SỐ 2037 — THÍCH THỊ KÊ CỔ LƯỢC

Lục Tổ Tuệ Năng:

Tổ họ Lư, tên Năng, tiên tổ vốn người ở Phạm Dương, cha là Hành Thao, trong năm Vũ Đức đời Cao Tổ, ông bị phế quan đày đến Tân châu và sinh ngài (nên ngài thành người Tân hưng. Năm lên ba tuổi, cha mất) mẹ thủ tiết nuôi con. Lớn lên, gia cảnh quá nghèo, ngài phải đốn củi đổi cháo nuôi mẹ. Ngày nọ, đi ngang chợ, nghe khách tụng kinh "Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm", ngài liền hỏi khách:

- Ông được pháp này từ ai?

Khách đáp:

Đây là kinh Kim Cang, nhận được từ Đại Sư Nhẫn ở Hoàng Mai. Ngài liền về xin mẹ, đến yết kiến Ngũ Tổ ở Thiều châu. Có cô ni

Vô Tận Tạng đọc kinh Niết-bàn, ni hỏi chữ Kinh, Tổ đáp:

- Chữ thì không biết, nghĩa thì xin cứ hỏi. Ni nói:

Chữ còn không biết, làm sao hiểu được nghĩa? Tổ đáp:

Diệu lý của chư Phật không đóng khung trong văn tự.

Ni thất kinh, bảo mọi người: "Năng là người có đạo, nên cúng dường ông ấy". Gần đó có nền cũ ngôi chùa cổ Bảo Lâm, mọi người xin dựng lại và mời ngài ở đó. Bốn chúng vân tập, không lâu nơi đây thành đạo tràng đông đúc. Tổ nghĩ đến đại pháp, nên đến thẳng Đông Sơn ở Hoàng Mai. Cao Tông năm Hàm Hưởng năm thứ hai, ngài đã đắc pháp, cơ phong ngữ thoại có chép trong chương của Ngũ tổ. Năm Bính Tý, Nghi Phụng năm đầu, mồng tám tháng giêng, ngài về ẩn cư ở chùa Pháp Tánh, Nam Hải. Có hai vị Tăng luận về gió động, phướn động, Tổ nói: "Không phải gió động, không phải phướn động mà tâm nhân giả động. " Pháp Sư Ấn Tông nghe vậy lấy làm lạ, bèn đến gạn hỏi ngài học đạo ở đâu, mới biết ngài chính là cư sĩ họ Lư. Ngày rằm tháng giêng, Ấn Tông nhóm họp các danh tăng thạc đức thế phát cho ngài. Mồng tám tháng hai, thỉnh Trí Quang Luật Sư truyền cụ túc giới cho Tổ tại chùa Pháp tánh. Thọ giới xong, ngài khai pháp môn ở Đông sơn. Mồng tám tháng hai năm sau, ngài về lại chùa Bảo lâm. Thứ sử Thiều châu là Vi Cứ thỉnh ngài chuyển pháp luân tại chùa Đại Phạm và thọ nhận Vô Tướng Tâm Địa Giới. Môn nhân ghi chép lời ngài, lấy tên là Đàn Kinh. Sau, ngài về Tào Khê đại hoằng Phật pháp. Trung Tông, Thần Long năm đầu, tháng tư, Đế sai Nội Thị Tiết Giản đến thỉnh nhưng Sư không vào triều Giản đành xin pháp yếu về triều bẩm tấu. Đế khen hay, ban thưởng Ma-nạp ca-sa, bình bát, gấm lụa. Ngày mười chín tháng mười hai, Đế hạ chiếu đổi ngôi chùa cổ Bảo lâm ở Thiền châu thành chùa Trung hưng. Ngày mười tám tháng mười một năm Đinh Mùi, lại lệnh cho Thứ sử Thiều châu tu bổ trang nghiêm thêm, Đế sắc tứ tên chùa là Pháp tuyền, chỗ ở cũ của Tổ thuộc Tân Châu sắc tứ thành chùa Quốc ân. Duệ Tông, Tiên Thiên năm đầu, ngày nọ ngài chợt nói với đồ chúng "Ta đã nhận pháp yếu và y bát từ Đại Sư Hoằng Nhẫn, nay tín căn của các ông đã thuần thục, không ai nghi ngờ, nên ta chỉ nói pháp yếu, không truyền y bát nữa, nghe ta nói kệ:

Đất tâm chứa các giống

Mưa khắp tất nảy mầm

Đốn ngộ hoa tình hết

Quả Bồ-đề tự thành.

Ngày một tháng bảy năm sau, ta về lại chùa Quốc Ân ở Tân Châu". Lúc này, ngài thuyết pháp độ người ngót bốn mươi năm, ngày ba tháng tám niên hiệu Tiên Thiên năm thứ hai, ngài tắm rửa, kiết già thị tịch, thọ bảy mươi sáu tuổi. Ngày mười ba tháng mười một, môn nhân đưa về dựng tháp ở Tào Khê, nay là chùa Nam Hoa. Tiền Thứ sử Vi Cứ soạn văn bia. Túc Tông, Thượng Nguyên năm đầu, Đế mến mộ đạo của ngài, liền sai sứ đến thỉnh y bát của Thiên Trúc mà Ngũ Tổ truyền cho ngài đem vào cung chiêm ngưỡng lễ lạy. Đại Tông lên ngôi, ngày năm tháng năm niên hiệu Thừa Quang năm đầu, Đế mộng thấy Tổ đến xin y bát lại, Đế liền sai sứ thỉnh về lại Tào Khê. Hiến Tông, Nguyên Hòa thứ mười, Nam hải kinh lược Mã Tổng thấy Lục tổ Tào Khê chưa có thụy mới tâu xin, Đế ban ngài thụy là Giám Thiền Sư, tháp hiệu Linh Chiếu. Mã Tổng lại xin Liễu Tử Hậu khắc bia ghi lại hành trạng của Tổ.

* Đế hỏi ân Phật: Khai Nguyên năm thứ hai, Đế tuyên hỏi Tả Vệ Tăng Lục Thần Quang Pháp Sư:

"Phật đối với chúng sinh có ân đức gì khiến họ bỏ cả vua, cha mẹ, vợ con mà phụng thờ Phật. Nếu nói có lý thì Trẫm sẽ hoằng dương, còn như vô lý thì Trẫm sẽ dẹp bỏ".

Thần Quang đáp:

"Phật đối với chúng sinh, ân vượt trời đất, sáng lấp trời trăng, đức hơn cha mẹ, nghĩa vượt vua tôi. "

Đế hỏi:

Trời, đất, mặt trời, mặt trăng có đủ công tạo hóa; cha, mẹ, vua, tôi đủ đức sinh thành, tại sao bảo Phật hơn những thứ ấy?

Quang đáp:

Trời có thể che nhưng không thể chở, đất có thể chở nhưng không thể che, mặt trời soi sáng ban ngày còn ban đêm thì không, mặt trăng chiếu sáng ban đêm còn ban ngày thì không, cha chỉ sinh mà không thể dưỡng, mẹ chỉ hay dưỡng mà không thể sinh, vua có đạo thì bề tôi trung, vua vô đạo thì bề tôi nịnh, từ đó mà suy, đức không hoàn bị. Phật đối với chúng sinh, ân ấy không như vậy. Luận về che thì che khắp bốn loài, bàn về chở thì chở hết sáu đường, nói về sáng thì soi chiếu mười phương, kể đến soi thì sáng loà ba cõi, nói đến từ thì cứu bạt biển khổ, luận về Bi thì độ thoát U minh, xét về Thánh thì vua trong các Thánh, bàn về Thần thì Lục thông tự tại, bởi vậy kẻ còn người mất đều cứu khắp, kẻ sinh người hèn đều độ hết, ngưỡng mong bệ hạ lưu tâm kính ngưỡng".

Đế vui mừng nói:

Ân của Phật đã như vậy, chẳng phải thầy thì không ai nêu được, Trẫm nguyện hồi tâm, đời đời kính ngưỡng.

- Giáp Tý: Khai Nguyên năm thứ mười hai. Ất Sửu: Khai Nguyên năm thứ mười ba.

* Thiền Sư Phá Táo Đọa: Không ai biết tên họ của Sư. Sư đắc pháp với Quốc Sư Tuệ An, ẩn cư trong Tung Nhạc. Trong núi có ngôi miếu rất linh, giữa điện chỉ an trí một ông táo, xa gần đến cúng vái không ngớt. Ngày nọ, Sư dẫn thị giả vào miếu, lấy gậy gõ ông táo ba cái, nói: "Ôi! Ông táo này chỉ là bùn gạch hợp thành, Thánh từ đâu có, linh ở chỗ nào, sao lại hưởng sinh mạng cúng tế". Sư gõ ba cái nữa, ông táo đổ xuống. Lát sau có một người mặc áo xanh, đội mũ trụ đến trước Sư lạy tạ. Sư hỏi:

- Ông là ai? Người ấy đáp:

Con vốn là thần táo ở miếu này, từ lâu chịu nghiệp báo ngày nay nhờ thầy nói pháp vô sinh, được thoát nơi này sẽ sinh lên cõi trời, nay đến đây lạy tạ.

Ngài nói:

Đó là do tánh vốn có của ông chứ không phải ta gượng nói.

Thần lạy hai lạy và ẩn mất. Bởi vậy người đương thời gọi Sư là Hòa thượng Phá Táo Đọa.

* Luật đến Nhật Bản: Khai Nguyên năm thứ mười bốn, Sa-môn Nhật Bản như Vinh Duệ v. v. . đến Dương châu, mang theo mười y Tăng- già-lê, trên y thêu hình núi sông và những vật khác. Y này là do Quốc chủ nước họ giao mang cúng dường Tăng Trung Quốc. Khi ấy Luật sư Giám Chân nhận y, và khen là người ngoại quốc có chủng tánh Phật, nên muốn qua đó giáo hóa. Gặp lúc Vinh Duệ khuyến thỉnh, Luật sư bèn theo thuyền về Đông đến Nhật Bản. Quốc chủ Xa-già nghinh đón, thỉnh ngài ngụ ở điện Tỳ-lô. Sau đó không lâu, Quốc chủ thỉnh ngài truyền Tam quy, Ngũ giới. Phu Nhân, quần thần lần lượt lãnh thọ. Nhật Bản có Luật tông từ đó.

* Thiền sư Nhất Hạnh: Cao Tăng truyện chép: "Thích Nhất Hạnh họ Trương, người Cự Lộc, vốn tên Toại là con cháu của Đàn quốc công công Cẩn dưới triều Thái Tông. Thuở nhỏ ngài xuất chúng, đọc khắp ký, Tụng, đọc sách chẳng xem lại. Gặp Thiền sư Phổ Tịch ở Tung sơn, ngài ngộ đời huyễn, liền lạy Phổ Tịch làm thầy, thế phát xuất gia, ngụ ở chùa Tung Dương, Trung Nhạc, chuyên cần tinh tấn. Sau, ngài qua núi Đương Dương, Kinh châu, theo Luật sư Tuệ Ngộ học Tỳ-ni. Ngài rất tinh thông các sách âm dương, sấm vỹ. Sau lại tìm học toán thuật. Chưa lên đến chùa Quốc thanh ở Thiên Thai nhưng ngài đã được chúng Tăng cả chùa biết tiếng. Từ đó thanh danh ngài chấn động gần xa. Duệ Tông, Cảnh Vân năm thứ hai, tháng ba, Đế triệu ngài vào cung, ngài lấy cớ bệnh từ chối không đi. Huyền Tông, năm Khai Nguyên năm thứ ba, tháng tám, Đế sai lễ bộ lang trung Trương Hiệp đem chiếu chỉ đến núi Đương dương, ngài vào cung. Đế hỏi:

- Thầy có tài năng gì? Ngài đáp:

Đọc qua liền nhớ kỹ.

Đế sai Trung Quan đem sổ quan cho ngài xem. Ngài xem qua vừa hết, gấp sách lại, nhớ và đọc lại mới mấy tờ. Đế bất giác bước khỏi long sàng vái ngài nói: "Thầy thật là Thánh nhân". Khen ngợi một lúc, Đế giữ ngài lại trong điện Quang Thái, triệu hỏi liên tục, đoán việc họa phước như trong lòng bàn tay. Tháng tư năm Khai Nguyên năm thứ chín, triều đình cho rằng lịch Lân Đức không hiệu nghiệm, Đế triệu ngài đến sửa và soạn lịch mới. Ngài căn cứ lịch Đại Diễn lập cách tính so sánh cho phù hợp, đó là bộ lịch Khai Nguyên Đại Diễn gồm năm mươi hai quyển, được biên nhập trong Đường Thư Lịch Luật Chí. Hình Hòa Phát vốn là đạo thuật gia nói với Doãn Hâm: "Hòa thượng Nhất Hạnh thật là Thánh nhân đời Hán, Lạc Hạ Hoành soạn lịch Thái Sơ có nói, tám trăm năm sẽ sai một ngày, lúc ấy có Thánh nhân chuẩn định lại. Năm nay hết hạn, lịch Đại Điển ra đời và chỉnh lại sự sai sót ấy, bởi vậy lời của Lạc Hạ Hoành thật đáng tin, chẳng phải Thánh nhân thì còn ai làm được việc này". Ngài học Đà-la-ni Bí Ấn với Tam tạng Kim Cang Trí. Tháng mười năm Khai Nguyên năm thứ mười một, ngài mượn sức nước đẩy chế xong hỗn thiên hoàng đạo nghi, cái mà từ xưa chưa từng có. Đế mừng rỡ đích thân soạn bài minh, hạ chiếu trong điện Vũ Thành cho bá quan xem.

* Hỗn Thiên Hoàng Đạo Nghi: cách thức này dựa hình tượng tròn như bầu trời, bày đủ túc xích đạo, độ số, dẫn nước xả vào bánh xe khiến nó tự quay. Một ngày một đêm thì quay giáp vòng. Bên ngoài nối hai bánh xe, làm mặt trời mặt trăng khiến nó vận hành. Mỗi lần bánh lớn quay sang Tây một vòng, thì mặt trời đi sang đông một độ, mặt trăng quay mười ba độ. Lại dùng cái rương gỗ làm đất bằng, đặt hoàng đạo nghi ở dưới đất một nửa, sáng, tối, mồng một, rằm rất chính xác. Lại dựng hai người gỗ trên đất bằng, trước một người đặt một cái trống cứ đến một khắc (mười lăm phút) thì tự đánh trống. Trước một người đặt một cái chuông, cứ đến một giờ (hai tiếng) thì tự đánh chuông.

Đế ở cung Đại Minh, ôn tồn hỏi ngài về vận mệnh của xã tắc, ngài đáp: "Xe loan có cuộc đi vạn dặm (vạn lý), xã tắc rốt cuộc được tốt lành (kiết)". An Lộc Sơn làm phản, Đế phải xa giá đến đất Thục, cầu Vạn Lý, Thành đô rồi lại về. Hy Tông mất, em Đế là Kiết Vương là người hiền tài, quần thần đều ngưỡng vọng. Trung úy Dương Phục Cung xin lập em ông là Thọ Vương Kiệt, Lương thay đổi vận mệnh, lời ngài quả nhiên đúng. Ngày tám tháng mười một năm Khai Nguyên mười lăm, ngài thay áo, ngồi ngay thẳng và tịch, thọ bốn mươi lăm tuổi. Đế khóc rất bi ai, không thiết triều ba ngày, để kim quan hai mươi mốt ngày, nhưng sắc diện ngài vẫn tươi tỉnh. Đế hạ chiếu cho an táng ở cao nguyên Đồng Nhân, lấy quốc khố năm mươi vạn tiền để dựng tháp, ban thụy là Đại Tuệ Thiền Sư, Đế tự tay soạn văn bia, khắc vào đá, lệnh cho từ Đông cung trở xuống, quan Cửu phẩm trong kinh thành trở lên, đều phải di tống kim quan đến Đồng Nhân, thiết trai, cấp ruộng hương hỏa. Tháng ba năm Khai Nguyên năm thứ mười sáu, Đế xa giá đi Ôn, Thang. Lộ trình xuất phát từ tháp của ngài, Đế hạ giá sai các quan đến tháp ngài thưa ý định xa giá của mình, ban tặng năm mươi cây lụa để chi phí cho việc trồng tùng, bá trước tháp. Ngài nối pháp Thiền Sư Phổ Tịch ở Tung Sơn, Phổ Tịch nối pháp Bắc Tông Thần Tú, Thần Tú nối pháp dòng phụ của Ngũ Tổ. Đời Tống, Tăng Thống Tán Ninh soạn truyện của ngài có ghi: "Ngài theo xa giá đến Tân Lễ, đứng trước xa giá từ tạ Đế và về Đông đến Tung Sơn, lễ lạy bổn sư Phổ Tịch Thiền Sư và nhập diệt ở chùa Võng cực".

* Xuân Du: Tháng hai năm Khai Nguyên năm thứ mười tám, Đế mới sai trăm quan soạn Thắng Hành Nhạc trong mười ngày nghỉ xuân, từ Tể tướng đến Viên Ngoại lang cả thảy mười hai chức, mỗi người được Đế ban cho năm mươi xâu tiền. Đế ngự tại Hoa ngạc lâu đón những người ra về mời họ ở lại uống rượu, lần lượt sai họ hát múa, vui chơi rồi mới đi. Lúc này cả nước chỉ có hai mươi bốn tử tội.

* Kinh Quyển: Sa-môn Trí Thăng soạn Khai Nguyên Thích Giáo Lục hai mươi quyển trình bày năm thứ tự của Kinh Luận gồm năm ngàn bốn mươi tám quyển. Ngài còn soạn Tục Nội Điển Lục một quyển, Tục Dịch Kinh Đồ Ký một quyển, Tục Phật Đạo Luận Hoành một quyển.

Đế ngự ở Hoa Ngạc lâu triệu hai phái Phật giáo và Đạo giáo đến luận nghĩa. Pháp sư Đạo Nhân cùng luận biện với Đạo sĩ Doãn Khiêm. Khiêm luận thua. Đế có chiếu biên hết luận nghĩa ấy cho nhập tạng, lấy tên là Khai Nguyên Phật Đạo Luận Hoành.

Pháp sư Đạo Nhân họ Trường Tôn, người Cao Lăng, Trường An. Cha ngài tên Dung làm chức điện trung thị ngư sử, mẹ ngài họ Mã. Khai Nguyên năm thứ mười tám tại Hoa Ngạc lâu, ngài biện luận trước Đế để phân định sự hơn kém của hai giáo. Ngài mạnh dạn hùng biện chẳng khác sông tuôn biển chảy, Đạo sĩ Doãn Khiêm đối đáp lộn xộn, lý kém từ thua, luận tông trái ngược. Đế hai, ba lần ngợi khen, ban ngài năm trăm tấm lụa để tỏ lòng báo ân pháp thí. Ngoài ra, Đế còn cho tập hợp lý lẽ cuộc luận này thành bộ Luận Hoành một quyển, thịnh hành ở đời. Khai Nguyên năm thứ hai mươi tám, ngài có bệnh, dâng biểu và nhập diệt. Đế xem biểu tấu, vô cùng thương tiếc, sai trung sứ nội cấp sự giả Văn Hoài mang năm mươi cây lụa đến viện điếu tang. Ngài thọ bảy mươi ba tuổi, tăng lạp năm mươi ba hạ. Ngày mười ba tháng tám năm ấy, môn nhân an táng ngài bên cạnh vườn Tiêu dao ở Sơn Âm, Chung Nam.

*Chú Thích Kinh: Khai Nguyên năm thứ mười chín, Đế chú thích kinh Kim Cang và ban phát cho cả nước.

* Miếu Thái Công: Tháng ba, Đế mới sai các châu ở Lưỡng Kinh mỗi nơi lập một miếu Thái Công, phối hợp tế tự luôn Trương Lương, tuyển đủ mười danh tướng xưa đứng hàng Thập Triết. Ngày Thượng tuất của tháng hai, tháng tám hàng năm tế tự như lễ của Khổng Tử. Niên hiệu Thượng Nguyên năm đầu, Túc Tông truy tôn Lã Vọng thụy là Vũ Thành Vương.

* Bí Mật Giáo: Tây Thiên, Đông độ hoằng truyền được bảy đời. Đầu tiên là Kim Cang Tát-đỏa ở trước Tỳ-lô-giá-na đích thân thọ nhận Du-già Ngũ Bộ Tô Tất Quỹ Phạm. Tát-đỏa truyền cho Đại sĩ Long Mãnh. Long Mãnh truyền cho Xà-lê Long Trí, đến đây nó tồn tại đã mấy trăm năm. Long Trí truyền cho Kim Cang Trí Bạt Nhật La Bồ-đề. Kim Cang Trí mới đem giáo pháp này sang Đông độ và truyền cho Tam tạng Bất Không. Trong niên hiệu Khai Nguyên đời Huyền Tông, Bất Không lại sang Tây Thiên, vào nước Sư Tử theo A-xà-lê Phổ Hiền thọ học mười tám hội Kim cang quán đảnh và cách lập đàn Đại bi thai tạng. Năm Thiên Bảo năm thứ năm, ngài về lại Kinh đô, đem pháp đã học truyền cho Pháp sư Tuệ Lãng. Từ Tuệ Lãng, những người nối pháp ngài ở phương Nam ngày một ít, truyền đến đời sau này và gọi riêng là pháp Du-già. Những Phật sự ấy ngày nay vẫn còn.

* Kim Cang Trí: Ngài ngụ cư chùa Quảng Phước, Lạc Dương, tên tiếng Phạm là Bạt-nhật-la Bồ-đề, Hán dịch là Kim Cang Trí, vốn người nước Ma-lại-da thuộc Nam Ấn, Thiên Trúc. Cha ngài dòng Bà- la-môn, rất giỏi Ngũ minh, làm thầy của Kiến Chi Vương. Chỉ mới vài tuổi nhưng mỗi ngày ngài đọc thuộc cả vạn lời, mười lăm tuổi khai ngộ Phật lý, theo thầy xuất gia, học A-tỳ Đạt-ma v. v... tại chùa Na-lan-đà ở Trung Ấn, đăng đàn thọ Cụ túc, nghe giảng mười tám bộ Luật. Ngài lại đến Tây Ấn học các luận của Tiểu thừa. Hơn mười năm, ngài đã thông suốt ba tạng Kinh Luật Luận. Nghe Phật pháp ở Chi Na rất thịnh ngài liền theo thuyền sang, năm Khai Nguyên năm thứ bảy, ngài đến Quảng Phủ, năm sau đến Kinh Đô, Đế nghinh đón và thỉnh ngài ngụ ở chùa Đại Từ Ân hoằng dương Bí Mật Giáo, lập pháp Mạn-trà-la, sau ngài về trụ ở chùa Tiến Phước. Thiền sư Đại trí Đạo Nhân, Đại tuệ Nhất Hạnh, Tam tạng Bất Không đều thờ ngài làm thầy. Những bộ kinh do ngài dịch, phần nhiều Nhất hạnh đều có tham gia. Nhất hạnh từng thọ học nghi chế của Đàn pháp. Ngày rằm tháng tám năm Khai Nguyên năm thứ hai mươi, tại chùa Quảng phước ở Lạc Dương ngài nói với đồ chúng: "Lúc trăng tròn sáng ta sẽ đi". Ngài lễ Phật Tỳ-lô-giá-na, đi nhiễu bảy vòng, quay về bản viện, đốt hương phát nguyện, giao phó kinh Phạm và những bản dịch xong, ngài an nhiên thị tịch, thọ bảy mươi mốt tuổi, tăng lạp năm mươi mốt hạ. Mồng bảy tháng mười một, đồ chúng an táng ngài bên phải Y Xuyên phía Nam Long môn. Đệ tử Bất Không bẩm tấu triều đình, Đế phong ngài thụy là Quán Đảnh Quốc Sư, sai trung thư thị lang Đỗ Hồng Tiệm soạn bia ghi lại tài đức của ngài.

