SỐ 2037 — THÍCH THỊ KÊ CỔ LƯỢC

Tổ năm thứ 27: Tôn giả Bát-nhã-đa-la.

Ngài sinh trưởng ở Đông Ấn, sau khi đắc pháp với Tôn giả Bất- như-mật-đa, ngài hoằng hóa đến vùng Nam Ấn. Quốc vương xứ này tên là Hương Chí, là vị vua rất sùng kính Phật pháp, đón ngài về cung kính cúng dường, dâng ngài bảo châu vô giá. Nhà vua có ba người con, là Nguyệt Tịnh Đa-la, Công Đức Đa-la và Bồ-đề-đa-la.

Một hôm ngài đưa bảo châu ra và hỏi ba vương tử:

- Hạt châu này tròn sáng, có vật gì sánh bằng nó không? Vương tử thứ nhất và năm thứ hai đều đáp:

Hạt châu này quý nhất trong tất cả châu báu, không vật gì hơn nó được.

Vương tử năm thứ ba là Bồ-đề-đa-la đáp:

Hạt châu này là bảo trân thế gian nhưng chưa phải là tối thượng.

Trong các năm thứ báu thì Pháp mới là tối thượng. Hạt châu này là ánh sáng thế gian, chưa phải là ánh sáng tối thượng. Trong các thứ ánh sáng, ánh sáng của trí mới là tối thượng. Hạt châu này là thứ ánh sáng sạch của thế gian chưa phải là thứ ánh sáng sạch tối thượng. Trong các thứ sáng sạch thì sáng sạch của tâm mới là tối thượng. Ánh sáng của hạt châu không thể tự soi, mà phải nhờ ánh sáng của trí mới phân biệt được. Khi phân biệt được thì mới biết đó là hạt châu, biết được hạt châu mới thấy sự quý giá của nó. Khi thấy rõ sự quý giá của nó, thì vật báu ấy chẳng tự biết nó quý báu. Khi phân biệt được hạt châu, thì hạt châu này chẳng tự biết nó là hạt châu. hạt châu chẳng tự biết mình là hạt châu mà phải nhờ hạt châu của trí để phân biệt được hạt châu của thế gian. Vật báu chẳng tự biết nó là vật báu mà phải nhờ vật báu của trí để thấy rõ vật báu của pháp. Bởi vậy, Thầy có đạo, có của báu thì nó liền hiện, chúng sinh có đạo thì vật báu của tâm cũng vậy.

Tổ khen tài trí biện luận của vương tử và hỏi tiếp:

- Trong tất cả các vật, vật gì không tướng?

- Trong tất cả các vật, không khởi là không tướng.

- Trong tất cả các vật, vật gì là tối cao?

- Trong tất cả các vật, nhân ngã là tối cao.

- Trong tất cả các vật, vật gì là tối đại?

- Trong tất cả các vật, pháp tánh là tối đại.

Đến khi phụ vương Hương Chí băng hà, mọi người gào khóc thảm thiết, chỉ có Bồ-đề-đa-la ngồi nhập định suốt bảy ngày trước linh cửu.

An táng vua cha xong, vương tử xuất gia và thọ đại giới. Ngài nói với Vương tử: Như Lai đem chánh pháp nhãn giao phó cho Đại Ca-diếp, cứ thế lần lượt truyền đến ta. Nay ta giao phó cho ông, hãy nghe ta nói kệ:

Đất tâm sinh các giống

Từ sự lại sinh lý

Quả mãn Bồ-đề viên

Hoa nở, sinh thế giới.

Phó pháp xong, ngài đứng thẳng trên tòa, duỗi thẳng hai tay, từ mỗi cánh tay phóng hai mươi bảy đạo hào quang ngũ sắc, quang minh sáng lòa. Toàn thân ngài bay lên hư không, cao bằng bảy cây Đa-la, dùng lửa Tam-muội tự đốt thân mình. Từ trên không, xá-lợi của ngài tuôn xuống như mưa, tứ chúng thâu lấy dựng tháp cúng dường. Bấy giờ nhằm đời Tống Hiếu Vũ Đế.

Ngài từng được quốc vương Đông Ấn thỉnh cúng dường, nhân đó quốc vương hỏi ngài: Ai nấy đều đọc kinh, thầy tại sao không đọc? Ngài đáp: Bần đạo thở ra thì không theo muôn duyên, hít vào thì không ở trong cảnh trói buộc, thường chuyển trăm ngàn vạn ức quyển kinh như vậy, chứ không phải một, hai quyển.

Mậu Tuất: Tống, năm Đại Minh năm thứ 2 Ngụy: Thái An năm thứ tư, cấm uống rượu, ai phạm liền bị chém, hai việc kiết hung nổi lên rầm rộ. Kỷ Hợi: Đại Minh năm thứ 3 Thái An năm thứ 5 Canh Tý: Đại Minh năm thứ tư, Lộ Chiêu Hoàng Thái hậu dựng xong tượng Phổ Hiền Hòa Bình năm đầu

Tân Sửu: Đại Minh năm thứ 5 Hòa Bình năm thứ 2 Nhâm Dần: Đại Minh năm thứ 6 Hòa Bình năm thứ 3 Quý Mão: Đại Minh năm thứ 7 Hòa Bình năm thứ 4 Giáp Thìn: Đại Minh năm thứ tám, tháng năm Đế mất, Thái tử lên ngôi Hòa Bình năm thứ 5 * Phế Đế: Tống Thái tử húy Tử Nghiệp, mười sáu tuổi lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Cảnh Hòa, sau lại đổi thành Vĩnh Quang.

Tháng mười một năm Ất Tỵ ông bị bọn Chủ Y Nguyễn Điền Phu, Khương Sản Chi giết. Ông ở ngôi một năm, Tương Đông Vương Hoặc lên ngôi.

* Thái Tông Minh Đế: Tên là Hoặc, con năm thứ mười một của Văn Đế, được phong làm Tương Đông Vương. Sau khi bọn Thọ Tịch giết Phế Đế, họ đưa ông lên ngôi. Ông ở ngôi bảy năm, thọ ba mươi bốn tuổi. Thái Thỉ bảy năm, Thái Dự một năm.

Ất Tỵ: Tống, Thái Thỉ năm đầu, tháng mười một đổi niên hiệu tức năm Vĩnh Quang của Phế Đế Ngụy: Hòa Bình năm thứ sáu, tháng năm Đế mất. Ông độ hơn 3. 000 Tăng ni, chấn hưng Phật giáo, trùng tu chùa cũ. Bính Ngọ: Thái Thỉ năm thứ 2 Hiển Tổ Hiến Văn Hoàng Đế Hoằng, con trưởng Cao Tông, lên ngôi lúc mười hai tuổi, Phùng Thái hậu lâm triều thính chính. Thiên An năm đầu, tháng sáu lệnh hết cấm uống rượu. Sau khi Tương Đông Vương lên ngôi Hoàng Đế, Viên Khải dâng biểu khuyên Tấn An Vương Tử Huân lên ngôi. Kiến Nha ở Tang Vĩ truyền hịch về Kiến Khang. Lúc này Lưu Uyển thống lãnh các tướng giúp ông lên ngôi, và Tấn An Vương Tử Huân lên ngôi Hoàng Đế ở Tầm Dương, đổi niên hiệu Nghĩa Gia. Bốn phương hào sĩ đều theo về Tầm Dương, triều đình chỉ còn mấy quận ở Đan Dương, Hoài Nam. Triều đình sai Kiến An Vương Hưu Nhân Đô đốc nắm giữ việc quân, Thẩm Du Chi làm Tầm Dương Thái thú đem quân đánh Tử Huân. Sau đó Lưu Uyển bị Kinh châu tiến quân trưởng sử Trương Duyệt phản trắc giết ông. Các đạo quân đến Tầm Dương, chém Tấn An Vương Tử Huân, đem đầu về Kiến Khang, lúc đó Huân mới mười một tuổi.

* Đại sĩ Bảo Công: Ngài húy là Bảo Chí, người đời gọi Bảo Công là tỏ ý kính trọng ngài. Móng tay móng chân ngài giống như móng chim ưng. Hồi ấy vợ một người dân họ Dương là Chu thị ở phía Đông Kiến Khang nghe trong tổ chim có tiếng con nít khóc, bà leo lên nhặt về nuôi, coi như con ruột. Đứa trẻ ấy chính là ngài. Năm bảy tuổi ngài theo Tăng Kiện ở Chung Sơn xuất gia, chuyên tu Thiền quán, đến năm này ngài bắt đầu du hóa. Ngài buộc phất tử dài hơn một thước vào đầu gậy rồi vác đi vào trong xóm làng. Có lần gặp người ăn nem cá, ngài xin ăn, người kia vẫn cho nhưng tỏ ý khinh bỉ. Ngài liền mửa vào trong nước, nem cá bỗng biến thành cá sống bơi lội, nay chính là loài cá Hồi ở các sông. Cuộc đời của ngài có rất nhiều điều thần dị. Ngày tám tháng mười hai năm Thiên Giám năm thứ mười ba đời Lương Vũ Đế, ngài thị tịch, thọ chín mươi ba tuổi. Lương Vũ Đế đem hai mươi vạn lượng vàng đổi gò Độc Long ở Chung sơn, Kiến Khang để an táng ngài, dựng tháp năm tầng bên trên, ban lệnh cho Vương Quân soạn bia. Ngày an táng vua xa giá đến cúng, tăng tục đều thờ ngài. Ngài là người có điềm lành ứng hiện đứng vào bậc nhất thiên hạ. Tất cả thi kệ ngài trước tác phần nhiều được chép trong Nam Sử. Ngài soạn Đại Thừa Tán mười thiên, Khoa Tụng mười bốn thiên, cùng những bài ca về mười hai thời, rất thịnh hành ở đời. Tống Thái Tông năm Thái Bình Hưng Quốc năm thứ bảy, Đế sai sứ đến thiết trai cúng dường ở Chung sơn, vua đích thân soạn văn tán tưởng niệm, trong ấy có câu: "Từ nay phải nêu cao Thánh tích của ngài, ban hiệu Đạo Lâm Chân Giác Bồ-tát. "

* Pháp sư Đàm Tông thị tịch: Ngày một tháng Giêng năm Đại Minh năm thứ hai, Tống Vũ Đế hỏi Đàm Tông: Trẫm có tội gì mà phải nhọc khanh sám hối? Đàm Tông đáp: Vua Thuấn nói: "Ta trái với sự giúp đỡ của ông. " Vua Vũ nói: "Muôn phương có tội đều do mình ta. " Lẽ đâu bệ hạ khác hai vua ấy chăng? Vũ Đế nghe xong rất vui.

Đinh Mùi: Thái Thỉ năm thứ 3 Hoàng Hưng năm đầu * Ngụy: Năm Đinh Mùi: Phùng Thái hậu giao lại triều chính, Ngụy chủ mới đích thân nắm chánh sự, đổi niên hiệu, chăm lo quốc sự, thưởng phạt công minh, đề bạt người liêm khiết, loại trừ bọn tham ô, nước Ngụy thái bình. Ông dựng chùa Vĩnh Ninh ở Bắc Đài, Trường An, tháp đến bảy tầng, cao ba mươi trượng, lại đúc tượng Phật ở chùa Thiên Cung, cao đến bốn mươi ba thước, dùng hết bảy vạn cân đồng, sáu trăm cân vàng ròng.

Mậu Thân: Thái Thỉ năm thứ tư, Đế dựng xong chùa Thiên Cung Hoàng Hưng năm thứ 2 Kỷ Dậu: Thí Thỉ năm thứ 5 Hoàng Hưng năm thứ 3 Canh Tuất: Thái Thỉ năm thứ 6 Hoàng Hưng năm thứ 4 Tân Hợi: Thái Thỉ năm thứ 7 Ngụy: Cao Tổ Hiếu Văn Hoàng Đế Hoằng, con trưởng Hiến Văn đế, năm tuổi nhận ngôi, Diên Hưng năm đầu. * Ngụy: Tháng sáu năm Tân Hợi, Hiển Tổ Hiến Văn Hoàng Đế Tên là Hoằng là người thông tuệ, mưu lược, cương nghị, quyết đoán, rất thích học thuyết của Nho, Lão, Phật, thường có tâm để lại cho đời, muốn nhường ngôi cho thúc phụ trung đô đại quan Kinh Triệu vương tử Thôi, nhậm thành ương Vân vốn là em của Tử Thôi. Vân nói: Cha truyền cho con, là phép xưa nay, nếu giao cho người trong tộc, sợ rằng trái với ý của Tiên đế. Thế rồi, ông đem ngọc tỷ của Tiên đế truyền ngôi cho Thái tử Hoằng. Lúc này Thái tử năm tuổi, đổi niên hiệu Diên Hưng. Quần thần tâu: "Xưa Hán Cao Tổ xưng Hoàng Đế, phong cha làm Thái Thượng hoàng, không còn cai quản thiên hạ. Nay Hoàng Đế còn trẻ nhỏ, muôn việc chánh sự vẫn do bệ hạ nắm, chỉ truy tôn hiệu Thái Thượng hoàng Đế". Ông dời về ở trong cung Sùng Quang. Cung này nằm phía Bắc Uyển Trung, dựng tháp Lộc Dã ở Tây sơn của Uyển Trung, ông cùng với tăng, ngày ngày luận lý Thiền.

Nhâm Tý: Thái Dự năm đầu, tháng tư Đế mất, Thái tử lên ngôi, lúc này mới mười tuổi. Diên Hưng năm thứ hai, Thượng hoàng chinh phạt rợ Nhuyễn Nhuyễn. * Tống Minh Đế đúc tượng Phật vàng cao một trượng sáu, buổi sáng thường ăn chay, ngày tụng kinh Bát-nhã, cảm được xá-lợi hiện, ông dựng chùa Hoằng Phổ.

* Thương Ngô Vương: Tên là Dục, Thái tử của Minh Đế, mười tuổi lên ngôi, trị vì năm, nhiều lần xuất cung du hành. Từ nhỏ ông đã có tính ngỗ nghịch lại thích giết hại. Một ngày không giết hại thì ông bực không vui, lên điện xét việc thường hoảng hốt, ăn xong thường ói mửa. Đêm Mậu Tý tháng bảy năm Đinh Tỵ, ông sai Tả hữu Dương Ngọc Phù rình xem hễ có cô thợ dệt qua sông là lập tức về báo cho mình, nếu không gặp tất bị ông giết. Đêm đó Ngọc Phù rình xem ông ngủ say mới cùng Dương Vạn Niên giết ông. Ông thọ mười lăm tuổi. Hữu vệ tướng quân Tiêu Đạo Thành theo lệnh Hoàng Thái hậu truy phong ông làm Thương Ngô Vương, đón An Thành Vương Chuẩn lên ngôi Hoàng Đế, lúc này Chuẩn mới chín tuổi. Niên hiệu Nguyên Huy năm.

Quý Sửu: Nguyên Huy năm đầu Ngụy: Diên Hưng năm thứ 3 Giáp Dần: Nguyên Huy năm thứ 2 Diên Hưng năm thứ 4 * Ngụy: Có người bị cầm tù trong ngục nhiều năm, Quần thần thắc mắc, Thượng hoàng nói: Giam trong ngục thật ra không phải khéo trị, nhưng không phải hơn vội vàng định tội bừa bãi đó ư? Con người hễ lo khổ thì nghĩ đến điều thiện, người trí lấy nhà tù làm nhà phước, Trẫm lao tâm khổ tứ vì họ, muốn cho họ hối cải, càng thêm thương xót, tha thứ cho họ mà thôi.

