SỐ 2037 — THÍCH THỊ KÊ CỔ LƯỢC

Tổ năm thứ 26: Tôn giả Bất-như-mật-đa.

Ngài là con thứ của vua Thiên Đức ở Nam Ấn. Sau khi xuất gia đắc pháp, ngài đến Đông Ấn hoằng hóa. Quốc vương xứ này tên là Kiên Cố, thờ ngoại đạo Trường Trảo Phạm chí. Nhà vua bỗng thấy luồng khí trắng xuyên suốt từ trên xuống dưới mới hỏi:

- Đây là điềm gì? Phạm chí đáp: Là điềm ma đến.

Phạm chí nhóm họp đồ chúng và hỏi:

Bất-như-mật-đa sắp vào thành đô, ai có thể chiết phục được ông ấy?

Đệ tử ông ta đáp:

Bọn đệ tử đều có chú thuật có thể làm chấn động trời đất, vào trong nước lửa thì còn lo gì!

Ngài đến, vua hỏi: Thầy đến làm gì? Ngài đáp:

Đến để độ sinh.

- Dùng pháp gì độ?

- Tùy theo mỗi loại mà độ họ.

Bấy giờ Phạm chí dùng huyễn thuật hóa ra một trái núi lớn đè trên đỉnh đầu ngài. Ngài lấy tay chỉ, quả núi bay qua đè bọn Phạm chí. Phạm chí khiếp sợ lạy ngài xin tha. Ngài xót thương bọn họ, lấy tay chỉ, quả núi biến mất. Ngài diễn nói pháp yếu cho vua nghe, ai nấy đều quy hướng Chân thừa.

Lúc ấy có một thanh niên con Bà-la-môn, khoảng hai mươi tuổi, chẳng biết tên họ là gì, có khi tự xưng mình là Anh Lạc, cho nên người ta gọi cậu là Đồng tử Anh Lạc. Một hôm vua cùng ngài xa giá đi ra thì gặp Anh Lạc. Ngài chỉ Anh Lạc và nói với nhà vua: chàng trai trẻ này chính lá Bồ-tát Đại Thế Chí. Sau vị Thánh này sẽ xuất hiện hai người, một người giáo hóa ở Nam Ấn, một người có duyên với nước Chấn Đán. Do nguyên nhân xưa nên ngài đặt tên cho Anh Lạc là Bát-nhã Đa-la và ngài nói: Nay ta đem Chánh pháp nhãn tạng giao phó cho ông. Ngài nói kệ:

Kho chân tánh tâm địa

Không đầu cũng không đuôi

Ứng duyên mà hóa vật

Phương tiện gọi là trí.

Phó pháp xong, ngài từ biệt vua và nói: "Tôi sẽ quy tịch, mong nhà vua đừng quên ngoại hộ giáo pháp Tối Thượng thừa". Nói xong ngài kiết già quy tịch, dùng lửa tự đốt thân. Nhà vua thâu lấy xá-lợi dựng tháp an táng. Bấy giờ là đời Đông Tấn Vũ Đế.

Kỷ Sửu: Tấn, năm Thái Nguyên năm thứ 14 Tiền Tần: Năm Thái Sơ năm thứ 4 Hậu Tần:

Năm Kiến Sơ năm thứ 4

Tây Tần Càn Quy Thái Sơ năm đầu Lã Quang: Lân Gia năm thứ 3

Hậu Yên: Thùy, năm Kiến Hưng năm thứ 5 Ngụy Vương: Năm Đăng Quốc năm thứ 4 * Pháp sư Thích Đạo An: ngài họ Vệ, người Phù Liễu, Thường Sơn. Vốn theo nghiệp Nho, từ nhỏ mồ côi cha mẹ, được anh họ nuôi nấng. Năm mười một tuổi, ngài xuất gia, thờ Phật Đồ Trừng làm thầy. Ngài đọc sách, mỗi ngày thuộc cả vạn lời, biện tài lưu loát, bẩm tánh thông minh nhưng mặt mày rất xấu, bấy giờ có câu ngạn ngữ: "Đạo nhân đen như than, làm kinh động bốn phía. "

Đến khi Phật Đồ Trừng thị tịch, ngài dẫn đồ chúng vượt sông vào núi Lục Hồn, ăn rau cỏ, uống nước khe. Niên hiệu Ninh Khang năm đầu, đời Vũ Đế, ngài dựng chùa Đàn Khê ở Tương Dương, xây tháp, đúc tượng Phật bằng đồng. Vũ Đế nghe danh ngài liền hạ chiếu rằng: "Pháp sư đem đạo đức soi sáng trời người, làm cho đại pháp lưu hành, làm chỗ dựa cho sinh linh, nên mỗi ngày nhận bổng lộc như vương công, quan lại địa phương theo mùa mà cung cấp phẩm vật cho ngài vậy. " Nhưng ngài kiên quyết chối từ, không nhận.

Năm Kỷ Mão, tức Tấn Thái Nguyên năm thứ tư, tháng hai, Tần chủ Phù Kiên đánh chiếm Tương Dương, rước được ngài nên lòng vô cùng vui mừng. Kiên nói với Tả hữu: "Ta dùng mười vạn binh lấy Tương Dương, được một người rưỡi mà thôi. " Tả hữu hỏi đó là ai, Kiên đáp:

"An Công là một người, Tập Tạc Xỉ là nửa người. "

Ngài đến Trường An, có hơn một vạn Sa-môn đều lấy họ của ngài. Ngài nói: Bậc thầy không ai bằng Phật Thế Tôn, Sa-môn nên lấy họ Thích làm họ của mình. Kinh Tăng Nhất A-hàm có ghi: "Bốn sông đổ ra biển, không còn tên gọi khác, bốn họ khi xuất gia đều gọi là họ Thích", hễ phù hợp kinh điển, đời càng thêm kính trọng.

Ngày ba mươi tháng giêng năm Kỷ Sửu, ngài sai đồ chúng chuẩn bị tắm rửa cho mình, bỗng có một dị tăng xuất hiện đi tới đi lui nơi kẽ tường. Ngài hỏi vị Tăng mình sẽ sinh ở đâu, vị Tăng chỉ hướng Tây Bắc, nơi ấy bỗng nhiên mây trời rẽ ra, lâu đài nguy nga hiện ra như trong mộng. Vị Tăng nói: "Đó là trời Đâu-suất, đêm nay sẽ có vài trăm đồng tử tắm xong thì đi đến đó, ông cần biết trước để sau này kết duyên cùng những bạn bè Ứng Chân đó.

Ngày tám tháng hai, ngài kiết già mà tịch. Mỗi lần chú sớ nghĩa kinh, ngài đều cầu Thánh chứng minh. Cánh tay trái của ngài có cục thịt vuông vức một tấc nổi cao như cái ấn, nên người đương thời gọi ngài là Ấn Thủ Bồ-tát. Ngài trước tác Tăng ni Quỹ Phạm và Pháp Môn Thanh Thức gồm hai mươi bốn điều, ai nấy đều tuân theo.

Trong Biên Niên Luận của Tú Tử Chi ghi: "Sự hưng thịnh của Phật giáo từ Phật Đồ Trừng có được Đạo An, do Đạo An có được Viễn Công, hóa nghi của ba đại sĩ ấy đều dị kỳ, lớn lao.

Canh Dần: Tấn, năm Thái Nguyên năm thứ 15 Tiền tần, năm Thái Sơ năm thứ 5 Hậu Tần, năm Kiến Sơ năm thứ 5 Tây Tần

khất Phục, Thái Sơ năm thứ 2

Lã Quang, năm Lân Gia năm thứ 4 Hậu Yên: Kiến Hưng năm thứ 6 Ngụy: Đăng Quốc năm thứ 5 Đạo tràng niệm Phật Tịnh độ ở Lô Sơn bắt đầu từ năm này (xem hành trạng của Pháp sư Tuệ Viễn).

Tân Mão: Thái Nguyên năm thứ 16 Thái Sơ năm thứ 6 Kiến Sơ năm thứ 6 Thái Sơ năm thứ 3 Lân Gia năm thứ 5

Kiến Hưng năm thứ 7 Đăng Quốc năm thứ 6 Nhâm Thìn: Thái Nguyên năm thứ 17 Thái Sơ năm thứ 7 Kiến Sơ năm thứ 7 Thái Sơ năm thứ 4 Lân Gia năm thứ 6 Kiến Hưng năm thứ 8 Đăng Quốc năm thứ 7 Quý Tỵ: Thái Nguyên năm thứ 18 Thái Sơ năm thứ 8 Trường mất, Thái tử Hưng lên ngôi Thái Sơ năm thứ 5 Lân Gia năm thứ 7

Kiến Hưng năm thứ 9 Đăng Quốc năm thứ 8 Giáp Ngọ: Thái Nguyên năm thứ 19 Phù Sùng