* Tam tạng Bất Không: Ngài ngư cư chùa Đại Hưng Thiện ở Kinh triệu, tên tiếng Phạm A-mục-chư Bạt-chiết-la, Hán dịch là Bất Không Kim Cang. Ngài thuộc dòng dõi Bà-la-môn ở Bắc Thiên Trúc, từ nhỏ mồ côi, theo chú đến các nước phía Đông. Năm mười lăm tuổi, ngài theo thờ Kim Cang Trí và được truyền giáo pháp, đăng đàn thọ Cụ túc, học Nghi quỹ, rất giỏi Nhất Thiết Hữu Bộ. Sau khi Kim Cang Trí nhập diệt, tháng mười hai năm Khai Nguyên năm thứ hai mươi lăm, ngài dẫn hai mươi mốt đệ tử theo thuyền ở Côn Lôn về lại Ngũ Thiên Ấn đi khắp các nước tìm Mật tạng và Kinh Luận cả thảy hơn năm trăm bộ. Năm Thiên Bảo năm thứ năm, ngài về Kinh, phụng chiếu ngụ cư ở Hồng Lô, năm sau, Đế triệu ngài vào cung lập đàn làm lễ quán đảnh cho Đế. Đế ban ngài hiệu Trí Tạng Quốc Sư, thỉnh qua ở chùa Tịnh ảnh. Mùa hạ, ngài cầu mưa linh nghiệm, Đế tự tay bưng hòm báu dâng ngài ca-sa tía.

Ở Mang sơn phía Bắc Lạc Dương có con mãng xà rất lớn, nhả khí độc khắp nơi, ai ngửi phải độc khí ấy sẽ chết ngay. Đế triệu ngài đến chú thuật giết nó. Năm Thiên Bảo năm thứ mười hai, binh của ba nước Tây Phiên, Đại Thạch, Khang Cư vây Lương châu, Đế thỉnh ngài cầu âm binh giải vây. Ngài lập đàn, tụng Nhân Vương mật ngữ, Đế đích thân dâng hương. Bỗng có vị thần mặc giáp trụ xuất hiện, Đế nhìn thấy và hỏi ngài:

- Đây là thần gì? Ngài đáp:

Con trưởng của Bắc Phương Tỳ-sa-môn Thiên vương.

Ngài tụng mật ngữ rồi sai đi. Ngày hai mươi bốn tháng tư Tây Kinh về cấp báo: Ngày mười một tháng hai cách Đông bắc thành khoảng ba mươi dặm, giữa mây mù thần binh xuất hiện oai phong, trên lầu cửa Bắc thành có Quang Minh Thiên vương phẫn nộ nhìn quân Phiên, thúc trống thổi tù và mà đến, Tây Phiên cuống cuồng cuốn giáp chạy trốn. Đế xem biểu tấu, nhân đó ra lệnh lầu thành các nơi dựng tượng Thiên Vương bắt đầu từ đó. Trong năm Càn Nguyên đời Túc Tông, Đế triệu ngài vào cung dựng pháp Đạo tràng hộ ma, truyền pháp Chuyển Luân Vương Vị, Thất Bảo Quán Đảnh cho Đế. Cuối năm Thượng Nguyên, ngài dâng biểu xin vào núi. Lý Phụ Quốc tuyên sắc lệnh thỉnh ngài ở tu tại chùa Trí cự, núi Chung Nam. Đại Tông lên ngôi, ân sủng càng hậu. Vĩnh Thái năm đầu, Đế thỉnh ngài dịch hai kinh Mật Nghiêm và Nhân Vương, Đế viết bài tựa. Mồng một tháng mười một, Đế đặc biệt phong ngài chức Hồng Lô Khanh. Năm Đại Lịch năm thứ ba, Đế thỉnh ngài lập đàn tại chùa Đại Hưng Thiện, trao pháp quán đảnh cho đại thần thân cận và tướng soái các trấn. Đế dự đàn, gia phong ngài hiệu Đại Quảng Trí Tam Tạng. Đại Lịch năm thứ sáu, ngài dâng các bộ kinh do mình dịch, cả thảy bảy mươi bảy bộ một trăm hai mươi quyển. Đại Lịch năm thứ chín, ngài quy tịch. Trước đó ngài dâng biểu từ tạ, Đế sai Sứ đến thăm hỏi, thuốc thang, gia phong ngài chức Khai Phủ Nghi Đồng Tam Ty, phong làm Tiêu Quốc Công, thực ấp ba ngàn hộ. Ngài cố chối từ không nhận và nói: "Lúc trăng tròn sáng, ta sẽ đi rồi, sắp lâm chung còn trộm nhận danh vị làm gì nữa!". Ngài đem năm vòng kim cang, linh, chày, do thầy mình truyền lại và đặt trên mâm bạc xâu chuỗi hạt Bồ- đề thủy tinh thay lời từ biệt, giao cho trung sứ Lý Hiến Thành mang về dâng Đế. Rằm tháng sáu, ngài tắm nước thơm, nằm quay đầu về Đông, mặt quay về Bắc, nhìn về sân rồng, bắt đại ấn quy tịch trong Chánh định, thọ bảy mươi tuổi, tăng lạp năm mươi hạ. Đệ tử Tuệ Lãng kế thế ngôi vị quán đảnh, ngoài ra người biết pháp này còn vài người nữa. Đế không thiết triều ba ngày, ban gấm lụa, vật dụng, bốn mươi vạn tiền, hơn hai trăm vạn tiền để xây tháp, sai công đức sứ Lý Nguyên Tông đảm trách việc an táng. Mồng sáu tháng bảy, làm lễ trà-tỳ, sai triều phẩm Lưu Tiên Hạc đến chùa tế tự, ban chức Tư không, ban thụy là Đại Biện Chánh Quảng Trí Tam Tạng, thâu mấy trăm viên xá-lợi, lấy tám mươi hạt lớn dâng về triều. Xương đỉnh đầu của ngài không cháy, bên trong có một viên xá-lợi nửa ẩn nửa hiện. Đế hạ chiếu cho chùa này dựng tháp ở viện riêng, Ngự sử đại phu Nghiêm Trình soạn bia, Từ Hạo khắc gỗ tại viện này.

Trong Hệ Truyền đời Tống ghi: "Truyền giáo nối nhau, Đông Hạ tôn Kim Cang Trí làm Thỉ tổ, Bất Không Kim Cang là Tổ năm thứ hai, Tuệ Lãng là tổ năm thứ ba. Về sau phân nhiều chi phái, nhưng họ đều hỏi "Truyền Du-già Đại Giáo thì rất nhiều, nhưng ít người chứng nghiệm là tại sao vậy?" Đó cũng giống như con Vũ Gia sinh ra Ứng Long, Ứng Long sinh ra Phượng Hoàng, Phượng Hoàng sinh xuống những loài chim khác, muốn thay đổi, lẽ đâu được ư!

- Quý Dậu: Khai Nguyên năm năm thứ hai mươi mốt, Đế chia thiên hạ thành Kinh Kỳ, Đô Kỳ, Quan Nội, Hà Nam, Hà Đông, Hà Bắc, Lũng Hữu, Sơn Nam Đông Đạo, Sơn Nam Tây Đạo, Kiếm Nam, Hoài Nam, Giang Nam Đông Đạo, Giang Nam Tây Đạo, Kiềm Trung, Lãnh Nam cả thảy mười lăm đạo. Mỗi nơi đều đặt thái phỏng sứ. Phương sĩ Trương Quả Lão tự nói mình đã mấy trăm tuổi, Đế triệu ông vào cung, ông khẩn thiết từ chối và về núi. Đế ban ông chức Ngân Thanh Quang Lộc Đại Phu, hiệu Thông Tuyền Tiên Sinh. Ông vào Thường Sơn và không rõ mất lúc nào.

* Hoa Nghiêm Hợp Luận: Khai Nguyên năm thứ hai mươi hai, Lý Trưởng giả ở Thái Nguyên, tên là Thông Huyền mỗi ngày ăn một cái bánh táo nhỏ bằng lá cây bá, nhân đó người ta gọi ông là Táo Bá Đại Sĩ. Trước đây, trong năm Khai Nguyên năm thứ bảy, ông từng soạn Luận trong Trai Đường của nhà Cao Tiên Nô ở huyện Mạnh, Thái Nguyên. Ba năm sau, ông dời về bên cạnh Cổ Phật Đường của người họ Mã. Đọc suốt mười năm, ông quảy kinh sách ra đi. Ông đi đường núi được hai mươi dặm bỗng gặp một con cọp, trưởng giả vỗ nó và nói: "Ta soạn Hoa Nghiêm Luận, ngươi có thể chọn cho ta một chỗ nghỉ chân được không?" Nói xong, ông đặt túi kinh lên lưng nó. Đi đến trước cái tháp bằng đất ở bãi đất núi Thần Phước, con cọp dừng lại. Trưởng Giả liền vào tháp soạn Luận. Mỗi đêm miệng ông phóng ánh sáng để thay đèn đuốc, ban ngày có hai đồng tử một nam một nữ lấy nước, dâng hương. Đến giờ ăn, đồng tử dọn thức ăn, ăn xong đồng tử dọn bát. Cứ thế suốt năm, trưởng giả soạn xong luận, hai đồng tử ẩn tích đâu mất chẳng còn thấy nữa. Ông soạn xong luận gồm bốn mươi quyển. Tháng ba năm Khai Nguyên năm thứ hai mươi tám, ông mất, hưởng thọ chín mươi lăm tuổi. Ông còn soạn những bộ như: Quyết Nghi Luận, Hội Thích, Thập Môn Huyền Nghĩa, Duyên Sinh Giải, Mê Thập Minh Luận, Thập Huyền Lục Tướng, Bách Môn Nghĩa Hải, kệ, Tán, Ngữ v. v. . . đều lưu hành ở đời.

* Dược Vương: Họ Vi, tên Cổ, tự Lão Sư, người nước Sơ Lặc. Năm Khai Nguyên năm thứ hai mươi lăm, ông đến Kinh đô, đầu đội khăn lụa, mặc áo vải the, chống gậy lê mà đi, lưng đeo đến mấy trăm cái hồ lô, đến đâu cũng cho thuốc bổ, thường có con chó đen đi theo ông. Hễ ai có bệnh hoạn, ông nhìn thì họ khỏi ngay. Đế kinh lễ, tôn ông là Dược Vương Bồ-tát. Hoàng hậu vẽ hình ông thờ tự cúng dường.

Khai Nguyên năm thứ hai mươi sáu, Đế hạ chiếu cho các châu quận trong nước mỗi nơi phải xây một chùa lớn, lấy niên hiệu đặt tên chùa, đó là chùa Khai Nguyên. Tháng sáu, lập Hoàng Thái tử Dư, sau đổi tên là Hanh.

+ Văn Tuyên Vương: Tháng tám năm năm thứ hai mươi bảy, Đế truy tôn Khổng Tử Thụy Văn Tuyên Vương. Trước đây tế tự như tiên Thánh, tiên Sư, Chu Công tế hướng nam, Khổng Tử tế hướng Đông. Đế ra lệnh chế từ nay tế tự Khổng Tử ở hướng Nam, mặc lễ phục của vương giả, truy tặng đệ tử ông làm công, hầu, bá.

* Thanh Nguyên: Thiền sư Hành Tư ở chùa Tĩnh Cư, núi Thanh Nguyên, Kiết châu. Sư họ Lưu, người An Thành, Kiết Châu, từ nhỏ xuất gia đắc pháp với Lục tổ, về trụ ở Thanh Nguyên. Đến lúc này vào ngày mười ba tháng mười hai năm Khai Nguyên năm thứ hai mươi tám, Sư thượng đường cáo biệt đại chúng rồi kiết già thị tịch. Hy Tông ban Sư thụy là Hoằng Tế Thiền Sư, tháp hiệu Quy Chân. Sư nối pháp của Lục tổ.

* Thiền sư Phổ Tịch: Ngài trụ trì chùa Đường Hưng ở Kinh đô. Cựu Đường Sử chép: "Ngài họ Mã, quê ở Hà Đông, thiếu thời đi tham vấn khắp cao Tăng học Kinh Luật, thờ Thần Tú ngót sáu năm, Tú thấy ngài là bậc pháp khí mới truyền hết đạo cho. Thần Tú vào kinh, nhân tiến cử ngài với Tắc Thiên, nhờ vậy ngài được độ làm tăng. Thần Tú quy tịch, những người mến mộ Phật pháp trong cả nước đều tôn thờ ngài. Trung Tông nghe đức hạnh cao xa, liền hạ chiếu chỉ bảo ngài thay Thần Tú thống lãnh đồ chúng. Khai Nguyên năm thứ mười ba, Huyền Tông có chỉ dụ thỉnh ngài về ở tại đô thành, lúc này Vương Công Sĩ thứ đua nhau đến lạy học. Tính ngài nghiêm cẩn, ít nói, khó thấy được niềm vui hiện trên gương mặt, vì vậy xa gần càng kính trọng ngài hơn. Lúc này, Khai Nguyên năm thứ hai mươi tám, ngài quy tịch. Đế hạ chỉ ban hiệu là Đại Chiếu Thiền Sư. Ngày an táng, Hà Đông Doãn Bùi Khoan cùng vợ con đều mặc đồ tang đứng sau hàng môn đồ. Sĩ thứ cả thành đều khóc tiễn, chợ búa chẳng đông mấy ngày. Sư nối pháp của Thần Tú, Thần Tú nối pháp Ngũ tổ. Đệ tử ngài có Duy Chánh, Nhất Hạnh nối pháp.

* Nam Nhạc Thiền Sư: Sư họ Đỗ, húy Hoài Nhượng, người Kim Châu. Năm mười lăm tuổi, sư từ biệt cha mẹ, đến chùa Ngọc Tuyền ở Kinh châu theo Luật sư Hoằng Cảnh xuất gia, thọ Cụ túc, học Tỳ-ni, sau đó đến Tào Khê tham vấn Lục tổ. Qua tám năm, Sư mới nhận lãnh được pháp yếu. Tổ nói với Sư: "Tổ năm thứ hai mươi bảy của Tây Thiên là Bát-nhã Đa-la có sấm ký, rằng dưới chân ông sẽ xuất hiện một con ngựa câu, đạp chết người trong thiên hạ". Sư hầu hạ Tổ suốt mười lăm năm. Duệ Tông, Tiên Thiên năm đầu, Sư qua trụ chùa Bát-nhã ở Hoành Nhạc. Lúc này, tức năm Khai Nguyên, Sư tiếp nhận Mã Tổ Đạo Nhất, phó pháp bằng bài kệ:

Đất tâm ươm các giống

Gặp nước tất nảy mầm

Hoa Tam-muội không tướng

Đâu hoại lại đâu thành!

Ngày mười một tháng tám năm Thiên Bảo năm thứ ba, Sư viên tịch ở Hoành Nhạc, thọ sáu mươi tám tuổi. Đế ban Sư Thụy Đại Tuệ Thiền Sư, tháp hiệu Tối Thắng Luân. Sư nối pháp của Lục tổ.

Thiên Bảo năm thứ ba, Đế đổi "niên" thành "tái", đến Túc Tông Càn Nguyên năm đầu, lại đọc là "niên".

* Từ Bộ Điệp: Tháng năm Thiên Bảo năm thứ năm, Đế hạ chiếu thiên hạ độ Tăng ni, đồng thời sai Từ bộ cấp điệp. Nay gọi đó là Từ bộ vốn phát xuất từ đây.

- Mậu Tý: Thiên Bảo năm thứ bảy, đại tướng quân Cao Lực Sĩ dựng chùa Bảo Thọ ở Tây Kinh, đúc đại hồng chung, thiết trai cúng dường để khánh thành. Cả triều đều vân tập, giao hẹn ai đánh một tiếng chuông thì cúng trăm tiền. Có người thích cúng đánh đến hai mươi tiếng.

- Canh Dần: Thiên Bảo năm thứ chín, tháng năm Đế ban An Lộc Sơn tước Đông Bình quận vương. Tướng soái nhà Đường được phong vương bắt đầu từ Lộc Sơn. An Lộc Sơn vốn người Hồ ở Liễu Thành, Doanh châu, ban đầu có tên là A Lạc Sơn mà bộ tộc Đột quyết gọi là Đấu Chiến Thần. Ông họ Khang, mẹ là A Sử Đức làm nghề đồng cốt trong bộ tộc Đột quyết. Bà cầu tự ở Càn Lạc Sơn, đến khi sinh Lộc Sơn, bỗng có ánh sáng chiếu khắp nhà trại, thú rừng đều kêu vang. Người chiêm bói cho đó là điềm lành. Cha chết, mẹ ông dẫn ông đến An Diên Yển trong bộ tộc Đột quyết, gặp lúc bộ tộc này tan rã, ông và con người anh Diên Yển là Tư Thuận cùng trốn sang nhà Đường, nên giả mạo họ An tên Lộc Sơn. Có Sử Tốt Vu là người cùng quê với Lộc Sơn, nổi tiếng là dũng sĩ, nhiều lần gặp tướng quân đề bạt, ông được Đế ban tên là Tư Minh, từ đó về sau họ đều làm phản.

- Nhâm Thìn: Thiên Bảo năm thứ mười một, tháng ba, Đế đổi sử bộ thành văn bộ, hình bộ thành hiến bộ.

- Ất Mùi: Thiên Bảo năm thứ mười bốn, tháng mười một An Lộc Sơn làm phản. Túc Tông năm Càn Nguyên năm thứ hai, An bị tiêu diệt. Đại Tông, Quảng Đức năm đầu, Sử bị diệt.

* Túc Tông: Húy là Hanh, con năm thứ ba của Huyền Tông. Năm Khai Nguyên năm thứ hai mươi sáu, ông được lập làm Hoàng Thái tử. tháng sáu năm Bính Thân, An Lộc Sơn vây hãm Đồng Quan. Huyền Tông chạy đến đất Thục. Thái tử lên ngôi ở Linh Vũ, đổi niên hiệu Chí Đức đúng vào tháng bảy, tôn Huyền Tông làm thái Thượng hoàng, đổi Phù Phong thành Phụng tường phủ. Ông ở ngôi bảy năm, thọ năm mươi hai tuổi. Niên hiệu Chí Đức hai năm, Càn Nguyên hai năm, Thượng Nguyên hai năm, Bảo Ứng một năm.

- Tháng bảy năm Bính Thân đổi niên hiệu Chí Đức năm đầu. An Lộc Sơn tự xưng Đại Yên Hoàng Đế, lập niên hiệu Thánh Vũ đưa, binh vào Trường An. Năm sau, An Lộc Sơn bị hoạn quan của mình là Lý Trư Nhi cầm đao rạch bụng và An chết. Con của ông là An Khánh Tự nối ngôi. Đinh Dậu, Chí Đức năm thứ hai, tháng chín, thu phục lại Tây Kinh, tháng mười thu phục lại Đông Kinh. Đinh Mão, Đế vào Tây Kinh. Tháng mười hai, Thượng hoàng về đến Hàm dương ở cung Hưng khánh. Túc Tông lập con là Quảng Bình Vương Thúc làm sở vương, gia phong các công thần, phong Quách Tử Nghi làm Tư Đồ, Lý Quang Bật làm Tư không, đổi Thục Quận làm Nam kinh, Phụng Tường là Tây kinh, Tây Kinh là Trung kinh.

- Mậu Tuất: Càn Nguyên năm đầu, Đế đại xá thiên hạ, đổi niên hiệu, lại đổi "Tái" thành "Niên". Đế lập đạo tràng trong cấm cung, giảng tụng, đọc kinh sau lệnh trên Ngũ nhạc đều phải dựng chùa, chọn những Sa-môn đức hạnh trụ trì, cho phép Cư sĩ nào tụng được năm trăm tờ kinh sẽ độ làm tăng, hoặc nộp một trăm xâu tiền để xin độ điệp, thế phát, hoặc cho người thấu tỏ nghĩa kinh xuất gia, đến khi Lưỡng Kinh được bình định. Các châu trọng yếu nộp tiền độ Tăng, Đạo sĩ đến hơn vạn người, từ đó bắt đầu có tên gọi "Tiến nạp". Lập Sở Vương làm Thái tử.

* Ao Phóng Sinh: Tháng ba năm Càn Nguyên năm thứ hai, Đế hạ chiếu cho các châu trong thiên hạ đều phải đào ao phóng sinh. Tháng mười, đế ban sắc lệnh cho Thăng châu Thứ sử Nhan Chân Khanh soạn bài minh văn bia về việc phóng sinh, có trong nhà Đường. Bài tựa ghi: "Hoàng Đế ta cho khắp thiên hạ đào ao, nương thành linh mà cầu phước, nhờ sức gia trì của Đà-la-ni, tát cạn biển phiền não, và dòng sinh tử, xét thời tiền cổ đâu từng có như vậy". Tháng tám Đế lệnh cho Tư Đồ Quách Tử Nghi đánh An Khánh Tự, phong hoạn quan Khai phủ nghi đồng tam ty Ngư Triều Ân làm quán quân dung tuyên úy xử trí sứ. Tên gọi Quán Quân Dung có từ đây. Sử Tư Minh giết An Khánh Tự, tự lập làm Đại Yên Hoàng Đế.

- Canh Tý: Thượng Nguyên năm đầu.

* Thiền sư Thần Hội ở Hà trạch: Sư họ Cao, người Tương Dương, mười bốn tuổi làm Sa-di, yết kiến Lục Tổ và đắc pháp, sau qua Tây Kinh thọ giới. Trung Tông, năm Cảnh Long năm thứ hai, Sư về Tào Khê. Tổ nhập diệt, trong khoảng hai mươi năm kế đó, đốn tông của Tào Khê ngày càng mai một ở Kinh, Ngô; tiệm môn của Tung Nhạc lại thịnh hành ở Tần, Lạc. Năm Thiên Bảo năm thứ tư, Sư vào kinh đô, soạn Hiển Tông ký, để chỉnh đốn lại hai tông: đốn của Tuệ Năng ở Phương Nam, tiệm của Thần Tú ở Phương Bắc. Lúc này, Thượng Nguyên năm đầu, Sư từ biệt chúng và an nhiên thị tịch, an táng ở Long Môn. Đế sắc dựng tháp viện, ban hiệu Chân Tông Bát-nhã. Sư nối pháp của Lục tổ. Núi Hà trạch thuộc Tào châu, Đông Xương lộ. Hà thuộc Duyện châu.