Ất Mão: Nguyên Huy năm thứ 3 Diên Hưng năm thứ 5 Bính Thìn: Nguyên Huy năm thứ 4 Vĩnh Minh Năm Đầu, Tháng hai Thái Thượng hoàng mất, Phùng Thái hậu lâm triều thính chính Ngụy: Hiển Tổ Hiến Văn Hoàng Đế dựng chùa Kiến Minh ở Vân Trung, chùa viện bốn phương đến hơn ngàn ngôi, độ bảy mươi bảy vạn Tăng ni.

* Thuận Đế: Tên là Chuẩn, tự Trọng Mưu, con năm thứ ba của Minh Đế, được phong làm An Thành Vương. Ông lên ngôi lúc chín tuổi, dùng Tiêu Đạo Thành làm tư không nắm việc Thượng thư. Ông ở ngôi ba năm, thọ mười hai tuổi, niên hiệu Thăng Minh ba năm.

Đinh Tỵ: Tống, Thăng Minh năm đầu, Nguyên Huy năm thứ năm, tháng bảy đổi niên hiệu Thăng Minh Ngụy: Thái Hòa năm đầu Mậu Ngọ: Thăng Minh năm thứ 2 Thái Hòa năm thứ 2 Thăng Minh năm thứ hai, hữu trưởng sử Vương Kiệm biết ý của Tiêu Đạo Thành nên bảo nghị sứ trung thư xá nhân Ngu Chỉnh soạn chiếu, phong Đạo Thành làm Hoàng Việt đại Đô đốc trung ngoại chư quân sự Thái phó Lĩnh Dương châu mục. Tháng ba năm Kỷ Mùi phong Thái phó Tiêu Đạo Thành làm tướng quốc, thống lãnh trăm quan, ban cho mười quận, phong làm Tề Công, sau lại ban cửu tích, tứ hộ (một trong bốn xá nhân, mỗi người ở một tỉnh) phong tước Vương, hạ chiếu phải nhường ngôi cho Tề vương. Tống Đế không chịu ra khỏi cung, Vương Kính Tắc dẫn binh vào điện đường đưa xe tù vào rước Đế. Đế khóc mà nhường ngôi và thề rằng, nguyện kiếp sau, đời đời, chớ sinh lại vào nhà Thiên vương. Trong cung ai nấy gào khóc. Đế ngồi Họa luân xa đến Đông Để. Bọn tư không Chữ Uyên đem ngọc tỷ đến Tề Cung, khuyên Tề Vương lên ngôi Hoàng Đế ở Nam Giao, đưa Tống Thuận Đế xuống làm Nhữ Âm Vương, dựng cung Đan Dương đặt quân canh giữ, tin vệ sĩ giết ông mau chóng lan xa. Nhà Tống gồm tám chủ, trị vì năm mươi chín năm rồi nhường ngôi cho Tề.

* Nhà Tề: Họ Tiêu, đóng đô ở Kiến Khang, gồm Thái tổ Cao Hoàng Đế, Vũ Đế, Uất Lâm Vương, Hải Lăng Vương, Minh Đế, Đông Hôn Hầu, Hòa Đế, cả thảy bảy chủ, trị vì hai mươi ba năm.

- Thái tổ Cao Hoàng Đế: Húy Đạo Thành, tự Thiệu Bá, người Lan Lăng, là cháu hai mươi bốn đời của Tiêu Hà nhà Hán. Ông nhận ngôi từ nhà Tống, trị vì bốn năm, thọ năm mươi sáu tuổi, Niên hiệu Kiến Nguyên bốn năm.

Kỷ Mùi: Tề, Kiến Nguyên năm đầu, tức Tống Thăng Minh năm thứ ba, tháng sáu đổi niên hiệu. Ngụy: Thái Hòa năm thứ 3 Canh Thân: Kiến Nguyên năm thứ 2 Thái Hòa năm thứ 4 Tân Dậu: Kiến Nguyên năm thứ ba Thái Hòa năm thứ 5 Nhâm Tuất: Kiến Nguyên năm thứ tư, tháng ba Đế mất Thái Hòa năm thứ 6 Tề Đế trì tụng Bát-nhã, biên chép kinh Pháp Hoa, ngày tám tháng tư ông đúc tượng Phật bằng vàng, rằm tháng bảy ông cúng dường chư tăng khắp các chùa, dựng hai chùa Trắc Dĩ và Chánh Quán.

* Thế Tổ Vũ Đế: Húy là Di, tự Tuyên Viễn, con trưởng Cao Đế. Tháng ba năm Nhâm Tuất, ông lên ngôi, trị vì mười một năm, thọ năm mươi bốn tuổi. Niên hiệu Vĩnh Minh mười một năm.

Quý Hợi: Vĩnh Minh năm đầu Thái Hòa năm thứ 7 Giáp Tý: Vĩnh Minh năm thứ 2 Thái Hòa năm thứ 8 Tề phong Cánh Lăng Vương Tử Lương làm hộ quốc tướng quân kiêm chức Tư Đồ, lãnh binh trấn giữ Tây châu. Tử Lương là người liêm khiết lại còn dốc lòng tìm cầu nhân tài, sùng kính Phật giáo. Hằng ngày ông thường mời Tăng chúng đến luận bàn Phật pháp, vô cùng kính tín Phật pháp. Xưa nay ở Giang Tả chưa từng có ai như ông. Ông từng tự mình nấu cơm, gánh nước cho Tăng chúng.

Ất Sửu: Tề, Vĩnh Minh năm thứ 3 Ngụy: Thái Hòa năm thứ 9 Bính Dần: Vĩnh Minh năm thứ 4 Thái Hòa năm thứ 10 Đinh Mão: Vĩnh Minh năm thứ 5 Thái Hòa năm thứ 11 Mậu Thìn: Vĩnh Minh năm thứ 6 Thái Hòa năm thứ 12 Kỷ Tỵ: Vĩnh Minh năm thứ 7 Thái Hòa năm thứ 13 Canh Ngọ: Vĩnh Minh năm thứ 8 Thái Hòa năm thứ 14 Tân Mùi: Vĩnh Minh năm thứ 9 Thái Hòa năm thứ 15, Văn Minh Phùng Thái hậu mất, Đế theo lễ xưa để tang ba năm Nhâm Thân: Vĩnh Minh năm thứ 10 Thái Hòa năm thứ 15 * Ngụy Đế sai quần thần luận về năm thứ tự của Ngũ hành, Trung thư giám Cao Gián Nghị cho rằng, "Đế vương đều lấy Trung Nguyên làm chánh thống, không theo số vận ở đời, lấy việc đoạt thiện ác làm thị phi. Bởi vậy Kiệt Trụ vô cùng bạo ngược nhưng vẫn không bỏ lịch của nhà Hạ nhà Thương; Lệ, Tuệ là hôn quân nhưng vẫn không hại sách mệnh của Chu, Tấn. Tấn nối nghiệp Ngụy là Kim, Triệu nối nghiệp Tấn là Thủy, Yên nối nghiệp Triệu là Mộc, Tần nối nghiệp Yên là Hỏa. Tần diệt vong, Ngụy mới khởi nghiệp, lập ra Chánh Sóc, hơn nữa Ngụy được mang họ vốn xuất phát từ Hiên Viên. Thần ngu muội cho rằng nên lấy Thổ đức. " Bí thư thừa Lý Bưu, trứ tác lang Thôi Quang v. v. . . cho rằng, "Thần Nguyên và Tấn Vũ xưa nay kết thân với nhau, đến đời Hoàn, Mục, có chí phụ giúp nhà Tấn, bởi vậy Tư mã Tộ mất ở Giáp Nhục thì Thát Bạt nhận ngôi ở Vân Đại. Xưa Tần thôn tính thiên hạ, Hán vẫn còn họ Cung Công để sách, cuối cùng kế nghiệp nhà Chu, lấy hiệu Hỏa Đức, huống gì họ Lưu, Thạch, Phù đất hẹp vận ngắn, Ngụy cũng vướng phải cái tệ này, lẽ đâu bỏ Tấn mà lấy Thổ Đức chăng!"

Tư không Mục Lượng v. v. . . đều xin Ngụy Đế theo lời bàn của bọn Bưu, và Ngụy Đế hạ chiếu theo nhà Tấn lấy hiệu Thủy Đức. Năm Bính Tý, Ngụy Thái Hòa năm thứ hai mươi, đế hạ chiếu cho rằng người phương Bắc bảo Thổ Đức là họ Thát họ Bạt, tiên tổ của Ngụy xuất phát từ Hoàng Đế, theo Thổ Đức Vương nên là họ Thát Bạt. Phàm Thổ là màu trong màu vàng (Hoàng) là cội nguồn của vạn vật, nên đổi thành họ Nguyên. Các công thần cựu tộc mang họ từ đời trước hoặc họ kép nay đều đổi hết. Thế rồi Ngụy Đế bắt đầu đổi họ Bạt Bạt thành họ Trường Tôn, đổi Lệ Hề thành họ Hề, đổi Ất Chiên thành Thúc Tôn, Khâu Mục Lăng thành họ Mục, Bộ Lục Cô thành họ Lục, Hạ Lại thành họ Hạ, Độc Cô thành họ Lưu, Hạ Lâu thành họ Lâu, Vật Nữu Vu thành họ Vu, Uất Trì thành họ Uất, những họ còn lại đều được đổi nhiều không kể hết. Đến Tây Ngụy Cung Đế Quách bỏ niên hiệu chỉ đọc lấy năm, lấy lại họ Thát Bạt, chín mươi chín họ trước đây được đổi thành họ đơn (chỉ lấy một chữ) nay đều khôi phục lại như cũ. Năm Giáp Tuất, Ngụy Đế về Nam, ngang qua mộ của Tỷ Can, dùng lễ Thái lao tế, tự soạn văn tế trong đó có câu: "Than ôi! Giới Thất lẽ đâu chẳng phải bề tôi của ta!"

Quý Dậu: Tề: Vĩnh Minh năm thứ 11, tháng bảy Đế mất Ngụy: Thái Hòa năm thứ mười bảy, Đế thấy Bình Thành lạnh, tháng sáu lại có tuyết rơi; tháng mười một ông đến đất Nghiệp bàn việc dời đô. Lạc Dương Bình Thành nay là Tây Lương lộ. Tề: Uất Lâm Vương húy Chiêu Nghiệp, cháu Hoàng Thái Tổ, con trưởng của Thái tử Văn Tuệ. Tháng bảy năm Quý Dậu, ông lên ngôi, tháng giêng năm Mậu Tuất ông đổi niên hiệu Long Xương. Ông không lo liệu triều chính, phóng túng vô độ, Tây Xương Hầu Loan can gián nhưng ông không nghe lại còn muốn giết Loan. Tháng bảy Loan dẫn quân vào Vân Long Môn giết ông ở Tây Lộng, theo lệnh Thái hậu truy phế ông xuống chức Uất Lâm Vương, đón con năm thứ hai của Văn Tuệ là Tân An Vương Chiêu Văn lên ngôi Hoàng Đế. Lúc này văn mười lăm tuổi, đổi niên hiệu Diên Hưng, phong Loan làm Tuyên Thành quận công, tước Thái phó Tuyên Thành Vương. Tháng mười, Thái hậu ra lệnh, Thái phó Tuyên Thành Vương nên vào nhận ngôi báu, phế Văn làm Hải Lăng Vương. Tháng mười một, Hải Lăng Vương Mất.

* Cao Tông Minh Đế: Tên là Loan, anh của Thái Tổ. Hồi ấy con của An Chân Vương từ nhỏ mồ côi, Cao Đế nuôi nấng coi như con mình, phong ông làm Tây Xương Hầu, ông ở ngôi năm, thọ bốn mươi tuổi. Niên hiệu Kiến Vũ bốn năm, Vĩnh Thái một năm.

Giáp Tuất: Kiến Vũ năm đầu, tháng mười đổi niên hiệu Thái Hòa năm thứ 18, tháng mười một Đế đến Lạc Dương Ất Hợi: Kiến Vũ năm thứ 2 Thái Hòa năm thứ 19 Ngụy Đế đi Lỗ cúng tế Khổng Tử, chọn một người trong con cháu Khổng Tử phong làm Sùng Thánh Hầu để tế tự Khổng Tử. Vua xa giá đến chùa Bạch Tháp ở Từ Châu. Chùa có pháp sư Đạo Đăng nhập diệt, đế hạ chiếu viếng tang, ban cấp ngàn tấm lụa, cúng dường tất cả tăng, mở đạo tràng kỳ siêu bảy ngày ở kinh thành.

Bính Tý: Kiến Vũ năm thứ 3 Thái Hòa năm thứ 20, Ngụy đổi họ Nguyên Tề: Thích Tuệ Cơ được Minh Hoàng Đế hai lần hạ chiếu thỉnh nhưng ngài không vào cung mà đến Quy Sơn, Hội Ấp dựng tinh xá Bảo Lâm. Ngài từng soạn Pháp Hoa Sớ Nghĩa cho Văn Tuyên Vương. Tháng mười một, ngài nhập diệt, thọ tám mươi lăm tuổi.

Đinh Sửu: Kiến Vũ năm thứ 4 Thái Hòa năm thứ 21, Đế lập con là Kháp làm hoàng Thái tử Ngụy: Thiền sư Phật-đà (Hán dịch Giác Thủ) người Trung Ấn, Tây Trúc. Sư rất thích cảnh trí Tung nhạc, Đế liền cho dựng chùa Thiếu Lâm trên Thiếu Thất sơn để Sư ở. Đệ tử của Sư có Tăng Trù, Tuệ Quang.

Mậu Dần: Vĩnh Thái năm đầu, tháng bảy Đế mất Thái Hòa năm thứ 22 Tề Đế khi còn ở ngôi thường trì trai, tu Thập thiện, tụng kinh Pháp Hoa, Bát-nhã, dựng chùa Quy Y, đúc ngàn tượng Phật bằng vàng, chép kinh Phật

* Đông Hôn Hầu: Tên Bảo Quyển, con năm thứ ba của Minh Đế. Tháng mười, niên hiệu Kiến Vũ năm đầu, ông được lập làm hoàng Thái tử rồi lên ngôi Hoàng Đế, nhưng ông không có đức, ở ngôi hai năm, sau bị giết, thọ mười chín tuổi. Niên hiệu Vĩnh Nguyên hai năm.

Kỷ Mão: Vĩnh Nguyên năm đầu Thái Hòa năm thứ hai mươi ba, tháng tư Hiếu Văn Đế mất Ngụy Đế dựng chùa An Dưỡng ở đất nghiệp, cúng dường trai tăng. Trong Lục cung những thị tỳ giữ lục trai, tinh tấn tụng kinh, mến mộ Phật đạo đều cho xuất gia. Đế độ cả thảy một vạn bốn ngàn người.

Canh Thìn: Tề: Vĩnh Nguyên năm thứ hai, tháng mười hai Đế bị giết Ngụy: Thế Tông Tuyên Vũ Đế Kháp, con năm thứ hai của Hiếu Văn Đế lên ngôi. Cảnh Minh năm đầu. Lúc này Thôi Tuệ cảnh chiếm cứ Quảng Lăng và làm phản, Kinh châu Thứ sử Tiêu Ý đem quân đến đánh giết Tuệ Cảnh. Đế phong Ý làm Thượng thư lệnh. Bọn sủng thần Nhự Pháp Trân ghét quyền uy của Ý nên gièm pha Ý với Đế. Tháng mười, Đế ban cho Ý phải chết. Ý nói: "Em của thần ở Ung châu, rất lo lắng cho triều đình". Em của Ý là Tiêu Diễn làm Thứ sử trong Ung châu, hôm đó tại Tương Dương nghe tin anh chết, liền triệu tập quân ở Kiến Nha, Đế sai Tiêu Dĩnh Vị đem quân đến đánh họ. Dĩnh Vị liền kết hợp với Diễn, tháng ba năm sau, họ đưa Nam Khang Vương lên ngôi Hoàng Đế ở Giang Lăng, đổi niên hiệu Trung Hưng, phong Tiêu Diễn làm chinh Đông đại tướng quân Đô đốc chinh thảo chư quân sự, cầm cờ tiết búa việt đến thẳng Kiến Khang. Tháng mười hai, Đế bị giết. Diễn theo lệnh Tuyên Đức Thái hậu phế đế xuống làm Đông Hôn Hầu.