diệt, Diên

Hòa năm đầu

Hậu Tần Hưng, Hoàng Sơ năm đầu Thái Sơ năm thứ 6 Lân Gia năm thứ 8

Kiến Hưng năm thứ 10 Đăng Quốc năm thứ 9 * Tiền Tần: Phù Kiện: Ông vốn họ Lược Dương, cha là Hồng, làm quan cho hậu Triệu giữ chức Đô đốc. Nhân họ Thạch nổi loạn, Hồng chiếm cứ Quan Hữu. Đông Tấn Mục Đế năm Vĩnh Hòa năm thứ sáu, Hồng mất, tháng mười một con năm thứ ba của ông là Phù Kiện vào Trường An, dân Di, Hạ của Ung châu, Tần châu đều về với Kiện. Tháng giêng năm sau, Kiện lên ngôi thiên vương, lấy quốc hiệu Đại Tần, xưng là đại Thiền Vu, lấy niên hiệu Hoàng Thỉ, sai sứ giả đi thăm hỏi dân tình, tiến cử bậc hiền tài, giảm nhẹ tô thuế, bãi bỏ những thứ vô dụng. Những chính sách hà khắc mà dân không kham nổi của nhà Triệu ông đều bỏ hết. Tháng giêng năm Nhâm Tý, Kiện lên ngôi Hoàng Đế. Năm Giáp Dần, Đông Hải Vương Hùng mất, con Hùng là Kiên lên kế vị. Kiên hiếu thảo, học rộng, đa tài. Tháng sáu năm Ất Mão, Kiện mất, thụy là Cảnh Minh Hoàng Đế, miếu hiệu Cao Tổ. Thái tử Sinh lên nối ngôi, đổi niên hiệu Thọ Quang. Sinh là kẻ bạo ngược, uống rượu quên ngày đêm, nhân lúc say giải quyết mọi việc nên giết hại rất nhiều người. Quần thần giữ được mạng sống trong một ngày cứ như trải qua mười năm. Tháng sáu năm Đinh Tỵ, Thái tử Lệnh Khang Quyền nói với Sinh: "Đêm qua xuất hiện ba mặt trăng, sao chổi nhập vào Thái Vi kéo dài đến giếng phía Đông, sắp có họa kẻ dưới giết người trên. " Sinh nổi giận cho là nói gở liền đâm chết Khang Quyền. Đêm ấy Sinh nói với đám thị tỳ: "Anh em thằng Pháp cũng không đáng tin, ngày mai phải giết sạch đi!" Thị tỳ báo với Kiên và anh của Kiên là Thanh Hà Vương Pháp. Pháp cùng Đặc Tiến Lương Bình lão, Đặc Tiến Cường Uông dẫn mấy trăm tráng sĩ lén vào Vân Long Môn, Kiên và Thượng thư Lã Bà Lâu dẫn hơn ba trăm thuộc hạ thúc trống theo sau. Túc vệ, tướng sĩ đều bỏ binh khí quy hàng Kiên. Binh của Kiên dẫn Sinh nhốt trong nhà riêng, lúc ấy Sinh còn chưa tỉnh rượu. Kiên phế Sinh làm Việt Vương rồi giết, thụy là Lệ Vương. Kiên nhường ngôi cho anh là Pháp, Pháp nói: "Em là dòng chính, lại hiền tài, nên lên ngôi. " Kiên bỏ hiệu Hoàng Đế, xưng là Đại Tần Thiên Vương, đổi niên hiệu Vĩnh Hưng, truy tôn cha là Hùng làm Văn Hoàn Hoàng Đế, mẹ là Cẩu thị làm Hoàng Thái hậu, thế tử Hoằng làm hoàng Thái tử, phong anh là Thanh Hà Vương Pháp làm Đô đốc nắm giữ việc quân cơ, Thừa Tướng nắm việc Thượng thư, các vương đều giáng xuống tước công, phong em là Dung làm Dương Bình công, con là Phi làm Đương Lạc công, đưa bậc tài giỏi giữ những chức bị bãi. Ông dạy cách làm nông, thương kẻ khốn cùng, tế lễ trăm thần, mở ra trường học, nêu cao nghĩa tiết, kế tục muôn đời, muôn dân hân hoan. Năm Kỷ Mùi, ông đổi niên hiệu Cam Lộ. Năm Kỷ Sửu, đổi niên hiệu Kiến Nguyên. Năm Quý Mùi nhằm Đông Tấn Vũ Đế năm Thái Nguyên năm thứ tám, tức Tần năm Kiến Nguyên năm thứ 19, ông dốc binh đánh Tấn, Kiên thua to dẫn tàn quân về. Tháng năm Kỷ Dậu, Tây Yên Mộ Dung Xung đánh Trường An, Kiên đích thân đốc chiến. Kiên bị tên cắm đầy người, máu me đầm đìa, Xung cho quân tàn phá Quan Trung, đường xá vắng ngắt, ngàn dặm chẳng thấy một ngôi nhà. Kiên chạy đến núi Ngũ Tướng, Hậu Tần Vương Diêu Trành sai phiêu kỵ tướng quân Ngô Chí Trung đến bắt Kiên, phong thụy cho ông trong ngôi chùa ở Tân Bình. Con của Kiên là Phi từ đất Nghiệp chạy đến Trường An, đến Tấn Dương thì mới biết Trường An thất thủ, Kiên đã chết, Phi bèn phát tang rồi lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Thái Bình, truy tôn Kiên thụy là Tuyên Chiêu Hoàng Đế, miếu hiệu Thế Tổ. Tháng chín năm Bính Tuất, Mộ Dung Vĩnh của Yên sai sứ qua Phi mượn đường đi về Đông, Phi không cho. Phi và Vĩnh đánh nhau ở Tương Lăng, Phi thua mới bàn đánh úp Lạc Dương. Bấy giờ ông bị Dương Uy tướng quân Bằng Cai từ đất Thiểm vây đánh và giết. Tháng mười một, Tần Nam An Vương Phù Đăng phát tang cho Phi rồi lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Thái Sơ, phong Phi thụy là Ai Bình Hoàng Đế, bấy giờ là năm Giáp Ngọ tức Tấn Vũ Đế năm Thái Nguyên năm thứ mười chín. Tháng bảy Hậu Tần chủ Diêu Hưng từ Thiểm Tây, Kinh châu đi Kinh Dương đánh nhau với Đăng ở Sơn Nam, bắt Đăng rồi giết. Thái tử của Đăng là Sùng chạy đến Hoàng Trung, lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Diên Hòa, truy Đăng thụy là Cao Hoàng Đế. Sùng bị Hậu Tần họ Diêu tiêu diệt. Tiền Tần tồn tại cả thảy bốn mươi lăm năm.

Ất Mùi: Tấn, năm Thái Nguyên năm thứ 20 Hậu Tần họ Diêu, năm Hoàng Sơ năm thứ 2 Tây Tần khất phục, năm Thái Sơ năm thứ 7 Tam Hà Vương Lã Quang năm Lân Gia năm thứ 9 Hậu Yên Mộ Dung, Kiến Hưng năm thứ 11 Ngụy: Đăng Quốc năm thứ 10 Bính Thân: Thái Nguyên năm thứ 21, tháng sáu vua bị giết Hoàng Sơ năm thứ 3 Tây Tần khất phục Hậu Vương lên ngôi Đại Vương, niên hiệu Long Phi năm đầu Mộ Dung Bảo, Vĩnh Khang năm đầu Ngụy: dựng cờ Thiên Tử, Hoàng Thỉ năm đầu * An Đế: Húy Đức Tông, Thái tử của Vũ Đế. Ông lên ngôi vào tháng chín năm Thái Nguyên năm năm thứ hai mươi mốt, ở ngôi hai mươi hai năm, thọ ba mươi bảy tuổi. Niên hiệu Long An năm, Nguyên Hưng ba năm, Nghĩa Hy mười bốn năm.

Đinh Dậu:

Tấn, niên

hiệu Long An năm đầu

Nam Yên:

Mộ Dung Đức

Nam Lương: Ngốc-Phát- Ô-Co Hậu Tần: họ Diêu, Hoàng Sơ năm thứ 4 Tây Tần khất phục

Tây Lương: Lý Cao Hậu Lương: Lã Quang,

Phi Long năm thứ 2

Hậu Yên: Vĩnh Khang năm thứ 2 Bắc Lương: Thư Cừ,

Thần Tỷ năm đầu

Ngụy: Năm Hoàng Thỉ năm thứ 2 Mậu Tu- ất: Long An năm thứ 2 Vũ Đế: năm Đức Quang năm đầu Chiếm cứ Quảng Vũ, Thái Sơ năm đầu Hoàng Sơ năm thứ 5 Tây Tần Tây Lương: chiếm đất Châm Hậu Lương: họ Lã, Long Phi năm thứ 3 Hậu Yên:

năm Kiến

Bình năm thứ 3

Bắc Lương: năm Thần Tỷ năm thứ 2 Ngụy lên

ngôi Vua,

niên hiệu Thiên Hưng năm đầu

Ngụy: Thái Tổ khi hạ chiếu rằng: Từ Phật pháp hưng thịnh đến nay rất là sâu xa, công lao cứu đời bủa khắp kẻ còn người mất, dấu tích thần kỳ của đạo pháp lưu lại đáng để muôn dân tin tưởng, cậy nhờ. Trẫm nay ban lệnh quan Hữu Ty phải nghiêm sức tượng Phật. Sửa sang chùa viện trong kinh thành để người tín tâm có nơi nương tựa. " Thái tổ dựng tháp cao mười lăm tầng ở đất Ngu, dựng hai chùa Khai Thái và Định Quốc, chép nhiều Kinh Luận, đúc ngàn tượng vàng, mỗi ngày thết cúng ba trăm danh tăng.

Kỷ Hợi: Long An năm thứ 3 Chiếm cứ Quảng Cố Nam Lương: Thái Sơ năm thứ 2 Hậu Tần:

Hoàng Thỉ năm đầu

Tây Tần Khất Phục

Tây Lương Hậu Lương: Toản, Hàm Ninh năm đầu Hậu Yên: Trường Lạc năm đầu Bắc Lương: Thiên Tỷ năm đầu Ngụy: Thiên Hưng năm thứ 2

Canh Tý: Long An năm thứ 4 Nam Yên lên ngôi, Kiến

Bình năm đầu

Nam Lương: Lợi Lộc Cô, Kiến Hòa năm đầu Hậu Tần:

Hoàng Thỉ năm thứ 2

Tây Tần Khất Phục

Tây Lương: Lý Cảo Hậu Lương: Hàm Ninh năm thứ 2 Hậu Yên: Trường lạc năm thứ 2 Bắc Lương: Năm Thiên Tỷ năm thứ 2 Ngụy: Thiên Hưng năm thứ 3

Tân Sửu:

Tấn, Long An năm thứ 5

Nam Yên:

Kiến Bình năm thứ 2

Nam Lương: Kiến Hòa năm thứ 2 Hậu Tần:

Họ Diêu

Hoàng Thỉ năm thứ 3

Tây Tần

Khất Phục năm thứ 3

Tây Lương: Lý Cảo năm thứ 2 hậu Lương: Long, Thần Đỉnh năm đầu Hậu Yên:

Hy, Quang Thỉ năm đầu

Bắc Lương: Mông Tống, Vĩnh An năm đầu Ngụy: Thạch Bạt, Thiên

Hưng năm thứ 4

* Hậu Lương: Lã Quang, vốn họ Lược Dương, làm quan cho Phù Tần, giữ chức tả tướng quân. Đông Tấn Vũ Đế năm Thái Nguyên năm thứ mười một, Nguyên có tướng là Vương Mục chiếm cứ Tửu Tuyền của Túc châu, tự xưng là Lương châu mục. Quang tiến đánh lấy được Tửu Tuyền và ông lên ngôi làm Tam Hà Vương, lấy niên hiệu Thái An, rồi ông chiếm cứ Cô Tạng (Lương châu tỉnh cam Túc ngày nay), đổi niên hiệu là Lân Gia. Tháng sáu năm Thái Nguyên năm năm thứ hai mươi mốt, Tam Hà Vương Lã Quang lên ngôi Thiên vương, đó là Vũ Đế, lấy quốc hiệu Đại Lương, đổi niên hiệu Long Phi, đưa thế tử Thiệu làm Thái tử. Đến tháng mười hai ăm Long An năm thứ ba đời Tấn, Quang mất, Thái tử Thiệu lên ngôi bị Đại Nguyên Công Toản giết. Toản lên ngôi Thiên Vương, đó là Linh Đế, đổi niên hiệu Hàm Ninh. Toản uống rượu, ưa đi săn, năm Long An năm thứ năm Lã Siêu giết ông rồi lập Lã Long, đổi niên hiệu Thần Đỉnh. Năm sau, Long hàng Hậu Tần, họ Diêu gồm ba chủ, trị vì cả thảy mười bảy năm.

* Pháp sư Cưu-ma-la-thập: Ngài người nước Quy Tư. Năm Đông Tấn Vũ Đế, niên hiệu Thái Nguyên năm thứ bảy, Tiền Tần Phù Kiên sai phiêu kỵ tướng quân Lã Quang đánh nước Quy Tư rước ngài về. Về đến nửa đường, Quang nghe Tần bị loạn, liền chiếm cứ Cô Tạng. Đến khi Hậu Tần Diêu Hưng diệt Lã Long xong mới đón ngài về. Thuở nhỏ, ngài mỗi ngày đọc thuộc ba vạn hai ngàn lời, rồi theo mẹ xuất gia, vân du khắp Tây Vực, thông suốt sử sách, rất giỏi Đại thừa. Khi còn ở Quy Tư, các quốc vương láng giềng họp nhau lại thỉnh ngài thuyết pháp. Mỗi lần như vậy, họ đều quì trước tòa thỉnh ngài bước trên vai họ mà thăng tòa. Ở Hậu Tần, ngài đại xiển dương Kinh Luận. Tần chủ tôn ngài làm Quốc sư, thờ ngài như thờ Thần. Ông đích thân dẫn đại thần, Sa-môn đến nghe ngài giảng, sau lại thỉnh ngài phiên dịch Kinh Luận của Tây Vực. Phàm Kinh Luận ở Chấn Đán do ngài dịch ra đến ba trăm tám mươi quyển, dựng nhiều chùa tháp, người tọa thiền thường đến hơn ngàn người. Từ công khanh trở xuống ai nấy đều thờ Phật, các châu quận cũng vậy. Năm Quý Sửu, tức Tấn Đế năm Nghĩa Hy năm thứ chín, nhằm Tần niên hiệu Hoàng Thỉ năm thứ mười lăm, ngày mười ba tháng tư, ngài nhập diệt, thọ bảy mươi tuổi. Đệ tử của ngài gồm: Đạo Sinh, Tăng Triệu, Đạo Dung, Tăng Duệ được gọi là Tứ thánh, thêm Đàm Ảnh, Tuệ Nghiêm, Tuệ Quán, Tăng Khế, Đạo Thường, Đạo Tiêu, đây gọi là Thập Triết. lại có Tăng Đạo, Tăng Nhân đều là những người nổi tiếng đương thời. Lúc sắp nhập diệt, ngài nói với đồ chúng: Kinh Luật ta dịch, chỉ có Thập Tụng Luật là chưa san định, nếu nghĩa lý khế hợp tâm Phật thì lúc trà-tỳ lưỡi ta không cháy, " Nói xong, ngài quy tịch. Lúc trà-tỳ, quả nhiên lưỡi ngài không hoại, sáng đẹp như sen hồng. Ngài tên là Cưu-ma-la-thập, Hán dịch là Đồng Thọ.