- Tân Sửu: Thượng Nguyên năm thứ hai, tháng tám, Đế bỏ niên hiệu chỉ gọi Nguyên niên (năm thứ), bỏ tôn hiệu chỉ gọi Hoàng Đế, lấy tháng Tý làm tháng đầu của một năm, theo giờ kiến lập ấy mà tính. Năm sau, lấy lại như trước. Sử Tư Minh yêu mến con út là Triêu Thanh nên lập Thanh làm Thái tử, muốn giết con trưởng là Triêu Nghĩa, bộ tướng của Triêu Nghĩa là Lạc Duyệt cầm tù và giết Sử Tư Minh. Triêu Nghĩa lên ngôi Hoàng Đế.

* Nam Dương Quốc Sư: Tên là Tuệ Trung, họ Nhiễm, quê ở Việt Châu, Chiết Đông, thọ tâm ấn của Lục tổ, ngụ cư hang Đảng Tử trên núi Bạch Nhai thuộc Nam Dương. Hơn bốn mươi năm, ngài chưa từng xuống núi. Túc Tông nghe đạo hạnh của ngài, vào năm Thượng Nguyên năm thứ hai, Đế sai trung sứ Tôn Triều Tiến đem chiếu mời ngài vào cung. Đế lấy lễ thầy tiếp đãi ngài, thỉnh ở viện Tây Thiền chùa Vu Phước. Đế hỏi ngài:

- Ở Tào Khê thầy đắc pháp gì? Ngài hỏi lại:

Bệ hạ có thấy mảng tuyết trong hư không không?

- Thấy.

- Do đinh đóng hay treo lơ lửng! Đế hỏi tiếp:

Thế nào là mười thân Điều Ngự Sư? Ngài đứng dậy hỏi:

Hiểu không? Đế đáp: Chẳng hiểu!

- Hãy đem Tịnh bình lại đây cho lão tăng! Đế hỏi:

Thế nào là Vô tránh Tam-muội? Ngài đáp:

Đàn-việt đạp trên đỉnh Tỳ-ô mà đi.

- Ý này thế nào?

- Chớ nhận pháp thân thanh tịnh của chính mình. Đế hỏi tiếp, ngài chẳng thèm nhìn, Đế nói:

- Trẫm là Thiên Tử của Đại Đường, vì cớ gì thầy không nhìn? Ngài hỏi:

Bệ hạ có thấy hư không chăng?

- Thấy!

- Nó có liếc nhìn bệ hạ không?

Ngay đó, Đế chợt hiểu. Đời Đại Tông năm Đại Lịch thứ mười, Sư thấy việc hóa duyên sắp hết nên cáo từ Đế. Đại Tông hỏi:

- Sau khi thầy tịch, đệ tử phải ghi thế nào?

- Bảo Đàn-việt dựng một ngôi tháp Vô Phùng.

- Vậy xin thầy cho hình dạng của tháp! Ngài im lặng một lát và hỏi:

Hiểu không? Đế đáp:

Không hiểu!

- Sau khi bần đạo đi, thị giả Ứng Chân biết được việc này, xin bệ hạ đến đó hỏi.

Ngày mười chín tháng mười hai, ngài năm nghiêng bên phải quy tịch. Môn nhân dựng tháp ở hang Đảng Tử, Đế ban thụy Đại Chứng Thiền Sư. Đại Tông cho triệu Ứng Chân vào cung hỏi lại việc trước, Chân im lặng giây lâu rồi hỏi:

Thánh Thượng hiểu không?

- Không hiểu.

Ứng Chân thuật bài kệ:

Phía Nam Tương, phía Bắc Trạch

Trong có vàng ròng đầy một nước

Dưới cây Vô ảnh hợp cùng thuyền

Trên điện lưu ly không tri thức.

Ứng Chân trụ ở núi Đam Nguyên, Kiết châu, Giang Tây, nối pháp của Nam Dương Quốc Sư.

- Nhâm Dần: Bảo Ứng năm đầu, lấy tháng Tỵ. Sở Châu Thứ sử Thôi Tiên dâng biểu rằng: "Có Ni tên Chân Như chợt lên trời gặp Thượng đế, Thượng đế ban cho mười ba thứ ngọc quý, dặn hễ trong nước có tai họa thì lấy ra trấn giữ. ". Quần thần đều tán thưởng, nhân đó Đế lấy hiệu Bảo Ứng.

Giáp Dần: Thượng hoàng mất, Đế thương khóc lâm bệnh ở nội điện, bệnh tình ngày càng nặng, mới sai Thái tử xử lý việc nước.

Giáp Thân: Đế đổi niên hiệu lại lấy tháng Dần làm tháng giêng. Số tháng đều như cũ. Năm Đinh Mão, Đế mất, Mậu Thìn cử hành đại lễ tang Hoàng Đế. Kỷ Tỵ, Thái tử lên ngôi. Sở Châu là Hoài An Lộ ngày nay.

* Đại Tông: Húy là Dự, lúc đầu có tên là Thục, con trưởng của Túc Tông, được phong Quảng Bình Vương, làm Nguyên Soái, cùng bọn Quách Tử Nghi khôi phục lại hai kinh. Càn Nguyên năm đầu ông được lập làm Hoàng Thái tử. Đến lúc này, ông lên ngôi, ở ngôi mười bảy năm, thọ 53 tuổi. Niên hiệu Quảng Đức hai năm, Vĩnh Thái một năm, Đại Lịch mười bốn năm.

- Quý Mão: Quảng Đức năm đầu, Sử Triêu Nghĩa thua trận chạy đến Phạm Dương, cùng đường phải thắt cổ chết trong rừng. Mùa Đông, tháng mười, Thổ Phiên vây hãm Kinh sư, Đế chạy đến đất Thiểm, Quách Tử Nghi khắc phục lại được, Đế về lại cung. Tháng mười hai, Đế hạ chiếu cho sửa sang lại điện Bồ-tát Văn-thù ở Ngũ đài, đúc đồng thay ngói, đường bằng vàng ròng.

- Giáp Thìn: Quảng Đức năm thứ hai, Đế hạ chiếu tuyển ba trăm tăng và trăm người khác thay phiên tụng kinh Nhân Vương, Bát-nhã. Họ ra vào đều ngồi xe ngựa, hành đạo suốt năm tháng.

- Ất Tỵ: Vĩnh Thái năm đầu, Đế hạ chiếu cho các quan trong nước không được đánh đập, hạ nhục Tăng Ni.

* Vu-lan-bồn: Bính Ngọ, Đại Lịch năm đầu, tháng bảy, Đế lập hội Vu-lan-bồn trong cung, thiết bảy Thánh vị từ Cao Tổ Thái Tông trở xuống, dựng phan lớn, trên phan đều ghi hiệu của đế vương, nghinh từ Thái miếu vào đạo tràng. Hôm ấy bá quan xếp hàng ở Quan Thuận Môn nghinh lạy đi theo, từ đó lấy làm lệ thường hàng năm. Năm Quý Mùi, hai nhà Thái miếu sinh cây Linh Chi, Đế làm thơ phú bày tỏ cái đẹp, trăm quan cùng họa theo. Kinh chép: "Đại đệ tử Phật là Tôn giả Mục-kiền-liên có thần thông bậc nhất, gặp phải mẹ mình mạng chung đọa trong loài ngạ quỷ, Mục-liên xem thấy về bạch Phật mong Phật cứu giúp. Phật dạy ngài vào ngày rằm tháng bảy là ngày chúng Tăng tự tứ, hãy sắm đủ vật thực cúng dường Phật và chúng Tăng, đọc tụng các kinh, nhờ vậy mẹ ngài thoát khỏi loài ngạ quỷ.

- Đinh Mùi: Đại Lịch năm thứ hai, tháng bảy, quán quân dung Ngư Triều Ân tấu xin đổi trang viện của mình trước đây được Đế ban cho thành chùa Chương kính, nhằm cầu phước cho Thái hậu.

* Tinh Tấn: Trong Pháp Hoa Phụ Hành ghi: "Đối với pháp, không nhiễm thì gọi là Tinh, niệm niệm thú cầu thì gọi là Tấn". Tướng quốc Đỗ Hồng Tiệm đi phủ dụ dân đất Ba Thục, năm ấy ông đến Ích châu, sai sứ đến núi Bạch Nhai thỉnh Thiền sư Vô Trụ vào thành hỏi pháp yếu. Tiệm hỏi:

- Đệ tử nghe Kim Hòa thượng nói pháp môn ba câu là không nhớ, không niệm, chớ vọng; chẳng rõ đó là một hay là ba?

Sư đáp: Không nhớ là giới, không niệm là định, chớ vọng là tuệ, nhưng nhất tâm chẳng sinh thì đủ giới định tuệ, chẳng phải một cũng chẳng phải ba.

- Chữ vọng trong câu cuối chẳng phải là vọng theo tâm đó sao!

- Theo ông thì có!

- Có gì làm bằng chứng?

- Kinh Pháp Cú chép: "Nếu khởi tâm tinh tấn, vọng này chẳng phải tinh tấn, nếu tâm chẳng khởi vọng, tinh tấn không bến bờ".

Ngay đó, Hồng Tiệm dứt hết nghi tình. Bỗng có con quạ kêu, ông hỏi Sư:

Thầy nghe không?

- Nghe và không nghe chẳng liên quan đến tánh nghe. Lúc có tiếng là thanh trần tự sinh, khi không tiếng thì thanh trần tự diệt nhưng tánh nghe này chẳng theo tiếng mà sinh, cũng chẳng theo tiếng mà diệt. Thấu tỏ tánh nghe này thì thoát khỏi sự lưu chuyển của thanh trần, cho đến sắc, thanh, hương, vị, xúc cũng như vậy.

Hồng Tiệm vui mừng lễ kính (xem trong Truyền Đăng Lục). Sư nối pháp của Thiền sư Vô Tướng ở Ích châu, Vô Tướng nối pháp của Thiền sư Tịch ở Tư châu, Tịch nối pháp Thiền sư Tiên ở Tư châu, Tiên nối pháp của Ngũ tổ, nhưng là dòng phụ.

- Giáp Dần: Đại Lịch năm thứ chín, Đạo sĩ Sử Hoa nhờ pháp thuật được vua ân sủng, nhân đó Hoa xin lập thang dao nhọn để đấu phép với Sa-môn. Đế có chiếu chỉ cho Lưỡng Nhai chọn tăng ứng thí. Sa-môn Sùng Tuệ là người thường tụng chú Thủ-lăng-nghiêm, ngài dâng biểu xin thi đấu. Đế dẫn bá quan đến xem. Sử Hoa đạp trên dao nhọn đi lên, vẫy Sùng Tuệ lên theo. Cũng đạp dao nhọn đi lên, chẳng hề hấn gì. Tuệ sai chất củi đốt đống lửa lớn trước sân, Tuệ vào đống lửa rồi gọi Hoa vào. Hoa sợ toát mồ hôi, không dám nhìn thẳng. Đế vui mừng cho bãi cuộc, ban cho Tuệ hiệu Hộ Quốc Tam Tạng. Về sau không ai biết ngài mất ở đâu.

* Tam Sinh Thạch: Sa-môn Viên Trạch ngụ cư tại chùa Tuệ Lâm ở Lạc Dương, rất thân với ẩn sĩ Lý Nguyên. Tuệ Lâm vốn là phủ đệ cũ của Nguyên. Cha của Nguyên tên là Đăng làm Thái thú Đông Đô, bị An Lộc Sơn giết, vì vậy Nguyên quyết không làm quan thường ở trong chùa. Ngày nọ, hai người ngẫu hứng dẫn nhau đi dạo trên núi Nga Mi. Nguyên muốn từ Kinh châu men đường núi lên, Trạch muốn từ Trường An lần theo hang núi. Nguyên là người từ lâu dứt bỏ việc đời, không muốn vào Kinh đô nữa, Trạch không cản được. Hai người mới từ Kinh châu theo thuyền đi Nam Phổ. Đang đi, bỗng thấy một phụ nữ có thai đang vác hũ ra sông lấy nước, Trạch nhìn thấy khóc nói: "Tôi sở dĩ không muốn đi đường này chính vì việc này". Nguyên thất kinh hỏi nguyên do, Trạch đáp: "Người phụ nữ đó có mang đã ba năm, đợi tôi đến đầu thai làm con bà. Không gặp thì thôi, nay gặp rồi thì không thể trốn tránh. Ông hãy dùng phù chú giúp tôi sinh sớm, ba ngày sau bà ấy sẽ tắm đứa bé, mong ông hãy đến, tôi sẽ cười một cái làm tin, mười ba năm sau tôi sẽ gặp ông ở ngoài chùa Thiên Trúc tại Hàng châu". Nguyên bùi ngùi chuẩn bị đồ tắm rửa cho ông, đến tối thì Trạch mất. Người phụ nữ ấy sinh con được ba ngày, Nguyên đến nhìn xem, thằng bé thấy Nguyên đến liền cười rất mãn nguyện. Nguyên kể rõ sự việc cho gia đình người phụ nữ ấy nghe. An táng Trạch xong, Nguyên về lại chùa. Sau đúng kỳ hẹn, Nguyên từ Lạc Dương đến đất Ngô để hoàn thành hẹn ước ngày ấy. Quả nhiên, cạnh bờ ruộng cỏ xanh trước chùa Thiên Trúc dưới núi Tây Sơn ở Hàng châu, Nguyên nghe một mục đồng gõ sừng trâu mà ca rằng:

Tinh hồn cũ trên đá tam sinh

Thưởng trăng ngâm vịnh chẳng cần bàn

Thẹn với tình người xa thăm hỏi

Thân này tuy khác, tánh thường còn.

Nguyên hỏi:

Ông Trạch vẫn khỏe chứ? Mục đồng đáp:

Anh Lý quả là người đáng tin, nhưng duyên đời chưa hết, nên chẳng được gần nhau, chỉ mong siêng tu đừng nên giải đãi, ngày sau ắt gặp lại. Mục đồng ca tiếp:

Thân trước thân sau việc mang mang

Muốn nói nhân duyên sợ đau lòng

Núi sông Ngô, Việt đà đi khắp

Lại về Yên Trác lên Cù đường.

Ngâm xong, mục đồng ẩn mất chẳng thấy, Nguyên về lại Tuệ Lâm. Đến đời Mục Tông, đầu năm Trường Khánh, ông đã tám mươi tuổi. Ngự sử trung thừa Lý Đức Dụ dâng biểu tiến cử ông. Mục Tông hạ chiếu cho ông giữ chức Gián nghị đại phu, nhưng ông không vào triều.

- Mậu Ngọ: Đại Lịch năm thứ mười ba, Đế hạ chiếu cho Luật sư của lưỡng kinh tường định lại giới luật cũ, mới; khai, liệt, trì, phạm, ban hành khắp nước. Lúc này Thiền tông rất thịnh, chủ Giang Tây có Đại Tịch Mã Tổ, chủ Hồ Nam có Thạch Đầu. Thiền giả trong thiên hạ đều quy tụ hết dưới pháp tịch của hai nơi này.

- Kỷ Mùi: Đại Lịch năm thứ mười bốn, tháng năm Đế mất, Thái tử lên ngôi, hạ chiếu tôn Quách Tử Nghi làm thượng phụ, gia phong chức Thái úy và trung thư lệnh.

* Đức Tông: Húy là Quát, con trưởng Đại Tông, ban đầu được phong Phụng Tiết quận vương, chức đại nguyên soái thống lãnh hết binh mã. Quảng Đức năm thứ hai, ông được lập làm hoàng Thái tử, ở ngôi hai mươi sáu năm, thọ sáu mươi bốn tuổi. Niên hiệu Kiến Trung bốn năm, Hưng Nguyên một năm, Trinh Nguyên hai mươi mốt năm.

- Canh Thân: Kiến Trung năm đầu. Tân Dậu: Kiến Trung năm thứ hai. Phần Dương Trung Vũ Vương Quách Tử Nghi mất, thọ tám mươi lăm tuổi.

- Quý Hợi: Kiến Trung năm thứ tư, tháng mười Lý Hy Liệt vây Tương Thành, Đế phát binh các đạo Kinh Nguyên. . . đến cứu. Kinh Nguyên Tiết độ sứ Diêu Lệnh Ngôn đến Kinh đô, binh mã của ông xin được thưởng nhưng không toại ý nên xông lên giết Lệnh Ngôn, quay lại phò tá Chu Thử làm chủ. Đế phải chạy đến Phụng Thiên, đơn thân độc mã. Thử sai Kinh Nguyên binh mã Sử Hàn Mân dẫn quân tinh nhuệ đánh úp Phụng Thiên. Đại tư nông Đoàn Tú Thật nói với Kỳ Linh Nhạc: "Việc gấp rồi". Thật sai Linh Nhạc trá phù lệnh của Diêu Lệnh Ngôn để Mân đem quân về. Ngay lúc đại quân đều xuất phát, người lấy cắp ấn phù của Lệnh Ngôn chưa về, Tú Thật đành đổi ấn của tư nông. Ấn phù được đưa cho Hàn Mân, Mân thấy ấn phù liền đem quân về. Chu Thử tự xưng là Đại Tần Hoàng Đế, lấy niên hiệu Ứng Thiên.

- Giáp Tý: Hưng Nguyên năm đầu, Chu Thử lại đổi quốc hiệu là Hán, đổi niên hiệu Thiên Hoàng. Lý Hy Liệt lên ngôi Hoàng Đế ở Hứa châu, lấy quốc hiệu Đại Sở, lấy niên hiệu Vũ Thành, đặt ra trăm quan. Đế từ Phụng Thiên về thẳng thành ở Lương châu, củng cố hành dinh ở Thần Sách, Hà Bắc. Tiết độ sứ Lý Thạnh khôi phục lại kinh thành. Tháng sáu, Chu Thử định chạy trốn sang Thổ Phiên thì bị tướng của ông là Lương Đình Phân chém chết, bêu đầu ở hành dinh. Đế hạ chiếu đổi Lương châu thành Hưng Nguyên phủ. Đế đến Trường An, tấn phong Lý Thạnh tước Tây Bình Vương.

- Ất Sửu: Trinh Nguyên năm đầu. Bính Dần: Trinh Nguyên năm thứ hai, tháng năm, Đế triệu Luật sư Đạo Trừng vào cung truyền Tam quy Ngũ giới cho phi tần, nội thị. Đế ban ngài hiệu Đại Viên Luật Sư, hạ chiếu cho các chùa tuyên giảng, lại lập hội Vu-lan-bồn giống như thời của Đại Tông.

Trinh Nguyên năm thứ ba, chia Chiết Giang Đông Tây đạo thành Tam Chiết. Chiết Tây cai quản Nhuận châu, Chiết Đông cai quản Việt châu, Tuyên Hấp Trì cai quản Tuyên châu. Mỗi nơi đặt quán sát sứ để nắm giữ mọi việc.

- Trinh Nguyên năm thứ tư, Đế hạ chiếu nghinh xương ngón tay của Phật ở chùa Vô Ưu Vương, Kỳ châu vào cung cúng dường.

* Thiền sư Mã Tổ ở Giang Tây: Sư pháp danh Đạo Nhất, người huyện Thập Phương, Hán châu, họ Mã, nên gọi Sư là Mã Tổ. Sư xuất gia ở chùa La-hán trong ấp, theo Đường Hòa thượng ở Tư Châu thế phát, theo Luật sư Viên ở Du Châu thọ Cụ túc giới. Trong năm Khai Nguyên đời Huyền Tông, sư tu thiền trong Nam Nhạc, gặp Hòa thượng Hoài Nhượng khai thị và truyền tâm ấn. Từ ngọn Phật Tích ở Kiến Dương Sư dời về Lâm Xuyên, sau đó qua trụ ở núi Cung Công thuộc Nam Khang. Đại Tông năm Đại Lịch năm thứ tư, Sư ngụ cư tại chùa Khai nguyên, Chung Lăng. Lúc này Liên súy lộ Tự Cung nghe danh mến mộ, đích thân đến thọ học tông chỉ. Từ đó người học bốn phương đều quy tụ dưới tòa. Hồng châu Liêm Sứ hỏi Sư:

- Ăn thịt uống rượu là đúng hay không ăn là đúng? Sư đáp:

Nếu ăn thì nhờ hưởng lộc, không ăn thì ắt được phước. Liêm Sứ liền tỉnh ngộ. Đệ tử đắc pháp có một trăm ba mươi chín người, ai nấy đều làm Tông chủ một phương, giáo hóa không cùng. Lúc này, năm Trinh Nguyên năm thứ tư, tháng giêng, kinh hành trong rừng, thấy hang động bằng phẳng, Sư bảo thị giả: "Xác thân của ta, trong tháng sau sẽ về chỗ này". Nói xong Sư quay về. Sau đó Sư có chút bệnh, viện chủ Văn Hòa thượng đến hỏi Sư:

- Gần đây tôn hầu thấy thế nào? Sư đáp:

Ngày gặp Phật, đêm gặp Phật!

Mồng một tháng hai, Sư tắm rửa, kiết già quy tịch. Hiến Tông năm Nguyên Hòa năm thứ tám, Đế ban Sư hiệu Đại Tịch Thiền Sư, tháp hiệu Đại Trang Nghiêm.

* Thạch Đầu: Canh Ngọ, Trinh Nguyên năm thứ sáu, Hòa thượng Nam Nhạc Thạch Đầu quy tịch. Sư họ Trần, húy Hy Thiên, người Cao Yếu, Thụy châu, vốn có chí cao, thông minh. Trưởng thành, Sư đến Tào Khê đắc pháp nhưng chưa thọ giới thì Tổ viên tịch. Tổ dặn Sư hãy đến tham học với Thiền sư Hành Tư ở núi Thanh Nguyên. Đầu năm Thiên Bảo đời Huyền Tông, sư đến ngôi chùa phía nam Hoành sơn. Phía đông chùa này có khối đá, hình dạng như cái đài, Sư bèn cất am ở trên ấy, nên đương thời người ta gọi Sư là Hòa thượng Thạch Đầu. Sư trứ tác Thảo Am Ca Tham Đồng Khế thịnh hành ở đời. Năm này, Sư viên tịch, tháp ở Đông Linh, đế ban thụy Vô Tế Đại Sư, tháp hiệu Kiến Tướng. Sư nối pháp của Thanh Nguyên Hành Tư, Hành Tư nối pháp của Lục Tổ.

* Thiền Sư Quốc Nhất: Nhâm Thân, tháng mười hai năm Trinh Nguyên năm thứ tám, Thiền sư Quốc Nhất thị tịch. Sư họ Chu, húy Đạo Khâm, người Côn Sơn, Tô châu, vốn theo đạo Nho. Năm hai mươi tám tuổi, Sư gặp Thiền sư Tố ở Hạc lâm, Nhuận Châu khuyên thế phát xuất gia. Tố dặn Sư hãy đi và nói: "Ông cứ xuôi dòng mà đi, gặp đất Kính thì dừng". Sư về Nam, Huyền Tông năm Thiên Bảo năm thứ ba, Sư đến một ngọn núi Đông Bắc Lâm An, người tiều phu cho biết đây là Kính sơn, thế là Sư dừng chân ở đây. Trong núi có đầm rồng. Con rồng này đầu hóa thành người dâng đất cho Sư, từ đó thành Già-lam (nay là Kính Sơn Thiền tự thuộc huyện Dư Hàng, lộ Hàng châu, Chiết Tây đạo, là ngôi chùa Thiền tông lớn nhất). Tăng hỏi:

- Thế nào là đạo? Sư đáp:

Trên núi có cá chép, dưới giếng có cỏ bồng! Thôi Triệu Công hỏi:

Nay đệ tử muốn xuất gia được không? Sư đáp:

Xuất gia là việc của đại trượng phu, đâu phải việc mà khanh tướng làm được!