* Hòa Đế: Húy Bảo Dung, con năm thứ tám của Minh Đế được làm Nam Khang Vương, ra làm Kinh châu Thứ sử. Tháng ba năm Tân Tỵ, ông lên ngôi Hoàng Đế. Tháng giêng năm Nhâm Ngọ, ông hạ chiếu cử đại Tư mã Tiêu Diễn làm tướng quốc quản lý trăm quan, rồi được phong Dương châu mục ban mười quận, tước Lương Công, lại ban cho cửu tích. Tháng giêng Diễn được phong Vương. Đế về đông, đến Cô Thục (Giang Đông, Thái Bình lộ) hạ chiếu nhường ngôi cho Lương Vương. Lương Vương lên ngôi Hoàng Đế, đưa Đế xuống làm Ba Lăng Vương. Sau đó thì giết. Ông ở ngôi một năm, thọ mười sáu tuổi.

Tân Tỵ: Trung Hưng năm đầu, tháng ba Đế lên ngôi, tháng hai năm sau nhường ngôi cho Lương Ngụy: Cảnh Minh năm thứ 2 Nhà Tề gồm bảy chủ, trị vì tổng cộng hai mươi ba năm rồi nhường ngôi cho Lương.

* Lương: Họ Tiêu, đóng đô ở Kiến Khang, gồm Cao Tổ Vũ Đế, Thái Tông Giản Văn Đế, Thế Tổ Nguyên Đế, Kính Đế.

* Cao Tổ Vũ Đế: Húy là Diễn, tự Thúc Đạt người Lan Lăng, làm quan cho Tề, được phong Lương Vương, nhận ngôi từ Tề, ở ngôi bốn mươi tám năm thọ tám mươi sáu tuổi. Niên hiệu Thiên Giám mười tám năm, Phổ Thông bảy năm, Đại Thông hai năm, Trung Đại Thông sáu năm, Đại Đồng mười một năm, Trung Đại Đồng một năm, Thiên Thanh ba năm.

Nhâm Ngọ: Lương, Thiên Giám năm đầu, tháng hai đổi niên hiệu, hạ chiếu cho Đại Sĩ Bảo Công hoằng hóa, không ngăn cấm nữa Ngụy: Cảnh Minh năm thứ 3 Quý Mùi: Thiên Giám năm thứ 2 Cảnh Minh năm thứ 4 * Pháp sư Vân Quang ở chùa Pháp Vân, Kiến Khang, lúc giảng kinh thường có hoa trời tuôn xuống như tuyết. Đế đốt sớ trong trận Hàm Quang để thỉnh Vân Quang Chí Công. Sáng hôm sau, Chí Công đến. Đế hạ chiếu gọi ngài là Đại sĩ Bảo Chí và nói: Dấu tích còn trong trần ai nhưng thần thức dạo chơi trong cõi minh tịch, nước chẳng nhận chìm, lửa chẳng đốt cháy, rắn cọp không thể tổn hại ngài được. Bàn về Phật lý thì từ Thanh văn trở lên, luận về kẻ ẩn thì từ độn tiên lên nữa, lẽ đâu có thể đem thế tục pháp, tình tầm thường mà nghi kỵ ngài chăng! Từ nay cho phép ngài mặc tình hoằng hóa.

* Từ Bi Sám Pháp: Lương Đế lúc còn làm Ung châu Thứ sử, phu nhân Hy thị là người tánh hay đố kỵ, sau khi chết, bà hóa thành con mãng xà to bò vào trong hậu cung, báo mộng cho Đế tìm cách cứu thoát mình. Đế đọc kinh Phật, chế Đạo Tràng Từ Bi Sám Pháp mười quyển thỉnh tăng sám lễ. Phu nhân thoát ác báo thiên sinh, từ trong không bà tạ ơn Đế rồi đi. Sám pháp ấy lưu hành ở đời, đó là Lương Hoàng Sám.

Giáp Thân: Thiên Giám năm thứ 3 Ngụy: Chánh Thỉ năm đầu Ngày tám tháng tư, Lương Đế triệu tập đạo tục trong điện Trùng Vân bày tỏ ý nguyện cầu sám của mình. Ông tự tay soạn văn phát nguyện, phụng Phật Tam bảo, dựng chùa Quang Trạch ngay phủ đệ này, đúc tượng Phật lớn bằng vàng, đồng phụng thờ ở đây.

Ất Dậu: Lương, Thiên Giám năm thứ 4 Ngụy: Chánh Thỉ năm thứ 2 * Đại trai đàn Thủy lục ở Kim Sơn: Hồi ấy, Lương Đế nằm mộng thấy vị Tăng đến nói với mình: "Bốn loài chúng sinh trong sáu đường chịu đại khổ não, sao ông chẳng mở đại trai đàn Thủy Lục để cứu vớt chúng nó?" Đế tỉnh dậy, hỏi chư Sa-môn, Bảo Chí nói: " Cứ tìm kinh mà đọc thì ắt biết cách. " Đế lật kinh ra đọc chí thành rồi soạn ra nghi thức bạt độ, ba năm mới xong. Đêm ấy ông cầm nghi thức đứng trước đèn rồi bạch Phật: "Nếu lý trong nghi này hợp với phép tắc của Thánh nhân thì nguyện khi con lạy xong, đèn này tự sáng. Nếu nghi thức chưa tinh tường, thì đèn vẫn tắt như cũ". Nguyện xong ông lạy một lạy, quả nhiên đèn đuốc tự sáng. Đến ngày mười lăm tháng hai năm này, ông mở Đại trai đàn trong chùa Kim Sơn, Trấn Giang ngày nay. Đế ngồi dưới đàn tràng, tuyên chiếu thỉnh Luật sư Hựu đọc nguyện văn nghi thức. Lễ bạt độ lợi lạc khắp hữu tình trong u minh. Nghi thức ấy đến nay chư Tăng vẫn duy trì.

Bính Tuất: Thiên Giám năm thứ năm, Lương Thái tử Thống mới năm tuổi nhưng đã đọc khắp Ngũ Kinh Chánh Thỉ năm thứ 3 Đinh Hợi: Thiên Giám năm thứ 6 Chánh Thỉ năm thứ 4 Lương Đế nhờ thần lực của Bảo Chí thấy được nỗi khổ trong địa ngục, ông hỏi Bảo Chí dùng cách gì để cứu khổ ấy, Bảo Chí đáp: "Chỉ khi nghe được tiếng chuông, nỗi khổ chúng sinh mới được tạm nghỉ. " Thế rồi, ông hạ chiếu cho khắp tự viện trong nước đánh đại hồng chung phải thật chậm và lâu.

Mậu Tý: Thiên Giám năm thứ 7 Vĩnh Bình năm đầu Kỷ Sửu: Thiên Giám năm thứ 8 Vĩnh Bình năm thứ 2 Ngụy: Ngụy Đế hạ chiếu thỉnh Tây Trúc Sa-môn Bồ-đề Lưu Chi (Hán dịch là Giác Hy) ở trong điện Tử Cực để dịch luận. Ngụy Đế giảng kinh Duy-ma trong điện Thức Càn. Lúc này triều Ngụy rất kính tín Phật giáo. Ở Lạc Dương, ngoài Sa-môn Trung Quốc ra, còn có hơn ba ngàn Sa-môn từ Tây Vực sang. Đế dựng riêng chùa Vĩnh Minh lập hơn ngàn phòng ốc để họ ở. Trong niên hiệu Diên Xương, các châu quận có đến một vạn ba ngàn ngôi chùa, hai trăm vạn Sa-môn.

Canh Dần: Thiên Giám năm thứ chín, Đế thỉnh Sa-môn Bảo Xướng Soạn Danh tăng truyện gồm 81 quyển Ngụy: Vĩnh Bình năm thứ 3 Lương Đế dựng chùa Đại Ái Kính ở Chung Sơn, cúng dường cả ngàn tăng để cầu phước cho Thái tử Văn Hoàng Đế. Hiến Thái hậu dựng chùa Đại Trí Độ ở bờ Tây Thanh Khê để chư ni giảng đọc Kinh Luận trong bốn mùa.

Tân Mão: Thiên Giám năm thứ 10 Vĩnh Bình năm thứ 4 Lương Vũ Đế sai Hác Khiên v. v. . . sang Tây Trúc rước tượng Phật bằng Chiên-đàn. Vua xứ này mô phỏng tượng rồi khắc cho Khiên một pho. Năm này Khiên về Kiến Khang, Đế nghinh tượng an trí trong điện Thái cực, lập trai đàn độ Tăng, đại xá tử tội. Từ đó Vũ Đế ăn chay, đoạn nghiệp dâm.

Nhâm Thìn: Thiên Giám năm thứ 11 Diên Xương năm đầu * Phó Đại Sĩ: Ngài sinh trưởng trong nhà Phó Tuyên Từ ở làng Song Lâm huyện Ô Nghĩa, Vụ châu, vào ngày tám tháng năm niên hiệu Kiến Vũ năm thứ tư đời Tề Minh Đế. Ngài tên là Hấp, tự Huyền Phong, hiệu Thiện Tuệ. Năm Nhâm Thìn này ngài tròn mười sáu tuổi. Vợ ngài họ Lưu, có hai người con là Phổ Kiến và Phổ Thành. Nhà Lương, niên hiệu Phổ Thông năm đầu, ngài hai mươi bốn tuổi, một lần nhân xách nước bên bờ đê Khể Đình, Tây Vực Sa-môn Tung Đầu-đà dẫn ngài xuống bên sông soi mặt, ngài thấy mình có hào quang bao phủ, đệ tử rất đông, nhân đó tâm tỉnh ngộ bèn lên ngọn Tung sơn vào nơi rừng rậm dựng am mà ở, lấy tên là Song Lâm, lấy hiệu là Song Lâm Thọ Hạ Đương Lai Giải Thoát Thiện Tuệ Đại Sĩ. Ngài trồng rau dưa, làm thuê cho người khác, ban đêm về cốc cùng vợ là Diệu Quang luận bàn Phật pháp, cứ thế khổ hạnh suốt bảy năm. Đến năm Đại Thông năm thứ hai, đệ tử mỗi ngày một đông, Đại sĩ muốn giáo hóa chúng sinh, nên giáo hóa vợ con bán mình để mở đại hội. Niên hiệu Trung Đại Thông năm thứ sáu, Đại Sĩ sai đệ tử Phó Vãng vào cung dâng thư. Lương Vũ Đế hạ chiếu mời ngài vào. Tháng mười hai nhuần, ngài đến Kiến Khang, Đế nghe Đại Sĩ là người thần dị, bèn ra lệnh khóa hết cửa. Đại Sĩ dùng chày gỗ gõ vào một cửa, các cửa khác đều mở toang ra, vào thẳng Thiện Ngôn điện. Đế hỏi:

- Thầy thờ thầy nào?

Ngài đáp:

Theo người chẳng có gì để theo, thầy chẳng có gì làm thầy, thờ chẳng có gì để thờ.

Đế đãi cơm ngài xong, lên chùa Định Lâm ở Chung sơn hạ chiếu chu cấp cho ngài. Đại Đồng năm thứ năm, Đại sĩ lại vào kinh đô. Tháng ba Đế triệu ngài vào điện Thọ Quang cùng luận chân đế. Đại sĩ nói: "Dứt mà không diệt". Đế lại thỉnh ngài giảng kinh Kim Cang, Đại sĩ vỗ bàn một cái rồi đứng dậy. Đế không hiểu, thỉnh giảng tiếp. Đại sĩ liền đập bàn rồi thăng tòa xướng bốn mươi chín bài tụng rồi đi. Những bài tụng ấy nay vẫn còn lưu hành.

Một hôm Đại sĩ đội mũ, đắp y, mang giày. Đế hỏi: Ông là tăng ư? Ngài lấy tay chỉ lên mũ. Đế hỏi: Ông là đạo ư? Ngài lấy tay chỉ xuống giày. Đế hỏi: Ông là tục ư? Ngài lấy tay chỉ nạp y rồi cáo từ về núi. Đại Đồng thứ mười, Đại sĩ mở Đại pháp hội nhằm sám hối tội khổ cho hết thảy chúng sinh, mau được giải thoát. Đại sĩ cho rằng kinh Phật quá nhiều, phần đông khó ai xem hết, nên dựng một cái khám to, chính giữa là một trụ lớn, mở rộng tám phía (nhà Bát Giác) rồi chất đầy kinh trong đó, lấy tên là Luân Tạng. Đại Sĩ lập nguyện: Người lên cửa tạng ta, đời đời kiếp kiếp không mất thân người, người phát tâm Bồ-đề hay xô ngã Luân Tạng thì công đức ngang bằng với người trì tụng kinh. Ngày nay trong Luân tạng dựng tượng Đại sĩ khởi nguyên từ đó.

Tháng tư niên hiệu Đại Kiến năm đầu, đời Trần Tuyên Đế, Đại Sĩ dặn dò hai Pháp sư Phổ Kiến, Phổ Thành: Ta từ cõi trời năm thứ tư xuống đây vì độ chúng sinh, các ông phải cẩn thận ba nghiệp, siêng tu lục độ, thực hành pháp sám hối, khỏi đạo trong tam đồ. Đến ngày hai mươi bốn, Đại sĩ nhập diệt, thọ bảy mươi ba tuổi, trà-tỳ thâu xá-lợi an táng ở Song Lâm, ngày nay thành Đại đạo tràng. Những kệ ngữ của ngài đều lưu hành ở đời. Ngài từng soạn bài minh nói về Tâm Vương. Trong ấy ghi:

Quán tâm không vương

Mầu nhiệm khó lường

Không danh không tướng

Có đại thần lực.

Hay diệt ngàn ương

Thành tựu muôn đức

Thể tánh tuy không

Hay bày phép tắc.

Quán thì không hình

Gọi thì không tiếng

Là tướng đại pháp

Tâm giới truyền kinh.

Vị mặn trong nước

Màu xanh trong keo

Nhất định là có

Nhưng chẳng thấy hình.

Tâm vương cũng vậy

Ở ngay trong thân

Vào ra nơi mặt

Ứng vật tùy hình.

Tự tại không ngại

Làm nên mọi thứ

Rõ gốc tâm thức

Biết tâm thấy Phật.

Tâm này là Phật

Phật này là tâm

Niệm niệm Phật tâm

Phật tâm niệm Phật.

Muốn tâm thành tựu

Giới tâm tự luật

Tịnh luật tịnh tâm

Tức tâm là Phật.

Ngoài tâm vương này

Không có Phật khác

Muốn cầu thành Phật

Chớ nhiễm một vật.

Tâm tánh tuy không

Thể tham sân thật

Vào pháp môn này

Ngồi ngay thành Phật.

Đến bờ kia rồi

Được Ba-la-mật

Chân sĩ mộ đạo

Tự quán thân mình.

Biết Phật ở trong

Chẳng tìm bên ngoài.

Ngay tâm là Phật

Ngay Phật là tâm T

âm sáng biết Phật

Biết rõ thức tâm.

Lìa tâm chẳng Phật

Lìa Phật phi tâm

Phi Phật chẳng lường

Chẳng gì gánh vác.

Chấp không trệ tịch

Vì thế trầm luân

Chư Phật Bồ-tát

Tỏ nên an tâm.

Đại sĩ sáng tâm

Ngộ huyền âm này

Tánh thân tâm diệu

Dùng không thể đổi.

Cho nên người trí

Buông tâm tự tại

Chớ nói tâm vương

Rỗng không thể tánh.