* Thần Núi Cầu Giới: Thích Đàm Ung ban đầu làm quan cho Phù Tần giữ chức vệ tướng quân, Kiên đánh phía nam bị bại, ngài theo Pháp sư Đạo An xuất gia, sau thờ Lô sơn Viễn Công, dựng am tranh tu tập ở phía Tây Lô Sơn, cùng đệ tử Đàm Quả tham thiền nhập định. Ngày nọ bỗng có một thanh niên phong độ tuấn tú dẫn theo hai mươi người đến xin ngài truyền Ngũ giới. Ngài biết đó là Thần núi, liền đốt hương truyền trao Tam quy, Ngũ giới, đồng thời diễn nói pháp yếu cho họ nghe. Thần dâng tặng ngài muỗng đũa của ngoại quốc, lạy tạ rồi xin đi. Phút chốc ngài chẳng thấy bóng dáng họ đâu nữa.

Nhâm Dần: Tấn, năm Nguyên Hưng năm đầu Nam Yên:

Kiến Bình năm thứ 3

Nam Lương: Hoằng Xương năm đầu Hậu Tần:

Hoằng Thỉ năm thứ 4

Tây Tần Khất Phục

Tây Lương: Cảo năm thứ 3 Hậu Yên:

Quang Thỉ năm thứ 2

Bắc L ương: Vĩnh An năm thứ 2 Ngụy: Thiên Hưng năm thứ 5 Quý Mão:

Tấn, năm Nguyên Hưng năm thứ 2

Nam Yên:

Năm Kiến

Bình năm thứ 4

Nam Lương: Hoằng Xương năm thứ 2 Hậu Tần:

Hoằng Thỉ năm thứ 5

Tây Tần: Khất Phục

Tây Lương: Năm thứ 4 Hậu Yên: Quang Thỉ năm thứ 3 Bắc Lương: Vĩnh An năm thứ 3 Ngụy: Thiên Hưng năm thứ 6

Giáp Thìn: Tấn Nguyên Hưng năm thứ 3 Nam Yên:

Kiến Bình năm thứ 5

Nam Lương: Hoằng Xương năm thứ 3 Hậu Tần:

Hoằng Thỉ năm thứ 6

Tây Tần: Khất Phục

Tây Lương năm thứ 5 Hậu Yên:

Quang Thỉ năm thứ 4

Bắc L ương: Vĩnh An năm thứ 4 Ngụy: Thiên Tứ năm đầu Tấn năm Long An năm thứ ba, Nam quận công Hoàn Huyền (con đại Tư Đồ Hoàn Ôn) tung hoành chiếm được Kinh, Ung, dâng biểu xin lãnh hai châu là Kinh châu và Giang châu. Triều đình không thể trái ý. Niên hiệu Nguyên Hưng năm đầu, triều đình sai Thượng thư Lệnh Nguyên Hiển, Trấn Bắc tướng quân Lưu Lao Chi Tiếu Tam Thượng Chi đem binh đánh Huyền ở Giang Lăng. Huyền thất kinh. Trưởng sử Biện Phạm Chi bàn bạc với Huyền, chỉnh đốn binh mã kéo đến Tân Đình. Binh của Nguyên Hiển tan vỡ, Huyền vào kinh tổng quản trăm quan, chém bọn Nguyên Hiển. Tháng hai năm thứ hai, triều đình phong Huyền làm đại tướng quân. Tháng chín thị trung Ân Trọng Văn, tán kỵ Thường Phạm Chi ngầm soạn văn cửu tích và sách mệnh đưa Huyền làm tướng quốc tổng quản trăm quan, phong cho mười quận, tước hiệu Sở Vương, gia phong cửu tích. Tháng mười một, hạ chiếu cho Sở Vương Huyền thực hành lễ nhạc của Thiên Tử. Biên Phạm Chi soạn chiếu nhường ngôi, sai Lâm Xuyên Vương Bảo ép Đế phải ký vào chiếu lệnh. Tư Đồ Vương Mật trao ngọc và đế vị cho Sở Đế rồi ra ở tại cung Vĩnh An, trăm quan đến Cô Thục (Giang Đông Đạo, Thái Bình lộ, Dương Châu). Tháng mười hai, Huyền lên ngôi Hoàng Đế, lấy quốc hiệu là Sở, lấy niên hiệu Vĩnh Thỉ, phong Đế làm Bình Cố Vương. Huyền vào cung Kiến Khang lên ngự tòa, ngự sàng bỗng bị ngã. Thị trung Ân Trọng Văn nói: "Do bệ hạ Thánh đức sâu nặng, đất không thể chở nổi. " Huyền rất vui. Huyền dời Đế vào Tầm Dương (Giang châu). Tháng hai năm Nguyên Hưng năm thứ ba, Thái thú Hạ Phì Lưu Dụ, Hà Vô Kỵ, Lưu Nghị, Thanh châu chủ bạ Mạnh Sưởng khôi phục lại nhà Tấn và đem quân vây Lạc Kiều. Huyền ngầm sai Ân Trọng Văn chuẩn bị thuyền ở Thạch Đầu rồi trốn sang Giang Nam. Dụ vào Kiến Khang dẫn trăm quan đi tiếp xa giá, giết tông tộc của Huyền tại Kiến Khang. Huyền chạy đến Tầm Dương ép Đế lên phía tây. Tháng tư, Lưu Nghị, Hà Vô Kỵ đánh úp thành Tầm Dương, Huyền cắp Đế một mình một thuyền chạy về tây vào Giang Lăng rồi muốn trốn đến Hán Trung. Trong thành nổi loạn, Huyền chỉ kịp đến được thuyền, Kinh châu biệt giá Vương Khang Ngạn đưa Đế vào phủ xá ở Nam quận. Thái thú Vương Đằng Chi thống lãnh văn võ làm thị vệ. Huyền vào đất Thục, đến Mai Hồi châu, gặp phải Ninh châu Thứ sử Mao Phiên Tang đón đánh, tên rơi như mưa. Ích châu Đốc Hộ Phùng Thiên rút đao đánh và chém Huyền. Tháng hai niên hiệu Nghĩa Hy năm đầu Lưu Đài chuẩn bị xa giá đón Đế từ Giang Lăng đến Kiến Khang. Đế phong Lưu Dụ làm Đô đốc trung quân sự, Lưu Nghị làm tả tướng quân, Hà Vô Kỵ làm Dự châu Thứ sử, Lưu Đạo Quy làm Kinh châu Thứ sử. Tháng tư, Dụ trở về giữ trấn Kinh Khẩu. Tháng mười hai năm Nghĩa Hy năm thứ mười hai, Đế hạ chiếu cho Lưu Dụ làm Tướng quốc, tổng quản trăm quan, phong làm Dương châu mục cai quản mười quận, tước hiệu là Tống công, nhận đủ lễ Cửu tích, nhưng Dụ không nhận.

Ất Tỵ: Tấn, năm Nghĩa Hy năm đầu Nam Yên:

Siêu, Thái Thượng năm đầu

Nam Lương: Năm Hoằng Xương năm thứ 4 Hậu Tần: Năm Hoằng Thỉ năm thứ 7 Tây Tần: Khất Phục

Tây Lương: Lý Cảo, Kiến Sơ năm đầu Hậu Yên:

Quang Thỉ năm thứ 5

Bắc Lương: Năm Vĩnh An năm thứ 5 Ngụy: Năm Thiên Tứ năm thứ 2 * Tăng Chánh, Duyệt Chúng, Tăng Lục: Đời Hậu Tần, Pháp sư Đạo Khế là đệ tử của La-thập phụng trì giới luật tinh nghiêm được Tần chủ rất kính trọng. Từ khi La-thập vào Quan Trung, lúc này Tăng ni lên đến hơn một vạn, nên đặt ra Tăng chánh. Đế hạ chiếu rằng: "Đại pháp truyền về đông, đến nay rất thịnh, Tăng ni vô kể nên đặt ra người đứng đầu, tuyên dạy phép tắc sâu xa để cứu những mối tệ. Pháp sư Khế từ nhỏ có học thức, về già lại có đức cao, đáng làm tăng chánh cho đất nước, cấp phát bổng lộc, chức quan ngang bằng quan thị trung, truyền cho hai người kéo xe ngựa, hai người kéo xe dê. Lại cử Tăng Thiên, Thiền Tuệ làm duyệt chúng; Pháp Khâm, Tuệ Bân làm tăng lục, phẩm dật khác nhau, cấp cho mỗi vị ba mươi người ngày ngày hầu hạ cho đến lúc già yếu. "

Bính Ngọ:

Nghĩa Hy năm thứ 2

Thái Thượng năm thứ 2 Hoằng Xương năm thứ 5 Hoằng Thỉ năm thứ 8 Tây Tần: Khất Phục

Kiến Sơ năm thứ 2 Hạ: Hách

Liên, Long Thăng năm đầu

Hậu Yên:

Quang Thỉ năm thứ 6

Bắc Lương: Vĩnh An năm thứ 6 Ngụy: Thiên Tư năm thứ 3

* Kinh Hoa Nghiêm: Tôn giả Phật-đà Bạt-đà (Hán dịch Giác Hiền) người nước Kế Tân, Bắc Ấn, Thiên Trúc vân du đến Hoa Hạ. Năm Bính Ngọ, ngài đến Trường An. Cưu-ma-la-thập nghe tin vội vàng ra đón. Thập hận vì gặp ngài quá trễ. Tần Thái tử Diêu Hoằng mời ngài đến Đông Cung cùng luận nghị Phật pháp với La-thập. La-thập hỏi ngài:

Pháp thế nào là Không?

Ngài đáp: Nhiều vi trần tạo thành sắc, sắc không có tự tánh, nên sắc tức là không.

Lại hỏi: Phải dùng nhiều vi trần phá sắc không, sao lại nói phá một vi trần?

Đáp: Dùng một vi trần nên nhiều vi trần tức không, do nhiều vi trần nên một vi trần tức không.

Sa-môn Bảo Vân dịch mấy lời này nhưng không hiểu nghĩa lý, nên cho rằng vi trần mà Bạt-đà nói ấy vốn là thường và xin ngài giải thích. Bạt-đà nói: Pháp không tự sinh, duyên hợp nên sinh, duyên một trần cho đến có nhiều trần, vi trần không có tự tánh, như vậy pháp vốn không, lẽ đâu phải nói: "Chẳng phá một vi trần sao!" Bảo vân vẫn không khế ngộ.