Triệu Công tỉnh ngộ. Đại Tông năm Đại Lịch năm thứ ba, Đế triệu Sư vào cung lễ lạy. Đế nói với Quốc sư Tuệ Trung: "Trẫm muốn ban cho thầy Khâm cái tên". Quốc sư vui vẻ phụng chiếu, Đế ban Sư hiệu Quốc Nhất Thiền sư. Sau, Sư từ biệt trở về Kính sơn. Tháng mười hai năm này Sư nói pháp và thị tịch. Đế ban Sư thụy Đại Giác Thiền Sư. Sư nối pháp của Thiền sư Tố ở Hạc Lâm, Tố nối pháp của Thiền sư Uy ở Ngưu Đầu, Kiến Khang, Uy nối pháp của Thiền sư Trì ở Ngưu Đầu, Trì nối pháp của Sư Phương ở Ngưu Đầu, Phương nối pháp của Sư Nghiễm ở Ngưu Đầu, Nghiễm nối pháp của Thiền Sư Dung ở Ngưu Đầu. Pháp Dung nối pháp của Tứ Tổ, và là dòng phụ.

- Quý Dậu: Trinh Nguyên năm thứ chín, tháng giêng, Giám Thiết Sứ Trương Bàng xin thâu thuế trà. Các huyện sản xuất trà của chín châu, trà trên núi đều phải đóng thuế với giá một phần mười. Thuế trà có từ đó.

Vợ Mao Hãn ở Thọ châu sinh đứa con tên Mao Trái vào năm Hưng Nguyên năm đầu. Đứa bé mình người, đầu heo, tai voi, chân lừa, tai cá. Lớn lên, hàng ngày cứ lấy roi sắt tự quất thân mình, cầm chổi quét đất chùa, nói với người khác: "Do ngày trước ăn cắp tiền vàng của thường trụ nên nay quét đất để trả nợ". Sau, ở chùa Vân môn, Việt châu có người vinh Trái rằng:

Đồng xu thường trụ chớ lấy xài

Ngày sinh gấp vạn khó trả xong

Chân lừa, đầu lợn ngay trước mắt

Đất Phật đời này quét chưa xong.

Lúc này, vào năm Canh Dậu, Mao Trái chết.

* Thích Hạo Nhiên: Ngài tên là Trú, tự là Nhất Tác, người Hồ châu, rất có tài, được Lỗ Công Nha Chân Khanh, Vu Địch, Ngô Quý Đức kính trọng. Hễ Lục Vũ (người soạn ra Trà kinh) đến thì ngài cùng Vũ đàm đạo cả ngày. Sĩ đại phu mến phục khí tiết thanh cao của ngài, nhưng ngài thường thẹn vì văn chương nổi tiếng ở đời. Ngài từng than: "Dù có học thức quản bác như Trọng Ni, hay đa văn như Tể Thần, trọn ngày trước mắt xót đạo xa xỉ nghĩa, cất bước liền loạn tánh mình, đâu bằng cây tùng trên núi hưởng mây, trăng; thiền khách gặp nhau, chẳng nói nhưng đạo hợp, tĩnh lặng thì tánh đồng, ta phải vào Trữ sơn thôi!

Thế rồi, ngài gom hết thơ văn mình làm ra đốt sạch. Sau, trung thừa Lý Hồng đến Hồ châu, ghé lại Trữ Sơn xin thơ văn của ngài. Ngài nói: "Bần đạo xếp bút nghiêng hơn hai mươi năm rồi, một bài cũng chẳng có. Ngầm tìm thì lụy trong vật, vọng khởi ngã nhân, nay vất đi lâu rồi!" Hồng sưu tầm trong nhân gian, chỉ được mười quyển. Ngài mất, tướng quốc Vu Định viết bài tựa trong áng thơ văn này và dâng vua. Đức Tông hạ chiếu cất giữ ở Bí các. Về sau được người đời khen tặng "Trú của đất Tráp hay thanh thản".

Hoạn quan chuyên quyền việc quân việc nước bắt đầu từ Đậu Văn Trường. Đầu tiên, Văn Trường ghét tả thần sách đại tướng quân Bá Lương Khí. Tháng mười hai, năm Trinh Nguyên năm thứ tám, Đế cho Lương Khí làm hữu lệnh quân, nhân đó hoạn quan đắc chí. Đến lúc này, là tháng năm, năm Trinh Nguyên năm thứ mười một, Hà Đông Tiết độ sứ Lý Tự Lương mất, giám quân Vương Định Viễn tâu cho hành quân Tư mã Lý Thuyết làm lưu hậu. Thuyết là người có đức, Định Viễn nhân đó xin đúc ấn giám quân. Giám quân có ấn khởi nguyên từ Định Viễn.

* Luật sư Linh Triệt: Ngài tự là Nguyên Trừng, ngụ cư ở chùa Vân môn, Việt châu, công khanh đương thời đều mến mộ tài năng của ngài, Lưu Trường Khanh, Nghiêm Duy, Hoàng Phủ Tằng đều đến kết thân. Thơ văn của ngài nổi tiếng ngang hàng với Hạo Nhiên. Ngài soạn Luật Tông Hành Nguyên hai mươi mốt quyển. Ngài vân du ở Kinh đô rất sớm, nên danh tiếng vang dội khắp nơi, về già ngài ở mãi Việt châu. Tướng quốc Quyền Đức Dư làm bài tựa tiễn ngài, trong đó có câu: "Xem hình dung, xét ngôn từ thì biết được tâm ngài, chẳng đợi cảnh yên mới tĩnh lặng". Hiến Tông năm Nguyên Hòa năm thứ mười một, ngài quy tịch, có Văn Tập hai mươi quyển, do Thượng thư Lưu Vũ Tích viết lời tựa. Về sau, người ta gọi ngài là "người làm tan băng tuyết của đất Việt".

- Bính Tý: Trinh Nguyên năm thứ mười hai, tháng tư, nhân ngày sinh nhật mình, Đế cho Sa-môn, Đạo sĩ giảng luận ở điện Lân đức. Lúc này, Đế mới cho Nho sĩ tham gia. Đế rất hài lòng, ban ca-sa tía cho Pháp sư Thụy Phủ, thỉnh vào cung dạy dỗ Hoàng Thái tử.

* Tăng Tiêu: Sa-môn Tăng Tiêu tuy nhỏ nhưng thần thái thanh cao, hiểu biết xuất chúng. Túc Tông, Càn Nguyên năm đầu, ngài thi và thông suốt nghĩa kinh mà được tuyển làm Tăng. Sau, ngài học Tỳ-ni, đức hạnh cao vời. Lúc này, Trinh Nguyên năm thứ mười bốn, ngài dựng am trên Tây Lĩnh ở Hàng châu. Đại Nhã thường vân du với ngài. Lý Kiết Phủ, Vi Cao, Mạnh Giản là những người thâm giao cư sĩ. Người đất Ngô nói: "Tiêu của đất Hàng làm tan vân tiêu, Triệt của đất Việt làm tan băng tuyết, Trú của đất Tráp hay thanh thản". Lục Vũ ở Cánh Lăng gặp ngài và nói: "Trời, trăng, mây, ráng ta biết đó là thiên tiêu, núi sông cây cỏ ta biết đó là địa tiêu, đưa tài năng về cái đẹp ta biết đó là đức tiêu, sống nhàn vắng lặng, được cái chẳng phải danh, thật là ở ông chăng!" Người đất Hàng tôn trọng ngài, không gọi đích danh mà gọi là Hòa Thượng Tây Lĩnh.

+ Tháp Ký: Kỹ Mão, Trinh Nguyên năm thứ mười lăm, tháng tư, Dữu Thừa Tuyên soạn bài minh trên tháp Vô Cấu Tịnh Quang ở Phước Châu. Trong ấy ghi: "Quán sát sứ liễu công, giám quân sứ Ngư Công đều cho rằng: Báo ân vua không cần gì lớn hơn chuộng phước, chuộng phước không gì lớn hơn làm lành, làm lành không đâu lớn hơn Phật giáo. Gốc của giáo vốn ở nơi tháp. Phàm tháp, trên thẳng tới các trời, dưới trấn giữ ba cõi; bóng nó phủ che như trời trăng soi, phá tối thành sáng; Linh của nó kêu như đá vàng tấu lên, nghe tiếng liền sinh thiện. Như vậy các phước đều quy về nhân vương. Bàn bạc xong xuôi, ai nấy nhìn nhau hoan hỉ. Người ăn lộc vua liền thích bố thí, kẻ gánh sức vua thì vui vẻ hiến công, lao nhọc nhưng không than khổ, công việc hoàn thành, Hoàng Đế hân hoan, ngự trát đề tên, ban tên tháp là Trinh Nguyên Vô Cấu Tịnh Quang.

+ Bảo Lâm Truyện: Năm Trinh Nguyên năm thứ mười bảy, Sa- môn Tuệ Cự ở Kiến Khang, Tam tạng Thắng Trì người Thiên Trúc cùng biên soạn sắp xếp những sấm ký truyền pháp của chư Tổ và cơ duyên của các Tông sư thành Bảo Lâm Truyện.

- Quý Mùi: Trinh Nguyên năm thứ mười chín, Đại sư Ngưng Công ở chùa Thánh Thiện, Đông Đô thị tịch. Hàn lâm Bạch Lạc Thiên làm bài kệ Bát Tiệm đến viếng. Bài tựa ghi: "Bạch Cư Dị từng cầu tâm yếu nơi thầy, thầy ban giáo pháp Quán giác định tuệ, minh thông tế xả" từ đó vào nơi tai, thông qua tâm mà được. Hôm nay thầy mất, đệ tử lấy tám chữ ấy làm bài kệ thành kính chia buồn.

- Giáp Thân: Trinh Nguyên năm thứ hai mươi, tháng chín, Thái tử Tụng bị bệnh phong nói không được. Trinh Nguyên năm năm thứ hai mươi mốt, mồng một tháng giêng, Vương tôn thân thích đều vào chúc Tết, chỉ có Thái tử vì bị bệnh nên không đến được, Đế khóc than sầu thảm từ đó sinh bệnh, mỗi ngày một nặng. Trong hơn hai mươi ngày, trong ngoài không thông tin tức, chẳng biết hai cung có an ổn không.

- Quý Mùi: Đế mất, Giáp Ngọ tuyên di chiếu Thái tử lên ngôi ở điện Thái cực.

* Thuận Tông: Tên Tụng, con trưởng của Đức Tông. Do tắt tiếng nên ông không thể giải quyết mọi việc, ở trong thâm cung buông màn rèm kín, chỉ có hoạn quan Lý Trung Ngôn, Chiêu Dung, Ngưu Thị hầu hạ. Các quan tâu việc gì thì từ trong rèm ông chuẩn tấu. Ông ở ngôi một năm, thọ bốn mươi sáu tuổi.

- Ất Dậu: Vĩnh Trinh năm đầu tháng tám, đế hạ chiếu cho Thái tử lên ngôi Hoàng Đế, mình làm thái Thượng hoàng, dời về ở cung Hưng khánh. Năm Ất Tỵ, Hiến Tông lên ngôi ở điện Tuyên Chính. Niên hiệu Vĩnh Trinh một năm.

Tháng chín, thái úy trung thư lệnh Vi Cao mất. Cao cai quản đất Thục suốt hai mươi mốt năm, được phong Nam Khang Trung Vũ Vương. Dân Tứ Xuyên tế tự ông làm Thổ thần, nghi lễ chú trọng đến nghi thức nhà Phật. Tượng Phật bằng đá trên Tuyên Sơn, Gia châu được đục xong, Cao viết bài ký rằng: "Đầu lớn ngàn thước, mắt rộng hai trượng, tướng tốt còn lại thảy đều tương xứng". Ông từng dạy con anh vũ niệm Phật. Anh vũ chết, ông nói: "Đây là người niệm Phật, chôn cất đúng lễ Sa- môn". Ông trà-tỳ chim, quả nhiên thâu được hai hạt xá-lợi. Ông làm bài ký, đại loại nói: "Nguyên tinh lấy năm khí trao cho muôn loài, dù loài vẩy hay lông, ắt cũng có con cảm được tinh anh thuần tuý. Dạy cầm thú kia, tập nó nói được, tỏ tướng không trong bất niệm, lưu chân cốt trong thân tàn, đó là Nguyên Thánh thị hiện, cảm ứng ở nơi lòng người".

* Hiến Tông: Tên Thuần, con trưởng của Thuận Tông, ban đầu được phong Quảng Lăng Vương. Vĩnh Trinh năm đầu, tháng ba, ông được lập làm hoàng Thái tử. Tháng tám ông nhận chiếu lên ngôi, ở ngôi mười lăm năm, thọ bốn mươi lăm tuổi. Niên hiệu Nguyên Hòa mười lăm năm.

- Bính Tuất: Nguyên Hòa năm đầu, mùa xuân tháng giêng, Thượng hoàng mất. Tháng mười, Đế hạ chiếu thỉnh Tăng có đạo hạnh trong cả nước vào Thượng Đô hoằng dương Phật pháp.

- Đinh Hợi: Nguyên Hòa năm thứ hai, Đế hạ chiếu thỉnh Thiền Sư Đại Nghĩa trên núi Nga Hồ, Tín châu vào điện Lân Đức thiết trai cúng dường, triệu các Đại đức vào cùng luận về nghĩa học, Đế đến dự nghe. Có Pháp sư hỏi:

- Cái gì là Tứ đế? Ngài đáp:

Thánh Thượng là một Đế, còn ba đế nữa ở đâu?

- Dục giới không có Thiền, Thiền ở trong Sắc giới, cõi này dựa vào đâu mà lập?

Ngài đáp:

Pháp sư chỉ biết Dục giới không có Thiền mà không biết Thiền giới không có dục!

- Thế nào là nghĩa của Thiền?

Ngài đưa tay chỉ hư không, Pháp sư không đáp được. Đế nói:

Pháp sư giảng Kinh Luận vô cùng, nhưng chỉ một chút này vẫn chẳng nói được, tại sao vậy!

Ngài quay lại hỏi đại chúng:

- Rốt cuộc lấy cái gì làm đạo?

Có người đáp lấy "cái biết" làm đạo. Ngài nói: Không thể dùng trí để biết, không thể dùng thức để hay, làm sao lấy cái biết làm đạo!

Có người đáp lấy "không phân biệt" làm đạo. Ngài nói: khéo hay phân biệt các pháp tướng, ở trong Đệ nhất nghĩa nhưng không động, làm sao nói lấy "không phân biệt" làm đạo!

Có người đáp lấy Tứ thiền Bát định làm đạo. Ngài nói: Thân Phật vô vi, không rơi trong số lượng, làm sao lấy Tứ thiền Bát định làm đạo được!

Còn có mấy người nữa trả lời, ngài đều nhân đó khai mở cho họ.

Đế hỏi:

Cái gì là nghĩa của Phật tánh? Ngài đáp:

Không lìa điều mà bệ hạ hỏi.

Đế ngầm khế hội. Từ đó Đế càng chú trọng Thiền tông.

Ngài vốn họ Từ, người Tu Giang, Cù châu, nối pháp của Mã Tổ. Tháng giêng năm Nguyên Hòa năm thứ mười ba, ngài quy tịch. Đế ban ngài thụy Tuệ Giác Thiền Sư. Trong Kính sơn cựu Tổ Đồ chép: "Đại Nghĩa Phủ Thiền Sư, họ Ngô".

* Tăng Lục: Tháng hai năm Nguyên Hòa năm thứ hai, Đế hạ chiếu cho Pháp sư Đoan Phủ đảm trách nghi thức pháp sự ở nội điện, chú lục Tăng sự ở Tả hữu Nhai. Tăng Lục khởi nguyên từ Đoan Phủ.

* Thiền sư Đạo Ngộ: ở chùa Thiên Hoàng, Thành Đông, Kinh Nam. Đời Đường, Hiệp Luật Lang Phù Tái soạn văn bia ghi: "Đạo Ngộ họ Trương quê ở Đông Dương, Vụ Châu. Năm mười bốn tuổi, ngài xuất gia, theo đại đức ở Minh châu thế phát, hai mươi lăm tuổi thọ giới ở chùa Trúc lâm, Hàng châu. Ban đầu ngài tham vấn Quốc Nhất ở Kính Sơn, ở lại đây năm. Đại Tông, năm Đại Lịch năm thứ mười một, ngài ẩn cư trên núi Đại mai, Tứ Minh. Trong năm Kiến Trung, đời Đức Tông, ngài yết kiến Giang Tây Mã Tổ. Năm Kiến Trung năm thứ hai ngài tham vấn Thạch Đầu và đại ngộ, ẩn cư núi Tử Lăng, Đương Dương. Lúc này, ngày mười ba tháng tư năm Nguyên Hòa năm thứ hai, do bị đau lưng mà ngài quy tịch, thọ sáu mươi tuổi, tăng lạp ba mươi lăm hạ. Đệ tử nối pháp có ba người là Tuệ Chân, Văn Bí, U Nhàn. Ngày nay ở Thành Đông, Kinh Nam vẫn còn ngõ hẻm Thiên Hoàng.

- Mậu Tý: Nguyên Hòa năm thứ ba, Đế triệu Thiền Sư Hoài Huy vào ở chùa Chương Kính, Kinh Triệu, thường triệu ngài đến điện Lân đức để luận đạo. Ngài quy tịch trong năm này, Đế ban thụy Đại Giác Thiền Sư. Ngài họ Tạ, quê ở Tuyền châu, nối pháp Mã Tổ.

* Thiền sư Đạo Ngộ: ở chùa Thiên Vương, Thành Tây, Kinh Nam. Đời Đường, Chánh nghị đại phu hộ bộ thị lang bình chương sự kinh nam Tiết độ sứ Khâu Huyền Tố soạn văn bia ngài có ghi: "Đạo Ngộ họ Thôi, người Chữ Cung, là hậu duệ của Tử Ngọc. Năm mười lăm tuổi, ngài theo Luật sư Đàm Chứ chùa Trường sa xuất gia, hai mươi ba tuổi đến Tung Sơn thọ giới, ba mươi tuổi tham vấn Thạch Đầu, Thạch Đầu khai thị nhưng ngài không khế cơ, kế đó ngài yết kiến Tuệ Trung Quốc Sư. Năm ba mươi bốn tuổi, ngài và thị giả của Quốc sư là Ứng Chân cùng về nam yết kiến Mã Tổ. Tổ nói: "Biết nhận tâm mình xưa nay là Phật, không rơi trong thứ lớp, chẳng mượn tu trì, thể tự như như, muôn đức viên mãn". Ngay đây, ngài đại ngộ. Tổ dặn ngài: "Ông đi trụ trì chớ rời nơi cũ". Ngài nhận yếu chỉ xong liền quay về Kinh môn. Cách thành không xa, ngài dựng một thảo am và ở đó. Sau, tiết sứ hỏi thăm Tả hữu và tìm ra nơi ở của ngài. Tiết sứ đích thân đến thăm hỏi. Thấy đường sá chật hẹp, xe ngựa qua không được, cỏ cây um tùm chưa từng dọn dẹp, vì vậy tiết sứ nổi giận sai người khiêng ngài ném xuống dòng nước chảy xiết rồi rầm rộ kéo về. Chưa đến nhà, phủ đệ của ông bỗng bốc cháy chẳng ai dám đến gần, lại nghe trong hư không có tiếng nói: "Ta là Thiên Vương thần! Ta là Thiên Vương thần!", tiết sứ quỳ lạy hối lỗi, ngọn lửa liền dập tắt. Ông liền chạy thẳng ra bờ sông thấy ngài bên bờ nước, ông quỳ lạy sám hối thỉnh ngài về nha phủ cúng dường, dựng ngôi chùa ở phía Tây phủ đệ, đặt tên là chùa Thiên vương. Hàng ngày, ngài thường nói: "Sống vui! Sống vui!" Nhưng đến lúc sắp quy tịch, ngài lại than: "Khổ! Khổ! Diêm-la vương đến bắt ta!" Viện chủ thấy vậy hỏi: "Lúc trước Hòa thượng bị Tiết sứ ném xuống sông nhưng thần sắc không đổi, ngày nay sao lại thế này?"

Ngài cầm cái gối và hỏi: "Ông nói xem lúc đó đúng hay bây giờ đúng?"

Viện chủ không đáp được. Ngài ném gối và quy tịch. Lúc ấy nhằm ngày mười ba tháng mười năm Nguyên Hòa năm thứ năm. Ngài thọ tám mươi hai tuổi, tăng lạp sáu mươi ba hạ. Đệ tử nối pháp một người là Sùng Tín.

- Canh Dần: Nguyên Hòa năm thứ năm, tháng ba, Đế cho gián nghị Mạnh Giản thay thế Tiêu Phủ làm giám hộ, nhuận văn cho việc dịch kinh ở chùa Lê Tuyền.

* Bàng Cư Sĩ: Cư sĩ Bàng Uẩn ở Tương châu. Ông tự là Đạo Huyền, người huyện Hoành Dương, Hoành châu, vốn theo nghiệp Nho. Thiếu thời, ông tỏ ngộ sự đời, chí cầu Chân đế. Đời Đức Tông, đầu năm Trinh Nguyên, ông yết kiến Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên, hỏi:

- Ai là người chẳng làm bạn với muôn pháp?

Thạch Đầu giơ tay bịt miệng ông. Ông hoát nhiên tỉnh ngộ. Sau ông kết bạn với Thiền sư Đan Hà Thiên Nhiên. Ngày nọ, Thạch Đầu hỏi:

- Việc hàng ngày, ông làm những gì? Ông đáp:

Nếu hỏi việc hàng ngày thì không có chỗ mở miệng.

Và trình bài kệ:

Việc hàng ngày chẳng lạ

Chỉ tôi tự biết hay

Nơi nơi chẳng lấy bỏ

Xứ xứ chẳng trái bày.

Đỏ, tía ai đặt hiệu

Gò núi diệt trần ai

Thần thông và diệu dụng

Gánh nước và chặt cây.

Thạch Đầu hứa khả. Sau đó Thạch Đầu hỏi:

- Ông muốn làm cư sĩ hay xuất gia?

Ông đáp:

Xin cho con được theo sở nguyện. Thế là ông không thế phát.

Sau, ông tham vấn Mã Tổ hỏi:

- Ai là người chẳng làm bạn với muôn pháp? Tổ nói:

Đợi ông uống một hớp hết sạch nước Tây Giang ta sẽ nói cho ông nghe.

Ngay câu nói này, ông đốn ngộ huyền chỉ, đứng vào hàng đồ của

Mã Tổ, lưu lại ở đây tham vấn hai năm. Ông có bài kệ:

Trai chẳng cưới vợ

Gái chẳng gả chồng

Cả nhà nhóm họp lại

Cùng bàn lời Vô sinh.