Hay khiến sắc thân

Tọa tà làm chánh

Chẳng có chẳng không

Ẩn hiển bất định.

Tâm tánh tuy không

Hay tạo phàm Thánh

Vì thế khuyên nhau

Gắng mà giữ gìn.

Sát-na tạo tác

Trở lại trầm luân

Thanh tịnh tâm trí

Chẳng khác vàng ròng.

Pháp tạng Bát-nhã

Đều trong thân tâm

Pháp tạng vô vi

Không sâu không cạn.

Chư Phật Bồ-tát

Rõ bản tâm này

Người có duyên gặp

Chẳng xưa, nay, sau.

Quý Tỵ: Lương, Thiên Giám năm thứ 12 Ngụy: Diên Xương năm thứ 2 Giáp Ngọ: Thiên Giám năm thứ 13 Diên Xương năm thứ 3 Ất Mùi: Thiên Giám năm thứ 14 Ngụy: Diên Xương năm thứ tư, tháng giêng Đế mất, Thái tử Hủ lên ngôi mới sáu tuổi, mẹ tôn Hồ thị làm Hoàng Thái hậu lâm triều thính chính * Tụng kinh kéo dài tuổi thọ: Pháp sư Thích Trí Tạng hồi ấy vân du đến Kiến Khang, Lương Đế cho triệu kiến rất kính lễ ngài. Lương Vũ Đế lập chùa tháp Khai Thiện cho Bảo Chí và mời ngài đến đó ở. Trí Tạng gặp dị nhân nói với mình: "Thầy chỉ thọ ba mươi mốt tuổi. " Tạng bèn dốc tâm tu tập, chuyên tụng kinh Kim Cang Bát-nhã Ba-la-mật. Đến năm phải chết, ngài lại nghe trong hư không có tiếng nói: "Nhờ sức của Bát-nhã, Thầy thọ gấp đôi. " Quả nhiên Trí Tạng thọ sáu mươi hai tuổi. Lương Vũ Đế hạ chiếu an táng ngài bên trái chùa Bảo Công trên Độc Long Sơn. Từ đó, đạo tục ở Giang Tả đều trì tụng kinh Kim Cang Bát-nhã.

Bính Thân: Thiên Giám năm thứ 15 Ngụy: Túc Tông Hiếu Minh Đế Hủ con năm thứ hai của Tuyên Vũ Đế lên ngôi. Hy Bình năm đầu Ngụy: Thế Tông Tuyên Vũ Đế dựng chùa Diệu Quang chưa xong, năm này Hồ Thái hậu dựng chùa Vĩnh Ninh, cả hai chùa đều ở bên cung. Thái hậu lại dựng chùa Thạch Quật ở Y Khuyết Khẩu, đúc mười tượng vàng cao một trượng sáu, mười tượng cao bằng người thường, hai tượng bằng ngọc, lập tháp chín tầng, cao chín mươi trượng, trên có mái cao mười trượng đêm khuya tiếng kinh tiếng mõ vang xa đến mười dặm. Từ khi Phật pháp truyền vào Trung Quốc, tháp miếu hưng thịnh chưa lúc nào bằng lúc này.

* Tượng Đá: Tượng Phật bằng đá cao mười trượng ở chùa Ẩn Nhạc, Việt châu nhà Lương. Hồi ấy trong năm Kiến Vũ đời Tề Minh Đế, Tăng, Hộ phát thảo làm, đục hoàn thành khuôn mặt thì ngài mất. Kế đó có Tăng Thục làm tiếp nhưng vẫn chưa hoàn thành. Đến năm này, Kiến An Vương bỏ vàng ra ủy thác cho Tăng Hựu hoàn thành pho tượng.

Đinh Dậu: Thiên Giám năm thứ 16 Ngụy: Hy Bình năm thứ 2 * Phật Danh: Lương Vũ Đế hạ chiếu thỉnh Pháp sư Tăng Thiệu soạn Chúng Kinh Mục Lục bốn quyển, thỉnh Sa-môn Bảo Xướng soạn Tỳ-kheo ni truyện bốn quyển, lại soạn Chúng Kinh Phật Danh ba quyển.

Tháng ba Lương Vũ Đế hạ chiếu cấm thợ may cuốn vải có hoa văn gấm, cấm cắt đứt hình người, thú, chim muông. Vì làm vậy là trái với đạo nhân thứ.

Cúng chay: Tháng tư Lương Vũ Đế hạ chiếu: Tông miếu dùng sinh vật cúng tế càng làm lụy thêm oan linh, nên dùng bột nặn hình mà cúng. Bát tòa trong triều đều bàn lấy đại bô (thịt luộc chín, nêm) để thay thế Nhất Nguyên Đại Vũ. Tháng mười Đế hạ chiếu cho Tông miếu còn dùng thịt chín cúng tế là không được phải đổi luôn, thế là dùng đại bỉnh (bánh bột) thay thế đại bô, còn các thứ khác đều dùng rau quả. Ngày nay ai muốn luận về ăn chay ăn mặn đều căn cứ ở đây.

Mậu Tuất: Thiên Giám năm thứ 17 Thần Quy năm đầu * Hoằng Minh Tập: Nhà Lương, Luật sư Tăng Hựu hoằng hóa Luật tạng từ đời Tề, đến lúc này Đế rất cung kính ngài. Ngài cao tuổi chân bị bệnh, nên Đế sai người dìu ngài vào trong điện truyền giới cho Lục cung. Ngài tịch ngày hai mươi sáu tháng năm, thọ bảy mươi bốn tuổi. Những tác phẩm do ngài soạn gồm: Tam Tạng Ký, Pháp Uyển Ký, Thế Giới Ký, Thích-ca Phổ, Hoằng Minh Tập v. v. . . đều lưu hành ở đời.

Kỷ Hợi: Thiên Giám năm thứ 18 Thần Quy năm thứ 2 * Biệt hiệu của Pháp sư Tuệ Ước: Lương Đế nói: Đạo nhờ người hoằng hóa, lý không phải trao suông, giáo hóa phải tận tâm, dân tin mới đứng vững được. Pháp sư Tuệ Ước, đức vượt người đời, đạo trùm U Minh. Ngày tám tháng tư thỉnh Sư vào điện Đẳng Giác để truyền Bồ-tát giới, đồng thời mở vô giá pháp hội.

Từ khi thọ giới xong, Vũ Đế ngày ăn một bữa, chỉ ăn rau dưa, nơi ông ở ngủ thanh tịnh như Sa-môn. Năm Phổ Thông năm thứ tư, Đế ra lệnh cho mọi người không được gọi đích danh của ngài, mà vua ban cho một biệt hiệu là Trí Giả. Chư tăng có biệt hiệu bắt đầu từ ngài. Ngày sáu tháng chín niên hiệu Đại Đồng năm đầu, Trí Giả Tuệ Ước Quốc Sư thị tịch thọ tám mươi bốn tuổi, tăng lạp sáu mươi ba hạ. Đế mặc đồ tang đến điếu, khóc thương, không thiết triều bảy ngày. Ngày hai mươi chín tháng đó, Đế hạ chiếu an táng ngài bên trái mộ Bảo Chí ở Độc Long Sơn. Hơn bốn vạn tám ngàn người theo ngài thọ giới đã mặc tang phục khóc than đưa tiễn. Năm Đại Đồng năm thứ hai, Đế hạ chiếu đổi nơi ngài ở là làng Trúc Sơn thành làng Trí Giả.

* Cao Tăng Truyện: Lương Vũ Đế sai ngự sử Bùi Tử Dã soạn Danh Tăng Truyện hai mươi quyển. Thích Tuệ Hạo ở Cối Kê soạn Cao Tăng Truyện mười bốn quyển, bắt đầu từ năm Vĩnh Bình nhà Hán kết thúc trong năm này cả thảy hơn bốn trăm năm mươi năm, có hai trăm năm mươi bảy người, thêm vào đó có thêm hai trăm người nữa, được nhập Đại Tạng lưu hành.

+ Ngụy: Hồ Thái hậu ra lệnh cho các châu, mỗi châu dựng tháp năm tầng, các vương hầu quý tộc mỗi người phải dựng chùa ở Lạc Dương. Thái hậu rất siêng năng lập hội trai cúng thí.

Canh Tý: Lương, Phổ Thông năm đầu Chánh Quang năm đầu Ngụy Đế: Đế đội mũ miện, thỉnh Sa-môn Đàm Vô Tối, Đạo sĩ Khương Bân giảng đạo trong cung.

Tổ năm thứ 28: Tây Thiên, Sơ tổ của Đông bộ: Bồ-đề Đạt-ma.

Ngài thuộc dòng họ Sát-đế-lợi, con năm thứ ba của quốc vương Hương Chí người Nam Thiên Trúc. Ngài vốn tên là Bồ-đề-đa-la. Tổ năm thứ hai mươi bảy Bát-nhã Đa-la đến nước này, được phụ vương Hương Chí cúng dường một hạt châu. Tổ đem hạt châu này để nghiệm trí của ngài. Tổ bảo ngài: Đối với pháp, ông đã được thông lượng, phàm Đạt-ma có nghĩa là thông đại, nên đặt tên ông là Bồ-đề Đạt-ma.

Ngài hỏi Tổ:

Sau khi đắc pháp, con sẽ đến nước nào làm Phật sự? Tổ đáp: Tuy ông đắc pháp nhưng chưa thể đi xa, nên ở lại Nam Thiên đợi ta diệt độ sáu mươi bảy năm rồi hãy qua nước Chấn Đán mở đại pháp lạc, người được Bồ-đề thật không kể hết.

Thế rồi ngài theo Tổ thọ học giáo nghĩa, chuyên tâm hầu hạ suốt bốn mươi năm. Sau khi Tổ quy tịch, ngài hoằng hóa ở nước này. Bấy giờ có hai Đại sư, một người tên Phật Đại Tiên, người kia tên Phật Đại Thắng Đa đều theo học thiền quán Tiểu thừa với Phật-đà Bạt-đà. Phật-đà Tiên đã gặp Tôn giả Bát-nhã-đa-la, bỏ Tiểu thừa quy hướng Đại thừa, cùng hoằng hóa với Đạt-ma, được gọi là "Hai cửa Cam lồ. " Nhưng Phật Đại Thắng Đa lại chia đồ chúng làm sáu tông là Hữu tướng tông, Vô tướng tông, Định tuệ tông, Giới hạnh tông, Vô đắc tông, Tịch tĩnh tông. Mỗi tông đều đề cao kiến giải của mình, tự xiển dương giáo nghĩa của mình. Đạt-ma than sáu tông ấy rơi vào tà kiến, lần lượt đến từng tông khai hóa họ. Sáu chúng tỏ ngộ, phát nguyện quy y. Bấy giờ quốc vương Dị Kiến vốn là cháu ngài, ban đầu tin theo ngoại đạo, Đạt- ma giáo hóa khiến quốc vương cải tà quy chánh. Sau đó, ngài nghĩ nhân duyên qua Chấn Đán hoằng hóa đã đến, nên từ biệt quốc vương. Quốc vương sắm thuyền to, chất đầy trân bảo, thuyền vượt biển khơi. Qua ba lần chịu nóng chịu rét thuyền mới đến Nam Hải. Bấy giờ nhằm ngày hai mươi mốt tháng chín niên hiệu Phổ Thông năm đầu, nhà Lương. Quảng châu Thứ sử Tiêu Ngang đón tiếp ngài và tâu về triều. Lương Vũ Đế xem tấu biểu xong sai sứ đến thỉnh. Ngày một tháng mười năm sau, ngài đến Kiến Khang, Đế hỏi ngài:

Từ khi lên ngôi đến nay Trẫm dựng chùa, chép kinh, đông không kể hết, vậy có công đức gì?

Ngài đáp:

Đây chỉ là tiểu quả trời người, như bóng theo hình, tuy có nhưng không thật.

Đế hỏi:

Thế nào là công đức chân thật? Ngài đáp:

Tịnh trí diệu viên, thể tự rỗng rang vắng lặng.

- Thế nào là Thánh đế Đệ nhất nghĩa?

- Rỗng rang không Thánh.

- Đối diện Trẫm là ai?

- Không biết.

Đế không lãnh ngộ, ngài biết căn cơ không khế hợp, nên ngày mười chín tháng đó, ngài lén đến Giang bắc, ngày hai mươi ba tháng mười một thì đến Lạc Dương, nhằm niên hiệu Chánh Quang năm thứ hai đời Ngụy Hiếu Minh Đế, ngụ ở chùa Thiếu lâm trên Tung Sơn, cả ngày ngồi quay mặt vào vách. Ngụy Minh Đế ba lần hạ chiếu thỉnh ngài nhưng ngài không đến. Đế sai người mang tặng ca-sa, ngài cũng không nhận, sứ đi đi về về đến ba lần, Đế ép ngài nhận.

Bấy giờ có tăng Thần Quang là người đọc khắp sách sử, giỏi luận lý mầu, nghe ngài ở đây liền đến tham học. Đêm chín tháng mười hai năm đó, tuyết phủ đầy trời, Quang đứng mãi trước sân, đến sáng tuyết ngập quá gối. Ngài thấy vậy xót thương hỏi:

Ông đứng mãi trong tuyết như vậy là muốn cầu việc gì?

Quang khóc thưa:

"Mong Hòa thượng Từ bi mở cửa Cam lồ độ khắp chúng sinh" Thần Quang đã chặt cánh tay mình tỏ ý tha thiết cầu pháp. Ngài nhân đó đổi tên Thần Quang thành Tuệ Khả.

Khả thưa:

Tâm con chưa an, xin thầy an tâm cho.

- Đem tâm ra đây ta an cho! Khả im lặng giây lâu rồi thưa: Con tìm hoài nhưng chẳng được. Ngài nói:

Vậy là ta đã an tâm cho ông rồi đó!

Thế rồi ngài giảng nói sơ lược bốn hạnh để vào Đại thừa cho Tuệ Khả. Ngài nói: "Con đường vào đạo có nhiều lối, nhưng tóm lại không ngoài hai thứ là Lý nhập và Hạnh nhập.

Lý nhập nghĩa là nhờ giáo ngộ tông, tin chắc hàm linh đồng một chân tánh, chỉ vì bị khách trần vọng tưởng che khuất nên không thể hiển rõ được. Nếu bỏ vọng về chân, vắng lặng như tường vách, không mình không người, phàm thánh như nhau, trụ vững không dời, lại không chạy theo văn giáo. Đó là ngầm hợp với diệu lý, không có phân biệt vắng lặng vô vi, đó là Lý nhập.

Hạnh nhập nghĩa là: Hạnh có bốn thứ:

1. Báo oán hạnh: Phàm người tu tập nếu lúc chịu khổ phải nghĩ rằng trong vô lượng kiếp về trước ta bỏ gốc theo ngọn, trầm luân trong các nẻo, tạo bao oán ghét, gây hại vô cùng. Ngày nay tuy không phạm cấm giới nhưng vẫn chịu khổ là do túc nghiệp chín muồi, không phải trời người có thể thấy được, cam tâm nhẫn chịu, không chút oán hận. Lúc khởi tâm quán chiếu như thế, tương ứng với Lý, nhờ thấu hiểu oán mà tiến tu nên gọi là báo oán hạnh.

2. Tùy duyên hạnh: Chúng sinh vô ngã đều do duyên nghiệp đẩy đưa khổ vui đều nhận, đều từ duyên sinh. Nếu được phước báo thù thắng, những việc vinh dự, đều do nhân trong quá khứ chiêu cảm, duyên hết lại trở về không, có gì vui đâu! Được mất tùy duyên, tâm không thêm bớt, gió vui chẳng động, thầm hợp với đạo, đó là Tùy duyên hạnh.

