SỐ 2037 — THÍCH THỊ KÊ CỔ LƯỢC

* Thiền sư Đức Sơn ở Lãng châu: Sư họ Châu, húy Tuyên Giám, người Giản châu. Sư xuất gia từ nhỏ, đủ tuổi thì thọ Cụ túc, nghiên cứu Luật tạng ở chùa Tánh Không, thông đạt chỉ thú các kinh, thường giảng Kim Cang Bát-nhã. Người đương thời gọi Sư là Châu Kim Cang. Ngài không tin Thiền pháp của phương Nam và nói: "Người xuất gia, ngàn kiếp học oai nghi Phật, vạn kiếp học tế hạnh Phật còn chẳng thành Phật. Bọn ma ở phương nam dám cho rằng chỉ thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật, ta sẽ đập phá hang ổ bọn này, diệt sạch giống loài này để báo ân Phật". Thế rồi Sư gánh bộ Thanh Long Sớ Sao rời đất Thục thẳng đến Lễ Dương. Giữa đường, Sư gặp bà lão bán bánh điểm tâm, bà lão chỉ cái gánh của Sư và hỏi: "Đây là cái gì?"

Sư đáp: Thanh Long Sớ Sao!

- Thầy giảng kinh gì?

- Kinh Kim Cang.

- Tôi có một câu hỏi, nếu đáp được tôi sẽ cúng bánh cho Thượng tọa, bằng đáp không được thì tôi không cho. Bà lão hỏi:

- Trong kinh ghi: "Tâm quá khứ bất khả đắc, tâm vị lai bất khả đắc, tâm hiện tại bất khả đắc", chẳng hay Thượng tọa điểm cái tâm nào!

Sư đáp không được đành phải nhịn đói ra đi. Đến chùa Long Đàm ở Lễ Dương, Sư lên thẳng pháp đường nói: "Từ lâu nghe tiếng, nay đến đây nhưng đầm thì chẳng thấy (Đàm), mà Rồng (Long) cũng chẳng hiện". Long Đàm không lộ mặt nói: "Ông đến Long Đàm rồi đó!" Sư đáp không được và xin nghỉ lại.

Đêm nọ, Sư đứng hầu, Đàm bảo: "Khuya rồi sao ông không xuống!" Sư liền đi ra, lại quay vào thưa: "Bên ngoài trời tối đen!" Đàm đốt đưa cho Sư bó giấy, Sư định lấy thì Đàm liền thổi tắt. Ngay đó, Sư đại ngộ, làm lễ. Đàm hỏi: "Ông thấy cái gì?"

Sư thưa: Từ đây về sau con không còn nghi lời nói của lão Hòa thượng trong thiên hạ.

Hôm sau, Sư mang hết Sớ sao mang theo đốt trước pháp đường. Lúc châm lửa Sư nói: "Cùng tột các huyền biện giống như bỏ một sợi lông trong hư không, rốt cùng các mấu chốt ở đời chẳng khác nhỏ một giọt nước vào hồ lớn". Sư từ biệt Long Đàm đến Quy Sơn, lại quay về trụ ở Lễ Dương suốt ba mươi năm. Khi Vũ Tông phế diệt Phật giáo, Sư ở ẩn trong hang đá trên núi Độc Phù. Tuyên Tông, Đại Trung năm đầu, Thứ sử Vũ Lăng Tiết Đình Vọng trùng tu lại tinh xá Đức Sơn lấy tên là Cổ Đức Thiền viện và thỉnh Sư trụ trì nhưng Sư không chịu xuống núi. Đình Vọng đành lập gian kế, lấy trà muối bỏ trong thất rồi vu cáo Sư phạm pháp và đưa Sư về châu quận, lễ kính cầu thỉnh. Về sau, Sư ở đây và xiển dương đạo pháp. Đến lúc này, Hàm Thông năm thứ sáu, ngày ba tháng mười hai, Sư nói với đại chúng: "Nắm hư không đuổi tiếng vang, lao nhọc tâm thần các ông, tỉnh mộng biết là chẳng phải, đâu còn việc gì nữa!" Nói xong, Sư ngồi yên mà tịch. Đế ban Sư thụy Kiến Tánh Thiền sư. Sư nối pháp của Long Đàm Sùng Tín. (Vũ Lăng là Lãng Châu của nhà Đường, nay là Thường Đức lộ, Kinh châu)

* Tông Lâm Tế: Thiền sư Lâm Tế ở Chân Định lộ, Trấn châu: Sư họ Hình, húy Nghĩa Huyền, quê ở Nam Hoa, Tào châu, xuất gia thế phát từ nhỏ. Đầu tiên, Sư đến Hoàng Bá, lúc ấy Mục Châu Trần Tôn Túc làm thủ tòa hỏi Sư:

- Thầy ở đây bao lâu rồi? Sư đáp:

Ba năm!