Ông ứng đáp lanh lợi, khắp nơi đều biết tiếng. Đến lúc này là năm Nguyên Hòa năm thứ sáu, ông vân du về bắc đến Tương Hán, đến đâu thì ở đó. Ông có cô con gái tên Linh Chiếu làm nghề bán giỏ tre độ nhật qua ngày. Đang ngồi, ông hỏi Linh Chiếu:

- Người xưa nói: "Tỏ rõ đầu trăm cỏ, làm sao tỏ rõ ý Tổ sư"? Linh Chiếu đáp:

Già cả mới nói câu đó. Ông hỏi:

Còn con thế nào? Chiếu đáp:

Tỏ rõ đầu trăm cỏ, tỏ rõ ý Tổ Sư!

Ông bèn cười. Có lần ông xuống cầu vác bè lên, Linh Chiếu thấy vậy đi qua đi lại bên cạnh ông. Ông hỏi:

- Con làm gì thế? Chiếu đáp:

Hễ cha té ngã, Linh Chiếu đến đỡ. Lúc sắp quy tịch, ông bảo Linh Chiếu:

Con ra xem mặt trời hễ đúng ngọ vào cho cha hay. Linh Chiếu ra xem và chạy vào báo:

Mặt trời đúng ngọ rồi nhưng có nhật thực.

Ông bước ra xem, Linh Chiếu liền leo lên sàng tòa của cha, chắp tay thị tịch. Ông cười nói: "Con gái ta lanh lẹ thiệt!"

Ông đành dời lại bảy ngày sau. Châu Mục Vu Địch hay tin đến thăm ông. Ông nói với Địch: "Chỉ mong rỗng không những thứ có, cẩn thật chớ cho thứ không là thật, ở mãi thế gian đều như huyễn hóa. Nói xong, ông gối đầu lên gối Vu Địch mà tịch. Trước đó ông dặn hãy hỏa táng mình rải tro ở sông hồ. Bàng bà chạy ra ruộng nói với con trai là Bàng Đại: "Cha mày chết rồi!" Bàng Đại cười đáp: "Dạ!" và chống cày thị tịch. Bàng bà nói: "Mày còn ngu si hơn!" Hỏa táng con trai xong, bà đi khắp xóm làng từ biệt mọi người rồi quy ẩn. Về sau chẳng ai biết Bà đi về đâu. Bàng Uẩn có hơn ba trăm thiên kệ lưu truyền ở đời. Tăng tục đều thương tiếc, bảo Bàng cư sĩ trong Thiền môn chính là Tịnh Danh ở thành Tỳ-da (ngài Duy-ma-cật)

- Nhâm Thìn: Nguyên Hòa năm thứ bảy mùa hạ tháng sáu, có nạn Đại thủy, biểu hiện âm thịnh, Đế cho xuất cung đến ba trăm xe cung nữ.

* Bố thí thức ăn cho chim thú: Nguyên Hòa năm thứ tám, Pháp sư Trí Biện là bậc hiểu ngộ tuyệt luân nhưng rất ít đồ chúng. Bỗng có vị kỳ túc xem tác phẩm do ngài soạn thuật và nói: "Hiểu biết của ông cao xa, rất hợp ý Phật, nay ít đồ chúng là do thiếu nhân duyên, Phật còn không thể độ người vô duyên huống gì là người sơ tâm! Ông nên bày thức ăn bố thí chim thú, hai mươi năm sau ắt sẽ có chúng". Ngài làm đúng như lời dạy nấu cơm rải khắp bên ngoài. Chim kéo đến mổ ăn. Biện cầu khấn: "Loài nào ăn thức ăn này nguyện xin làm pháp lữ". Hai mươi năm sau, Biện đến Nghiệp thành khai hội giảng, thính chúng dưới tòa đến hơn ngàn người đều là Tỳ-kheo trẻ.

* Bắc Sơn Lục: Do Pháp sư Thần Thanh ở Bắc Sơn soạn, lưu hành ở đời. Lúc này Nguyên Hòa năm thứ chín, ngài quy tịch.

* Thiền sư Bá Trượng: Ở Long Hưng lộ, Giang Tây: Sư tên Hoài Hải, họ Vương, người Trường Lạc, Phước châu, từ nhỏ đã xuất gia, tinh thông cả Tam học. Lúc Mã Tổ hoằng hóa ở Giang Tây, ngài dốc tâm theo hầu, cùng Tây Đường Trí Tạng, Nam Tuyền Phổ Nguyện đều được Tổ ấn khả. Lúc này hóa môn của ba đại sĩ làm thành thế chân vạc. Sư thượng đường dạy: "Linh quang chiếu sáng, thoát xa căn trần, thể bày chân thường, chẳng kẹt văn tự, tâm tánh không nhiễm, vốn tự viên thành, hễ lìa vọng duyên tức như như Phật". Sư lập ra nghi quỹ cho Tùng lâm, lấy tên là thanh quy. Lúc này, ngày mười ba tháng giêng năm Nguyên Hòa năm thứ chín, Sư quy tịch, thọ chín mươi lăm tuổi. Đế ban Sư thụy Đại Trí Thiền Sư, tháp hiệu Đại Bảo Thắng Luân. Sư nối pháp của Mã Tổ.

* Thanh Quy: Do Thiền sư Đại Trí núi Bá Trượng lập ra, giống như giới luật của Phật, động tĩnh thi thiết, tới lui cúi ngước, chớ để phạm phải. Tòng lâm đều tuân hành theo. Lại có Tiểu thanh quy dùng cho hàng ngày, do Thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ lập ra.

+ Nguyên Hòa năm thứ chín, tháng giêng, Liễu Tử Hậu soạn văn bia cho Luật sư Đại Minh ở Nam Nhạc. Trong ấy đại khái ghi: "Nho lấy lễ lập nhân nghĩa, không có lễ thì bại hoại, Phật lấy Luật giữ định tuệ, bỏ luật tất mai một. Bởi vậy người nhân nghĩa mà xa lễ thì không thể luận đạo Nho, người có định tuệ mà làm khác luật thì không thể bàn đến Phật. Người đạt đạo này chỉ có sư Đại Minh. Phàm đạo Phật suy vi, thì đồ chúng xem nhẹ luật mà bỏ kinh, Đại Minh rất lo sợ, vì vậy cứu xét giới luật thì lập nên đại pháp, tính thông kinh giáo thì tấn tu diệu nghĩa. Phàm y phục vật dụng đều làm phép tắc cho người, đi đứng nói năng đều làm gương mẫu cho vật" (Nguyên văn được ghi trong Liễu Tập)

* Thiền sư Điểu Khòa : Sư họ Phan, húy Đạo Lâm, người Phú Dương, Hàng châu. Mẹ họ Chu, lúc sinh Sư, ánh sáng mùi thơm tỏa đầy nhà, nhân đó bà đặt tên Sư là Hương Quang. Năm chín tuổi, Sư xuất gia, hai mươi mốt tuổi thọ giới tại chùa Quả Nguyện. Sau đó Sư đến chùa Tây Minh ở Trường An học kinh Hoa Nghiêm, luận Khởi Tín với Pháp sư Phục Lễ. Lễ lấy bài tụng Chân Vọng khai thị và dạy Sư tu thiền. Sư hỏi: Đầu tiên cái gì gọi là quán, phải dụng tâm thế nào?

Lễ im lặng giây lâu, Sư lạy ba lạy lui ra. Lúc này Đại Tông hạ chiếu thỉnh Thiền sư Kính Sơn Đạo Khâm vào cung. Sư đến yết kiến Đạo Khâm và khế ngộ tâm yếu. Kế đó, Sư về Nam ngụ cư ở chùa Vĩnh Phước, Cô Sơn, Tiền Đường. Chùa này có Bích-chi-phật, đạo tục cùng đến lập pháp hội, Sư chấn tích quang lâm. Thiền sư Thao Quang ở chùa Linh Ẩn hỏi Sư:

- Pháp hội này vì sao lại gây tiếng? Sư đáp:

Không có tiếng, ai biết mà hiểu!

Sau, thấy núi Tần Vọng phía Bắc Tây Hồ có cây tùng lớn, cành lá xum xuê tỏa rộng rủ xuống như tán che. Sư bèn leo lên đó cư ngụ. Nên người đương thời gọi Sư là Thiền Sư Điểu Khòa (tổ chim). Bên cạnh Sư có tổ chim Thước, nên người ta lại gọi Sư là Hòa Thượng Thước Sào. Lúc này, trong năm Nguyên Hòa, thị lang Bạch Cư Dị do trung thư lệnh xá nhân cử đi phủ dụ Hàng châu, Thị lang nghe đạo hạnh của Sư, nhân thấy Sư ngụ cư trên Tổ mới nói:

- Chỗ Sư ở thật nguy hiểm! Sư đáp:

Chỗ Thái thú còn nguy hiểm hơn tôi nhiều!

- Ngôi vụ của đệ tử trấn giữ núi sông, có gì nguy hiểm!

- Lửa củi gặp nhau, thức tánh chẳng dừng mà chẳng nguy hiểm sao!

- Đại ý Phật pháp ra sao?

- Chớ làm điều ác, siêng làm điều thiện!

- Trẻ con ba tuổi cũng hiểu thì nói làm gì!

- Tuy trẻ con ba tuổi nói được nhưng ông già tám mươi tuổi chưa chắc làm được!

Thị lang khâm phục, nhiều lần theo hỏi đạo, nhân đó ông dựng am tre ở Hồ Thượng gần nơi Sư ở để tiện sớm tối tham học. Am trúc ấy chính là chùa Quảng Hóa ngày nay, di tượng của Thị lang vẫn còn trong đó. Đời Mục Tông, năm Trường Khánh năm thứ tư, ngày mười tháng hai, Sư nói với thị giả: "Nay báo thân ta đã hết". Nói xong Sư kiết già thị tịch. Đế ban Sư thụy Viên Tu Thiền Sư. Sư nối pháp của Thiền sư Quốc Nhất Đạo Khâm, vốn là dòng phụ của Tứ tổ.

* Thị giả Bố Mao: Ngài họ Ngô, tục danh Nguyên Khanh, pháp danh Hội Thông làm quan giữ chức cung phụng. Năm Nguyên Hòa thứ mười, ngày nọ ngài tâu với Đế: "Thần từ nhỏ không ăn mặn, chí muốn theo Thích Tiếp Tuần, mong bệ hạ cho thần xuất gia". Sau, mẹ ngài bị bệnh, ngài về quê ở Hàng châu, yết kiến Thiền sư Điểu Khòa ở Hồ Thượng cầu xin thế phát xuất gia. Điểu Khòa nói:

- Tăng thời nay ít có người tinh tấn cần khổ, tu hành phần nhiều lơ là lạm dụng.

Ngài đáp:

Vốn tịnh chẳng phải mài giũa, vốn sáng chẳng nhờ vật khác chiếu.

Điểu Khòa nói:

Nếu ông liễu ngộ tịnh trí viên diệu, thể tự không tịch, tức là người xuất gia chân chánh.

Ngài thành tâm cầu thỉnh, Điểu Khòa cho xuống tóc thọ giới, đặt pháp danh là Hội Thông. Ngài hầu hạ Điểu Khòa nhiều năm, ngày nọ chợt từ biệt Điểu Khòa nói:

Con đến các nơi khác học Phật pháp! Khòa nói:

Ở đây cũng có một chút Phật pháp. Ngài thưa:

Xin Hòa thượng dạy cho!

Điểu Khòa rút khăn lông trên người đưa lên thổi. Ngài đốn ngộ huyền chỉ, nên không đi nữa, nhân đó có hiệu Bố Mao thị giả. Ngài dựng Già-lam ở phía Đông chùa Hỷ Thước, gò Tây của Cát Lĩnh, đó là chùa Chiêu Hiền.

- Bính Thân: Nguyên Hòa năm thứ mười một, Thiền Sư Trí Thường ở chùa Quy tông, Giang châu, mắt có hai đồng tử, bôi thuốc trên tay áp vào xoa một lúc thì hai mắt đều đỏ, nhân đó người ta gọi ngài là Xích Nhãn Quy Tông. Giang châu Thứ sử Lý Bột hỏi ngài:

- Hạt cải thâu nạp Tu-di chẳng phải là nói dối đó chăng!

Ngài đáp:

Người ta đồn sứ quân đọc cả vạn quyển sách đúng không!

Bột đáp:

Đúng vậy! Ngài nói:

Sứ quân từ đầu đến chân lớn cỡ cây dừa, vạn quyển sách để đâu cho hết.

Bột cúi đầu tỉnh ngộ. Ngài mất, người nối pháp rất nhiều.

Ngài nối pháp của Mã tổ.

* Vợ chàng họ Mã là Quán Thế Âm: Nguyên Hòa năm thứ mười hai, Bồ-tát dùng sức đại Từ bi muốn giáo hóa dân ở Thiểm hữu mới thị hiện làm một cô gái xinh đẹp, đi đến nơi ấy. Trông thấy dung nhan giọng nói của cô, ai cũng muốn cưới làm vợ. Cô gái nói: "Tôi cũng muốn có chỗ nương tựa, chỉ một đêm nếu người nào đọc thuộc phẩm Phổ Môn thì tôi xin theo hầu hạ!

Hôm sau, có đến hai mươi người đọc thuộc kinh. Cô gái nói:

- Một người con gái đâu thể lấy nhiều người. Bây giờ ai đọc thuộc kinh Kim Cang, tôi sẽ lấy làm chồng.

Hôm sau có đến mười người đọc thuộc. Cô gái cũng không bằng lòng, xin thi thêm lần nữa. Cô đưa họ kinh Pháp Hoa bảy quyển, hẹn ba ngày sau, nếu ai đọc thuộc thì cô lấy làm chồng.

Đúng kỳ hẹn, chỉ có một người họ Mã đọc thuộc kinh. Cô gái bảo chàng ta đi sắm đủ lễ nghi để thành hôn. Chàng họ Mã rước cô dâu về. Cô gái nói: "Nay thiếp trong người không khỏe đợi chút xíu khỏe hẳn sẽ đến gặp chàng". Khách chưa về hết thì cô gái chết, thân thể liền tan hoại, chàng họ Mã đem an táng ngay. Mấy ngày sau, có vị Tăng chống tích đến gặp họ Mã hỏi nguyên do cô gái ấy. Họ Mã dẫn vị Tăng đến nơi an táng. Vị Tăng cầm xích xới lên thì thấy thân thể đã biến mất, chỉ còn bộ xương như vòng vàng. Vị Tăng lấy cây xích xâu vòng vàng ấy đưa cao, nói với mọi người: "Đây là Thánh nhân, thương xót bọn ông chướng nặng nên bày phương tiện giáo hóa bọn ông. Các ông nên khéo nghĩ đến tác nhân để khỏi đọa trong biển khổ". Nói xong vị Tăng bay lên không đi mất. Từ đó, đất Thiểm hữu có rất nhiều người phụng Phật. Hòa thượng Xán ở Tuyền châu làm bài tán rằng:

Dung nhan yểu điệu tóc thướt tha

Lừa gạt Lang quân niệm Pháp Hoa

Một nắm xương tàn sau khi mất

Chẳng hay trăng sáng lặn mấy nhà!

* Quốc sư Thanh Lương: Quốc sư húy Trừng Quán, từng nói đến trong đời Tắc Thiên năm Vạn Tuế Thông Thiên. Khi Thuận Tông còn ở Đông cung, ông nghe pháp hiểu ngộ, hỏi ngài về tâm yếu. Ngài đáp đại loại: "Chí đạo vốn ở nơi tâm mình, tâm pháp vốn ở nơi vô trụ. Tâm thể vô trụ linh diệu, hay biết, không mê. Tánh tướng vắng lặng, bao hàm đức dụng. Mê hiện lượng thì hoặc khổ rối bời, ngộ chân tánh thì rỗng rang thấu tỏ. Tuy tức tâm tức Phật nhưng chứng thì mới biết. Nhưng có chứng có biết tuệ nhật thì lún sâu trong đất có, nếu không chiếu không ngộ thì mây mờ che kín cả cửa không. Nếu một niệm chẳng sinh thì khoảng trước sau dứt, chiếu thể độc lập, ngã vật đều như, đến thẳng nguồn tâm không trí không đắc. Nhưng mê ngộ nương nhau, chân vọng đối đãi, nếu tìm chân bỏ vọng, giống như bỏ bóng theo hình, còn tỏ vọng tức chân thì như ở bóng râm thì bóng mất. Nếu không tâm vong chiếu thì muôn lự đều sạch, nếu mặc tình tịch biết thì muôn hạnh mở ra, phóng khoáng mặc tình đi ở, vắng lặng nhận ra cội nguồn, nói nín chẳng mất huyền vi, động tĩnh chẳng lìa pháp giới. Bàn về Chỉ thì càng quên tri tịch, luận về Quán thì cùng chiếu tịch tri. Nói đến chứng thì không thể chỉ người. Kể đến lý thì không chứng chẳng tỏ. Bởi vậy tỏ ngộ tịch vô tịch, chân tri vô tri, vì tri và tịch là nhất tâm chẳng hai, khế hợp Trung đạo cùng quên có không.

Tháng năm Nguyên Hòa năm thứ tư, Đế lệnh Hữu Ty đúc ấn riêng gia phong Quốc sư Thanh Lương làm Tăng Thống Quốc Sư, điều hành việc giáo môn. Đế hỏi:

- Điều Hoa Nghiêm tuyên bày, cái gì gọi là pháp giới? Ngài đáp:

Pháp giới là bản thể thân tâm chúng sinh. Từ xưa đến nay nó rỗng rang, sáng rộng, chỉ một chân cảnh mà thôi, không có hình tướng nhưng che khắp đại thiên, không có bờ mé nhưng hàm dung vạn hữu, trờ trờ ngay trước tâm, mắt, nhưng không thể nhìn thấy tướng nó, lồ lộ ngay trong sắc trần nhưng không thể phân được lý nó, chẳng phải mắt tuệ thấu pháp, trí sáng lìa niệm thì không thể thấy được tự tâm linh thông như vậy. Thế nên, vừa thành Chánh giác, Thế Tôn đã bất giác thốt lên: "Kỳ lạ thay! Tất cả chúng sinh đều có đủ đức tướng trí tuệ Như Lai, chỉ vì vọng tưởng chấp trước nên không chứng đắc được". Vì thế, xứng tánh Pháp Hoa mà ngài diễn nói kinh Hoa Nghiêm, toàn đề cặp đến chân không giản dị, tinh tuý, sự lý dung nhiếp, biến khắp ngưng tịch". Đế nghe diệu nghĩa, thân tâm rỗng rang, ngay đó thấu tỏ.

* Hộ quốc chân thân Phật cốt: Kỷ Hợi, Nguyên Hòa năm thứ mười bốn, tháng giêng, Đế sai Trung Sứ Đỗ Anh Kỳ mang hương hoa đến tháp hộ quốc chân thân chùa Pháp Vân ở phủ Phụng Tường để thỉnh xương của Phật Thích-ca vào cung. Đế ngự trên An Phước môn nghinh bái, giữ lại trong cung cúng dường. Ngày năm thứ ba, xá-lợi phóng quang ngũ sắc, trăm quan xứng tán, đưa đi khắp các chùa. Tăng chúng oai nghi tề chỉnh, tấu nhạc của Thái Thường, Vạn Niên, Trường An, cờ xí trống chiêng tưng bừng hiếm thấy. Hình bộ thị lang Hàn Dũ dâng biểu can ngăn, dẫn cổ dụ kim, nói thọ mạng của Đế cũng như vận nước không lâu dài. Đế nổi giận, hạ biểu tấu cho tể phụ mang Dũ ra chém. Bùi Độ, Thôi Quần can khuyên, Đế đày Dũ làm Thứ sử Triều châu. Vừa mới đến quận, Dũ dâng biểu ai tạ khuyên Đế. Dũ lên Thái sơn, lâu ngày không có tin báo nên u sầu không vui. Dũ nghe trong quận có Thiền Sư Đại Điên là người đức cao vọng trọng mới gởi thư mời. Mời đến lần năm thứ ba, Đại Điên mới tới. Đại Điên nói năng lanh lợi, Dũ giữ lại đến mấy mươi ngày. Có khi ngài nhập định mấy ngày mới xuất, Dũ càng kính trọng. Ngài từ biệt đi. Dũ tế thần trên biển rồi lên Linh Sơn đến nơi ngài ở, thưa:

Đệ tử bận việc trong Quân châu, nay muốn xét chỗ trọng yếu, xin Thầy cho một câu.

Ngài chẳng nói chẳng nhìn, Dũ bối rối. Lúc ấy Tam Bình làm thị giả, Bình gõ giường một cái, ngài nói:

"Làm gì?"

Bình thưa: Trước dùng định lay chuyển, sau dùng trí nhổ lên. Dũ bái Tam Bình và nói:

"Môn phong của Hòa thượng cao ngất, Dũ này nhờ thị giả mới có đường vào.

Ngài hỏi Dũ:

"Trông u sầu, như có điều gì không vừa lòng là tại sao vậy? Dũ đáp:

Dũ tôi được trong dụng trong triều hưởng bổng lộc hậu hỷ, một sớm lời ngay không được dùng, bị đày xa tám ngàn dặm, vượt qua biển núi, vợ con chết cả, sương độc khí bệnh ngày đêm phát tác. Nay bị đày đến chỗ không người, mạng sống này há giữ được ư? Trên đường đến đây, tôi ghé miếu Quảng Lăng cầu khấn, may nhờ sức thần được chết cho khỏi lo, đem công trung hưng viết trên tấu chương nói rõ cho Chúa Thượng, sai người về đông lên Thái sơn tấu công với thiên hoàng, nếu toại ý nơi đây, thì ngõ hầu được chúa thượng triệu Dũ này về, thuật làm công đức, tế ở miếu Giao vậy. Dũ ngày đêm trông mong nhưng tin chưa đến, sốt ruột mong đến mau, thì Dũ tôi làm sao vui vẻ được!

Ngài nói:

Lời ngay thẳng của ông trong triều là trung với vua không đếm xỉa đến thân mình hay là vì bản thân mình nói càn để chạy theo danh? Lời ấy được dùng thì ông được tiếng là ngay thẳng, hưởng cái lợi từ lời nói, nếu không dùng thì ắt bị đuổi việc, cớ gì phải ôm ấp mãi trong lòng làm gì! Nếu trung mà bị đuổi thì đừng nói có hay hơn không! Tôi nghe, kẻ làm bề tôi không chọn nơi yên mà ở, không lượng thế mà đi, nay ông bị đuổi nên không vui, xu thời mà chạy theo danh, quả không phải là bề tôi trung chánh. Hơn nữa, sống chết họa phước của ông lẽ đâu không treo trên trời? Ông hãy tự bên trong tu sửa, bên ngoài chịu mệnh đi! Ở Quảng Lăng ấy há có thể tạo phước cho ông chăng! Chúa thượng vì gian tà tranh nước nên thảo phạt không rảnh tay, chỉ có thể dẹp yên nhưng ung nhọt chưa hết hẳn. Ngay lúc này đây, ông lại muốn phong thiền cáo công để sách loạn thiên hạ, nhưng chủ ý là do mình muốn về triều, ông nhẫn tâm làm được ư! Còn nữa, do cùng quẫn, bấn loạn rồi cầu khấn quỷ thần, đó là ông không biết mệnh. Náo động thiên hạ nhưng chẳng đếm xỉa, cốt có lợi cho mình mà thôi là ông không biết nhân. Nói càng để chứng tỏ mình trung, gặp khốn đốn thì uất ức là ông không biết nghĩa. Lấy loạn làm trị để cáo với Thiên hoàng là ông không biết lễ, ấy vậy mà ông vẫn làm. Ông bị đày là do nói gì vậy?