3. Vô sở cầu hạnh: Người thế tục u mê, cứ mãi tham đắm, người trí ngộ được lẽ chân, an tâm vô vị, vạn hữu đều không, chẳng chút hy vọng, ở mãi trong ba cõi giống như nhà lửa, có thân thì có khổ, ai được yên đâu! Thấu được điều này thì dứt niệm không cầu cho nên kinh ghi: "Có cầu đến khổ, không cầu mới vui", bởi vậy không cầu mới thật là đạo hạnh, nên gọi là vô sở cầu hạnh.

4. Xứng pháp hạnh: Lấy lý của tánh tịnh làm pháp, lý này các tướng đều không, không nhiễm không trước, không đây không kia. Kinh ghi: "Pháp không có ngã vì lìa ngã cấu. " Người trí tin hiểu lý này, phải nên xứng pháp mà hành. Thể của pháp không tham tiếc, nên đối với thân mạng, tiền của thực hành xả thí ba-la-mật, tâm không hề tham tiếc, thấu tỏ tam luân vốn không (người bố thí, người nhận, vật bố thí) không nương không chấp, chỉ vì vô cấu xứng hóa chúng sinh chẳng hề chấp tướng. Đó là hạnh của mình mà cũng chính là làm lợi ích cho người khác trang nghiêm đạo Bồ-đề. Bố thí đã như vậy thì năm độ còn lại cũng thế. Vì trừ vọng tưởng, tu hành Lục độ nhưng kỳ thực chẳng làm gì cả, đó gọi là Xứng pháp hạnh.

Sau đó, ngài lại muốn về lại Tây Trúc nên bảo với đồ chúng:

- Ta sắp đi rồi, các ông mỗi người hãy trình sở đắc ta xem!

Khi đó các đệ tử thân cận đều trình chỗ thấy của mình, sau cùng Tuệ Khả bước ra đảnh lễ ba lạy rồi lui về đứng im chẳng nói lời nào. Ngài nhìn Tuệ Khả và nói:

- Xưa Như Lai đem chánh pháp nhãn phó chúc cho Đại sĩ Ca-diếp truyền trao mãi đến ta, nay ta đem phó chúc cho ông, ông gắng hộ trì. Ta cũng trao cho ông ca-sa để làm pháp tín, mỗi vật có một tác dụng ông cần phải biết.

Tuệ Khả thưa: Xin thầy chỉ dạy. Ngài nói:

Trong truyền pháp ấn để khế chứng với tâm, ngoài trao ca-sa để định ra tông chỉ. Ta lo đời sau khởi tâm nghi ngờ bảo ta là người Tây Thiên, ông là người Trung Quốc dựa vào đâu mà đắc pháp, lấy gì làm bằng chứng. Nay ông nhận y pháp này, nếu ngày sau gặp trở ngại ấy thì chỉ cần đưa y và bài kệ truyền pháp của ta ra để làm minh chứng, lúc ấy chẳng còn trở ngại gì. Sau khi ta diệt độ hai trăm năm thì không truyền y nữa, vì lúc đó pháp đã lan rộng khắp nơi, người thấu đạo thì nhiều, người thông lý lại ít, có đến hơn ngàn vạn người thầm hợp ngầm chứng ông phải xiển dương chớ khinh người chưa ngộ, chỉ một niệm hồi tâm là đồng với tánh giác, nghe ta nói kệ:

Ta vốn đến cõi này

Truyền pháp cứu kẻ mê

Một hoa nở năm cánh

Kết quả tự nhiên thành.

Ngài nói tiếp: Bộ Lăng-già bốn quyển này là pháp yếu bậc nhất mà Như Lai diễn nói, có thể lấy đây khai thị cho hành giả ngộ nhập, nay ta cũng giao phó cho ông. Ta rời Nam Ấn qua đây mục đích là tìm người phó pháp, trong lúc chưa khế hợp, ta giả như người ngu người vụng, nay tìm được ông để truyền trao là ta đã mãn nguyện.

Thế rồi ngài dẫn đồ chúng qua Vũ Môn, trụ ở chùa Thiên Thánh ba ngày. Thái thú thành này là Dương Huyễn Chi hỏi ngài:

- Thầy kế thừa làm Tổ ở năm xứ Tây Thiên, vậy Tổ như thế nào?

Ngài đáp:

Rõ Phật tâm tông, hành giải tương ứng thì gọi là Tổ.

- Ngoài ra thì thế nào?

- Phải thấu tâm người, biết khắp xưa nay, chẳng chán có không, chẳng chấp thủ pháp, chẳng hiền chẳng ngu, chẳng mê chẳng ngộ, nếu hiểu được như vậy thì gọi là Tổ.

- Đệ tử quy y Tam bảo cũng nhiều năm rồi, vừa nghe Thầy nói mờ mịt chẳng hiểu, xin Thầy từ bi chỉ cho tông chỉ.

Ngài biết Thái thú khẩn cầu tha thiết, nên nói bài kệ:

Cũng đừng thấy ác mà sinh ghét

Cũng đừng thấy thiện mà siêng làm

Lại đừng bỏ trí mà gần ngu

Cũng đừng bỏ mê mà đến ngộ.

Đạt đạo lớn chừ quá lượng

Thông Phật tâm chừ siêu xuất

Chẳng cùng phàm thánh đồng cõi

Siêu xuất thì gọi là Tổ.

Huyễn Chi nghe bài kệ vui mừng không xiết thưa: Xin thầy ở lâu nơi đời giáo hóa quần sinh.

Ngài nói:

Ta sắp đi, không thể ở lâu được.

Huyễn Chi nghe vậy lạy tạ lui về. Ngài an nhiên thị tịch. Lúc Ngụy ấu chủ Lưu Dụ lên ngôi, Hiếu Trang Đế bị phế chính là ngày năm tháng mười niên hiệu Đại Thông năm thứ hai, nhà Lương. Ngày hai mươi tám tháng mười hai năm đó, ngài được an táng ở núi Hùng Nhĩ, Tung Châu, Lạc Dương tháp dựng ở chùa Định Lâm. Ngụy báo tin ngài tịch cho Lương, Lương Vũ Đế liền ban gấm quý và triệu hết vương tôn tông tộc tế lễ cúng dường ngài. Thái tử soạn điếu văn, trong ấy ghi: "Lớn thay! Đại sư đứng đầu trong hàng Thánh, nhận lãnh trí ấn của Như Lai, nương lục thông mà qua biển, vận bi trí ở đất Phạm, cứu tai nguy ở đất Hoa. "

Ba năm sau, Ngụy sứ Tống Vân phụng chiếu đi sứ Tây Vực về, gặp Tổ nơi ngọn Thông Lãnh, tay quảy chiếc dép, một mình đi thoăn thoắt, Vân hỏi đi đâu, Tổ đáp: "Về Tây Thiên". Vân về triều thuật lại mọi việc, môn nhân mở tháp, thấy quan quách trống không, chỉ còn lại một chiếc hài. Đế hạ chiếu thỉnh chiếc hài ấy về an trí chùa Thiếu lâm mà cúng dường. Lương Đế Vũ nghe Tổ thị tịch thần dị như vậy, đích thân soạn văn bia. Đến thời Hoàng Đế Đường Đại Tông, vua ban ngài thụy Viên Giác Đại Sư, tháp hiệu Không Quán.

Tân Sửu: Phổ Thông năm thứ hai, tháng chín Đế dựng chùa Đồng Thái Ngụy: Chánh Quang năm thứ hai, Đế dựng chùa Đại giác ở Nghiệp Đô Nhâm Dần: Phổ Thông năm thứ 3 Chánh Quang năm thứ ba, ban hành lịch Chánh Quang Ngụy: Năm Bính Thân tức Bình Hy năm đầu, Hồ Thái hậu sai Tống Vân dẫn Tỳ-kheo Tuệ Sinh sang Tây Vực tìm những bộ kinh mà trong nước chưa có. Từ Lạc Dương, Tuệ Sinh đi về hướng Tây khoảng bốn ngàn dặm, đến Xích Lĩnh là ra khỏi nước Ngụy. Lại đi về Tây khoảng chừng ấy dặm thì đến nước Càn-la rồi trở về, tìm được một trăm bảy mươi bộ kinh. Tháng hai năm này Tuệ Sinh về đến Lạc Dương. Nước Ngụy có tất cả bốn trăm mươi lăm bộ một ngàn chín trăm mười chín quyển.

Quý Mão: Phổ Thông năm thứ 4 Chánh Quang năm thứ 4 Giáp Thìn: Phổ Thông năm thứ 5 Chánh Quang năm thứ 5 Ất Tỵ: Phổ Thông năm thứ 6 Hiếu Xương năm đầu Bính Ngọ: Phổ Thông năm thứ 7 Hiếu Xương năm thứ 2 Lương: Chiêu Minh Thái tử Thống dựng điện Tuệ Nghĩa ở Đông Cung, mời danh tăng khắp nước về đó. Đế ban tặng Pháp sư Tuệ Siêu làm Thọ Quang Học Sĩ.

Đinh Mùi: Lương, Đại Thông năm đầu, Đế xây xong chùa Đồng Thái Ngụy: Hiếu Xương năm thứ ba, Hiếu Xương năm thứ tư, tháng ba Đế bị giết, đổi niên hiệu Vĩnh An Mậu Thân: Đại Thông năm thứ 2 Ngụy: Kính Tông Hiếu Trang Đế Tử Du, Vĩnh An năm đầu Ngụy: Tháng giêng năm Mậu Thân, Đế ghét bọn Trịnh Nghiễm, Từ Hột nên ngầm hạ chiếu bảo Nhĩ Chu Vinh đem binh vào thành. Vinh dùng Cao Hoan làm tiên phong, dẫn binh đến Thượng Đảng, Đế lại hạ chiếu bảo dừng binh Trịnh Nghiễm, Từ Hột sợ họa vào thân nên bàn mưu chuốc độc Đế. Tháng ba Đế chết thảm. Thái hậu lập Hoàng nữ làm Đế, rồi hạ chiếu xưng là Thật Hoàng nữ, cải lập Cố Lâm Thao Vương Bảo Huy thế tử Lưu, lúc này mới ba tuổi. Nhĩ Chu Vinh nghe vậy nổi giận bảo Nguyên Thiên Mục: "Chúa Thượng lên ngôi mười chín tuổi, trong nước vẫn còn cho là ấu quân, huống gì nay lại đưa một đứa trẻ chưa biết nói lên làm Hoàng Đế, muốn mong trị quốc dân an mà được chăng!" Tháng ba Nhĩ Chu Vinh, Nguyên Thiên Mục nghênh con của Bành Thành Tuyên Vũ Vương là Trường Lạc Vương Tử Du lên ngôi Hoàng Đế ở Hà kiều, đó là Kính Tông, đổi niên hiệu Vĩnh An. Vinh sai tay chân giết Thái hậu và Ấu chúa ở Hà Âm. Nhĩ Chu là họ Phức, tiên tổ dòng họ này là người Thái thuộc bộ lạc Khế Hồ, vốn nhiều đời làm Tù Soái, cư ngụ tại sông Nhĩ Chu, nhân đó lấy họ là Nhĩ Chu.

Kỷ Dậu: Lương: Trung Đại Thông năm đầu Ngụy: Vĩnh An năm thứ hai, tháng bảy Đế mới vào cung Canh Tuất: Trung Đại Thông năm thứ 2 Ngụy: Tháng mười, lập Trường Quảng Vương, đổi niên hiệu Kiến Minh, tháng mười hai Nhĩ Châu Triệu giết Trang Đế Lương: ngày hai mươi bảy tháng ba, Pháp sư Pháp Vân thị tịch thọ sáu mươi ba tuổi, hai cung gào khóc thảm thương. Đế hạ chiếu cấp cho ngài cỗ quan của hoàng thất, quàng ở Đông Viên, mọi nghi thức an táng đều theo lễ nghi vương phủ. Đế hạ chiếu an táng ngài ở cạnh chùa Định Lâm, lập bài minh ghi lại hành trạng.

Lương: Tháng chín Đế xa giá đến chùa Đồng Thái mở pháp hội Vô Giá bố thí thanh tịnh, quần thần tác bạch Tam bảo, xong việc thỉnh Đế hồi cung.

Ngụy: Hiếu Trang Đế ngoài bị Nhĩ Chu Vinh vây ép tức tối ra, lại gặp phải nạn ở Hà Âm, nên bàn mưu giết Vinh. Tháng 8, Chu Vinh và Nguyên Thiên Mục vào triều, Đế đâm chết Vinh, bọn Thiên Mục cũng vậy. Trong triều ngoài đường muôn dân reo vui náo động cả Lạc Dương, trăm quan cùng vào chúc mừng. Tháng mười, Phần Dương Thứ sử Chu Triệu nghe tin anh mình bị giết, từ phần Dương thống lãnh kỵ binh chiếm cứ Tấn Dương. Nhĩ Chu Thế Long Triệu cùng suy tôn Đại Nguyên Thái thú Trường Quảng Vương Hoa lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Kiến Minh. Tháng mười hai, Triệu cho khinh binh đi đường tắt lén đến gõ cửa cung và bắt Trang Đế đưa về Tấn Dương thắt cổ ông ấy!

Tân Hợi: Trung Đại Thông năm thứ ba, tháng tư Thái tử Thống chết Ngụy: Tiết Mẫn Đế Cung, Phổ Thái năm đầu, An Định Vương Lãng, Trung Hưng năm đầu Ngụy: Tháng hai, Quảng Lăng Vương Cung là người hiếu học, có khí tiết. Quan Tây Đại Hành Đài Tích Hiếu Thông khuyên Nhĩ Chu Thế Long lập ông. Lúc này Thế Long trấn ở Lạc Dương mới lấy mệnh của Trường Quảng Vương nhường ngôi cho Quảng Lăng Vương Cung, vốn là cháu Hiến Văn Đế đó là Tiết Mẫn Đế, đổi niên hiệu Phổ Thái, phong Trường Quảng Vương Hoa làm Đông Hải Vương. Cao Hoan khởi binh đánh Nhĩ Chu Triệu, vì Triệu giết Trang Đế. Tôn Đằng nói với Hoan: Nay triều đình xa cách, hiệu lệnh chẳng ai làm theo, không có quyền hành mà tự lập thì các tướng sẽ bỏ đi". Hoan bèn lập Bột Hải Thái thú An Định Vương Nguyên Lãng lên ngôi Hoàng Đế ở Tín Đô (nay là Trấn Định lộ, Ký châu), đổi niên hiệu Trung Hưng, Hoan làm thị trung Thừa Tướng, Đô đốc trung ngoại chư quân sự. Hoan cho rằng An Định Vương Nguyên Lãng không thân thuộc với mình nên sai Bộc Xạ Ngụy Lan Căn đi phủ dụ Lạc Dương, xem Tiết Mẫn Đế là người như thế nào, vì Hoan muốn lập ông ấy. Lan cho rằng Tiết Mẫn thông thái cao minh hơn, sợ rằng ngày sau khó chế phục được, nhân đó cùng anh em Cao Càn là Thôi Lăng cùng Hoan phế truất, cầm tù Tiết Mẫn Đế ở Sùng Huấn Phật tự, lập cháu Hiến Trang Vương, con Quảng Bình Vương là Bình Dương Vương Tu, đó là Hiếu Vũ Đế, sai An Định Vương Nguyên Lãng soạn chiếu và nhường ngôi. Hoan chuốc độc Tiết Mẫn Đế ở Hạ Môn Tỉnh, dùng lễ đặc biệt để an táng, đồng thời giết luôn Nguyên Lãng. Cao Hoan là người Tín Đô. Ban đầu từ Hiếu Minh Đế năm Hiếu Xương năm thứ ba, Lưu Bí tiến cử ông với thảo lỗ đại Đô đốc Nhĩ Chu Vinh. Vinh rất tin dùng ông. Hồi ấy, bộ chúng của Cát Vinh lưu nhập với người Tịnh Dĩnh đến hơn hai mươi vạn, do Khế Hồ Lăng bạo ngược, họ chẳng mong sống, mưu loạn không dừng. Nhĩ Chu Triệu rất lo, hỏi Cao Hoan phải làm thế nào, Hoan đáp: Nên chọn kẻ tâm phúc của Vương sai thống lãnh bọn họ. Triệu bèn giao cả bọn này cho Hoan. Hoan Nghĩ, Triệu nhân lúc say nói, sợ tỉnh ra sẽ hối hận, nên xuất tuyên ngôn nói nhận sự ủy thác mà trấn binh, mọi người nên tụ tập ở Phần Đông nhận hiệu lệnh. Quân sĩ ở Kiến Nha, Tứ Xuyên vốn ghét Triệu nên tất cả đều theo về với Hoan, và cùng Hoan đánh Triệu. Vĩnh Hy năm thứ hai, Triệu chạy trốn vào rừng ở núi Hàn Lăng, Chương Đức lộ, giết con bạch mã mà mình cỡi rồi thắt cổ tự vẫn. Cao Hoan đích thân đến hậu táng Triệu.