Sau đó ngài vượt sông vào Khuông sơn gặp Viễn Công và hai ngài cùng nghị luận. Viễn công thỉnh ngài dịch mấy bộ kinh về Thiền, năm Mậu Ngọ tức Nghĩa Hy năm thứ mười bốn, ngài vừa đến Giang Lăng, Tống Vương Lưu Dụ thỉnh ngài về tại chùa Đạo Tràng của quan tư không họ Tạ ở kinh đô. Tháng ba Ngô quận nội sử Mạnh Khải v. v. . . thỉnh ngài dịch Kinh Hoa Nghiêm thành 60 quyển ở ngay chùa này. Ngài dịch xong vào tháng sáu năm Canh Thân tức Tống Cao Tổ niên hiệu Vĩnh Sơ năm đầu. Lúc dịch kinh thường có hai đồng tử mặc áo xanh cứ sáng sớm từ trong ao trước đình đi ra, đốt hương đèn, hầu nước, chẳng lìa chỗ ngài ngồi. Tối thì hai đồng tử ấy lại vào trong ao. Dịch kinh xong chẳng ai còn thấy hai đồng tử ấy nữa.

* Kinh Pháp Hoa: Tháng năm này, Pháp sư La-thập dịch xong bộ Pháp Hoa gồm bảy quyển, kinh Duy-ma ba quyển, kinh Hoa Thủ mười ba quyển, lại dịch kinh Phạm Võng hai quyển tại chùa Thảo Đường.

Đinh Mùi: Tấn, Nghĩa Hy năm thứ 3 Nam Yên:

Năm Thái Thượng năm thứ 3

Nam Lương: H o a n g Xương năm thứ 6 Hậu Tần:

Hoằng Thỉ năm thứ 9

Tây Tần: Khất Phục Tây Lương: Năm Kiến Sơ năm thứ 3 Hạ: Bột Bột, năm Long Thăng năm thứ 2 Hậu Yên:

Chánh Thỉ năm đầu

Bắc Lương: Vĩnh An năm thứ 7 Ngụy: Thiên Tư năm thứ 4 * Hậu Yên: Mộ Dung Thùy là con năm thứ năm của Tiền Yên Chủ Mộ Dung Hoàng, được phong Ngô Vương ở Yên. Ông thông minh trí dũng ngày một vang danh. Thái phó Mộ Dung Bình vốn vì tranh cãi và hiềm khích ông, Thái hậu ngầm bàn mưu với Bình để giết Thùy. Đông Tấn Phế Đế năm Thái Hòa năm thứ tư, Thùy cùng em, con, cháu chạy trốn sang Tần. Tần chủ Phù Kiên mừng rỡ ra tận biên giới đón họ, cho Thùy làm Quán quân tướng quân, phong tước Tân Tùng Hầu. Đông Tấn Vũ Đế năm Thái Nguyên năm thứ tám, Tần Chủ Phù Kiên bị quân Tấn đánh bại. Kiên về đến Thằng Trì, Thùy nói với Kiên: "Ngu dân phía Bắc nghe binh nhà vua không thắng tất xem thường mà nổi loạn, Thần xin mang chiếu thư đến trấn giữ, vỗ an họ. " Thùy đến An Dương (Nghiệp quận, Tương châu ngày xưa) ngầm cùng bề tôi cũ của Yên bàn mưu khôi phục nhà Yên. Gặp lúc Đinh Linh, Địch Bân phản Tần, tháng giêng năm sau, bọn Bân tôn Thùy làm minh chủ. Năm Ất Dậu, Ngô Vương Thùy mới định đô ở Trấn Định, Phủ Trung Sơn (xưa là Định Châu) rồi lên ngôi Hoàng Đế, lấy niên hiệu Kiến Hưng. Lúc này Thát Bạt Ngụy phản Yên, xâm chiếm các bộ tộc nằm ở biên giới của Yên. Bính Thân, Tấn Thái Nguyên năm năm thứ hai mươi mốt, tháng ba Yên chủ Mộ Dung Thùy đích thân đánh Ngụy. Tháng tư, ông mất ở Thư Dương, Thượng Cốc nhưng về đến Trung Sơn mới phát tang. Thái tử Bảo lên ngôi lấy hiệu Mẫn Đế, đổi niên hiệu Vĩnh Khang. Năm Mậu Tuất, Vũ Đế Mộ Dung Thạnh lên ngôi, lấy niên hiệu Kiến Bình, năm sau đổi niên hiệu Trường lạc. Năm Tân Sửu tức Chiêu Đế Hy niên hiệu Quang Thỉ năm đầu. Lúc này là năm Đinh Mùi, Ý Đế Cao Vân lấy niên hiệu Chánh Thỉ, nước loạn, bị Phùng Bạt soán diệt. Hậu Yên tồn tại hai mươi bốn năm, Phùng Bạt lên ngôi lấy quốc hiệu Bắc Yên.

* Phật-đà Da-xá: Tôn giả là người Thiên Trúc, (Phật-đà Da-xá, Hán dịch là Giác Minh), ngài đến Cô Tạng (nay là Túc châu lộ, Ung châu), Hậu Tần năm Hoàng Thỉ năm thứ chín, Tần chủ sai sứ mời ngài Đến Trường An. Ông đích thân ra biên cương đón và dựng riêng Tịnh Viện cho ngài ở, cúng dường, hầu hạ chẳng khác kính vua, nhưng ngài chẳng nhận gì cả. Cứ đến giờ ngọ, ngài ôm bát khất thực mà thôi. Ngài tinh thông Tỳ-bà-sa Luận, hơn nữa râu ngài màu đỏ, nên người ta gọi ngài là Xích Tu Tỳ-bà-sa. Sau, ngài qua đất Tấn, vân du ở Khuông Sơn, Viễn Công rất kính trọng ngài. Năm Giáp Dần, tức Tấn Nghĩa Hy thứ mười, Tôn giả tự vác sắt lên đỉnh Tử Tiêu Phong rồi dựng tháp, đem xá-lợi Chân thân Như Lai an trí trong đó. Lúc này, Tôn giả Phật-đà Bạt- đà cũng dựng tháp ở phía Bắc chùa Đông Lâm, Lô Sơn an trí năm hạt xá-lợi Phật. Tháp và xá-lợi đến nay vẫn còn.

Mậu Thân: Tấn, năm

Nghĩa Hy năm thứ 4

Nam Yên: Thái Thượng năm thứ Nam Lương: Gia Bình năm đầu Hậu Tần:

Hoàng Thỉ năm thứ 10

Tây Tần

Tây Lương: Năm Kiến Sơ năm thứ 4 Hạ Hách

Liên: Năm Long Thăng năm thứ 3

Bắc Yên, Bắc Lương chiếm cứ Xương Lê, năm Vĩnh An năm thứ 8 Ngụy: Thiên Tứ năm thứ 5

* Luật sư: Tôn giả Tỳ-ma La-xoa (Hán dịch Vô Cấu Nhãn) người Thiên Trúc đến Tần được mấy năm. Lúc này ngài vân du sang Quan Tả xiển dương Tỳ-ni. Thập Tụng Luật, Giới Bổn Luật Tạng mà Cưu-ma-

la-thập dịch sở dĩ được truyền rộng là nhờ công sức của ngài. Trong ấy Nội Ngoại Cấm Khinh Trọng gồm hai quyển lưu hành ở đời. Tôn giả vốn mắt xanh, nên người ta gọi ngài là Thanh Nhãn Luật Sư.

Tấn: Năm

Nghĩa Hy năm thứ 5

Nam Yên bị diệt vong Nam Lương: Năm Gia

Bình năm thứ 2

Hậu Tần: Năm Hoằng Thỉ năm thứ 11 Tây Tần:

Năm Canh Thỉ năm đầu

Tây Lương: Năm Kiến Sơ năm thứ 5 Hạ Hách Liên: Long Thăng năm thứ 4 Bắc Yên: Phùng Bạt, Thái Bình năm đầu Bắc Lương: Năm Vĩnh An năm thứ 9 Ngụy: Tự,

năm Vĩnh

Hưng năm đầu

* Nam Yên: Mộ Dung Đức là con út của Tiền Yên chủ Mộ Dung Hoàng. Ông chiếm cứ Quảng Cố (xưa là Biện Nhật, nay là Thanh châu), lấy năm Mậu Tuất làm năm đầu. Năm Canh Tý, Đức lại lấy tên là Bị Đức rồi lên ngôi Hoàng Đế (tức Vũ Đế), lấy niên hiệu Kiến Bình. Năm Ất Tỵ, là niên hiệu Thái Thượng năm đầu của Nam Yên chủ Mộ Dung Siêu. Năm Kỷ Dậu tức Tấn Nghĩa Hy năm thứ năm, Tấn Từ châu Thứ sử Lưu Dụ dâng biểu xin đánh Nam Yên. Tháng giêng năm sau, Yên Thượng thư Duyệt Thọ khuyên Siêu hàng nhưng Siêu không nghe. Duyệt Thọ mở cổng thành nộp thành cho quân Tấn. Siêu trốn chạy, bị bắt đưa về Kiến Khang, Nam Yên được bình định, tồn tại mười ba năm.

* Ngụy: Thái Tổ Đạo Vũ Đế Khuê bị con út là Thiệu giết chết, Thái Tông Minh Nguyên Đế lên nối ngôi. Đế ra lệnh cho kinh, ấp khắp nước dựng tượng Phật, mời Sa-môn dạy dỗ muôn dân.

Canh Tuất: Nghĩa Hy năm thứ 6 Gia Bình năm thứ 3 Hoằng Thỉ năm thứ 12 Cánh Thỉ năm thứ 12

Kiến Sơ năm thứ 6 Long Thăng năm thứ 5 Thái Bình năm thứ 2 Vĩnh An năm thứ 10 Vĩnh Hưng năm thứ 2

Tân Hợi: Nghĩa Hy năm thứ 7 Gia Bình năm thứ 4 Hoằng Thỉ năm thứ 13 Cánh Thỉ năm thứ 13

Kiến Sơ năm thứ 7 Long Thăng năm thứ 6 Thái Bình năm thứ 3 Vĩnh An năm thứ 11 Vĩnh Hưng năm thứ 3 Nhâm Tý: Nghĩa Hy năm thứ 8 Gia Bình năm thứ 5 Hoằng Thỉ năm thứ 14 Xí Bàn: Vĩnh Khang năm đầu Kiến Sơ năm thứ 8 Long Thăng năm thứ 7 Thái Bình năm thứ 4 Dời đô, Nguyên Thỉ năm đầu Vĩnh Hưng năm thứ 4

* Thiền định trong cổ thụ: Thích Tuệ Trì là em của Tuệ Viễn ở Lô sơn. Nhà Tấn năm Long An năm thứ hai, ngài từ biệt Viễn Công vào đất Thục, dừng lại ở chùa Long Uyên thuộc Gia châu. Tăng tục rất cung kính ngài, bước lên chỗ ngài ở, người ta đều nói là lên Long Môn. Năm Nghĩa Hy năm thứ tám, ngài dặn dò môn nhân rồi nhập định trong hốc cây ở chùa Long Uyên. Đến nhà Tống, năm Chánh Hòa năm thứ ba, gió đánh gãy cây, ngài mới xuất định. Huy Tông có ba bài kệ tán thán ngài (xem trong năm Chánh Hòa)

Quý Sửu: Tấn, Nghĩa Hy năm thứ 9 Nam Yên: Gia Bình năm thứ 6 Hậu Tần: Hoằng Thỉ năm thứ 15 Tây Tần Khất Phục, Vĩnh Khang năm thứ 2 Tây Lương: Năm Kiến Sơ năm thứ 9 Hạ Hách Liên: Phụng Tường năm đầu Bắc Yên:

Thái Bình năm đầu

Bắc Lương: Nguyên Thỉ năm thứ 2 Ngụy:

Vĩnh Hưng năm thứ 5

* Dựng đá nghe giảng: Đạo Sinh là đệ tử của Pháp sư La-thập, hồi ấy phẩm sau của kinh Niết-bàn chưa có ở Trung Quốc, nhưng ngài đã đọc thuộc từ lâu và nói: "Nhất-xiển-đề cũng sẽ thành Phật", chỉ là kinh ấy có mặt ở đây chưa trọn bộ. Lúc này những giảng sư khác đều công kích ngài, cho ngài là đem tà thuyết tuyên truyền, dựa vào luật tẩn xuất ngài. Đạo Sinh từ biệt đến đất Tấn, ngài vào Hổ Khâu, Bình Giang dựng đá làm thính chúng rồi giảng kinh Niết-bàn. Đến đoạn "Xiển- đề có Phật tánh". Ngài hỏi: Nghĩa mà ta giảng có khế hợp tâm Phật không? Cả dãy đá đều gật đầu đồng ý. Về sau, ngài vân du đến Khuông Sơn, ở ngọn Tỏa Cảnh, nghe ngài Đàm-vô-sấm dịch lại phẩm sau của kinh Niết-bàn ở Bắc Lương, ngài đến Nam Kinh, quả nhiên trong phẩm ấy có nói "Xiển-đề đều có Phật tánh" ngài hoan hỷ vô cùng.