Dũ đáp:

Chúa thượng rước xương Phật vào đại nội, tôi cho Phật là phép tắc của Di Địch, thời Tam đại không có Phật nhưng vận nước lâu bền, Tấn Tống Lương Ngụy thờ Phật nhưng không chết yểu thì cũng loạn. Dũ sợ chúa thượng bị mê hoặc cho nên không nghĩ đến bản thân ra sức bài xích.

Ngài nói:

Nếu vậy thì ông nói sai rồi. Phật là Đại thánh che khắp trời người, đạo Phật thấu tỏ vạn vật mà lập ngôn, lời Phật thì thấu cùng lý tánh, giáo pháp thì bỏ ác hướng thiện, bỏ ngụy về chân. Phật đối với thiên hạ như cha đối với con, nhưng ông phỉ báng thì chẳng khác nào con lại đi giết cha. Tôi nghe, người khéo quan sát người khác là xem đạo của họ tồn tại thế nào, chứ không so sánh nơi họ ở. Vua như Kiệt, Trụ; bề tôi như Chích, Kiểu đều là người Trung Quốc nhưng đâu thể noi theo vì họ là kẻ vô đạo. Thuấn sinh ở Đông Di, Văn Vương sinh ở Tây Di, Do Dư sinh ở rợ Nhung, Quý Lễ sinh ở rợ Man, hai Thánh hai Hiền ấy há cho họ là Di Địch mà không bắt chước họ chăng! Nay ông chẳng suy xét đạo Phật cứ chê suông là Di Địch, sao lại ăn nói hồ đồ đến thế? Ông cho rằng thời Thượng Cổ chưa có Phật nên không noi theo ư? Vậy thì Khổng, Mạnh sinh trong thời suy Chu, nhưng Xi Vưu, Cổ Tẩu sinh ở thời Thượng Cổ, lẽ đâu ông bỏ Thánh hiền của suy Chu mà bắt chước kẻ hung tàn của Thượng Cổ? Ông cho rằng thời Ngũ Đế Tam vương chưa có Phật nhưng sống lâu, vậy Ngoại Bính ở ngôi hai năm, Trọng Nhâm bốn năm, không phải chết yểu đó sao? Thư Vô Dật nói: "Từ đó về sau cũng không ai sống lâu, có người mười năm, người hai mươi năm". Ông cho rằng thời Tần Hán, nhân chủ chết yểu và loạn thì Hán Minh đế là anh chủ một thời, Lương Vũ đế thọ đến tám mươi sáu tuổi há cũng chết yểu là loạn đó sao!

Dũ nói:

Tôi cho rằng người theo Phật không hề nói đến phép tắc của tiên vương, lại rêu rao bừa thuyết luân hồi sinh tử, thân chẳng làm được chút nhân nghĩa trung tín, nhưng dối lập ngọn nguồn báo ứng họa phước, không có cái nghĩa vua tôi, chẳng có tình thân phụ tử, làm bại hoại đạo của tiên vương, Dũ này há im lặng mà không chỉ trích được sao!

Ngài nói:

Quá lắm rồi! Ông chẳng thấu đạt gì cả! Có người ở đây cả ngày đếm đến mười, nhưng không biết hai nhân năm là mấy, người ấy tất bị cho là kẻ điên. Ông trọn ngày nói đến nhân nghĩa trung tín, nhưng chẳng biết Phật nói Thường, Lạc, Ngã, Tịnh thật ra chẳng khác. Vả lại, có phải ông đọc thuộc sách Phật rồi nghi là lời Phật lập dị với tiên vương phải không?

Dũ đáp:

Dũ tôi đâu rãnh để đọc sách Phật! Ngài nói:

Ông chưa từng đọc sách Phật, thì làm sao biết được Phật không nói đến phép tắc của tiên vương? E rằng ông chưa từng đọc sách của Khổng Tử lại liền nghi ngờ đạo Khổng sai, hay là ông nghe người ta nói sai thì ông liền cho nó sai. Nếu ông chưa từng đọc sách của Khổng Tử nhưng lại nghi đạo Khổng sai thì đó là "Chó của vua Thuấn" nếu ông nghe người ta nói sai thì ông liền cho nó sai, đó là "đàn bà", xưa vua Thuấn nuôi con chó, con chó biết chỉ có ông Thuấn. Ngày nọ vua Nghiêu đi ngang, con chó liền nhảy ra cắn. Không phải nó mến ông Thuấn ghét ông Nghiêu, mà do người nó thường gặp là Thuấn chứ chưa từng gặp ông Nghiêu bao giờ. Tôi lại nghe, con gái về nhà chồng, mẹ tiễn đi. Hễ về bên chồng rồi thì cô dâu nọ ắt phải kính, phải vâng lời, không được trái ý chồng. Thế nhưng người theo người khác, đó là việc đàn bà. Ông đâu thể chạy theo cái sai của người khác mà chẳng khảo xét nguyên do, liền cho là nó sai ư! Phàm luân hồi sinh tử không phải vọng lập, đó là chí số của trời đất, là lý mầu của u minh. Theo lý muôn vật mà xét thì, gốc rễ cỏ cây chặt đi thì sống lại, tính nó khôi phục lại, có gì lạ đâu! Khổng Tử nói: "Có khởi đầu ắt có kết thúc" nên biết đó là thuyết sống chết. Trang Tử nói: "Vạn vật ra khỏi chân tính rồi vào lại chân tính". Giả Nghị nói: "Hóa làm loài khác có gì phải lo". Đó đều là thuyết luân hồi, chẳng đợi Phật nói mới rõ, thì ông đâu thể cho nó là vọng tạo. Còn nữa, ông cho họa phước báo ứng là dối lập thì càng thấy rõ ông quá sai lầm rồi. Phàm quả báo thiện ác đều là sự tương ứng tự nhiên của chân lý. Kinh Dịch nói: "Tích thiện thì an vui mãi, tích ác thì tai ương hoài". Lại nói: "Quỷ thần hại nhiều nhưng phước ít". Tăng tử nói: "Cẩn thận! Cẩn thận! cho đi thứ gì thì nhận về thứ nấy!" Đó đều là thuyết báo ứng cả. Chỉ có Phật là người hay thương xót đến họa phước của con người, nên nêu bày tỏ rõ, rằng đó là lý ắt phải đến, khiến con người không tự vùi mình trong ấy, lẽ đâu là vọng tạo? Ông lại cho rằng Phật không có cái nghĩa vua tôi, không có tình cha con, nhưng đó vốn là điều ông không thể với tới được. Sự vốn có trong cõi này, có cái vượt ngoài cõi này. Nếu trong cõi này thì mọi người đều tuân thủ nó, còn như ngoài cõi này thì chẳng phải bậc Thần thánh trong thiên hạ ắt không ai hiểu tới được. Cho nên, những lời dạy của Thánh nhân, có điều nói để mọi người tuân thủ, có cái vì Thần thánh trong thiên hạ mà nói. Mỗi bên nhận lãnh khác nhau. Đạo mà Khổng Tử nói đến là khuôn phép chí cực, vô tư vô vi, vắng lặng chẳng động, cảm thì liền thông. Đó không phải là điều mà mọi người cùng nhận hiểu. Mọi người mà vô tư vô vi thì lý trong thiên hạ này đã dứt mất rồi. Phật nói cho kẻ bề tôi ắt dựa vào lòng trung, nói cho phận làm con ắt dựa trên tâm hiếu, đó là điều nói cho mọi người cùng tuân thủ. Có những lời Phật nói nhắm đến cái vô tâm nhưng chẳng phải chỉ có vô tâm, nhắm đến cái vô ngã, nhưng chẳng phải chỉ có vô ngã mà còn nhắm đến cái vô sinh. Như vậy, trình tự của âm dương không thể loạn, số mệnh của trời đất chẳng đổi dời, nên đương nhiên là có vua tôi cha con trong ấy. Điều đó những kẻ thấy ít nghe cạn nói được ư! Nay ta nói cho ông biết, lý của Phật bao trùm muôn phương vì nó không có bản chất, đã nhiệm mầu lại càng nhiệm mầu, giống như trời có con người bên dưới. Trọn ngày khen trời nhưng trời chẳng đầy thêm, trọn ngày chê trời nhưng trời chẳng vơi đi. Như vậy khen và chê đều là lỗi cả. Từ nhà Hán đến nay trải qua lâu ngần ấy năm, sự vật trong thiên hạ thay đổi nhiều cũng ngần ấy, vua tôi sĩ dân cũng đông ngần ấy, trời đất thần minh cũng đâu có lừa dối, thuyết nhà Phật thịnh hành trong ấy, kẻ không dám bàn luận lại gạt phắt đi, ắt là dám che trời đất đi mà không biết hổ, che trăm Thánh mà chẳng biết thẹn. Diệu lý tồn tại trong đó rồi sau mới đến nơi này, ông hãy suy nghĩ cho kỹ đi! Nay ta nói cho ông biết, hễ học thì phải khảo cứu đến cái sâu xa của đạo. Đạo mà sâu xa thì chí của ta không ai lường được, lúc ấy ắt người khác cho mình là hiền tài. Họ cho mình hiền tài chính là chỗ này, nhưng trái lại ta cho họ sai thì rõ ràng tâm ta có điều gì đó chưa biết hết. Vì vậy tư duy cho sâu điều đúng của họ, cố sức mà tìm thì ngõ hầu sẽ phát hiện ra. Nay ông khư khư vì bản thân mình, tới lui trong thanh sắc lợi dục, có một chút không như ý liền phẫn uất bi lụy, nếu đời nay không chịu đựng thì khác gì lũ ruồi nhặng tranh cặn bã trong đống đồ dơ đâu!

Khi ấy Dũ trố mắt không chớp, hào khí tiêu tan, bàng hoàng như đánh mất thứ gì đó, liền nói với Đại Điên:

- Ngay đây hết lời rồi! Ngài nói:

Ta sở dĩ nói cho ông biết là vì nhắm cái tài năng của ông chứ không phải nhắm vào điều ông đạt đến.

Dũ thưa:

Dũ này mê muội, xin muốn được nghe điều mình sẽ đạt đến! Ngài đáp:

Thành thật với lòng mình, thấu cùng tánh mệnh, tỏ lý vạn vật, thấu được mệnh trời, sau đó ta sẽ nói cho ông nghe. Bây giờ ông đi đi, ta không nói với ông nữa.

Hàn Dũ đứng dậy đi ra.

- Tháng tám, Đế và Tể tướng nói chuyện, thấy Dũ cũng đáng thương nên trao Dũ chức Viên châu Thứ sử. Dũ dựng lại am cho Đại Điên cúng ngài hai cái y, từ biệt rằng:

"Dũ tôi sắp xa thầy rồi, xin được nghe một lời cuối trong lần gặp này!"

Đại Điên nói:

Ta nghe, người dễ tin người cũng tất dễ thay đổi, người dễ khen người tất cũng dễ chê họ. Ông nghe ta nói rồi dễ tin như vậy, biết đâu sau này nghe người khác nói lại cho ta sai cũng nên!

Đại Điên không nói nữa. Dũ biết mình không thể nghe thêm được gì, bèn đến Viên châu. Thượng thư Mạnh Giãn biết Dũ có giao du với Đại Điên nên gởi thư chúc mừng vì Dũ đã có lòng tin. Trong thư trả lời Mạnh Giãn, Hàn Dũ có đề cập đến Đại Điên, rằng Đại Điên rất thông minh, tinh thông đạo lý, tài năng vượt ngoài hình hài, vui với đạo lý, chẳng bị sự vật động tâm. Tuy tôi không hiểu hết những gì sâu xa trong lời ông, nhưng lòng mình đã không còn ngưng trệ, nhân đó thường lui tới với ngài.

Thiền sư Đại Điên họ Dương húy Bảo Thông, quê ở Linh sơn, Triều châu. Ngài nối pháp Thiền sư Nam Nhạc Thạch Đầu Hy Thiên. Hy Thiên nối pháp của Thanh Nguyên Hành Tư, Hành Tư nối pháp của Lục tổ Đại Giám. Năm này, Liễu Tử Hậu mất.

- Canh Tý: Nguyên Hòa năm thứ mười lăm, tháng Giêng Đế mất.

Tháng nhuần Hoàng Thái tử lên ngôi ở điện Thái Cực.

* Mục Tông: Húy là Hằng, con năm thứ ba của Hiến Tông. Nguyên Hòa năm thứ bảy, ông được lập làm Hoàng Thái tử, ở ngôi bốn năm, thọ ba mươi tuổi. Niên hiệu Trường Khánh bốn năm.

Tân Sửu: Trường Khánh năm đầu, tháng ba, Lô Long Tiết độ sứ Lưu Tổng coi giữ hơn hai mươi quận ở U, Yên, đã về triều xin làm Tăng, Đế ban y và hiệu Đại Giác Đại sư, đặt phủ đệ nơi ông ở là chùa Báo ân.

- Nhâm Dần: Trường Khánh năm thứ hai, tháng hai, Đế sai Tả nhai Tăng lục Linh Phụ mang chiếu đến Phần Dương thỉnh Thiền sư Vô Nghiệp vào cung. Linh Phụ đến tuyên chiếu xong, lạy nói: "Chúa Thượng lần này đặc biệt ân chỉ, mong thầy đi cho". Sư cười nói: "Bần đạo có đức gì mà phiền lụy đến nhân chủ, ông về trước đi, ta theo sau ngay". Sư tắm rửa, trải tòa, nói với môn nhân là Tuệ Âm: "Tánh thấy nghe hiểu biết của các ông lâu dài bằng thái hư. Tất cả cảnh giới vốn tự rỗng lặng kẻ mê không tỏ liền bị cảnh lừa, một khi bị cảnh lừa thì lưu chuyển không cùng, phải thường thấu tỏ tất cả không, không một pháp đáng lưu luyến. Đó là chỗ dụng tâm của chư Phật". Nói xong, Sư ngồi ngay thẳng, đến nửa đêm thì quy tịch. Linh Phụ về tâu lại mọi việc. Đế kính ngưỡng tán thán rất lâu, ban Sư thụy Đại Đạt Quốc Sư. Sư được Hiến Tông, Mục Tông kính trọng, ba lần hạ chiếu thỉnh nhưng Sư không vào cung. Sư họ Đỗ, người Thương châu, nối pháp của Mã tổ.

- Tháng mười, Đế xa giá đến chùa Thiện Nhân cúng Tăng chúng một trăm vạn tiền. Tháng mười một, hạ chiếu lập Cảnh Vương Trạm làm Hoàng Thái tử.

- Quý Mão: Trường Khánh năm thứ ba, tháng tám, Đế xa giá đến cung Trường Khánh, gặp Tăng đang trì bát Đế cúng cho ba trăm tấm lụa.

- Thiền sư Như Hội ở chùa Hồ Đông quy tịch thọ tám mươi tuổi.

Sư quê ở Thiều châu, nối pháp của Mã tổ.

- Giáp Thìn: Trường Khánh năm thứ tư, mùa Đông, Đế mất ở tẩm cung, Kính Tông lên ngôi ở nhà đông của điện Thái cực. Tháng mười hai, Từ Tứ quán sát sứ Vương Trí Hưng, nhân ngày sinh nhật Đế mới xin dựng giới đàn độ Tăng Ni ở Cầu phước. Đế ưng chuẩn, chùa Vĩnh Phước ở Hàng châu khắc kinh Pháp Hoa lên vách đá. Nguyên Chân soạn bài ký.

* Kính Tông: Tên là Trạm, con trưởng của Mục Tông, ở ngôi hai năm thọ mười tám tuổi. Bảo Lịch hai năm.

- Ất Tỵ: Bảo Lịch năm đầu. Bính Ngọ: Bảo Lịch năm thứ hai, tháng mười hai Đế mất.

* Văn Tông: Tên Ngang, con năm thứ hai của Mục Tông, ban đầu được phong làm Giang Vương. Kính Tông không có con nên lập Giang Vương lên ngôi. Ông ở ngôi mười ba năm thọ ba mươi ba tuổi. Niên hiệu Thái Hòa chín năm, Khai Thành năm.

- Đinh Mùi: Thái Hòa năm đầu.

* Đại sư Từ Nhẫn Linh Tế: ở núi Đại Hồng. Sư họ Trương, tên Thiện Tín, người Long Hưng. Trong năm Nguyên Hòa đời Hiếu Tông, Sư ngụ cư chùa Khai Nguyên, Hồng châu, tham vấn Mã Tổ, mật khế tâm yếu. Kính Tông, năm Bảo Lịch năm thứ hai, Sư đến ở cạnh núi Thái hồ, Tùy châu. Lúc này trời đại hạn, người trong làng là Trương Vũ Lăng mang dê lợn đến Hồ Long cầu đảo. Sư thấy vậy bùi ngùi nói: "Hại mạng này để cứu mạng kia, tội càng thêm nặng, thôi đừng sát sinh, đợi ba hôm nữa ta sẽ cầu cho ông". Sư vào hang động phía Bắc núi nhập định cầu khấn. Sấm nổ trời mưa. Mấy ngày sau, Vũ Lăng lần theo dấu vết tìm Sư, Sư vẫn còn nhập định, Vũ Lăng liền xuống núi và dựng tịnh xá, cho hai con hầu hạ Sư. Người học nghe tiếng quy tụ thành pháp tịch. Đến lúc này, Thái Hòa năm đầu, ngày hai mươi chín tháng năm, Sư ngầm nói với Long thần: "Ngày trước ta thay vật tế nên lấy mất miếng ăn của ông, nay ta xả thân để trả lại, ông có thể ăn thịt ta. Sư dùng dao cắt chân phải, lại cắt chân trái, môn nhân thấy vậy chạy đến giật con dao, một dòng sữa trắng tuôn ra từ vết cắt, Sư an nhiên quy tịch. Các đạo ở phía Nam, phía Đông núi này tâu với Đế mọi việc, Đế tán thán ban nơi Sư ở là U Tế Thiền viện. Đời Thạch Tấn trong năm Thiên Phước đổi thành chùa Kỳ Phong. Tống Thần Tông, Nguyên Phong năm đầu, Đế lại đổi thành chùa Linh Phong, Triết Tông, năm Nguyên Hiệu năm thứ hai, tháng chín Đế hạ chiếu đổi thành Thập Phương Thiền Tự mời trưởng lão Báo Ân ở chùa Thiếu Lâm, Lạc Dương về trụ trì. Sư nối pháp của Mã Tổ.

* Thiền Sư Dược Sơn Duy Nghiễm: Sư họ Hàn, người Giáng Châu, mười bảy tuổi theo Thiền Sư Tuệ Chiếu ở Tây Sơn Hồ Dương xuất gia, thọ giới với Luật sư Hy Tháo ở Hoành nhạc. Sư thông tỏ Kinh Luật, nghiêm trì giới luận. Đầu tiên Sư đến tham vấn Thạch Đầu, Thạch Đầu chỉ Sư đến Mã Tổ, Sư về lại Thạch Đầu và tỏ ngộ tâm yếu. Sau, Sư đến trụ ở Dược sơn, Lễ châu. Đại chúng quy tụ rất đông. Thượng thư Lý Tường tự là Tập Di đi phủ dụ Lãng Châu, mến mộ đạo pháp của sư nên vào núi yết kiến, Sư vẫn đọc kinh không nhìn. Tường nói:

"Gặp mặt chẳng bằng nghe tiếng. " Sư gọi Tường, Tường dạ, Sư nói:

"Sao ông quí tai thính mà mắt mờ thế" Tường lạy tạ, hỏi:

- Thế nào là đạo? Sư lấy tay chỉ trên chỉ dưới rồi hỏi: Hiểu không?

Tường đáp: "Không hiểu". Sư nói:

Mây ở trời xanh, nước trong bình.

Tường vui mừng dùng kệ đáp:

Luyện được thân hình tợ hạc hình

Dưới ngàn gốc tùng hai hòm kinh

Tôi đến hỏi đạo không gì khác

Mây ở trời xanh nước trong bình.

Tường hỏi tiếp:

Thế nào là giới định tuệ? Sư đáp:

Ở đây không có thứ rào cản ấy.

Tường lãnh hội và cáo từ. Sư nối pháp Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên. Lúc này, Thái Hòa năm thứ hai, Sư quy tịch, thọ tám mươi bốn tuổi. Đế ban Sư thụy Hoằng Đạo Đại Sư, tháp hiệu Hóa Thành.

* Thiền sư Long Đàm Sùng Tín ở Lễ châu: Sư quê ở Chử Cung nhà trong hẻm chùa Thiên Hoàng, thành Kinh Nam. Sư lạy Thiền sư Đạo Ngộ xuất gia, sau khi thọ giới, ở lại hầu hạ, lãnh ngộ huyền chỉ. Sau, Sư đến cư ngụ tại Long Đàm, Lễ Dương. Sư nối pháp của Thiên Hoàng Đạo Ngộ, Đạo Ngộ nối pháp của Thạch Đầu Hy Thiên, Hy Thiên nối pháp của Thanh Nguyên Hành Tư, Hành Tư nối pháp của Lục tổ. Sư nhận đệ tử, đó là Đức Sơn Tuyên Giám.

* Kinh trên vách đá: Thái Hòa năm thứ ba, chùa Trùng Huyền ở Tô châu khắc xong kinh trên vách đá. Thị lang Bạch Cư Dị soạn văn bia đại loại rằng: "Phàm khai thị ngộ nhập tri kiến chư Phật, lấy Liễu nghĩa độ vô biên, đem Viên giáo dạy vô cùng thì không gì sâu xa hơn kinh Pháp Hoa gồm sáu mươi chín ngàn năm trăm lẻ năm lời. Chứng Vô sinh nhẫn, vào cửa Bất nhị, trụ trong giải thoát không thể nghĩ bàn thì không gì sâu xa hơn kinh Duy-ma-cật gồm hai mươi bảy ngàn chín trăm mười hai lời. Đưa bốn loại chín loài vào Vô dư Niết-bàn nhưng thật không có người được độ thì không gì mầu nhiệm hơn kinh Kim Cang gồm năm ngàn hai trăm tám mươi bảy lời. Diệt tội tăng phước, thanh tịnh tất cả đường ác, không gì nhanh bằng kinh Tôn Thắng Đà-la-ni gồm ba ngàn hai mươi lời. Ứng niệm tùy nguyện sinh cõi Cực lạc, không gì lớn hơn kinh A-di-đà gồm một ngàn tám lời. Dùng chánh kiến quán thật tướng, không gì hơn kinh Phổ Hiền Hạnh Pháp gồm sáu ngàn chín trăm chín mươi lời. Bày tự tánh, nhận bản giác không gì sâu xa hơn kinh Thật Tướng Pháp Mật gồm hai ngàn một trăm lẻ năm lời. Rỗng không pháp trần, nương vào trí Phật thì không gì hơn Tâm Kinh Bát-nhã gồm hai trăm năm mươi tám lời. Tám loại kinh này bao gồm đủ yếu chỉ của mười hai bộ ba thừa, đủ bí tạng của muôn Phật. Tâm kinh có ba bản dịch, bản hai trăm năm mươi tám lời của Tam tạng Pháp sư Huyền Trang dịch vào năm Trinh Quán đời Thái Tông. Đây là bản dịch năm thứ ba.