Nhâm Tý: Lương; Trung Đại Thông năm thứ 4 Ngụy: Hiếu Vũ Đế tu, sử gọi là Xuất Đế, Vĩnh Hy năm đầu, tháng tư đổi niên hiệu Quý Sửu: Trung Đại Thông năm thứ 5 Vĩnh Hy năm thứ 2 Lương: Ngày hai mươi sáu tháng hai, Đế xa giá đến chùa Đông Thái giảng kinh Kim Cang đến hai mươi mốt ngày, mở đại pháp hội Vô giá cho Tăng tục, gồm ba mươi mốt vạn chín ngàn sáu trăm bốn mươi hai người.

Giáp Dần: Trung Đại Thông năm thứ 6 Tây Ngụy: Vĩnh Hy năm thứ ba, Đế chạy đến Trường An Đông Ngụy Hiếu Tĩnh Đế Thiên Bình năm đầu Ngụy Hiếu Vũ Đế: Tháng giêng năm Vĩnh Hy năm thứ ba, Trung quân tướng quân Vương Tư Chánh nói với Vũ Đế rằng: "Tâm của Cao Hoan rõ ràng có thể biết, Lạc Dương không phải là đất dụng võ, nên đến với Vũ Văn Thái ở Trường An. " Đông Đô Thái thú Bùi Hiệp thống lãnh các bộ đến Lạc Dương, Vương Tư Chánh hỏi: Nay quyền thần chuyên mệnh, vương thất ngày càng yếu phải làm thế nào? Hiệp đáp: Vũ Văn Thái được ba quân suy tôn lại ở vào nơi lấy hai địch lại một trăm (địa thế hiểm yếu), đó gọi là đã cầm can qua lại chịu trao cho người cái chuôi, dù muốn về với ông ấy nhưng sợ rằng chẳng khác nào tránh nước sôi lại vào lửa bỏng. Tư Chánh hỏi: Vậy phải làm sao? Hiệp đáp: Mưu toan với Hoan thì lo người này là kẻ lập chí, tuần lên phía tây thì có mối lo tương lai, vả lại đến Quan Hữu mối lo từ từ có cách giải quyết.

Tháng bảy, Hoan biết Đế thay đổi liền dẫn quân vượt sông, Hiếu Vũ Đế liền thống lãnh Nam Dương Vương Bảo Cự, Thanh Hà Vương Đàn, Quảng Dương Vương Trạm đem năm ngàn kỵ binh chạy về Tây. Vũ văn Thái sắm đủ nghi vệ đón Đế. Đế vào Trường An. Cao Hoan vào Lạc Dương ở tại chùa Vĩnh Ninh. Tháng mười, Ngụy Thừa Tướng Hoan lại dâng biểu cho Hiếu Vũ Đế, nói: "Nếu Bệ Hạ rộng lòng ban cho một đạo chỉ, hứa về lại kinh Lạc, thần sẽ kéo hết văn võ lau sạch cung cấm, nếu bệ hạ không có ngày quay lại thì thất miệu không thể không có chủ, muôn nước phải có nơi quy tụ, thần thà cô phụ bệ hạ chứ không cô phụ xã tắc. " Vũ Đế vẫn không đáp ứng. Cao Hoan liền triệu tập hết bá quan phụ lão lập thế tử của Thanh hà Vương Đàn là Thiệu Kiến lên làm Hoàng Đế. Kiến vốn là tằng tôn của Hiếu Văn Đế! Lúc này Kiến mười một tuổi, lên ngôi ở bắc Thành Đông, đổi niên hiệu Thiên Bình, dời đô về đất Nghiệp. Hiếu Vũ đóng đô ở Trường An. Đế có hiềm khích với Vũ Văn Thái. Tháng mười hai, ông uống rượu ngộ độc mà mất, thọ hai mươi lăm tuổi. Thái đưa thái tể Nam Dương Vương Bảo Cự lên ngôi Hoàng Đế.

* Nguyên Ngụy: Họ Thát Bạt, tiên tổ vốn là ngươi Hồ ở Tiên Ty, Bắc Địch. Trước đời Tần, Hán họ chưa từng qua lại với Trung Quốc. Trong năm Cảnh Sơ đời Ngụy Minh Đế, Trung Quốc mới bắt đầu kết thân với họ. Thời Tấn, ban đầu có Thát Bạt Y Lư, xuất cư ở Lâu Phiền. Tuệ Đế năm An Thái năm thứ hai là năm thứ chín của Thát Bạt Lộc Quan. Thát Bạt ở Đại Quận, từng giúp Lưu Côn chống lại Thạch Lặc, tấn phong cho làm Đại Vương, lúc này có nhà Đại phía Bắc và bộ lạc phân tán khắp hơn sáu mươi năm. Đến thời Đông Tấn, Tần chủ Phù Kiên đánh Đại bắt được Dực Kiện, Kiện bị Tử Thật giết, Thật cũng chết, cháu ông ấy là Khuê đến nương nhờ bộ lạc Độc Cô, đó là Lư Tôn. Đông Tấn Vũ Đế niên hiệu Thái Nguyên năm đầu, Lư Tôn bắt Dực Thiệp Khuê, (Ngụy thư ghi Khuê là Thái tử Đạo Vũ Hoàng Đế) đem quân chiếm Sóc Châu, dựng thành ấp khoảng ba trăm dặm về phía Đông lấy tên là Hằng An, vì ông là Hộ Quân của Tần nên bị lệ thuộc Tần. Tháng mười một năm Thái Nguyên năm thứ tám đời Tấn, Phù Kiên thua Tấn. Tháng giêng năm Thái Nguyên năm thứ mười một, Khuê bèn mở đại hội bộ lạc tông tộc ở Ngưu Xuyên lên ngôi Đại Vương, lấy niên hiệu Đăng Quốc năm đầu, dời về định cư tại Thạnh Lạc của Định Tương (Định Tương là tên một quận ở Hân Châu, Ký Ninh lộ) lo làm nông, an dân. Cả nước vui mừng. Khuê liền cải xưng Ngụy Vương, năm Bính Thân tức Thái Nguyên năm năm thứ hai mươi mốt, Khuê mới bắt đầu lập tinh kỳ của Thiên Tử, đi ra có người mở đường, đi vào có người hầu hạ, đổi niên hiệu Hoàng Thỉ. Năm Mậu Tuất ông dời đô về Bình Thành (nay là Tây Kinh lộ, Đại Đồng, tên quận là Vân Trung) mới xây cung thất, lập tông miếu, dựng xã tắc. Mỗi năm có năm lần tế tông miếu được chia từ đầu năm đến tháng chạp. Tháng mười hai, Khuê lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Thiên Hưng, lệnh cho trong triều ngoài dân búi tóc đội mão, truy tôn từ Viễn tổ Mao xuống đến hai mươi bảy người kế đó đều làm Hoàng Đế, bắt đầu phỏng theo phép xưa định ra lễ Giao, Miếu, Triêu, Hưởng, Lễ, Nhạc, đặt ra Ngũ Kinh Bác Sĩ, làm tăng thêm sinh viên đại học trong nước lên đến ba ngàn người. Tháng mười năm Kỷ Dậu, Khuê bị Thanh Hà Vương Thiệu vốn do phu nhân Hạ Lan thị sinh ra giết chết. Khuê ở ngôi hai mươi bốn năm, thọ ba mươi chín tuổi. Con trưởng của Khuê là Tự giết Thiệu rồi tự lập, đó là Minh Nguyên Đế! Thái Thường năm thứ tám, đánh dẹp Lạc Dương, bình định Duyện Châu, Dự châu. Lúc này thiên hạ chỉ có hai nước, đó là Nam Bắc Triều. Nhu Nhiên cướp phá biên cảnh của Ngụy. Ngụy xây Trường Thành, từ phía tây Xích Thành đến Ngũ Nguyên dài hai ngàn dặm, đặt đủ binh tướng để đề phòng bọn Nhu Nhiên. Tháng năm, Minh Nguyên Đế về lại Bình Thành. Tháng mười một thì mất. Ông ở ngôi mười lăm năm, thọ ba mươi hai tuổi. Thái tử Thế Tổ Thái Vũ Đế Thọ lên ngôi, tàn diệt Phật pháp, ở ngôi hai mươi chín năm thọ ba mươi lăm tuổi. Hoàng tôn Cao Tông Văn Thành Đế Duệ lên ngôi, xuống chiếu khôi phục Phật giáo, dốc lòng kính tín Phật pháp. Ông ở ngôi mười ba năm, thọ hai mươi sáu tuổi. Con trưởng Hiển Tổ Hiến Văn Đế Hoằng lên ngôi, ở ngôi năm, nhường ngôi cho con là Hoằng, quần thần truy tôn là Thái Thượng hoàng Đế, nắm hết việc quân việc nước. Cao Tổ Hiếu Văn Đế Hoằng lên ngôi, lúc này mới năm tuổi, ở ngôi hai mươi chín năm, dời đô về Lạc Dương, bỏ áo mão nhà Hồ, bỏ ngôn ngữ kẻ cướp, tôn sùng di phong Hoa Hạ. Ban đầu ông đội mũ cổn tế lễ Triêu lễ Hưởng, định lại hộ tịch, chế ra áo mão cho ngũ công, dựng Minh Đường Bích Ung (nơi cử hành lễ nhạc nêu cao đức giáo hóa). Thái Hòa năm thứ mười lăm, Phùng Thái hậu mất, Hiếu Văn Đế y lễ xưa để tang ba năm. Thái Hòa năm thứ mười sáu, Đế sai quần thần luận về vị trí Ngũ hành, rồi làm theo nhà Tấn, lấy Thủy Đức. Thái Hòa năm thứ 20, Đế hạ chiếu cho rằng Thổ là màu trong màu vàng, là khởi nguyên của vạn vật, nên đổi họ Nguyên. Ông thọ ba mươi ba tuổi. Con năm thứ hai của ông là Thế Tông Tuyên Vũ Đế khác lên ngôi, ở ngôi mười sáu năm, thọ ba mươi ba tuổi. Con năm thứ hai của Tuyên Vũ là Túc Tông Hiếu Minh Đế Hủ lên ngôi, ở ngôi mười hai năm, thọ mười chín tuổi. Kính Tông Hiếu Trang Đế lên ngôi, ở ngôi ba năm, thọ hai mươi bốn tuổi. Tiết Mẫn Đế Cung, Bình An Định Vương Nguyên Lãng lên ngôi, cả hai đều bị giết. Hiếu Vũ Đế Tu tránh Cao Hoan chạy về phía Tây vào Trường An, từ đó chia ra Tây Ngụy, Đông Ngụy.

Nguyên Ngụy gồm mười hai chủ, trị vì một trăm bốn mươi chín năm chia thành hai nước: Tây Ngụy gồm ba chủ, trị vì hai mươi hai năm, nhường ngôi cho Chu. Đông Ngụy gồm một chủ, trị vì mười bảy năm, nhường ngôi cho Bắc Tề.

Ngụy: Có mười chín Sa-môn dịch kinh, dịch tổng cộng bốn trăm mười chín bộ, gồm hơn một ngàn chín trăm quyển Kinh Luật luận, Tăng đến hai trăm vạn, trong nước chùa lớn bốn mươi bảy ngôi, chùa của Tam Công v. v. . . tám trăm bốn mươi ngôi, tự viện do bá tánh xây dựng ba vạn một ngàn ngôi (theo Ngụy Thư và Biện Chánh Lục).

Nhu nhiên là tên một nước của Di Địch, họ Uất Cửu Gian, cuối năm Thần Nguyên của Nguyên Ngụy, Ngụy bắt được một kỵ binh, tóc mới dài ngang mày, quên mất họ tên, chủ của gã tự là Mộc Cốt Lư. Mộc Cốt Lư đứng đầu bọn dân đen. Mộc Cốt Lư và Úc Cửu Gian phát âm gần giống nhau, nên lấy đó làm họ. Mộc Cốt Lư trong thời Đại Y Lư bị tội, sau đó bị chém, số người còn trốn khe núi ở Quảng Hán, đông đến hơn trăm người. Đến con ông ấy là Xa Lộc Hội Hùng Kiện mới có bộ chúng, tự lấy hiệu là Nhu Nhiên. Ngụy Thái Vũ Đế Thọ cho rằng họ như loài trùng vô tri, nên đổi bộ lạc này thành họ Nhuyễn Nhuyễn. (theo Bắc Sử).

Ất Mão: Lương, Đại Đồng năm đầu Tây Ngụy Văn Đế Bảo Cự, Đại Thống năm đầu Đông Ngụy, năm Thiên Bình năm thứ 2 Tây Ngụy Văn Đế dựng chùa Bát-nhã, Đế ngày ngày vận lòng từ bi, thường hành bố thí, giúp kẻ yếu người già, cung cấp cho Tăng bị bệnh, miệng tụng Pháp Hoa, thân trì tịnh giới. Thừa Tướng Vũ Văn Thái chấn hưng kinh Phật, giảng Đại thừa, sai Thích Đàm Hiển soạn Chúng Kinh Yếu hai mươi hai quyển, và một trăm hai mươi môn. Tây Ngụy tiến cử Thừa Tướng Thái làm An Định Công.

Bính Thìn: Đại Đồng năm thứ hai, Lương Thông Sự Xá Nhân Lưu Hiệp dâng biểu xin xuất gia, Đế vui mừng ban tặng Hiệp tên là Tuệ Địa Đại Thống năm thứ 2 Đông Ngụy, năm Thiên Bình năm thứ 2 Lương: Tháng ba, Đan Dương Đào Hoằng Cảnh mất, Hoằng Cảnh từng đến tháp thờ xá-lợi Phật của A-dục Vương tại Minh châu nguyện thọ năm giới.

Đông Ngụy sai Định châu Thứ sử Hầu Cảnh, Thượng thư hữu bộc xạ Nam Đạo Hành Đài thống lãnh các tướng xâm chiếm Kiến Khang.

Đinh Tỵ: Đại Đồng năm thứ 3 Đại Thống năm thứ 3 Thiên Bình năm thứ 4 * Cao Vương Quán Thế Âm Kinh: Người dân ở Định Châu của Đông Ngụy tên là Tôn Kính Đức thờ Bồ-tát Quán Thế Âm rất chí thành. Sau ông bị giặc hoành hành phải chịu tội oan. Đêm ấy ông mộng thấy vị Tăng dạy ông tụng kinh Cứu Khổ Quán Âm, ông tụng theo. Đến lúc Hữu Ty hành hình, dùng đao chém ông ba nhát nhưng đao gãy làm ba khúc. Giám ty tâu việc này với Thừa Tướng Cao Hoan, Hoan tra xét kỹ nguyên do hạ chiếu miễn tội chết, Kính Đức về nhà thấy trên cổ của tượng Quán Âm mình đang thờ bị xước bởi ba nhát đao. Nhân đó ông gọi bộ kinh mà vị Tăng dạy mình tụng là Cao Vương Kinh.