Giáp Tần: Năm Nghĩa Hy năm thứ 10 Nam Lương bị diệt vong Hoằng Thỉ năm thứ 16 Vĩnh Khang năm thứ 3

Kiến Sơ năm thứ 10 Phụng Tường năm thứ 2 Thái Bình năm thứ 6 Nguyên Thỉ năm thứ 3 Thần Thụy năm đầu * Nam Lương: Ngốc Phát Ô Cô người Tiên Ty, Hà Nam, lúc này là đời Tấn Đế niên hiệu An Nguyên năm đầu, ông chiếm cứ Quảng Vũ, lấy hiệu là Nam Lương (nay là Tây, Củng Xương lộ, Lan Châu, xưa là đất của Ung châu). Năm Mậu Tuất, lấy niên hiệu Thái Sơ. Năm Canh Tý, Lợi Lộc Cô vào niên hiệu Kiến Hòa năm đầu, tháng giêng, ông muốn xưng Đế, An quốc tướng quân Thâu Vật Du nói: "Nước ta từ trước đến nay để tóc dài, áo choàng qua vai trái, không đội mão mang đai, dọn đất dời đô không có thành quách nhà cửa, nên hay hùng cường, nhìn sa mạc mà chống chọi với Trung Hạ". Lợi Lộc Cô nghe theo, liền xưng lại Hà Tây Vương, lấy niên hiệu Kiến Hòa, cho Quảng Vũ Công Nốc Đàn làm Đô đốc trung ngoại chư quân sự Lương châu mục. Năm Nhâm Dần, Cảnh Vương Nốc Đàn lên ngôi, lấy niên hiệu Hoằng Xương. Tháng tư năm Mậu Thân, Hậu Tần chủ Diêu Hưng muốn bắt Nốc Đàn nên sai Thượng thư Lang Vy Tông qua dò xét. Nốc Đàn luận về thời cuộc đương thời, ngang dọc vô cùng. Tông trở ra than rằng: "Bậc kỳ tài anh hùng đâu cần phải là Hoa Hạ, kẻ thông minh bác học đâu cần phải đọc sách, ngày nay ta mới biết ngoài chín châu, ngoài năm kinh lại có người như thế này!" Tông trở về cho Hưng biết, rằng chưa thể tính chuyện thôn tính Lương châu. Hưng không nghe bèn kéo quân đánh úp Nốc Đàn. Binh của Hậu Tần thua to. Tháng mười một, Nốc Đàn xưng là Lương Vương, đại xá thiên hạ, lấy niên hiệu Gia Bình, đặt ra trăm quan. Năm Giáp Dần, tức Tấn Nghĩa Hy thứ mười, Nốc Đàn bị Tây Tần Khất Phục Sí Bàn giết, Nam Lương diệt vong, cả thảy ba chủ, trị vì mười tám năm.

Ất Mão: Tấn, Nghĩa Hy năm thứ 11 Hậu Tần:

Hoằng Thỉ năm thứ 17

Tây Tần:

Năm Vĩnh Khang năm thứ 4

Tây Lương: Năm Kiến Sơ năm thứ 11 Hạ: Phụng Tường năm thứ 2 Bắc Yên:

Năm Thái

Bình năm thứ 7

Bắc Lương: Năm Nguyên Thỉ năm thứ 14 Ngụy: Năm Thần Thụy năm thứ 2

* Pháp sư Tuệ Viễn ở Lô Sơn: Ngài húy là Tuệ Viễn, họ Giả, người Nhạn Môn, thuở nhỏ là Nho sinh, đọc khắp sách sử, rất rành Chu Dịch Trang, Lão, từng cùng em là Tuệ Trì đến nghe Pháp sư Đạo An giảng pháp xuất thế. Nghe xong, ngài vui mừng và than: "Chín phái của Nho gia chỉ là trấu cám", Thế rồi ngài xuất gia. Đồ chúng của Đạo An đến vài ngàn người, ngài là bậc thượng thủ. Đạo An từng nói: "Làm cho dòng đạo chảy tràn nước phía đông có phải là Viễn này chăng!" Năm Giáp Thân, tức Tấn Vũ Đế năm Thái Nguyên năm thứ chín, nước Tiền Tần loạn, ngài qua Tấn. Khi đến Giang Tây, thấy Lô sơn cảnh đẹp, ngài dừng lại dựng Long Tuyền tịnh xá ở Giang châu. Sau ngài qua trú ngụ ở chùa Tây Lâm của Tuệ Vĩnh, rồi về Sơn Đông dựng chùa Đông Lâm. Trong lúc khởi công, thần núi giáng điềm linh, nguyện giúp sức để người người dốc lòng tin. Đêm ấy sấm chớp mù trời, mưa lớn trút xuống. Sáng hôm sau, ngài nhìn xem thì thấy không biết bao cây gỗ tốt ngổn ngang trên đất. Lúc ấy, Tấn tướng quân Hoàn Y vừa đến nhậm chức, thấy việc như vậy kinh ngạc cho là thần dị, nên tấu xin lập chùa. Năm Bính Tuất, chùa dựng xong. Đời nhà Tấn, những bậc kỳ tài trong thiên hạ phần nhiều mai danh ẩn tích không ra làm quan, khi nghe Lô Sơn Viễn Công mở đạo, họ đều tiến tu học theo ngài. Năm Canh Dần ngài nói với những người như Lưu Trình Chi rằng: Nếu các ông dụng tâm vân du ở Tịnh độ thì cần phải gắng sức. Thế rồi ngài cùng họ đối trước tượng Phật Vô Lượng Thọ phát chí nguyện, trai giới lập thệ quyết chí cầu sinh Tịnh độ. Lúc này Tăng tục đã lên đến một trăm hai mươi ba người. Họ cùng phát nguyện đặt tâm ngoài vật. Tạ Linh Vận đã đào hai mươi ba cái ao ở Đông Lâm và thả sen. Mỗi khi tiễn khách, ngài không đi ra quá Hổ Khê. Năm Canh Tuất tức Nghĩa Hy năm thứ sáu, Đạo sĩ Lục Tu Tĩnh rủ Đào Uyên Minh vào núi gặp ngài. Lúc đưa về, ba người cầm tay nói chuyện đến nỗi vượt quá Hổ Khê. Ba người nhìn nhau rồi cười vang, ngày nay người ta vẽ lại cảnh ấy lấy tên là Tam Tiếu Đồ. Uyên Minh vốn rất mê uống rượu, chịu không nổi đành xuống núi. Ngày sáu tháng tám năm Ất Mão, ngài chắp tay, quay mặt về Tây mà tịch, thọ tám mươi bốn tuổi, Tạ Linh Vận soạn văn bia. Đồ chúng trong Liên xã đến vài ngàn người, trong đó có mười tám người rất nổi tiếng.

* Liên Hoa Lậu: (Dùi thủng hoa sen cho nước xuống chầm chậm, nước đầy thì thẻ tre ghi thời khắc nổi lên, xem mực nước cao thấp mà biết giờ giấc sớm hay muộn): Tăng Tuệ Yếu là đệ tử của Viễn Công. Yếu lo trong núi này không có khắc lậu để biết giờ giấc nên sư mới dựng một hoa sen gồm mười hai cánh ngay trong ao, nhờ sóng làm nó di chuyển để ấn định mười hai giờ (tức hai mươi bốn giờ đồng hồ). Nó quay rất chính xác so với bóng mặt trời. Ngày nay người ta gọi cái này là Viễn công liên hoa lậu.

Bính Thìn: Năn Nghĩa Hy năm thứ 12 Hoằng lên

ngôi, năm

Vĩnh Hòa năm đầu

Tây Tần: Vĩnh Khang năm thứ 5

Tây Lương

Tán, Gia

Hưng năm đầu

Hạ: Phụng Tường năm thứ 4 Bắc Yên:

Thái Bình năm thứ tám

Bắc Lương: Nguyên Thỉ năm thứ 5 Ngụy: Thái Thường năm đầu

Đinh Tỵ: Nghĩa Hy năm thứ 13 Vĩnh Hòa năm thứ 2 Vĩnh Khang năm thứ 6

Gia Hưng năm thứ 2 Phụng Tường năm thứ 5 Thái Bình năm thứ 9 Nguyên Thỉ năm thứ 6 Thái Thường năm thứ 2 * Hậu Tần: Họ Diêu, tên Trành, tự Cảnh Mậu, con năm thứ hai mươi bốn của Dặc Trọng, người ở Xích Đình. Anh ông là Tương đánh trận chết, Trành dẫn hết em sang đầu hàng Tần rồi làm tướng của Tần. Đông Tấn Vũ Đế năm Thái Nguyên năm thứ tám, Tần chủ Phù Kiên đánh Tấn, phong Duyện châu Thứ sử Diêu Trành làm Long kỵ tướng quân nắm giữ việc quân của Ích châu, Lương châu. Kiên thua trận, Mộ Dung Thùy bàn mưu khôi phục nhà Yên. Tháng ba năm sau, Trưởng sử Mộ Dung Hoằng trấn ở đất Bắc của Tần nổi lên làm phản rồi trốn đến Quan Đông, Tần sai Tả tướng quân Đậu Xung làm Trưởng sử, Long kỵ tướng quân Diêu Trành làm Tư mã khởi binh đánh Hoằng và đánh Bình Dương Thái thú Mộ Dung Xung. Binh Tần thua to. Trành hoảng sợ chạy lên Vị Bắc. Bọn Mã Mục, Thiên Thủy, Y Vy, Y Tường, Nam An, Bàng Diễn kêu gọi dân giàu ở đất Khương, quản lý hết số người này, có đến hơn năm vạn nhà về với Diêu Trành, suy tôn Trành làm minh chủ, Trành tự xưng là Hậu Tần Vương, lấy niên hiệu Bạch Tước. Tháng tư năm Bính Tuất, tức Đông Tấn Thái Nguyên năm thứ mười một, Trành từ Thiểm Tây Phụng Tường Trang lãng lộ, Kinh châu vào Trường An, lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Kiến Sơ, lấy quốc hiệu Đại Tần, đặt chức quan khác với Hậu Tần, lập con là Hưng làm Thái tử, đặt ra trăm quan. Tháng hai năm Quý Tỵ, Kiến Sơ năm thứ tám, Trành mất, Thái tử Hưng giấu kín không phát tang, tự xưng đại tướng quân, dẫn quân đánh Tần. Tần chủ Phù Đăng thua to. Tháng năm sau, Hưng mới phát tang rồi lên ngôi Hoàng Đế, lấy niên hiệu Hoàng Sơ, truy phong Trành thụy là Chiêu Hoàng Đế. Năm Kỷ Hợi, tức Tấn An Đế năm Long An năm thứ ba, tháng chín, Hưng thấy tai hoạn xảy ra hoài nên giáng xuống làm Tần Vương, đổi niên hiệu Hoằng Thỉ. Tháng giêng năm Bính Thìn tức Hoằng Thỉ năm thứ mười tám, Hưng mất. Thái tử Hoằng lên ngôi, lấy niên hiệu Vĩnh Hòa. Tấn đánh Tần, tháng năm Nghĩa Hy năm thứ mười ba, Hoằng đem vợ con, quần thần đầu hàng Tấn, Hậu Tần gồm ba chủ, trị vì ba mươi bốn năm.

