, tháng giêng, Dương Đế ở Giang Đô thấy thiên hạ ngụy loạn nhưng chẳng để tâm mà muốn về bắc nên sai sửa lại cung Đan Dương muốn dời đô về đó. Lúc này Giang Đô hết lương, quân theo xa giá ở Kiêu Quả phần nhiều là người Quan trung, đã lâu làm khách nên nhớ quê hương, thấy Đế không có ý về Tây nên đa số bàn mưu làm phản để trở về. Tư mã Đức Kham, Nguyên Lễ Bùi Kiền Thông bàn rằng: "Kiêu Quả nếu mất, chẳng bằng hãy cùng đi với tôi. " Họ cùng bàn với Vũ Văn Trí Cập, Trí Cập nói: "Nay trời đã thật bỏ Tùy, anh hùng nổi lên khắp nơi, người đồng lòng làm phản đã đến mấy vạn rồi, nhân đây hãy làm việc lớn đế vương này đi!" Bọn Đức Kham đều cho là đúng, tôn Vũ Văn Hóa Cập làm chủ. Đức Kham triệu hết quan quân ở Kiêu Quả lại và phủ dụ họ biết ý định của mình, họ đều nói: "Xin nghe lệnh của tướng quân". Ngày Bính Thìn tháng ba, trời chưa sáng, Đức Kham dẫn binh của Kiền Thông đánh vệ sĩ giữ các cửa, Kiền Thông dẫn mấy trăm kỵ binh từ cửa vào thẳng điện Thành Tượng. Bọn Đức Kham dẫn quân từ cửa Huyền Vũ vào. Đế nghe loạn, liền đổi y phục trốn đến Tây Các. Kiền Thông cùng Nguyên Lễ tiến binh. Hiệu úy lệnh Cô Hành Đạt vác đao vừa tới nhân đó đỡ đế xuống lầu đến tẩm điện. Bọn Kiến Thông, Đức Kham chống gươm đao đứng hầu. Đế than: "Ta có tội gì mà ra nông nỗi này!" Tặc Đảng Mã Văn Cử đáp: Bệ hạ trái bỏ tông miếu, tuần du không ngớt, ngoài siêng chinh phạt, trong quá xa sỉ, khiến tráng đinh chết sạch dưới cung tên. Nữ vùi đầy nơi hoang hốc. Bốn dân mất việc, giặc nổi như ong, chuyên dùng dua nịnh, bỏ người can ngăn, sao bảo không có tội". Tặc muốn giết Đế, Đế xin uống rượu độc nhưng không được, Tặc sai Cô Hành Đạt thắt cổ ông. Tiêu Hậu và cung nhân đẽo gỗ sơn thành quan tài nhỏ tẩm liệm Đế ở Tây Viện, Lưu Châu Đường. Hóa Cập tự xưng đại thừa Tướng, tổng quản trăm quan, theo lệnh Hoàng hậu lập Tần Vương Hạo làm Đế, cho ở cung riêng, chỉ sai cho phát chiếu chỉ, viết sắc lệnh mà thôi. Vũ Văn Hóa Cập mất năm Đường Vũ Đức năm thứ hai. Vũ Văn Chí Cập và Phong Đức Di hàng nhà Đường. Tùy Cung Đế hạ chiếu lấy mười quận cho thêm nước Đường và cho Đường Vương làm Tướng quốc tổng quản trăm quan, nước Đường được đặt quan từ Thừa Tướng trở xuống, lại gia phong Cửu Tích, nhưng Đường Vương không nhận, chỉ đổi phủ Thừa Tướng thành phủ tướng quốc, còn cửu tích và những lễ khác đều trả lại cho Hữu Ty. Tháng tư tin dữ của Dương Đế Lan đến Trường An, tháng năm lan đến Đông Đô, quan lưu thú đưa Việt Vương Đồng (em Cung Đế) lên ngôi, đổi niên hiệu Hoàng Thái, cho Vương Thế Xung là Tả Bộc xạ, tổng đốc nội ngoại chư quân sự. Uy thế của Thế Sung chấn động trong ngoài, Hoàng thái chủ chỉ biết khoanh tay mà thôi. Thế Sung vốn theo Dương Đế ở Giang Đô, Lý Mật làm phản, Dương Đế sai Sung đem hùng binh của Giang Hoài đến Đông Đô đánh Mật, nhân đó giữ Sung lại Đông Đô. Tháng năm, Mậu Ngọ, Tùy Cung Đế nhường ngôi cho Đường Vương, lui về ở tại Đại Để. Tháng Giáp Tý, Đường Vương Uyên lên ngôi Hoàng Đế ở điện Thái cực, đại xá thiên hạ, đổi niên hiệu, đổi quận thành châu, đổi Thái thú thành Thứ sử. Tháng sáu, phụng Tùy Đế làm Huề quốc công. Đường Vương hạ chiếu: "Những đời gần đây, thời vận thay đổi, thân tộc đời trước chẳng ai không bị tru di, hiệu lực của sự hưng vong đâu chỉ là sức người! Con cháu của Tùy Thái Vương Trí Tích đều giao cho Sở Ty xét tài năng mà tuyển dụng họ".

Nhà Tùy gồm ba chủ, trị vì ba mươi bảy năm, thiên hạ hỗn loạn suốt hai mươi chín năm, đất nước cuối cùng về nhà Đường.

THÍCH THỊ KÊ CỔ LƯỢC