Mậu Ngọ: Đại Đồng năm thứ tư, Đế dựng lại chùa Trường Can, xa giá đến chùa mở pháp hội Vô Giá Đại Thống năm thứ tư, có hơn 30.000 ngôi chùa, Tăng ni tổng cộng 200 vạn Đại Tượng năm đầu Kỷ Mùi: Đại Đồng năm thứ 5 Tây Ngụy: Đại Thống năm thứ 5 Đông Ngụy: Hưng Hòa năm đầu Tây Ngụy: Sa-môn Đạo Trăn là người tinh thông nghĩa kinh, Văn Đế rất kính trọng tôn ngài là Sư Phó. Đế dựng chùa Đại Trung Hưng ở Trường An thỉnh ngài ở, làm Đại Thống (Tăng Thống) của Ngụy. Ngài lập lại khoa điều, nhờ vậy Phật giáo được chấn hưng. Đế lại dựng hai chùa Đại Thừa và Trắc Hỗ. Ngài nhập diệt, Đế thương cảm, không thiết triều, mọi phí tổn và lễ nghi tống táng đều do Thiên phủ lo liệu.

Canh Thân: Lương, Đại Đồng năm thứ 6 Đại Thống năm thứ 6 Hưng Hòa năm thứ hai, Đế hạ chiếu đổi cung cũ ở thành Nghiệp làm chùa Thiên Bình Tân Dậu: Đại Đồng năm thứ 7 Đại Thống năm thứ 7 Hưng Hòa năm thứ ba, Tỳ Mục Trí Tiên dịch kinh ở Nghiệp Quận Nhâm Tuất: Đại Đồng năm thứ 8 Đại Thống năm thứ 8 Hưng Hòa năm thứ 4 Quý Hợi: Đại Đồng năm thứ chín, Lương, Hoàng Môn Thị Lang Cố Dã Vương soạn xong Ngọc Thiên Đại Thống năm thứ 9 Đông Ngụy, Vũ Định năm đầu Giáp Tý: Đại Đồng năm thứ 10 Đại Thống năm thứ 10 Vũ Định năm thứ 2 Ất Sửu: Đại Đồng năm thứ 11 Đại Thống năm thứ 11 Vũ Định năm thứ 3 Tây Ngụy: Thừa Tướng Vũ Văn Thái dựng sáu ngôi chùa ở Trường An gồm: Truy Viễn, Trắc Dĩ, Đại Thừa, Ngụy Quốc, An Định và Trung Hưng, độ một ngàn tăng, lại dựng chùa Thiên Bảo cúng dường Pháp sư Vỹ. Ở An Định ông lại dựng hai chùa Thọ Sơn và Phạm Vân, dựng chùa Đại Phước Điền cúng dường quốc sư Thật. Ông lại dựng chùa Đột Quyết cúng dường cho sư ni Đại Khả Hãn Đại Y.

Tháng ba năm Bính Dần tức Trung Đại Đồng năm đầu, Đế xa giá đến chùa Đồng Thái giảng Tam Tuệ Kinh. Mùa hạ tháng tư ra chiếu đại xá thiên hạ, đổi niên hiệu. Niên hiệu Đại Thống mười một năm, Vũ Đế bốn năm.

Lương: Trong năm Thiên Giám, Lương Đế thờ Phật, ăn chay trường, không nghe âm nhạc, Đế dựng năm chùa gồm Quang Trạch, Đồng Thái v. v. . . thường cúng cả ngàn Tăng. Đế làm bài phú về Tịnh nghiệp, bài tựa ghi: "Trẫm không ăn cá thịt, không ngủ với thê thiếp đã hơn bốn mươi năm rồi. Đã không ăn thịt chúng sinh nên không chịu cái chướng sát hại, đã không đến nơi hậu cung nên không phải bị cái chướng tham dục xấu xa. Trừ được hai chướng ấy, ý thức dần sáng tỏ, mới làm bài phú về Tịnh nghiệp. Nay xin nêu sơ lược nội dung bài phú rằng:

Xem thiên tánh của con người, mang khí mầu mà lắng trong, cảm muôn vật nên ham muốn, tâm phan duyên nên tăm tối. Lỗi thường do ngoại trần, buộc bởi do nơi tiền cảnh, mang tâm tham mà không chán, buông tâm ý tự dong ruổi. Tai cứ chạy theo tiếng hay, mắt chuyển theo năm sắc, mùi thơm bốc lên mũi hít sinh ưa, lưỡi nếm mùi vị ham thứ ngon ngọt, thân thể xúc chạm sinh lòng ưa vui, eo nhỏ tay thon xương mềm da đẹp, thơm sạch dính thân chạm dính như keo, cuồng tâm mê hoặc điên đảo dối mình, cứ thế sáu trần chướng ngăn thiện đạo, muôn màu tranh nhau, như gió lay cỏ, ôm hoặc mà sinh theo mãi đến già, chạy theo vô minh đều là phiền não. Bởi vậy, ngoài sạch nhãn cảnh, trong tịnh tâm trần, phải noi theo đức, lấy đạo làm bạn, thấy Tịnh nghiệp phải đáng ưa, lấy không sát mà làm nhân, lìa dục xấu mà tự tu, nên tâm thân không chướng ngại, phiền lụy đã trừ, chướng ngại tự tịnh, như nước lắng yên, như mới lau kiếng, ngoài soi cảnh trong, trong thấy muôn bệnh, trừ khách trần rồi quay về tự tánh, tâm sạch như băng, chí trong như tuyết, trói buộc đã trừ, lo sợ cũng mất, mãi xa lìa ân ái rồi, vĩnh viễn giết sạch sinh tử".

Đinh Mão: Thái Thanh năm đầu Tây Ngụy: Đại Thống năm thứ 13 Đông Ngụy: Vũ Định năm thứ 5 Đông Ngụy, tháng giêng Bột Hải Hiến Vũ Vương Cao Hoan mất, thế tử Trừng nối ngôi. Hầu Cảnh và họ Cao vốn có hiềm khích, nên Cảnh bỏ Đông Ngụy về với Tây Ngụy. Tây Ngụy phong Cảnh làm Thái phó. Cảnh lại sai Đinh Hòa dâng biểu về Lương, Lương Đế thâu nạp Cảnh, cho Cảnh làm đại tướng quân, phong Hà Nam Vương. Tháng hai năm Thái Thanh năm thứ hai, Đông Ngụy tướng quân Cao Trừng cầu hòa với Lương, bởi vậy Hầu Cảnh nghi ngờ nên làm phản. Lương Đế sai Lâm Hạ Vương Chánh Đức làm Bắc Bình tướng quân, Đô đốc kinh sư chư quân sự đóng quân ở quận Đan Dương, Chánh Đức ngầm đem mấy mươi thuyền lớn qua cho Cảnh, Đức giữ Tuyên Dương môn thống lãnh ba quân đón Hầu Cảnh đến cửa khuyết. Chánh Đức lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Chánh Bình, đại xá thiên hạ. Năm Thái Thanh năm thứ ba, Kỷ Tỵ, tháng giêng thành ở kinh sư bị vây hãm, Hầu Cảnh vào gặp Vũ Đế, thả quân vào cướp xa giá, lại đưa Lâm Hạ Vương Chánh Đức xuống làm thị trung đại Tư mã. Tháng năm, Lương Vũ Đế mất, thọ sáu mươi tám tuổi, Hầu Cảnh giấu kín không phát tang, bá quan văn võ chẳng ai hay biết, đến năm sau mới phát tang ở Thăng Tử Cung, Thái Cực điện. Hôm đó, Hầu Cảnh nghênh Thái tử Cương lên ngôi. Tháng sáu, Lâm Hạ Vương Chánh Đức oán Hầu Cảnh bán rẻ mình bèn ngầm đưa thư triệu Phan Dương Vương Phạm sai Phạm đem quân vào. Cảnh bắt được thư liền thắt cổ Chánh Đức chết. Tháng tám Đông Ngụy Bột Hải Văn Tương Vương Cao Trừng bị đầu bếp Lan Kinh giết, em ông là Thái Nguyên Công Cao Dương đánh giặc và chết trận. Tháng mười hai, Thỉ Hưng Thái thú Trần Bá Tiên liên kết hào kiệt trong quận đánh Hầu Cảnh. Hầu An Đô, Trương Tư v. v. . . mỗi người dẫn hơn ngàn thuộc hạ theo về, sai sứ cắt đường đến Giang Lăng nhận mệnh của Tương Đông Vương Dịch.

Mậu Thìn: Lương, Thái Thanh năm thứ 2 Tây Ngụy: Đại Thống năm thứ 14 Đông Ngụy: Vũ Định năm thứ 6 Kỷ Tỵ: Thái Thanh năm thứ ba, tháng năm Đế mất Đại Thống năm thứ 15 Vũ Định năm thứ 7 * Thái Tông Giản Văn Hoàng Đế: Húy là Cương, con năm thứ ba của Cao Tổ Vũ Đế, ở ngôi hai năm, thọ bốn mươi chín tuổi. Niên hiệu Đại Bảo hai năm.

Canh Ngọ: Đại Bảo năm đầu Đại Thống năm thứ 16 Bắc Tề, họ Cao nhận ngôi. Thiên Bảo năm đầu * Bắc Tề: Tháng giêng, Đông Ngụy phong Thái Nguyên Công Cao Dương ngôi Thừa Tướng, Tề Quận Vương. Tháng năm, Tấn phong Tề Vương làm tướng quốc nắm giữ trăm quan, lại phong cửu tích. Thị trung Trương Lượng v. v. . . bảo Đế nên nhường ngôi cho Tề Vương Dương. Đế ra Vân Long Môn, sai bọn Thái úy Bành Thành Vương Thiều dâng ngọc tỷ. Tề Vương lên ngôi ở Nam Giao, đổi niên hiệu Thiên Bảo, phong Ngụy Đế làm Trung Sơn Vương, tháng mười hai chuốc độc Ngụy Đế chết, ban thụy là Ngụy Hiếu Tĩnh Đế, an táng ở Nghiệp Tây, Chướng Bắc. Tề Vương truy thụy phụ vương Hoan là Cao Tổ Thần Vũ Hoàng Đế (Hoan họ Cao, người Ký châu). Ban đầu Hoan thờ Nhĩ Chu Vinh. Em của Vinh là Triệu giao hết việc quân cho Hoan, và Hoan được phong đến chức Bột Hải Vương, ông thọ năm mươi mốt tuổi. Tề Vương truy thụy cho anh là Trừng (con của Thần Vũ) làm Thế Tông Văn Tương Hoàng Đế. Hiển Tổ Văn Tuyên Hoàng Đế Cao Dương (con thứ của Thần Vũ) lúc này nhận ngôi từ Đông Ngụy, lấy quốc hiệu là Tề, đổi niên hiệu Thiên Bảo, đóng đô ở đất Nghiệp (Chương Đức lộ, xưa là Tương Châu) ở ngôi mười năm, thọ ba mươi mốt tuổi. Thái tử Ân nối ngôi, đó là Phế Đế, thọ mười bảy tuổi. Túc Tông Hiếu Chiêu Đế Diễn (con năm thứ sáu của Thần Vũ) lấy niên hiệu Càn Minh năm đầu của Phế Đế đổi thành Hoàng Kiến. Hoàng Kiến năm thứ hai, Diễn đi săn té ngựa đứt gân chết, thọ hai mươi bảy tuổi. Thế Tổ Vũ Thành Đế Trạm (con năm thứ chín của Thần Vũ) lên ngôi, tháng mười năm Hoàng Kiến năm thứ hai, ông đổi niên hiệu Thái Ninh, ở ngôi bốn năm, nhường ngôi cho Thái tử, tự xưng là Thái Thượng hoàng (Hậu Chủ, Đại Thống năm thứ tư, ông mất, thọ bốn mươi hai tuổi). Hậu Chủ Vỹ (con trưởng Vũ Thành) ở ngôi mười ba năm, ông trốn đến Thanh châu, quân của Chu đuổi theo bắt sống rồi đưa ông, Thái hậu, ấu chủ Hằng về Trường An, phong làm Vỹ Ôn Công. Nhà Bắc Tề gồm năm chủ trị vì hai mươi tám năm.

Tân Mùi: Đại Bảo năm thứ hai, Thế Tôn diệt độ 1. 500 năm Đại Thống năm thứ mười bảy, tháng ba Đế mất, Thái tử Khâm lên ngôi Bắc Tề: Thiên Bảo năm thứ 2 Lương: Tháng ba, Hầu Cảnh ép Đế nhường ngôi cho Dự Chương Vương Đống, đổi niên hiệu Thiên Chánh, phế Đế xuống làm Tấn An Vương, tháng chín thì giết. Đống gia phong cho Hầu Cảnh đủ cửu tích (nhà Hán đặt quan từ Thừa Tướng trở xuống), Đống nhường ngôi cho Cảnh, Cảnh lên ngôi Hoàng Đế ở Nam Giao, lại lên Thái Cực điện, đổi niên hiệu Thái Thỉ. Tháng giêng năm Nhâm Thân, Lương Tương Vương Dịch sai Tăng Vương Biện v. v. . . đánh Hầu Cảnh phía đông. Tháng mười hai các đạo quân kéo đến Lạc Dương. Trần Bá Tiên thống lãnh quân giáp kỵ mười vạn, hai ngàn chuyến thuyền từ Nam Giang kéo ra Bồn Khẩu, hội họp với Tăng Biện ở eo biển Bạch Mao, cùng dựng đàn cắt máu uống thề. Hầu Cảnh sai Hầu Tử Giám đem quân chống đỡ quân phía tây, hợp chiến ở Trung Giang, Tử Giám thua to, chỉ kịp chạy thoát thân, nhặt tàn binh chạy về Kiến Khang. Cảnh thất kinh, nước mắt đầm đìa. Tăng Biện đôn đốc các đạo quân nhân lúc thủy triều lên vào thẳng sông Hoài tiến quân đến phía Bắc chùa Chiêu Đề. Hầu Cảnh thống lãnh đại quân dàn trận ở phía tây Tây Xuyên. Trần Bá Tiên, Vương Lâm, Đỗ Kham v. v. . . dùng thiết kỵ đánh tới, Tăng Biện đem đại quân tiếp ứng, quân Hầu Cảnh tan vỡ, chỉ còn hơn trăm kỵ binh chạy về đông. Bọn Tăng Biện nghinh Giản Văn Đế vào Tử Cung lên Triều Đường, dẫn trăm quan đến khóc lóc lễ lạy, sai Hầu Thiến đuổi Cảnh đến Tùng Giang. Thiến đánh tới. Cảnh một mình một thuyền trốn chạy, sau bị anh của vợ nhỏ là Dương Côn giết, lấy muối nhét đầy bụng Cảnh rồi đưa thi thể về Kiến Khang. Tăng Biện bêu đầu Cảnh ở Giang Lăng, rồi bêu ở chợ ba ngày, sau đó nướng rồi sơn lên, giao cho bọn giữ kho quân trang. Tháng mười một, Đế lên ngôi.

* Thế Tổ Hiếu Nguyên Hoàng Đế: Tên là Dịch, con năm thứ bảy của Vũ Đế, được phong Tương Đông Vương, làm Kinh châu Thứ sử. Khi Cao Tổ mất, ông từng xả cung dựng chùa Thiên Cung thỉnh cầu Thiền sư Pháp Thông trụ trì. Ông dốc tâm trong Phật sự. Tháng mười một năm Nhâm Thân, ông lên ngôi Hoàng Đế ở Giang Lăng, ở ngôi ba năm, thọ bốn mươi bảy tuổi. Niên hiệu Thừa Thánh ba năm.