Mậu Ngọ:

Tấn Nghĩa Hy năm thứ 14

Tây Tần

Khất Phục Vĩnh Khang bảy năm

Tây Lương: Gia Hưng năm thứ 3 Hạ: Xương Vũ năm đầu Bắc Yên:

Thái Bình năm thứ 10

Bắc Lương: Nguyên Thỉ năm thứ 7 Ngụy: Thái Thường năm thứ 3 * Cung Đế: Húy Đức Văn, tự Đức Văn, em cùng mẹ với An Đế, được phong làm Lang Da Vương. Tháng mười hai năm Nghĩa Hy năm thứ mười bốn, Tống Công Lưu Dụ sửa di chiếu đưa ông lên ngôi. Ông ở ngôi hai năm, nhường ngôi cho Tống, thọ ba mươi bảy tuổi. Niên hiệu Nguyên Hy hai năm.

Kỷ Mùi: Nguyên Hy năm đầu Vĩnh Khang năm thứ 8

Gia Hưng năm thứ 4 Chân Hưng năm đầu Thái Bình năm thứ 7 Nguyên Thỉ năm thứ 8 Thái Thường năm thứ 4 * Sa-môn Pháp Quả: Ngụy Thái Tông rất kính trọng ngài, phong cho chức quốc phụ Nghi Thành tử Trung Tín Hầu, hiệu là Tăng Thống nhưng ngài cố tình không nhận. Thái Tông xa giá đến nơi ngài ở, thấy cửa ngõ chật hẹp, vua liền cho mở rộng ra. Ngài nhập diệt năm Kỷ Mùi, thọ tám mươi ba tuổi. Thái Tông đến viếng ba lần, truy tặng hiệu lão thọ tướng quân Triệu Hồ Linh Công.

+ Tháng bảy, Tống Công Lưu Dụ được phong tước vương, năm sau, Đế nhường ngôi cho Tống Vương. Dụ đưa Đế xuống làm Linh Lăng Vương, sau sai người giết. Tây Tấn, Đông Tấn cả thảy mười lăm Đế Vương, trị vì một trăm năm mươi lăm năm. Riêng Đông Tấn có mười một chủ, trị vì một trăm lẻ ba năm, vận nước về nhà Tống.

* Nam Bắc triều:

+ Tống: Họ Lưu, đóng đô ở Kiến Khang, gồm Cao Tổ Vũ Hoàng Đế, Thiếu Đế, Thái Tổ Văn Đế, Vũ Đế, Phế đế, Thái Tổ Minh Đế, Phế Đế, Thuận Đế, cả thảy tám chủ rồi nhường ngôi cho Tề.

* Cao Tổ Vũ Đế: Húy là Dụ, tự Đức Dư, người Bành Thành (Từ châu) hậu duệ của Hán Sở Nguyên Vương Lưu Giao. Tháng sáu năm Canh Thân, ông nhận ngôi từ nhà Tấn, ở ngôi ba năm, thọ sáu mươi bảy tuổi. Niên hiệu Vĩnh Sơ ba năm.

Canh Thân: Tống, Vĩnh Sơ năm đầu. Tháng sáu đổi niên hiệu Tây Tần: Thái Tổ, Kiến Thỉ năm đầu Tây Lương: Vĩnh Kiến năm đầu Hạ: Chân Hưng năm thứ 2

Bắc Yên: Thái bình năm thứ 13 Bắc Lương: Thà Cừ, Nguyên Thỉ năm thứ 9 Ngụy: Thái Thường năm thứ 5

Tân Dậu: Vĩnh Sơ năm thứ 2 Kiến Thỉ năm thứ 2 Vĩnh Kiến năm thứ 2 Chân Hưng năm thứ 3 Thái Bình năm thứ 13 Nguyên Thỉ năm thứ 10 Thái Thường năm thứ 6 Nhâm Tuất: Vĩnh Sơ năm thứ ba, Đế mất, Thiếu Đế lên ngôi Kiến Thỉ năm thứ 3 Vĩnh Kiến năm thứ 3 Chân Hưng năm thứ 4

Thái Bình năm thứ 14 Nguyên Thỉ năm thứ 11 Thái Thường năm thứ 7 * Tây Lương: Lý Cảo, tự Huyền Thạnh. Năm Bính Thân (Tấn Vũ Đế Thái Nguyên năm năm thứ hai mươi mốt), ông chiếm Cô Tạng (nay là tỉnh Cam Túc, Tây Lương châu). Năm Canh Tý (Tấn An Đế, Long An năm thứ tư), Cảo lấy làm năm đầu. Năm Ất Tỵ (Tấn An Đế, Nghĩa Hy năm đầu), Tây Lương Công Lý Cảo dời đô về Tửu Tuyền (nay là tỉnh Cam Túc, Túc Châu lộ) lấy niên hiệu Kiến Sơ. Năm Bính Thìn (Tấn Nghĩa Hy năm thứ mười hai) Lương chủ Lưu Hâm lên ngôi, đổi niên hiệu Gia Hưng. Tống Cao Tổ, Vĩnh Sơ năm đầu, Lương chủ Lý Tuân lấy niên hiệu Vĩnh Kiến năm đầu. Đến Vĩnh Kiến năm thứ ba, ông bị Bắc Lương tiêu diệt ở ngôi cả thảy hai mươi hai năm. Lý Cảo từng tự tay viết lệnh dạy các con ông rằng: "Kẻ làm theo chánh sự phải thận trọng trong thưởng phạt chớ vì yêu ghét, gần người trung chánh xa kẻ gian nịnh, chớ để Tả hữu trộm làm mưa làm gió vì đó là nguyên nhân phá hủy danh dự. Gặp khen chê, phải xét rõ hư thực; nghe kiện cáo, áp dụng hình phải nhu hòa mà quyết định, cẩn thận chớ trái nghịch với nhiều người, chớ coi thường thanh sắc, cần phải hỏi han, chớ tự chuyên quyền. Ta lo việc năm, tuy chưa thể lo yên cho dân, nhưng chôn được cái tệ, giấu được cái xấu, sớm vì giặc loạn, chiều lo xã tắc, bên ngoài không cô phục kẻ mới người cũ, làm việc công bình, đối xử như nhau. Trước không lo thì điều hay tất mất, tính gần thì hay thiếu hụt, lo xa thì hay dư thừa. Được vậy mới ngõ hầu không hổ thẹn với tiền nhân.

* Thiếu Đế: Doanh Dương Vương tên Nghĩa Phù, con trưởng của Vũ Đế, có tang nhưng không biết giữ lễ, Tư không Từ Tiện phế ông rồi giết. Ông ở ngôi một năm, thọ mười chín tuổi. Niên hiệu Cảnh Bình một năm.

Quý Hợi: Tống, Cảnh Bình năm đầu Tây Tần: Kiến Thỉ năm thứ 4 Hạ: Hách Liên, Chân Hưng năm thứ 5 Bắc Yên: Thái Bình năm thứ 15 Bắc Lương: Nguyên Thỉ năm thứ 5 Ngụy xây trường thành, Thái Tông mất * Ngụy: Đạo sĩ Khấu Khiêm Chi ở Tung Sơn tu theo thuật của Trương Thiên Sư, tự nói mình từng gặp Lão Tử giáng xuống trao cho thuật tích cốc khinh thân và Khoa giới hai mươi quyển, sai ông làm trong sạch lại Đạo giáo. Khiêm Chi mang sách này dâng cho Ngụy chủ. Trong triều, ngoài dân chưa ai dám tin, chỉ một mình Tả quang lộc đại phu Thôi Hạo tôn thờ Khiêm Chi, đi theo học thuật này. Hơn nữa Thượng thư tán thán việc đó, nên Ngụy chủ vui mừng sai sứ đem vàng ngọc lụa trâu bò đến tế ở Trung Nhạc rồi rước Khiêm Chi về.

* Thái Tổ Văn Đế: Tên Nghĩa Long, con năm thứ ba của Vũ Đế, được phong làm Nghi Đô Vương. Thiếu Đế bị phế xong, bọn Từ Tiện Chi đưa ông lên ngôi ở Giang Lăng, ông ở ngôi ba năm, thọ bốn mươi bảy tuổi. Niên hiệu Nguyên Gia ba mươi năm. Ông lập chùa Thiền Linh cúng dường ngàn tăng. Sa-môn Bôi Độ thị tịch vào tháng tám năm Bính Dần, an táng ở Phú Chu Sơn, Kiến Khang. Bôi Độ sinh trưởng ở Ký Châu, hoằng hóa hơn bốn mươi năm.

Giáp Tý: Tống, Nguyên Gia năm đầu Tây Tần: Kiến Thỉ năm thứ 5 Hạ: Hách Liên, Chân Hưng năm thứ 6 Bắc Yên: Năm Thái Bình năm thứ 16 Lương: Nguyên Thỉ năm thứ 13 Ngụy: Thọ lên ngôi, Thỉ Quang năm đầu * Tháng tám, Thổ Cốc Hỗn Uy Vương A Sài mất. Ông có hai mươi người con, lúc bị bệnh ông gọi hết hai mươi người con lại và dặn: Ta chết rồi, các ngươi phải đưa Mộ Khôi lên làm chủ. (Khôi là em cùng mẹ với A Sài). Ông bảo các con ông mỗi người đưa ra một mũi tên, ông lấy một mũi đưa cho em là Mộ Lợi Diên và sai bẻ, sau lấy mười chín mũi bó lại thành một bó sai bẻ thì chẳng ai bẻ được. A Sài nói: Đơn độc thì dễ gãy, họp lại thì khó bẻ, các ngươi phải dốc hết sức đồng lòng mới có thể giữ yên được nước nhà. Nói xong thì ông mất. Mộ Khôi vỗ yên, thu nhận số dân thất nghiệp của Tần, Lương, bộ lạc trở nên hùng mạnh. Tục Hậu Hán Thư chép: A Sài là hậu duệ ba đời của họ Khương là họ khác của họ Khương (không phải rợ Khương).