* Thiền sư Đan Hà Thiên Nhiên ở Đặng châu: Sư thị tịch trong tháng sáu, thọ tám mươi ba tuổi, Đế ban thụy Trí Thông Thiền Sư. Sư vốn theo Nho học, ngày nọ vào Trường An ứng thí, gặp Thiền giả ở quán trọ, Thiền giả hỏi Sư: Nhân giả đi đâu?

Sư đáp:

Thi làm quan.

- Thi làm quan đâu bằng thi làm Phật!

Sư hỏi:

Thi làm Phật phải đến đâu?

- Hiện nay Đại sư Mã Tổ hoằng hóa ở Giang Tây, đó là nơi tuyển người làm Phật.

Sư liền đến thẳng Giang Tây. Gặp Tổ, Sư lấy tay giở khăn che đầu, Mã Tổ nhìn Sư rồi nói: "Nam Nhạc Thạch Đầu là thầy của ông". Sư bèn đến Thạch Đầu, lấy tay giở khăn che đầu, Thạch Đầu bảo: "Xuống nhà sau đi!" Sư lạy tạ vào ở phòng hành giả, luân phiên chấp lao phục dịch suốt ba năm. Ngày nọ, Thạch Đầu bảo chúng: "Ngày mai dọn cỏ trước điện Phật". Hôm sau, cả đại chúng lớn nhỏ đều cầm liềm, cuốc đến dọn cỏ, riêng Sư lấy thau múc nước gội đầu đến quỳ trước Thạch Đầu. Thạch Đầu cười rồi xuống tóc cho Sư. Xong, Thạch Đầu thuyết giới, Sư bịt tai đi ra. Sư về lại Giang Tây yết kiến Mã tổ, chưa gặp chào hỏi gì, Sư vào thẳng Tăng đường leo lên cổ tượng Thánh tăng ngồi. Mã tổ thấy vậy, nói: "Con ta, Thiên Nhiên!" Sư lạy Mã tổ vì đã ban cho pháp hiệu. Nhân đó Sư có hiệu là Thiên Nhiên. Ngày nay Tăng đường gọi là Tuyển Phật trường vốn khởi nguyên từ đây. Sư nối pháp của Thạch Đầu.

* Bồ-tát Quán Thế Âm hiện Thánh tượng: Đế thích ăn sò, quan lại vùng biển trước đây từng hiến dâng, nên dân cũng bớt nhọc. Lúc này, năm Thái Hòa năm thứ năm, ngày nọ, trong bữa ngự thiện có một con sò không tách ra. Đế nghe tin liền đốt hương khấn. Con sò tách ra, bên trong hiện hình tướng Bồ-tát uy nghiêm, đức tướng. Đế cất vào hộp Kim túc đàn hương, ban cho chùa Hưng Thiện để mọi người chiêm bái. Đế hỏi quần thần:

- Đây là điềm gì?

Có quan tâu trên núi Thái Ất có Thiền sư Duy Chính là người học rộng nghe nhiều, thấu tỏ Phật pháp, xin triệu đến hỏi. Đế liền hạ chiếu thỉnh ngài đến. Đế hỏi việc ấy, ngài đáp:

- Vật không ứng suông, đó là điềm mở lòng tin cho bệ hạ.

Khế Kinh ghi: "Đáng dùng thân này độ người thì liền hiện thân này thuyết pháp cho họ".

Đế hỏi:

- Thân Bồ-tát thì hiện rồi, còn nói pháp thì chưa được nghe?

Ngài đáp:

Bệ hạ thấy việc này bình thường hay kỳ lạ, tin hay không tin? Đế đáp:

Đây là việc hiếm có. Trẫm rất tin.

Ngài nói: Tâm của bệ hạ đã tin, tức là nói pháp rồi còn gì!

Đế vui mừng khôn xiết, liền hạ chiếu khắp tự viện trong nước mỗi nơi đều phải dựng tượng Quán Thế Âm để đáp lại tin lành này. Đế giữ ngài lại trong nội đạo tràng, ngài nhiều lần từ chối xin về núi. Đế mời ngài trụ ở chùa Thánh Thọ. Ngài họ Châu, người Bình Nguyên, thọ học với Pháp sư Thuyền Trừng chùa Diên Hòa trong châu này, đắc pháp với Thiền sư Phổ Tịch ở Tung Sơn, ẩn cư trên núi Thái Ất Học giả quy tụ rất đông. Đầu đời Vũ Tông, Sư vào trong núi Chung nam. Sư thị tịch, môn nhân trà-tỳ thâu bốn mươi chín hạt xá-lợi và dựng tháp. Phổ Tịch nối pháp của Bắc Tông Thần Tú.

- Quý Sửu: Thái Hòa năm thứ bảy, tháng mười, nhân ngày sinh nhật mình, Đế triệu Pháp sư Tri Huyền và Đạo sĩ vào điện Lân đức cùng luận đạo.

* Thiền sư Nam Tuyền ở Trì châu: Sư họ Vương, húy Phổ Nguyện, người Tân Trịnh, Trịnh châu. Từ nhỏ, Sư đã mến mộ Không tông. Túc Tông năm Chí Đức năm thứ hai, Sư xuất gia với Thiền sư Đại Tuệ ở núi Đại Ngỗi, đến thọ Cụ túc giới ở Nam Nhạc. Ban đầu, Sư học Cựu Chương của Tướng bộ, nghiên cứu các thiên, tụ của giới luật, đến các pháp hội nghe giảng Lăng-già, Hoa Nghiêm, thể nhập Bách Môn Quán, tinh thông huyền nghĩa. Sau, Sư đến đạo tràng của Mã tổ, đốn quên kiến giải, tỏ ngộ tâm địa. Đức Tông, năm Trinh Nguyên năm thứ mười một, Sư ẩn cử ở Trì Dương, hơn ba mươi năm chưa từng xuống khỏi Nam Tuyền. Đến lúc này, đầu năm Thái Hòa, Tuyên Thành Liêm Lục Tuyên Đại Phu thỉnh Sư xuống núi, lấy lễ đệ tử thỉnh Sư nêu cao tông huyền, diễn nói pháp yếu. Tháng mười hai năm Thái Hòa năm thứ tám, Sư có chút bệnh, dặn môn nhân: "Sao che đèn huyễn cũng đã lâu rồi, chớ bảo ta có đến đi". Nói xong, Sư quy tịch. Sư nối pháp của Mã Tổ.

* Thiền sư Đạo Ngộ ở Đàm Châu: Sư họ Trương, húy Tông Trí, người Hải Hôn, Long Hưng. Từ nhỏ, Sư đã theo học với Hòa thượng Bàn, thọ cụ túc giới, tham vấn Dược Sơn, mật khế tâm yếu. Sư đến Trấn Giang, Hạc Lâm giới thiệu Giáp Sơn đến gặp Thiền sư Thuyền Tử Đức Thành ở Hoa Đình. Đến lúc này, Thái Hòa năm thứ chín, ngày bảy tháng chín, Sư quy tịch. Môn nhân trà-tỳ được mấy miếng linh cốt xá-lợi và dựng tháp ở núi Đạo Ngô, thọ sáu mươi mốt tuổi. Đế ban thụy Tu Nhất Đại Sư, tháp hiệu Thật Tướng. Về sau, sấm sét dời tháp này về phía Bắc núi Thạch Sương. Sư nối pháp của Dược Sơn Duy Nghiễm, Nghiễm nối pháp của Thạch Đầu Hy Thiên.

* Hòa thượng Thuyền Tử ở Chu Kinh, Hoa Đình: Ngài húy là Đức Thành, người phủ Toại Ninh, đắc pháp với Dược Sơn, đến Hoa Đình chèo một chiếc thuyền nhỏ, tùy duyên độ nhật. Không ai biết ngài là người có hạnh cao, nhân đó gọi ngài là Hòa thượng Thuyền Tử. Ngài trứ tác rất nhiều thi kệ. Sau, nhân Đạo Ngô giới thiệu Thiền sư Giáp Sơn Thiện Hội đến tham vấn, sau khi tỏ ngộ, Giáp Sơn từ biệt ngài ra đi, nhưng cứ ngoái đầu lại nhìn. Ngài liền gọi: "Xà lê!". Giáp Sơn quay đầu lại, ngài dựng đứng mái chèo nói: "Ông sẽ bảo là có cái khác nữa chăng!" Ngài lật úp thuyền và thị tịch. Ngài nối pháp của Dược Sơn.

Bính Thìn: Khai Thành năm đầu.

* Thiền sư Tử Hồ ở Cù châu: Sư họ Châu, húy Lợi Tung, người Thiền châu. Sư xuất gia ở chùa Khai Nguyên. U Châu, thọ Cụ túc khi đủ tuổi, tham vấn Nam Tuyền, vào ở núi Mã Đế, Cù Châu. Lúc này, Khai Thành năm thứ hai, người trong ấp là ông Thiên Quý cúng miếng đất Tử Hồ dưới núi, lập viện thỉnh Sư ở. Ngay dưới cửa, Sư lập tấm bia ghi: "Tử Hồ có một con chó, trên ăn đầu người, giữa thì ăn tim người, dưới thì ăn chân người, hễ suy nghĩ thì liền tan thân mất mạng".

Hai vị Tăng trong pháp hội của Lâm Tế đến tham vấn, vừa giở rèm, Sư đã hét: "Coi chừng chó!" Tăng quay đầu nhìn, Sư bảo về phương trượng. Hy Tông, Quảng Minh năm đầu, Sư quy tịch, môn nhân dựng tháp ngay núi này. Sư nối pháp Nam Tuyền Phổ Nguyện.

- Mậu Ngọ: Khai Thành năm thứ ba, tháng ba, Quốc sư Thanh Lương Trừng Quán quy tịch, thọ một trăm lẻ hai tuổi, tăng lạp tám mươi ba hạ. Đế gia phong Đại Thống Quốc Sư. Đế cho rằng, ngài được Tổ, Thánh tôn ngưỡng, nên đặc biệt không thiết triều ba ngày. Trọng thần mặc đồ tang dựng thân toàn thân ngài ở núi Chung Nam. Không bao lâu, có vị Tăng người Ấn vào triều tâu; rằng thấy hai sứ giả cỡi mây ngang Thông lãnh, hỏi đi đâu thì họ đáp: "Tôi là thần ở viện Văn-thù bên Bắc Ấn, về Đông lấy chiếc răng cấm của Bồ-tát Hoa Nghiêm về nước cúng dường". Đế có lệnh mở tháp, quả nhiên mất một cái răng. Đế liền cho trà-tỳ, lưỡi ngài không cháy, tươi như sen hồng, xá-lợi sáng rỡ. Đế dựng tháp lấy hiệu là Diệu Giác. Tướng quốc Bùi Hưu phụng chiếu soạn văn bia, lệnh vẽ hình ngài an trí trong Đại Hưng Đường Tự. Thời Tống Thái Tông, Tăng Tống Tán Ninh soạn Đại Thống Cao Tăng Truyện có ghi: "Quốc sư thị tịch năm Nguyên Hòa đời Hiến Tông, thọ hơn bảy mươi tuổi". Hai thuyết này không đồng, hiện nay vẫn còn. Đường, Cựu Sử ghi: "Đức Tông Trinh Nguyên năm thứ mười lăm, tháng tư, ngày sinh của Đế, Đế sai Hữu Ty sắm đủ nghi vệ, xe cộ, đón giáo thọ Hòa thượng Trừng Quán vào nội điện xiển dương tông chỉ Hoa Nghiêm. Ngài lên tòa cao và nói: "Lớn thay chân giới, cội nguồn của vạn pháp, bao hàm có, không, nhưng tuyệt tướng, thể nhập ngôn từ nhưng không vết. Có một cách mầu nhiệm nhưng chẳng có, không một cách chân thật nhưng chẳng không, Phật ta chứng đắc, khéo lên chân giác, sạch hết nghiệp trần, vắng lặng ngay trong muôn hóa động dụng ngay trong một không, dung hòa thân cõi để hợp tướng, vận dụng thanh quang để chiếu xa thì vua ta chứng đắc. Linh diệu bao la, bảo hợp nhu hòa, Thánh văn vượt xa trăm vương, thuần phong thổi tràn muôn nước. Nêu huyền hóa để tỉnh mộng, buông thiên chân chuyển tính tình. Phải biết, giáo chỉ Hoa Nghiêm vắng lặng sâu xa, không thể nghĩ bàn được. Đánh mất ý chỉ thì tu nhân suông trong muôn kiếp, thể nhập cửa này thì ngang bằng chư Phật ngay một sớm".

Đế quay lại nói với quần thần: "Thầy của Trẫm nói năng khiêm nhã, giản dị nhưng từ chương phong phú, hay đem Thánh pháp dội mát lòng Trẫm, nên lấy hiệu Thanh Lương ban cho ngài. Trẫm nghĩ mình từ trước đến nay chấp thân tâm ngã nhân và định tướng của các pháp, nay rủ sạch rồi!" Quần thần lạy hai lạy, cúi đầu nhận lời vua dạy. Từ đó các cận thần trong triều ngoài triều đều thọ tám giới, lạy ngài làm thầy.

- Canh Thân: Khai Thành năm thứ năm, mùa xuân tháng giêng, Đế mất. Em Đế là Vũ Tông lên ngôi. Tháng chín, Vũ Tông hạ chiếu triệu bọn Đạo sĩ Triệu Quy Chân vào trong cung tu Kim Lục đạo tràng. Tháng mười, Vũ Tông lên Huyền Đàn đích thân nhận Pháp Lục. Tả Thập Di Vương Triết can "Vương nghiệp mới dựng, đừng nên sùng tín thái quá!"

* Vũ Tông: Tên là Viêm, con năm thứ năm của Mục Tông, ban đầu được phong Dĩnh Vương. Trước kia, Thái tử Vĩnh của Văn Tông chết, Thái tử không có con, mới lập con của Kính Tông là Trần Vương Thành Mỹ làm hoàng Thái tử. Đến khi Văn Tông mất, bọn trung úy Cừu Sỹ Lương sửa di chiếu phế Thái tử, lập Dĩnh Vương làm hoàng thái đệ rồi đưa lên ngôi. Vũ Tông ở ngôi sáu năm, thọ ba mươi hai tuổi. Niên hiệu Hội Xương sáu năm.

- Tân Dậu: Hội Xương năm đầu, tháng sáu, Đế cho Hoành sơn Đạo sĩ Lưu Huyền Tĩnh làm Quang lộc đại phu, sung vào chức Sùng Huyền quán học sĩ. Thiền sư Khuê Phong Tông Mật đời năm thứ năm tính từ Lục Tổ trở xuống thị tịch năm này.

* Thiền sư Vân Nham Đàm Thạch ở Đàm châu: Sư họ Vương, húy Đàm Thạch, người Kiến Xương, Chung Lăng. Từ nhỏ Sư xuất gia với Thạch Đầu, tham vấn Bá Trượng, nhưng nhân duyên không khế hợp. Sau, Sư đến Dược Sơn. Dược Sơn hỏi: Bá Trượng nói pháp gì?

Sư đáp:

Một hôm thầy thượng đường, đại chúng đứng im, thầy cầm gậy đuổi tan hết, lại gọi "Đại chúng!". Đại chúng quay đầu lại, thầy hỏi "Là cái gì?"

Dược Sơn nói:

Hôm nay nhờ ông mà ta gặp được Hải huynh! Ngay câu nói này, Sư đốn ngộ liền lễ bái.

Lúc này, Hội Xương năm đầu, ngày hai mươi sáu tháng mười hai, Sư gọi Chủ Sự sai "Chuẩn bị cơm nước, ngày mai có Thượng tòa đi!" Đêm hai mươi bảy, Sư quy tịch. Đồ chúng trà-tỳ thâu hơn ngàn hột xá- lợi, an trí trong thạch thất. Đế ban thụy Vô Trụ Đại Sư, tháp hiệu Tịnh Thắng. Sư nối pháp của Dược Sơn Duy Nghiễm. Sư tiếp nhận đệ tử là Động Sơn Lương Giới. Tông Tào Động Khởi nguyên từ Sư.

* Chín ngọn núi: Quý Hợi, Hội Xương năm thứ ba. Đại Sư Chánh Giác, húy Trí Quảng, người Tiên Du, Hưng Hóa. Ngài sinh năm Nguyên Hòa năm thứ hai, đời Hiến Tông. Ban đầu, ngài tham vấn Quốc Sư An ở Diêm Quan và Thiền sư Vô Đẳng ở Ngạc châu mà tỉnh ngộ, liền về Nam, cư ngụ ở Tuyền châu, thường ôm bát bằng sắt và dẫn con chó trắng theo sau. Lúc này, Vũ Tông sắp phế diệt Phật giáo, ngài trốn trong hang núi. Khi Tuyên Tông khôi phục lại Phật giáo, ngài ra ở tại Nam Sơn. Hiến Tông năm Hàm Thông năm thứ sáu, ngài đến Cửu Sơn, gặp con mãng xà to muốn nhảy đến cắn mình, ngài ném cây tích đang cầm chống trong miệng mãng xà, rồi vào miệng mãng xà khoanh chân ngồi. Đến khi ngài xuất định, con rắn biến thành đá rồi. Sau đó, mưa sấm đẩy cát, làm thành nền viện, thần núi dời núi quanh tám hướng, viện này ở giữa thành ra chín ngọn núi. Ngài quy tịch năm Càn Phù năm thứ ba, đời Hy Tông. Chiêu Tông, Càn Ninh năm thứ hai, Đế ban ngài thụy Chánh Giác Đại Sư.

- Giáp Tý: Hội Xương năm thứ tư, tháng ba, Đế cho Đạo Sĩ Triệu Quy Chân giữ chức Tả hữu nhai đạo môn giáo thọ tiên sinh. Đế quyết lòng cầu tiên, Quy Chân được sủng ái, thường bài xích Phật giáo. Đế nghe theo Chân lại xin cùng biện luận với Sa-môn. Đế có chỉ cho Tăng, Đạo cùng biện luận trong điện Lân Đức. Pháp sư Tri Huyền thăng tòa nghị biện, lời lẽ thẳng tắt, khúc chiết, Đạo sĩ không đáp được. Nhân đó, Tri Huyền tâu với Đế: "Quân vương cốt chuộng lễ nhạc, hiến pháp, còn ăn uống vật thực là việc của kẻ thất phu nơi núi rừng ưa làm, mong bệ hạ để tâm đôi chút". Đế bất bình, thị thần khích bảo Tri Huyền làm thơ phú bay tỏ. Huyền liền dâng năm thiên, trong đó có câu: "Lưng hạc nghiêng ngả lưng rồng trơn, quân vương cũng trụ một ngàn năm". Đế biết Tri Huyền châm chích mình.

- Ất Sửu: Hội Xương năm thứ năm, Triệu Quy Chân tiến cử Đặng Nguyên Siêu cấu kết với Lưu Huyền Tĩnh ra sức phỉ báng nhà Phật. Tháng 5, Đế lệnh dẹp bỏ bớt chùa và sa thải Tăng ni. Thiền sư Tuệ Trung Trí Chân ở Phước châu Quy Dương làm mười bài kệ, nay chép ra ba bài:

Trăng sáng chia hình nơi nơi mới

Bạch y há thuộc hạng hiểu không

Ai bảo người đời ngăn tu đạo

Duy-ma từng làm Trưởng giả thân

Lúc Nhẫn tiên ngồi thiền dưới cây

Từng bị Ca Vương chặt chân tay

Huống Thánh triều ta không việc ấy

Chỉ cho bãi đạo chẳng vui thay!

Hình dung tuy khác, đạo vẫn còn

Hòa với dòng đời chẳng ngu mê

Thử tụng Thiện Tài tham lễ kệ

Hồi ấy nào ai bảo Sa-môn.

Sư họ Liễu, người Dương châu, nối pháp của Thảo Đường Nghĩa. Nghĩa nối pháp của Tào Sơn Bảo Tịch, Tịch nối pháp của Động Sơn Lương Giới.

- Binh Dần: Hội Xương năm thứ sáu, Đế uống Kim Đan của bọn phương sĩ, lưng nổi ung nhọt, mười ngày sau thì cấm khẩu. Tháng ba, Đế mất. Tuyên Tông lên ngôi. Ngày mồng một, Tân Mùi, tháng tư, mùa hạ, Tuyên Tông bắt đầu nắm quyền chánh.

* Tuyên Tông: Tên là Trầm, con năm thứ mười ba của Hiến Tông, được phong làm Quang Vương. Tính ông nghiêm nghị, ít nói, trong cung đều cho ông là kẻ bất tài, Vũ Tông không thích. Trung úy Mã Nguyên Chấp lập ông làm hoàng Thái thúc rồi lên ngôi. Ông ở ngôi mười ba năm, thọ năm mươi tuổi. Ông khôi phục lại Phật giáo, cho hữu thường thị Lý Cảnh Nhượng làm Chiết Tây quán sát sứ. Hồi ấy, mẹ Cảnh Nhượng là Trịnh thị, tính tình rất nghiêm khắc, chồng mất sớm, gia cảnh nghèo túng phải dời về Lạc Dương. Các con bà đều nhỏ dại, bà tự nuôi dạy. Ngày nọ, bức tường cũ sau nhà bị mưa làm sập, dưới tường có một ghe đầy tiền, nô tỳ vui mừng báo cho bà hay, bà đến đốt hương và khấn rằng: "Tôi nghe, không lao nhọc mà được của cải là họa của thân, trời ắt thương chồng tôi là người tốt, xót gia cảnh tôi nghèo nên đem cho, tôi chỉ nguyện những đứa con mồ côi cha của tôi ngày sau học hành đỗ đạt, đó mới là chí nguyện của tôi, còn số tiền này tôi không dám lấy". Bà sai người lấp lại rồi xây lên. Ba người con của bà là Cảnh Nhượng, Cảnh Ôn, Cảnh Trang đều đỗ tiến sĩ. Cảnh Nhượng đỗ đạt khi tóc đã đốm bạc, từ nhỏ ông nghịch ngợm nên không tránh khỏi mẹ cho roi vọt. Niên hiệu Đại Trung mười ba năm.

- Đinh Mão: Đại Trung năm đầu, tháng hai, nhuần, Đế hạ chiếu: "Cuối năm Hội Xương có dẹp bớt chùa viện, tuy nói là giáo pháp của phương khác, nhưng vốn có ngọn nguồn hợp đạo lý, người Trung Quốc từ lâu đã theo đạo này. Sửa đổi quá đáng, việc thật sai lầm. Những chùa viện chẳng khác Thánh cảnh ở Linh Sơn bị đập phá trong năm Hội Xương năm thứ năm, những vị tôn túc cũ hãy trùng tu và trụ trì lại, quan Hữu Ty không được ngăn cản.