Nhâm Thân: Thừa Thánh năm đầu Tây Ngụy: Phế Đế Khâm, Càn Minh năm đầu Bắc Tề: Thiên Bảo năm thứ 3 Tháng ba, Ích Châu Thứ sử Vũ Lăng Vương Kỷ ở đất Thục, năm năm thứ mười bảy nghe Hầu Cảnh vây Đài Thành, Tương Đông Vương Dịch phát binh đánh Cảnh, Kỷ nói với Tả hữu: "Thất quan văn sĩ đâu có thể phò cứu!" Gặp lúc cây bá quấn quanh trụ trong tẩm cung của Kỷ sinh hoa, Kỷ cho là được điềm lành, tháng tư ông lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Thiên Chánh, đưa con là Viên Chiếu làm Hoàng Thái tử. Tháng ba năm Thừa Thánh năm thứ hai, Nguyên Đế nghe Kỷ đến, bèn gởi thư xin Ngụy đánh Thục. Kỷ nghe có quân của Ngụy liền sai Tiền Lương châu Thứ sử Tiêu lén đem quân về cứu Thục. Tháng bảy Kỷ giữ không nổi Giáp Khẩu nên tháo lui, thuận dòng về đông. Lương du kích tướng quân Phàn Mãnh truy kích và chém Kỷ, con của Kỷ là Viên Mãn, Viên Chiếu, Viên Chánh bị nhốt trong ngục Đình Úy và chết. Tháng tám, Viên Túc đem thành đô ra hàng Ngụy.

Bắc Tề hạ chiếu thỉnh Thiền sư Tăng Trù vào kinh. Tề Vương Dương ra biên giới đón Sư đưa về thành nội. Lúc ấy Sư đã bảy mươi tuổi, nhưng thần thái vẫn sáng suốt, Tề chủ lạy học đạo Thiền, thọ Bồ- tát giới, bỏ hẳn rượu thịt, phóng thả chim muông, bỏ chức quan săn bắt. Đế lại hạ lệnh khắp nước, ngày sáu tháng ba muôn dân không được sát sinh, khuyên dân trai giới, trong vườn quan các thứ hành hẹ đều phải bỏ. Đế giữ Sư ở kinh thành hơn bốn mươi ngày, cho dựng chùa Vân Môn ở Nghiệp Thành để Sư ở, đồng thời thỉnh Sư trụ trì Thạch Quật Đại Tự. Tề Vương Dương chuyên tâm Thiền học, sắc lệnh cho các châu lập riêng trường Thiền để người đạt được Định tuệ ở mà chuyên giảng dạy. Ông cho xây nhiều tháp chùa lớn, Tăng ni các châu vô số, từ khi Phật pháp truyền vào, đến lúc này thì cực thịnh.

Quý Dậu: Lương, Thừa Thánh năm thứ 2 Tây Ngụy Phế Đế Bắc Tề: Thiên Bảo năm thứ 4 Giáp Tuất: Thừa Thánh năm thứ 3. Tháng 12, Đế hàng Ngụy Tây Ngụy: Cung Đế Quách Thiên Bảo năm thứ 5

Tây Ngụy: Không lập niên hiệu, bàn mưu giết Thái sư Thái, việc bại lộ, Thái phế Khâm đến Ung châu, lập em Khâm là Tề Vương Quách, đó là Cung Đế (con năm thứ tư của Văn Đế). Đế cũng bỏ niên hiệu, lấy họ Thát Bạt, chín mươi chín họ trước đây đổi thành họ đơn, nay đều lấy lại họ như cũ.

Tháng mười một, quân Tây Ngụy vây Giang Lăng, Đế cùng Thái tử, Vương Bao, Tạ Đáp Nhân, Chu Mãi Thần lui về giữ Kim Thành. Đế vào Đông Cáp Trúc Đình, sai xá nhân Cao Thiện Bảo đốt hết mười bốn vạn quyển đồ thư cổ và kim, lại lấy bảo kiếm chém trụ đứt đôi mà than: "Đạo của Văn, Vũ đêm nay hết rồi!". Ông bỏ vũ nghi, văn vật, bạch mã, xa giá ra hàng. Tháng 12, ông bị dân Ngụy giết, lập Lương Vương Sát làm Lương chủ, cai quản đất Kinh châu, đó là Hậu Lương.

* Kính Đế: Tên Phương Trí, con năm thứ chín của Vũ Đế, được phong Tấn An Vương. Nguyên Đế bị hại, Vương Tăng Biện, Trần Bá Tiên đưa ông làm Lương Vương. Tháng hai năm Ất Hợi, Lương Vương từ Tầm Dương đến và lên ngôi Vương, lúc này mới mười ba tuổi, đưa thái úy Vương Tăng Biện làm Đô đốc trung ngoại chư quân sự, gia phong Trần Bá Tiên làm chinh tây Đại tướng quân. Bắc Tề chủ gởi thư cho Vương Tăng Biện, cho rằng người nối nghiệp Xung Mạo Trinh Dương Hầu đủ tuổi về kham giữ Kim Lăng. Tháng năm Tăng Biện sai sứ báo với Trinh Dương Hầu Uyên Minh định lại lễ vua tôi. Năm Canh Tý sai lấy long chu pháp giá nghinh đón ông. Năm Quý Mão, Uyên Minh vào Kiến Khang, năm Bính Ngọ lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Nguyên Thành, phong Lương Vương làm hoàng Thái tử, Vương Tăng Biện làm Đại Tư mã, Trần Bá Tiên làm thị trung. Hồi ấy Tăng Biện, Bá Tiên cùng diệt Hầu Cảnh, hai bên rất thân nhau. Đến khi Tăng Biện thâu nạp Trinh Dương Hầu, Bá Tiên đã sai người qua lại mấy lần cật lực can ngăn nhưng Tăng Biện không nghe. Bá Tiên liềm đem quân đánh úp Tăng Biện, bắt rồi thắt cổ Biện. Trinh Dương Hầu thoái vị chạy đến đất Để, trăm quan dâng biểu cho Tấn An Vương khuyên ông lên ngôi. Tháng mười Tấn An Vương lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Thiệu Thái, ở ngôi ba năm, đưa Trinh Dương Hầu Uyên Minh làm Tư Đồ. Niên hiệu Thiệu Thái một năm, Thái Bình hai năm.

Ất Hợi: Lương, Thiệu Thái năm đầu Hậu Lương: Tuyên Đế Sát, Đại Định năm đầu Tây Ngụy: Cung Đế năm thứ 2 Bắc Tề: Thiên Bảo năm thứ 6 * Hậu Lương: Tháng giêng, Lương Chủ Sát lên ngôi Hoàng Đế ở Giang Lăng, đó là Tuyên Đế, con năm thứ ba của Chiêu Minh. Ban đầu ông được phong Nhạc Dương Vương, nhưng bất bình với Nguyên Đế, nên tìm cách dựa vào Tây Ngụy, đến lúc này lấy quốc hiệu Lương, lấy niên hiệu Đại Định, truy tôn cha Thái tử là Châu Minh Hoàng Đế, miếu hiệu Cao Tông. Sát ở ngôi bảy năm, khi dâng sớ cho Ngụy thì xưng thần, theo chánh sóc của Ngụy. Minh Đế Khuy ở ngôi hai mươi bốn năm, Thái tử Tông kế ngôi, đó là Cử Công, ở ngôi hai năm, đất nước về tay nhà Tùy.

+ Tháng tám Bắc Tề chủ đi Tấn Dương rồi về đất Nghiệp. Ông cho Phật giáo và Đạo giáo bất đồng muốn trừ đi bớt một đạo, mới triệu tập học giả của hai giáo, nghị luận trước mặt mình và ra lệnh cho Đạo sĩ phải thế phát làm Sa-môn. Chiếu rằng: Người được thành Tiên có thể bay cao bay xa, người nào chưa được đều phải cải tà quy chánh, đến Thượng Thống Chiêu Huyền thế phát xuất gia, nếu ai trái lệnh thì giết, bốn người đều phụng mệnh. Từ đó trong nước Tề không hề có Đạo sĩ. (Bắc Tề Kỷ).

Bính Tý: Lương, Thái Bình năm đầu Hậu Lương, Đại Định năm thứ 2 Tây Ngụy: Năm thứ ba, tháng mười hai nhường ngôi cho Chu Bắc Tề: Thiên Bảo năm thứ 7 Lương: Có bốn mươi hai Sa-môn dịch kinh, tổng cộng bảy trăm tám mươi quyển Kinh Luận, chùa viện đến hai ngàn tám trăm bốn mươi sáu ngôi, Tăng ni tám vạn ba ngàn người (Biện Chánh Lục).

Nhà Lương gồm bốn chủ, trị vì năm mươi lăm năm, nhường ngôi cho Trần.

* Nhà Trần: Họ Trần, đóng đô ở Kiến Khang gồm Cao Tổ Vũ Đế, Thế Tổ Văn Đế, Phế Đế, Cao Tông Tuyên Đế, Hậu Chủ, trị vì tổng cộng ba mươi ba năm.

- Cao Tổ Vũ Đế: Húy Bá Tiên, tự Hưng Quốc, người Trường Hưng Hồ châu, làm quan cho Lương, diệt Hầu Cảnh mà có công. Tháng tám năm Đinh Sửu, ông được tấn phong ngôi tướng quốc cai quản trăm quan. Tháng mười, ông được phong vương và nhận ngôi, phong Lương Kính Đế làm Giang Âm Vương. Ông ở ngôi ba năm, thọ năm mươi bảy tuổi. Niên hiệu Vĩnh Định ba năm.

Đinh Sửu: Trần, Vĩnh Định năm đầu, tháng mười đổi niên hiệu Đại Định năm thứ 3 Chu: Vũ Văn Giác năm đầu, tháng tám phế Giác lập Dục Bắc Tề: Thiên Bảo năm thứ 8 * Nhà Chu: Họ Vũ Văn, người Vũ Xuyên, Đại Quận, cha Vũ Văn Thái làm quan cho Ngụy được phong Chu Công, con năm thứ ba của Thái là Giác được Tập phong. Tháng mười hai năm Bính Tý nhận ngôi từ Ngụy, lúc này vào tháng giêng ông lên ngôi Thiên vương, lấy quốc hiệu Chu, truy tôn cha Vũ Văn Thái làm Thái Tổ Văn Hoàng Đế, đóng đô ở Trường An, không lập niên hiệu, chỉ xưng Nguyên niên, phong Ngụy Cung Đế làm Tống Công, lấy Mộc đức nối Thủy đức của Ngụy, theo nghi lễ nhà Hạ, phục sức chuộng màu đen. Giác tính tình quả quyết, cương trực, ghét đại Tư mã Tấn Công Vũ Văn Hộ chuyên quyền, tháng tám ông lập mưu giết Hộ. Việc bị bại lộ, Hộ phế ông xuống làm Lược Dương Công, được hơn một tháng thì giết đi, ở ngôi tám tháng, thọ mười sáu tuổi. Hộ đón Kỳ châu Thứ sử, Ninh Đô Công Dục lên ngôi thiên vương, đó là Thế Tông Minh Đế, con trưởng của Văn Đế. Ông ở ngôi bốn năm, hai năm trước không lập niên hiệu. Tháng giêng năm Kỷ mão, Thái sư Thái Tông Bá Vũ Văn Hộ dâng biểu giao quyền chính, Dục mới bắt đầu nắm chánh sự. Nhưng việc quân binh vẫn do Hộ nắm, chức vụ Đô đốc châu quân sự được đổi thành tổng quản. Tháng tám, ngự chánh trung đại phu Thôi Tà kiến nghị cho rằng, Thánh nhân theo sự đổi thay của thời thế mà đặt ra lễ nghi, nay Thiên Tử xưng vương thì không đủ để dương uy thiên hạ, xin noi theo pháp chế của Tần, Hán mà xưng Hoàng Đế, lập niên hiệu. Chu Vương bèn xưng Hoàng Đế, đổi niên hiệu Vũ Thành. Đế thông minh uyên bác, vì vậy Tấn Công Hộ rất lo sợ. Tháng tư năm Vũ Thành năm thứ hai, Hộ chuốc độc vào trong chày giã đường, Đế ăn vào và chết, thọ hai mươi bảy tuổi. Vũ Đế Ung lên ngôi, là con năm thứ tư của Văn Đế, ở ngôi mười tám năm, phế bỏ Phật giáo, Đạo giáo, thọ ba mươi sáu tuổi. Tuyên Đế Bân là con trưởng Vũ Đế, ở ngôi hai năm, nhường ngôi cho hoàng Thái tử Xiển, tự xưng Thiên Nguyên Hoàng Đế, thọ hai mươi hai tuổi. Tĩnh Đế, sau đổi tên là Diễn, phong Tùy Công Dương Kiên làm tướng, ông khôi phục lại Phật giáo, Đạo giáo, ở ngôi một năm, nhường ngôi cho Tùy Vương Kiên.

Mậu Dần: Trần, Vĩnh Định năm thứ 2 Hậu Lương, Đại Định năm thứ 4 Chu: Thế Tông Minh Đế Dục, năm thứ 2 Bắc Tề: Thiên Bảo năm thứ 9 Tháng năm, Trần Đế xa giá đến chùa Đại Trang Nghiêm tập xuất gia, quần thần dâng biểu thỉnh Đế về cung. Đế mở pháp hội cúng Tăng, bố thí, phóng sinh, xá tội, dựng chùa Đông An ở Dương Châu, lại dựng thêm bốn chùa như Hưng Hoàng, Thiên Cung v. v. . .

Chu Đế phụng Phật, khuyến hóa tông tộc, vì cầu phước cho tiên hoàng, ông đã dựng tượng Lô-xá-na, thêm hai tượng Bồ-tát, mỗi tượng cao hai trượng sáu thước, tạo mười hai tượng Chiên-đàn mỗi tượng có hai Bồ-tát Kim Cang, Sư Tử, uy nghiêm tráng lệ vô cùng.

Kỷ Mão: Vĩnh Định năm thứ ba, tháng sáu Đế mất Đại Định năm thứ 5 Chu: Tháng tám xưng Đế, Vũ Thành năm đầu Thiên Bảo thứ mười, tháng mười Đế mất + Trần Đế chép mười hai tạng kinh, tạo trăm vạn tượng Phật bằng vàng, đồng, sửa ba mươi hai ngôi chùa cũ, độ bảy ngàn Tăng ni.

+ Bắc Tề Hiển Tổ Tuyên Đế Dương ở ngôi mười năm, Phật pháp cực thịnh, độ tám ngàn Tăng ni.

* Thế Tổ Văn Đế: Húy là Thiến, tự Tử Hoa, anh Vũ Đế, con trưởng của Chiêu Liệt Vương, được phong Lâm Xuyên Vương. Thái hậu hạ chiếu lập ông. Ông ở ngôi bảy năm, thọ bốn mươi lăm tuổi. Niên hiệu Thiên Gia sáu năm, Thiên Khang một năm.

Canh Thìn: Thiên Gia năm đầu Đại Định năm thứ 6 Chu: Vũ Thành năm thứ hai, tháng tư Đế mất Bắc Triều: Càn Minh năm đầu, tháng mười một Hoàng Kiến năm đầu Bắc Tề : Tháng hai, Thái tử Ân lên ngôi, đổi niên hiệu Càn Minh. Tháng tám Thái hậu phế ông làm Tề Nam Vương. Thường Sơn Vương Diễn lên ngôi, tháng mười một đổi niên hiệu Hoàng Kiến năm đầu. Tháng mười năm Hoàng Kiến năm thứ hai, Đế đi săn té ngựa gãy lưng chết, di mệnh cho em là Trạm kế mình nắm chánh sự. Trạm đổi năm Hoàng Kiến năm thứ hai thành Thái Ninh năm đầu. Diễn và Trạm đều là em của Tuyên Đế.