Ất Sửu: Tống, Nguyên Gia năm thứ 2 Tây Tần: Năm Kiến Thỉ năm thứ 6 Hạ: Xương,

Thừa Quang năm đầu

Bắc Yên: Thái Bình năm thứ 17 Bắc Lương: Nguyên Thỉ năm thứ 14 Ngụy: Thái Vũ Đế, Thỉ Quang năm thứ 2 Bính Dần: Nguyên Gia năm thứ 3 Kiến Thỉ năm thứ 7 Thừa Quang năm thứ 2 Thái Bình năm thứ 18

Nguyên Thỉ năm thứ 15 Thỉ Quang năm thứ 3 Đinh Mão: Nguyên Gia năm thứ 4 Kiến Thỉ năm thứ 8 Thừa Quang năm thứ 3 Thái Bình năm thứ 19

Nguyên Thỉ năm thứ 16 Thỉ Quang năm thứ 4 * Tĩnh Tiết Tiên Sinh: Đào Nguyên Lượng ở đất Tấn có tên là Uyên Minh, ở Tống tên là Tiềm, đời gọi ông là Tĩnh Tiết Tiên Sinh. Ông là tằng tôn của Khản, bên nhà ông có trồng năm cây liễu, và ông soạn Ngũ Liễu Tiên Sinh truyện để tự kể về mình. Ông làm huyện lệnh ở Bành Trạch, mất trong năm này, thọ sáu mươi ba tuổi. Ông ở làng Lật, núi Sài Tang, huyện Đức Hóa, lộ Giang châu. Ông từng soạn Sưu Thần Lục ghi lại những dấu tích linh diệu của Phật. Ông có năm người con là Nghiễm, Sĩ, Phần, Dật, Đồng. Ông nội ông tên Mậu làm Vũ Xương Thái thú, cha ông làm Tư Thành Thái thú, sử hay chép nhầm tên ông.

Mậu Thìn: Tống, năm Nguyên Gia năm thứ 5 Tây Tần: Vĩnh Hoằng năm đầu Hạ: Xương, năm Định Thắng năm đầu Bắc Yên: Thái Bình năm thứ 20 Bắc Lương:

Thừa Huyền năm đầu

Ngụy: Thái Vũ Đế Thần Gia năm đầu * Tây Tần: Khất Phục Quốc Nhân, người Tiên Ty, làm quan cho Phù Tần. Tháng bảy, Đông Tấn Vũ Đế, Thái Nguyên năm thứ tám, Quý Mùi, Tần chủ Phù Kiên thua Tấn, dùng Quốc Nhân làm tiền tướng quân, gặp lúc thúc phụ của Quốc Nhân là Bộ Đồi làm phản ở Lũng Tây, Kiên sai Quốc Nhân trở lại đánh họ. Quốc Nhân, Bộ Đồi cùng chiếm một phương, binh đông đến hơn mười vạn. Năm Giáp Thân, Quốc Nhân chiếm kinh thành (Lan châu, Củng Xương lộ, Thiểm Tây). Năm Ất Dậu lấy quốc hiệu là Tần (Tây Tần), lấy niên hiệu Kiến Nghĩa. Năm Kỷ Sửu, Tây Tần Vũ Nguyên Vương Càn trở về, lấy niên hiệu Thái Sơ. Tấn An Đế, Nghĩa Hy năm thứ mười lăm, Kỷ Dậu, Tây Tần lấy niên hiệu Cánh Thỉ. Năm Nhâm Tý, Tây Tần chủ là Thái Tổ Sí Bàn lấy niên hiệu Vĩnh Khang. Tống Cao Tổ niên hiệu Vĩnh Khang năm đầu, Tây Tần lấy niên hiệu Kiến Thỉ. Lúc này là Nguyên Gia năm thứ năm, Toản Mạt lấy niên hiệu Vĩnh Hoằng, và bị Hách Liên nhà Hạ diệt, gồm bốn chu, trị vì bố mươi lăm năm.

* Đại Hạ: Hậu duệ của Hung Nô Tả Hiền Vương tên là Bột Bột. Năm Bính Ngọ (Đông Tấn An Đế Nghĩa Hy năm thứ hai) Ông chiếm Sóc Phương lấy quốc hiệu Đại Hạ. Năm sau lấy niên hiệu Long Thăng. Năm Quý Sửu, Hạ chủ Bột Bột dùng Thác Can A Lợi lãnh tướng làm Đại giám phát động mười vạn dân Di Hạ ở Lĩnh Bắc dựng Đô Thành ở Sóc Châu (thuộc Hà Đông, Sơn Tây đạo, Tây Kinh lộ, tên quận là Mã Ấp). Ông nói: "Trẫm mới thống nhất thiên hạ, làm vua vạn bang, nên gọi thành mới xây là Thống Vạn", đổi niên hiệu Phụng Tường. Bột Bột tự nghĩ, ông nội mình lấy họ mẹ là họ Lưu là không đúng lễ, tộc họ từ xưa chưa từng đổi họ Hách Liên. Ông cho rằng Đế Vương là con trời, đó là Hách nối liền với Thiên.

Đến Tống Nguyên Gia năm thứ hai (Ất Sửu), Xương lên ngôi, lấy niên hiệu Thừa Quang. Thừa Quang năm thứ ba, Nguyên Ngụy Hề Cân và Hạ Bình Nguyên Công Định cùng giữ Trường An. Năm Mậu Thìn, Xương đổi niên hiệu Định Thắng. Ngụy Đế Thọ thừa lúc sơ hở đánh Thống Vạn thành. Binh của Hạ chủ Xương tan vỡ, Xương chạy lên Thượng Khuê. Ngụy chủ vào Thống Vạn bắt công khanh, hậu phi, cung nhân của nhà Hạ đến hơn vạn người, trâu ngựa bò dê đến mấy vạn con, của báu kho đụn thì không đếm xiết. Tháng hai, Tống Nguyên Gia năm thứ năm, Ngụy Bình Bắc tướng quân úy Quyến đánh Xương ở Thượng Đô và bắt sống đưa về Bình Thành. Ngụy chủ cho Xương ở trong Tây Cung, chu cấp ngựa xe vật dụng, gả em là Sơ Bình công chúa cho Xương, phong tước Cối Kê công. Nhà Hạ tồn tại hai mươi bốn năm thì mất nước. Họ hách Liên chính là Khuất Tín.

Kỷ Tỵ: Nguyên Gia năm thứ 6 Bắc Yên: Thái Bình năm thứ 21 Bắc Lương: Thừa Huyền năm thứ 2 Ngụy:

Thần Gia năm thứ 2

Canh Ngọ: Nguyên Gia năm thứ 7 Thái Bình năm thứ 22 Thừa Huyền năm thứ 3 Thần Gia năm thứ 3 Tân Mùi: Nguyên Gia năm thứ 8 Bắc Yên: Hoằng, Đại Nhã năn đầu Bắc Lương: Nghĩa Hòa năm đầu Thần Gia năm thứ 4

* Tống Đế hạ chiếu đón Tôn giả Cầu-na Bạt-đề vào kinh. Tháng giêng ngài đến Kiến Khang gặp Đế. Văn Đế ân cần hỏi thăm sức khỏe ngài và hỏi Phật pháp. Một hôm Đế hỏi:

- Quả nhân thường muốn trì trai không sát sinh, nhưng bản thân gặp việc thường sinh trở ngại, mong thầy chỉ dạy phải làm sao?

Tôn giả đáp:

Đạo ở nơi tâm chứ không phải ở việc làm, pháp do chính mình chứ không phải do người khác. Vả lại cách tu của Đế vương không giống kẻ thất phu. Thất phu nếu không khắc khổ hành trì thì làm sao dùng được. Còn như đế vương lấy bốn biển làm nhà, lấy muôn dân làm chính, phát ngôn một lời hay thì quan dân đều vui mừng, ban bố một việc tốt thì người thần đều hân hoan, dùng hình nhưng không lấy mạng họ, sai dịch nhưng không vét sức họ thì mưa thuận gió hòa, lúa trái sum suê. Cứ thế mà trì trai đã lợi ích lắm rồi, do không sát sinh, lợi lạc vô kể, chứ đâu phải đợi ngay trong bữa ăn, bảo toàn được một mạng sống, rồi sau mới cứu tế cùng khắp? Thế nhưng phải thật cần kiệm.

Đế nghe xong vỗ ghế khen:

Thế tục mê diệu lý, tăng ngưng trệ trong giáo điều trước mắt, còn những lời của thầy thật đáng cùng trời người đàm luận.

Từ đó Đế tôn ngài làm thầy, thỉnh ngài ở chùa Kỳ Hoàn, cung cấp rất hậu hỷ. Ngài giảng kinh Pháp Hoa, Thập Địa Phẩm tại chùa, ngày nào Đế cũng dẫn công khanh đến dưới tòa nghe giảng. Pháp tịch hưng thịnh như thế này chưa từng có.

Nhâm Thân: Tống, Nguyên Gia năm thứ 9 Bắc Yên:

Đại Nhã năm thứ 2

Bắc Lương: Nghĩa Hòa năm thứ 2 Ngụy: Thái Vũ Đế, Diên Hòa năm đầu Quý Dậu: Nguyên Gia năm thứ 10 Đại Nhã năm thứ 3 Mục Kiền: Thừa Hòa năm đầu Diên Hòa năm thứ 2 Giáp Tuất: Nguyên Gia năm thứ 11 Đại Nhã năm thứ 4 Thừa Hòa năm thứ 2 Diên Hòa năm thứ 3

Ất Hợi: Nguyên Gia năm thứ 12 Đại Nhã năm thứ 5 Thừa Hòa năm thứ 3 Thái Diên năm đầu Bính Tý: Nguyên Gia năm thứ 13 Đại Nhã năm thứ sáu diệt vong Thừa Hòa năm thứ 4 Thái Diên năm thứ 2

* Bắc Yên: Phùng Bạt, người Ký châu (Yên Nam, Hà Bắc đạo, Chân Định lộ, Ký châu, Tín quận) làm quan cho Hậu Yên. Năm Đinh Mùi (Đông Tấn An Đế, Nghĩa Hy năm thứ ba) nước Hậu Yên loạn, Bạt liền soán diệt rồi chiếm Xương Lê, lấy hiệu Bắc Yên (nay là Bình Loan lộ, quận Bắc Bình) Năm Kỷ Dậu, là niên hiệu Thái Bình năm đầu. Đến Tống Đế Nguyên Gia năm thứ tám, Bắc Yên Chiêu Đế Hoằng lên ngôi, lấy niên hiệu Đại Nhã. Đại Nhã năm thứ sáu, bị Nguyên Ngụy diệt. Bắc Yên tồn tại hai mươi tám năm.

Đinh Sửu: Nguyên Gia năm thứ 14 Bắc Lương: Thừa Hòa năm thứ 5 Ngụy:

Thái Diên năm thứ 3

Mậu Dần: Nguyên Gia năm thứ 15 Thừa Hòa năm thứ 6 Thái Diên năm thứ 4 * Tống: Văn Đế bảo bề tôi của mình là Đoan Dương Doãn Hà Thượng Chi rằng: "Vừa rồi trẫm thấy Nhan Diên Chi, Tông Bính soạn luận, phát huy pháp Phật rất có nghĩa lý, đồng thời khuyến hóa lòng người. Nếu làm cho những người làm quan cảm nhận sự giáo hóa này thì Trẫm khoanh tay mà thiên hạ cũng thái bình rồi, ta còn lo việc gì nữa!"

Hà Thượng Chi nhân đó tâu: Một làng có trăm nhà, mười người giữ Ngũ giới thì mười người ấy là những người thuần lương. Trong ấp có ngàn nhà trăm người tu Thập thiện thì trăm người ấy hòa kính, hiếu thuận. Nếu đem lề lối ấy truyền dạy khắp nước thì trong ức ngàn nhà sẽ có trăm vạn người có nhân đức. Hễ làm một việc lành thì bỏ đi một việc ác, bỏ được một việc ác thì dứt được một hình phạt. Một nhà dứt một hình phạt thì cả nước dứt được vạn hình phạt. Đó là điều mà hoàng thượng gọi là ngồi yên mà khiến thiên hạ thái bình là thế.