* Vẽ tượng Di-đà: Năm này Thái tử Thiếu phó Bạch Cư Dị mất, thọ bảy mươi lăm tuổi. Đế tặng ông chức Thượng thư Tả bộc xạ. Ông và em ông rất giản dị, mẫn tiệp, được bạn bè yêu mến. Ông ở làng Lý Đạo, Lạc Dương, đào hồ, trồng cây, bắt cầu đá, đục thác Bát Tiết ở Hương Sơn. Ông tự lấy hiệu là Tuý Ngâm tiên sinh và Hương sơn Cư sĩ, cùng Hồ Cảnh v. v. . cả thảy chín người thường ngâm ca, đàm đạo. Họ đều là người tuổi cao, không ra làm quan. Người mến mộ thêu bức họa Cửu Lão. Ông mất xong, nơi ông ở được cúng làm chùa. Ông từng vẽ tượng Phật Di-đà để thờ tự, lễ bái và tự viết bài ký, đại loại ghi: "Đức Phật Bổn Sư Thích-ca Như Lai ta có nói "Phương Tây có thế giới tên là Cực lạc, vì không có tám khổ, bốn đường ác. Quốc độ ấy tên là Tịnh độ, vì không có ba độc, năm trược. Phật ấy hiệu là A-di-đà, vì thọ mạng, sở nguyện, công đức, tướng tốt, quang minh của ngài vô lượng". Xem kỹ Ta-bà này, chúng sinh dù hiền ngu, sang hèn, già trẻ hễ khởi tâm quy hướng Phật, đưa tay, chắp tay đều hướng về phương Tây, lúc hoảng sợ khổ não, mở miệng tất trước tiên niệm A-di-đà, cho đến dùng khuôn vàng, đất, khắc đá, thêu thùa, đắp bùn, đắp cát, như trẻ con đùa nhưng đều tạo Phật A-di-đà trước hết. Chẳng biết vì sao như vậy. Nên từ đó mà xét rõ ràng Như Lai ấy có đại thệ nguyện với chúng sinh này, chúng sinh có đại nhân duyên với Phật ấy. Nếu không, tại sao Phật ở quá khứ, hiện tại, vị lai ở phương Nam, Bắc, Đông, rất nhiều, sao chỉ học đắp xưng niệm một Phật này! Đường, Trung đại phu Thái tử thiếu phó Bạch Cư Dị tuổi tác đã cao, trúng phải phong bệnh, mới đem tiền lương ba mươi vạn, thuê thợ vẽ bức Tây phương thế giới, Phật Di-đà ngồi chính giữa, Quan Âm, Thế Chí hầu hai bên, trời người chiêm ngưỡng, công đức thành tựu. Đệ tử Cư Dị cuối đầu quỳ trước Phật, nguyện đem công đức này hồi thí cho chúng sinh, chúng sinh nào già yếu như tôi, bệnh tật như tôi, mong họ lìa khổ được vui, bỏ ác tu thiện, chẳng rời Nam Thiệm liền thấy Tây phương. Sen xanh Thượng phẩm, tuý nguyện vãng sinh, đời này đời sau thường được gần gũi. Nay muốn tuyên lại nghĩa này mà viết bài tán rằng:

Thế giới Cực lạc cõi thanh tịnh

Không có đường ác và các khổ

Nguyện những người già, bệnh như con

Đều về cõi Phật Vô Lượng Thọ.

- Mậu Thìn: Đại Trung năm thứ hai, quán sát sứ Bùi Hưu giữ Tuyên Thành thường cùng danh tăng đàm đạo. Môn nhân từng hỏi ông rằng:

- Dám hỏi, thuyết ba cõi chưa lập, người ta không biết tu hành; không thấy nhân quả, người làm phước lớn cũng đâu phải là ít. Đến khi Phật giáo truyền vào Trung Quốc, người ngu sợ tội nên bỏ ác, người hiền mong phước càng làm lành. Cứ làm mãi thì đến nay phải toàn thiện hết rồi, cứ bỏ mãi thì đến nay sẽ không còn ác. Vậy tại sao ngu mê bạo ngược vẫn không giảm trong thời Tiền Tần, Tiền Hán; phước tuệ thông minh vẫn không tăng trong thời Hậu Ngụy, Hậu Tần? Người quy hướng thì khắp nơi đổ về, người dựng lập thì muôn pháp như mây đùn, vậy phải khiến chúng ta đều phải lên đường giác, chứ đâu có ngu si thấp kém thế này! Từ xưa đến nay, vẫn mê như vậy, từ đó mà thấy, tác dụng của đạo Phật chẳng phải là quá kém đó sao!

Ông cười đáp:

Ánh sáng lớn tỏa ra, pháp chẳng chu viên, Thánh nhân ra đời, thay trời lập công, thay đổi nào là kết lưới, họa Bát quái, văn chương chữ nghĩa. Một Thánh ra đời thì một pháp sinh, đạo trời việc người rõ như vậy. Phàm Toại Nhân thị chưa có lửa, thì trời không có sao hỏa, con người không có lửa nấu ăn, bói quẻ không có điềm lửa, muôn vật không bị hỏa hoạn. Thiếu Hạo thị chưa luyện được vàng, thì tất nhiên trời không có sao Kim, người không có vàng để dùng, bói quẻ không có điềm vàng, muôn vật không bị tai họa vàng. Đến khi Thánh nhân xát cây ra lửa, luyện đá lấy vàng, lúc bấy giờ bản chất tinh thô có khắp trên dưới. Đủ thấy pháp đời, việc đời tùy thuộc Thánh nhân. Khảo xét tận nguồn tinh thần, tận cùng hình thể tánh mệnh, lập phương tiện lớn bảo hộ muôn loài. Muôn loài nhận mà chẳng biết, giống như đạo trời mà vận hành thì vạn vật sinh sôi nảy nở, ngay cả bản thân mình ai biết tại sao nó như vậy!

Nghe vậy, người hỏi bỗng nhiên hiểu ra, nhận được pháp vị. Khi Đế hạ chiếu cho dựng chùa, quan dân ở Tuyên thành có cả vạn người hưởng ứng, trước tiên xin dựng ở ngoài Tuyên thành, trùng tu chùa Tân hưng, Bùi Hưu thỉnh Thiền sư Hoàng Bá Hy Vận đến quận, cư ngụ tại chùa Khai Nguyên, sớm tối thọ pháp.

- Kỷ Tỵ: Đại Trung năm thứ ba, Hồ Nam quán sát sứ Bùi Hưu yết kiến Thiền sư Hoa Lâm Thiện Giác và hỏi:

- Thầy có thị giả không? Sư đáp:

Có một, hai đứa.

- Họ ở đâu? Sư gọi:

Đại Không! Tiểu Không!

Bỗng có hai con cọp ở sau am đi ra, Bùi Hưu thất kinh. Thiện Giác quê ở Đàm châu, nối pháp của Mã tổ Đạo Nhất.

* Thiền sư Hoàng Bá Hy Vận ở Hồng châu: Sư người đất Mân, từ nhỏ xuất gia ở núi Hoàng bá, Phước châu, thọ cụ túc giới, vân du đến Kinh đô. Sau Sư qua Giang Tây tham vấn Thiền sư Bá Trượng Hoài Hải và khế ngộ tâm ấn. Tướng quốc Bùi Hưu trấn giữ Uyển Lăng, dựng Đại Thiền Uyển, thỉnh Sư thuyết pháp. Sau, đổi tên nơi này thành chùa Hoàng Bá. Sau khi khế tâm yếu, Bùi Hư gom tập những pháp ngữ của Sư thành sách, lấy tên là Hoàng Bá Tâm Yếu, nhập Đại tạng và lưu hành. Đến lúc này, tháng tám năm Đại Trung năm thứ tư, Sư quy tịch. Đế ban thụy Đạo Tế Thiền Sư, tháp hiệu Quảng Từ. Sư nối pháp Bá Trượng Hoài Hải, Hải nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất.

- Tân Mùi: Đại Trung năm thứ năm, tháng giêng, Đế triệu Thiền sư Hoằng Biện ở chùa Tiến Phước vào cung. Đế hỏi:

- Thiền tông tại sao lại có Nam Bắc? Sư đáp:

Cửa thiền vốn không Nam Bắc. Từ chư Tổ xuống đến Đại sư Hoằng Nhẫn, Nhẫn có hai đệ tử, một là Tuệ Năng thọ nhận y pháp cư ngụ ở Lãnh Nam, một là Thần Tú hoằng hóa ở phía Bắc. Đắc pháp chỉ có một nhưng khai thị tỏ ngộ có sự khác nhau giữa đốn và tiệm, nên gọi Nam đốn, Bắc tiệm, chứ không phải Thiền tông có Nam, Bắc.

Đế hỏi: Sao gọi là giới, định, tuệ?

Sư đáp: Ngăn quấy cấm ác gọi là giới. Sáu căn gặp cảnh, tâm chẳng theo duyên gọi là định. Tâm cảnh đều không, chiếu thấy không lầm, gọi là tuệ.

- Sao gọi là phương tiện?

- Giấu thật che tướng là cửa ngõ quyền xảo. Tiếp hàng trung hạ, khéo bày lời dẫn dắt thì gọi là phương tiện. Đối với thượng căn, bảo bỏ phương tiện chỉ nói đạo Vô thượng, đó cũng là nói phương tiện. Cho đến Tổ sư bảo "lời quên công diệt" cũng không ngoài lối phương tiện.

- Cái gì là Phật tâm?

- Phật là tiếng Tây Thiên, Đường dịch là Giác, nghĩa là người có trí tuệ giác chiếu thì gọi là Phật tâm. Tâm là tên gọi khác của Phật, có trăm ngàn tên gọi khác nhau, nhưng bản chất chỉ có một. Như bệ hạ ngày giải quyết muôn việc, đó là Phật tâm của bệ hạ.

- Có người niệm Phật là tại sao vậy?

- Như Lai xuất thế tùy căn khí mà nói pháp. Vì hàng thượng căn, Phật khai mở chí lý đốn ngộ Tối Thượng thừa. Còn trung căn hạ căn chưa thể sáng tỏ ngay, nên Phật mở ra quán môn khiến họ niệm Phật sinh Cực lạc.

- Có người trì kinh chú cầu Phật là thế nào?

- Như Lai nói vô lượng pháp đều vì Nhất thừa, như trăm ngàn dòng chảy đều nhắm chảy vào biển. Bởi vậy, các duyên sai biệt đều quy về biển trí.

- Tổ Sư đã truyền tâm ấn, kinh Kim Cang ghi "Không có pháp để chứng đắc" là thế nào?

- Phật giáo hóa một đời, thật ra chẳng có một pháp cho người, chỉ mở bày mỗi mỗi tự tánh đồng một pháp tạng. Khi ấy Nhiên Đăng Như Lai chỉ ấn chứng pháp này cho Thích-ca, nhưng chẳng có gì chứng đắc mới khế hợp bản ý của Nhiên Đăng.

- Thiền sư đã lãnh hội ý Tổ, có còn lạy Phật xem kinh không?

- Sa-môn lạy Phật tụng kinh, bởi nắm giữ thường pháp có bốn loại: Theo giới của Phật mà tu thân, tham vấn các Thiện tri thức, thường tu hạnh thanh tịnh, đi trên dấu vết Như Lai từng đi.

- Thế nào là đốn kiến, thế nào là tiệm tu?

- Tỏ ngay tự tánh cùng Phật không hai, nhưng có những tập khí từ vô thỉ nên phải mượn tiệm tu mà đối trị, để thuận tánh khởi dụng, như người ăn cơm chẳng phải một miếng là no ngay.

Hôm đó Sư và Đế đối đáp đến gần canh giờ. Đế rất hài lòng, ban Sư hiệu Viên Trí Thiền Sư. Kế đó Đế hạ chiếu cho trùng tu tháp các Tổ trong cả nước. Những vị nào chưa được ban thụy, quan sở tại phải tâu lên, thái thường khảo lại hành trạng rồi ban thụy.

Hoằng Biện người Kinh Triệu, nối pháp Thiền sư Hoài Huy ở chùa Chương Kính. Hoài Huy họ Tạ, người Tuyền châu, thị tịch năm Nguyên Hòa năm thứ mười ba, đời Hiến Tông, Đế ban thụy Đại Giác Thiền Sư, nối pháp của Mã tổ.

- Nhâm Thân: Đại Trung năm thứ sáu, Đế trùng tu chùa Đông Lâm ở Lô Sơn, Giang châu. Thứ sử Thôi Ảm soạn văn bia. Đế gia phong thụy của Tuệ Viễn Pháp Sư thêm hai chữ Biện Giác.

* Tông Quy Ngưỡng: Thiền sư Quy Sơn ở Đàm châu, húy Linh Hựu, họ Triệu, người Trường cốc, Phước châu. Năm mười lăm tuổi, Sư xuất gia, theo Luật sư Pháp Thường chùa Kiến thiện quận này thế phát thọ giới ở chùa Long Hưng, Hàng châu, nghiên cứu giáo pháp. Đại thừa, Tiểu thừa. Năm hai mươi ba tuổi, Sư vân du đến Giang Tây, tham vấn Thiền sư Bá Trượng, tỏ ngộ tâm pháp. Có Tư mã Đầu-đà từ Hồ nam đến nói với Bá Trượng: "Quy Sơn là nơi ở của một ngàn năm trăm Thiện tri thức". Sư là người trong pháp hội, được Bá Trượng sai qua trụ trì. Sư đến Quy Sơn, dựng lập chùa viện. Lúc Vũ Tông hủy diệt Phật pháp. Sư trùm đầu trà trộn trong dân. Đại Trung năm đầu, quán sát sứ Bùi Hưu thỉnh Sư về ở lại. Liên súy Lý Cảnh Nhượng tâu xin, Đế sắc tứ nơi này là chùa Đồng Khánh. Pháp hội thiền rất thịnh, Tăng chúng quy tụ rất đông. Sư hoằng dương tông Thiền suốt hơn bốn mươi năm. Người tỏ ngộ đông không kể xiết. Đệ tử vào thất có bốn mươi mốt người. Đến lúc này, Đại Trung năm thứ bảy, mồng chín tháng giêng, Sư rửa mặt súc miệng, ngồi kiết già, an nhiên thị tịch, thọ tám mươi ba tuổi, tăng lạp sáu mươi bốn hạ. Môn nhân dựng tháp Sư ở núi này. Đế ban Sư thụy Đại Viên Thiền sư, tháp hiệu Thanh Tịnh. Tướng Quốc Trịnh Ngu soạn văn bia. Sư nối pháp của Bá Trượng, Bá Trượng nối pháp của Mã Tổ.

* Thiền Sư Ngưỡng Sơn ở Viên châu, Giang Tây: Sư họ Diệp, húy Tuệ Tịch, người Hoài Hóa, Thiều châu. Năm chín tuổi, Sư theo Thiền sư Thông chùa Hoài an, Quảng châu xuất gia, mười bốn tuổi thế phát nhưng chưa thọ giới cụ túc liền đi du phương. Đầu tiên, Sư đến yết kiến Đam Nguyên. Thị giả của Quốc sư Đam Trung là Ứng Chân vốn đã tỏ ngộ huyền chỉ. Đam Nguyên bảo: "Quốc Sư đương thời được truyền chín mươi bảy viên tướng (hình tròn), đó là vật do Tổ sư sáu đời để lại, Quốc Sư trao cho lão tăng và dặn: "Sau khi ta mất ba mươi năm, có ông Sa-di từ phương Nam đến, làm đại hưng giáo này. Ông phải tiếp tục trao truyền chớ để dứt mất. Nay ông đến quả là phù hợp, ông chớ để đoạn mất". Sư lãnh huyền chỉ. Sau Sư, tham vấn Quy Sơn, tỏ ngộ tâm yếu. Sư nằm mộng thấy mình vào Di-lặc nội viện ở Thiên Cung, ngồi ở tòa năm thứ hai. Có một Tôn giả đến bạch kiến thùy xướng: "Nay tòa năm thứ hai nói pháp!" Sư đứng dậy bạch thùy xướng: "Pháp Đại thừa lìa bốn câu, bặt trăm lỗi, lắng nghe! Lắng nghe!" Đại chúng đều giải tán.

Ngày nọ, có vị Tăng Ấn Độ từ hư không đáp xuống, Sư hỏi:

- Ông từ đâu đến đây?

- Tây Thiên.

- Đi từ lúc nào?

- Sáng sớm nay!

- Sao chậm thế?

- Vì con du sơn ngoạn thủy!

- Thần thông du hý đều là Xà-lê! Tăng nói:

Định sang Đông độ lễ Văn-thù, không ngờ gặp Tiểu Thích-ca!

Nói xong vị Tăng trao cho Sư mấy mươi tờ kinh tiếng Phạm, lạy chào rồi bay lên không đi mất. Từ đó người ta gọi Sư là Tiểu Thích-ca. Năm Bính Tý, Trinh Minh năm thứ hai, nhà Lương, Sư lại dời về

Đông Bình, nói bài kệ:

Đủ bảy mươi bảy tuổi

Vô thường chính hôm nay

Mặt trời vừa đúng ngọ

Hai tay bó gối ngồi.

Nói xong, Sư đưa hai tay bó gối và quy tịch. Năm sau, đệ tử nối pháp là Thiền sư Nam Tháp Quang Dũng dời linh cốt về núi Quy ngưỡng, dựng tháp dưới ngọn Tập Vân. Đế ban Sư thụy Trí Thông Thiền sư, tháp hiệu Diệu Quang. Sư nối pháp Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu, đạo pháp rất thịnh, người người theo về, gọi đây là Tông Quy Ngưỡng. Ban đầu, Sư trụ ở núi Vương Mãng, Hy Tông năm Càn Phù năm thứ sáu, Thần núi thỉnh Sư rằng: "Đông nam có núi Đại Ngưỡng, vốn là phước địa". Sư liền dời về.

- Giáp Tuất: Đại Trung năm thứ tám, núi Chung Nam mới có một vị Tăng dựng am tu định. Một hôm có một con khỉ lấy trộm y Tăng-già- lê của ngài quấn lên mình ngồi nhập định, thế là cả bầy khỉ cũng bắt chước ngồi như vậy. Có con qua đời, ngày nay còn tháp của năm con khỉ. Lúc này, Tuyên Tông ngự bút viết bài tán:

Ôi! Khỉ vượn kia hay nhập định

Tâm vượn chẳng động mấy ngàn xuân

Hết vin cành hồng, ba đông quả

Hết giỡn đầm biếc, trộm trăng côi.

Hai mắt thôi không dõi núi biếc

Hai mi vẫn dõi trăm hoa khoe

Từ đây ngồi mất Chung Nam ấy

Ngộ được phù sinh có mấy người.

* Thọ giới cấp điệp: Bính Tý, Đại Trung thứ mười, Đế sắc phong Pháp sư Biện Chương làm Tam giáo Thủ tòa, bắt đầu buộc Tăng ni thọ giới cấp điệp.

- Mậu Dần: Đại Trung năm thứ mười hai, mùa Đông tháng mười, tư không môn hạ thị lang, cùng Bình Chương sự lệnh là Cô Đào tiến cử Lý Viễn làm Hàng châu thứ sứ. Đế nói, ta nghe thơ của Viễn cả ngày chỉ tiêu được bốn khổ, thì làm sao trị người được!" Đào đáp: "Thi nhân nhờ đó làm cao hứng mà thôi, chưa hẳn đúng như vậy!" Đế nói: "Vậy hãy bảo ông ta đến để ta xem thử!"

* Ba đời đồng cư: Vạn Kính Nhụ người Lô Quảng, ba đời đồng cư là khu mộ táng người thân họ Lô. Nhụ cắt tay lấy máu chép kinh Phật, quận thú đổi tên làng ông đang ở là làng Thành Hiếu, xóm Quảng Hiếu. Đến lúc này, Đại Trung năm thứ mười hai, Hữu Ty tâu lên Đế, Đế biểu dương cả nhà ông.

* Tôn giả Đằng La: Tăng là Vô Dịch ở Thiền viện bản tịch, Thụy An, Ôn châu, nhân Vũ Tông sa thải Tăng ni trong năm Hội Xương mới ẩn trong hang đông bắc, lập am tu thiền suốt mười năm, dây leo quấn quanh thân ngài, nhưng ngài vẫn an nhiên chẳng động, vì thế người ta gọi ngài là Đằng La Tôn giả. Sau người ta lập nơi tế tự, đến nay vẫn còn cúng tế ngài.

- Kỷ Mão: Đại Trung năm thứ mười ba, tháng tám, Đế mất. Tuyên Tông là ông vua thông tuệ, trầm tĩnh, quyết đoán, dùng phép vô tư, người ta thi nhau đến can gián, ông mến tiếc và thưởng cho quan, bản thân rất cẩn thận, tiết kiệm, thương yêu muôn dân. Chính sách trong những năm Đại Trung bị chấm dứt khi nhà Đường diệt vong. Người ta nhớ ơn ông, thường ca tụng, tôn xưng ông là Tiểu Thái Tông.

* Ý Tông: Húy là Tồi, con trưởng của Tuyên Tông, ban đầu được phong Vận Vương, ở ngôi mười bốn năm, thọ ba mươi mốt tuổi. Niên hiệu Hàm Thông mười bốn năm.

- Canh Thìn: Hàm Thông năm đầu.

* Hòa thượng Phổ Hóa ở Trấn châu: Không ai biết quê quán ngài ở đâu, ngài thờ Bàn Sơn Mật thọ nhận Chân quyết, ngài thường cầm cái chuông lắc, giả điên đi khắp phố chợ, hoặc ở nơi gò mả. Đến lúc này, Hàm Thông năm đầu, ngài cầm chuông lắc bay lên không ẩn mình thị tịch, chẳng ai lường nổi nguyên do. Ngài nối pháp Thiền sư Bàn Sơn Tích, Tích nối pháp Mã tổ.

- Nhâm Ngọ: Hàm Thông năm thứ ba, tháng hai, Thiền sư Hoàn Trung ở núi Đại Từ, Hàng châu quy tịch, thọ tám mươi ba tuổi. Đế ban ngài thụy Tách Không Thiền sư. Ngài họ Lô, người Bồ Phản, nối pháp của bá trượng Hoài Hải. Mùa hạ, tháng tư, Đế lệnh cho bốn chùa ở Lưỡng nhai mỗi nơi lập giới đàn, thế phát độ tăng suốt mười bốn ngày.

* Thủy Sám: Đại Đức Khuông Tông. Họ Trần, húy Tri Huyền. Vào năm Hàm Thông năm thứ tư, ngài được Đế ban hiệu Ngộ Đạt Quốc sư, tổng quản hết việc giáo môn. Tháng năm thứ mười hai, Đế xa giá đến chùa An Quốc, ban cho ngài bảo tòa bằng trầm hương rất đẹp, cao hơn hai trượng, cực kỳ trang nghiêm. Hy Tông năm Trung Hòa năm thứ hai, Đế xa giá đến đất Thục tránh loạn Hoàng Sào đến Thành đô, sai ngự sử Quách Tuân đem thư có dấu ngọc tỷ triệu ngài đến hành dinh. Năm sau, từ hành dinh ở Thành đô, ngài cáo từ trở về núi Cửu Lũng. Trên đùi trái của ngài nổi lên một hạt châu, đau đớn vô cùng, đó là cái mụt mặt người. Ngài gặp được Dị tăng dẫn đến suối nước để rửa mụt, mới biết đó là oan trái của Triều Thố và Viên Áng. Bộ Thủy Sám ba quyển ngày nay duyên khởi phát xuất từ ngài. Ngài cũng biết trước giờ mất, nằm nghiêng bên phải an nhiên quy tịch. Ngài thông suốt tam học, nổi tiếng một thời. Người đời tôn xưng ngài là Bồ-tát.