Kỷ Mão: Nguyên Gia năm thứ 16 Bắc Lương: Thừa Hòa năm thứ bảy, diệt vong Thái Diên năm thứ 3

* Bắc Lương: Giả Mông người Hồ, Đông Tấn An Đế niên hiệu Long An năm đầu (Đinh Dậu), ông chiếm Trương Dịch, lấy quốc hiệu là Bắc Lương, xưng là Hà Tây Vương, lấy niên hiệu Thần Tỷ. Năm Kỷ Hợi đổi niên hiệu Thiên Tỷ. Năm Tân Sửu, Vũ Tuyên Vương Thư Cừ Mông Tốn lên ngôi, đổi niên hiệu Vĩnh An. Năm Nhâm Tý ông dời đô về Cô Tạng, đổi niên hiệu Nguyên Thỉ, năm Mậu Thìn đổi niên hiệu Thừa Huyền. Năm Canh Ngọ, Mông Tốn sai người sang triều cống Nguyên Ngụy, năm Tân Mùi đổi niên hiệu Nghĩa Hòa. Năm Nhâm Thân, Nguyên Ngụy sai Tây an tướng Quân Lý Thuận đi sứ nước Lương rồi về, Ngụy chủ hỏi việc của Lương thế nào, Thuận đáp: Mông Tốn trải qua gian nan, am tường quyền biến. Nhưng lễ là sự hưng thịnh của đức, kính là gốc của thân, Mông Tốn không có lễ kính, theo Thần thấy, không tồn tại bao lâu nữa. Năm Quý Dậu, Mông Tốn mất, con là Thái thú Đôn Hoàng Mục Kiền lên ngôi là Hà Tây Vương, đổi niên hiệu Thừa Hòa. Mục Kiền bên ngoài tuy tu chỉnh lễ của bề tôi, nhưng trong lòng thì trái nghịch. Tháng ba năm Kỷ Mão, Ngụy chủ đánh Lương. Tháng sáu Ngụy chủ đến Cô Tạng. Tháng chín, con người anh Mục Kiền là Vạn Niên đem quân ra hàng Ngụy, thành Cô Tạng thất thủ. Mục Kiền dẫn hơn nửa vạn văn võ tự trói xin hàng. Ngụy chủ mở trói tiếp đãi họ. Trương Dịch ngày nay là Cam Châu lộ. Cô Tạng là Lương châu. Đôn Hoàng là Lương Châu lộ, thuộc tỉnh Cam Túc, Ung châu.

Canh Thìn: Tống, năm Nguyên Gia năm thứ 17 Ngụy: Thế Tổ Thái Vũ Hoàng Đế, Thái Bình Chân Quân năm đầu. Tân Tỵ: Nguyên Gia năm thứ 18 Thái Bình Chân Quân năm thứ 2 Nhâm Ngọ: Nguyên Gia năm thứ 19, Tây Vực dâng cho vua Ca-sa, vua tự mặc Thái Bình Chân Quân năm thứ 3 Quý Mùi: Nguyên Gia năm thứ 20 Thái Bình Chân Quân năm thứ 4 Giáp Thân: Nguyên Gia năm thứ 21, Thái tử sai Hà Thừa Thiên soạn lịch mới Thái Bình Chân Quân năm thứ 5 Ất Dậu: Nguyên Gia năm thứ 22 Thái Bình Chân Quân năm thứ sáu, Ngụy tàn diệt Phật giáo Bính Tuất: Nguyên Gia năm thứ 23 Thái Bình Chân Quân năm thứ 7 Bính Tuất: Nguyên Gia năm thứ 23 Thái Bình Chân Quân năm thứ 7 Đinh Hợi: Nguyên Gia năm thứ 24 Thái Bình Chân Quân năm thứ 8 Mậu Tý: Nguyên Gia năm thứ 25 Thái Bình Chân Quân năm thứ 9 Kỷ Sử: Nguyên Gia năm thứ 26 Thái Bình Chân Quân năm thứ 10 Canh Dần: Nguyên Gia năm thứ 27 Thái Bình Chân Quân năm thứ 11 Tân Mão: Nguyên Gia năm thứ 28 Chánh Bình năm đầu, tháng hai năm Chánh Bình năm thứ hai, Thái Vũ bị giết. * Bạch Túc Sa-môn: Sư húy Đàm Thỉ, còn có tên là Tuệ Thỉ. Trong Ngụy Thư Phật Lão Chí ghi: Sa-môn Tuệ Thỉ họ Trương, người Thanh Hà, thầy sư là Pháp sư Cưu-ma-la-thập. Lưu Dụ nhà Tấn tiêu diệt Hậu Tần, lại Hạ Hách Liên Khuất Tín đuổi đến Trường An, tăng tục bị giết hại, nhưng sư dao chém chẳng bị thương. Khuất Tín nổi giận, triệu sư đến rồi cầm gươm đeo bên mình tự tay chém, nhưng vẫn chẳng làm tổn thương sư. Khuất Tín thất kinh lạy tạ, sám hối. Trăm dân nhờ sức từ của Sư nên tránh được tai họa. Ngụy Thái Vũ bình định Hách Liên Xương, Sư về với Ngụy. Ngụy năm Chân Quân Thái Bình năm thứ sáu, Thái Vũ Đế thảo phạt giặc loạn Cái Ngô, đến Trường An thấy trong chùa có binh khí, Vũ Đế nổi giận. Tư Đồ Thôi Hạo nhân đó khuyên Thái Vũ Đế giết hết Sa-môn, hủy đốt kinh tượng. Thái Bình Chân Quân năm thứ mười một, Thôi Hạo cậy mình tài lược liền soạn Quốc sử ghi những việc đời trước của Ngụy rồi dựng ở ngã tư đường, khắc bia đá ở Giao Đàn. Người phương Bắc đều phẫn nộ. Thái Vũ cho Hạo cả gan phơi cái xấu của đất nước, nổi giận sai Hữu Ty định tội Hạo và các quan bí thư lang lại, gồm một trăm hai mươi tám người phải bị tru di năm họ. Lúc này Sư đến gặp Thái Vũ Đế, Vũ nổi giận sai người chém nhưng Sư chẳng hề tổn thương, Vũ Đế rút kiếm đeo bên mình ra chém, cũng không làm Sư bị thương. Vũ Đế sai nhốt Sư vào chuồng cọp, bầy cọp thấy Sư đều phủ phục xuống. Vũ Đế thất kinh, mời Sư lên điện lạy tạ sám hối, hết lòng tôn kính. Trước đây, Thái tử Cảnh Mục là người trị chánh rất sáng suốt, trung thường thị Tông Ái bản tánh xấu xa, không theo phép nước, gièm pha Thái tử. Thái tử lo buồn mà chết. Thái Vũ Đế dần dần biết được việc này, hối hận vô cùng. Tông Ái sợ bị giết, nên tháng hai năm Chánh Bình năm thứ hai, Ái giết Vũ Đế. Thượng thư Nguyên Hạ Lục Lộc dẫn quân truy giết Ái, đưa hoàng tôn Duệ lên ngôi, đổi niên hiệu. Sư đi trên bùn nhưng chân vẫn sáng sạch, nên người ta gọi ngài là Bạch Túc Sa-môn.

Nhâm Thìn: Tống, năm Nguyên Gia năm thứ 29 Ngụy: Cao Tông Văn Thành Hoàng Đế Duệ con của Thái tử Cảnh Mục. Niên hiệu Hưng An năm đầu * Ngụy: Niên hiệu Hưng An năm đầu, quần thần đều khuyên vua khôi phục lại Phật giáo, vua hạ chiếu: Phàm là đế vương phải noi theo phép tắc sáng suốt, tỏ rõ được nhân nghĩa. Vua phải thường ban huệ cho muôn dân, làm lợi ích cho mọi loài. Tuy ngày xưa vẫn còn những chính sách hà khắc, vì vậy mà Xuân Thu thích lễ tôn sùng sự sáng suốt, Tế điển ghi những dòng tộc có công, huống gì Phật giáo! Công Đức của Như Lai trùm khắp đại thiên, ân huệ của Như Lai chảy tràn đại địa. Những người truy nguyên nguồn gốc sinh tử đều khen là pháp quán thấu đáo, những người đọc văn nghĩa thì quý bởi cửa ngõ nhiệm mầu. Luật cấm nhằm giúp vua thống trị, tánh thiện nhằm lợi ích kẻ trí người nhân, bài bác tà ngụy, khai diễn chánh giác. Bởi vậy từ xưa đến nay không ai mà chẳng tôn sùng ưa chuộng. Hơn nữa, Phật giáo là tôn giáo mà nước ta tôn thờ. Nay lệnh cho khắp châu quận, nơi nào có dân ở phải xây một ngôi chùa. Những ai, mến mộ Phật pháp thích làm Sa-môn thì cho phép xuất gia. Châu lớn cho phép năm mươi người, châu nhỏ cho phép bốn mươi người xuất gia. "

Bấy giờ khắp nước những chùa tháp trước đây bị đập phá đều được trùng tu lại. Đế còn lệnh cho Hữu Ty phải đúc tượng Phật bằng đồng trong những chùa lớn năm cấp do Thái Tổ trở xuống đến năm Đế Vương đã xây dựng. Mỗi tượng cao một trượng sáu thước. Đế đích thân xuống tóc cho Sa-môn Sư Hiền cùng năm người khác, phong Sư Hiền làm người quản lý Tăng (Đạo nhân thống).

Quý Tỵ: Tháng hai năm Nguyên Gia năm thứ 30, Thái tử Thiệu bàn mưu giết Vũ Đế, Vũ Lăng Vương đánh và giết Thiệu Ngụy: Hưng An năm thứ 2 * Thế Tổ Hiếu Vũ Đế: Tên là Tuấn, con năm thứ ba của Văn Đế, được phong làm Vũ Lăng Vương, Thứ sử Giang châu. Tháng ba ông họp binh đánh Nguyên hung Thiệu. Tháng tư ông lên ngôi Hoàng Đế ở Tân Đình, ở ngôi mười một năm, thọ ba mươi lăm tuổi. Ông là người học rộng, xét đọc thư tấu rất kỹ. Niên hiệu Hiếu Kiến ba năm, Đại Minh tám năm.

Giáp Ngọ: Hiếu Kiến năm đầu (tháng giêng đổi niên hiệu) Ngụy: Hưng Quang năm đầu * Tống: Chia Dương châu, Triết Đông thành năm quận, đặt Đông Dương Châu để cai quản Cối Kê, phân Kinh, Tương, Giang, Dự châu thành tám quận, đặt Trình Châu để cai quản Giang Hạ.

Ất Mùi: Hiếu Kiến năm thứ hai, chiếu thỉnh Sa-môn Đạo Tù làm Pháp chủ chùa An Trấn Thái An năm đầu Bính Ngọ: Hiếu Kiến năm thứ 3 Thái An năm thứ 2 * Hoa Nghiêm Kinh Thích Sớ: Nhà Ngụy diệt Phật giáo, Thích Nguyên Sướng về với Tống. Ngài đến Dương châu, ngụ ở chùa Minh Nhân, soạn Hoa Nghiêm Kinh Thích Sớ, truyền giảng đến ngày nay đều bắt đầu từ ngài.

Đinh Dậu: Đại Minh năm đầu Ngụy: Thái An năm thứ 3