Mục Châu chỉ Sư đến hỏi Hoàng Bá về đại ý Phật pháp. Hoàng Bá liền đánh. Ba lần hỏi, ba lần bị đánh. Sư bèn cáo từ Mục Châu nói: "Hận mình chướng duyên, chẳng lãnh hội được diệu chỉ, nay từ giã ra đi!"

Châu nói:

Hãy từ biệt Hòa thượng rồi hẳn đi! Mục Châu đến nói với Hoàng Bá:

"Thượng tọa ấy nếu có đến từ biệt Hòa thượng dùng phương tiện tiếp y, về sau ông ấy làm một gốc đại thọ tàn mát che khắp kẻ đi người ở trong thiên hạ!"

Sư từ biệt Hoàng Bá, Bá bảo:

"Hãy đến Cao An tham vấn Đại Ngu đi!". Sư đến Cao An, Đại Ngu hỏi:

- Ông từ đâu đến? Sư đáp:

Chỗ Hoàng Bá đến.

- Hoàng Bá có dạy lời gì không?

- Con ba lần hỏi đại ý Phật pháp, ba lần bị đánh, chẳng biết có lỗi hay không lỗi!

Đại Ngu nói:

Hoàng Bá đã lao tâm khổ tứ với ông đến thế ư!

Ngay đó Sư đại ngộ, nói

"Té ra Phật pháp của Hoàng Bá không nhiều!" Đại Ngu liền nắm đứng hỏi:

- Con quỷ đái dưới sàng, vừa nói có lỗi không lỗi, nay lại nói Phật pháp không nhiều, ông thấy đạo lý gì, nói! Nói mau!

Sư liền thoi vào hông Đại Ngu ba thoi. Đại Ngu thả Sư ra, nói: Thầy ông là Hoàng Bá, không can hệ gì đến ta!

Sư quay về Hoàng Bá, Bá hỏi:

- Ông cứ đến đến đi đi, biết bao giờ mới tỏ ngộ. Sư đáp:

Chỉ vì thầy đã lao tâm khổ tứ, nên đã xong việc rồi! Sư đứng hầu, Hoàng Bá hỏi:

- Đại Ngu dạy những gì?

Sư thuật lại việc hôm trước, Hoàng Bá nói:

- Lão Đại Ngu này thật lắm lời! Đợi gã đến đây ta đánh cho một trận.

Sư thưa:

Cần gì đợi đến, ngay bây giờ đánh luôn!

Nói xong, Sư đến tát Hoàng Bá một cái. Bá nói:

- Gã điên cuồng này lại đến đây vuốt râu hùm! Sư liền hét. Bá gọi:

Thị giả! Dẫn gã này vào nhà thiền đi!

Về sau, Sư trụ ở Lâm Tế, Trấn châu, người học đông vô kể. Sư nói: "Phàm xiển dương tông thừa, trong một câu phải có đủ ba huyền môn, một huyền môn phải đủ ba trọng yếu, có quyền có thật, có chiếu, có dụng. Các ông làm sao hiểu!" Sau Sư ở lại Đông đường chùa Hưng Hòa, Phủ Đại Danh. Đến lúc này, Hàm Thông năm thứ tám, mồng mười tháng tư, Sư nói bài kệ:

Theo dòng chẳng cấm hỏi thế nào

Chân chiếu không ngằn nói giống ai

Lìa tướng lìa danh người chẳng nhận

Gươm bén dùng xong phải gấp mài.

Sư ngồi thẳng quy tịch. Môn nhân dựng tháp an táng chân thân Sư ở tây bắc phủ này. Đế ban Sư thụy Tuệ Chiếu Thiền sư, tháp hiệu Trừng Linh. Sư nối pháp Hoàng Bá Hy Vận, Vận nối pháp Bá Trượng Hoài Hải. Thiền lâm tôn kính Sư, gọi đây là Tông Lâm Tế.

Mậu Tý: Hàm Thông năm thứ chín, Đế lệnh cho Khang Thừa Huấn đánh bọn Bàng Huân ở Từ châu. Thừa Huấn tâu xin cho Chu Da Xích Tâm thống lĩnh ba bộ lạc Sa Đà theo mình. Huấn đánh bại Huân ở Từ Châu, Huân chết. Đế thưởng công cho Chu Da Xích Tâm, đặt chức đại đồng quân ở Vân châu, cho Xích Tâm là Tiết độ sứ, ban cho họ Lý, tên Quốc Xương. Con Quốc Xương là Khắc Dụng, con Khắc Dụng là Tồn Úc, đó là Trang Tông của Hậu Đường. Hồi ấy, trong năm Trinh Quán, Thái Tông phá bọn Đột Quyết ở phương Tây, đặt mười ba châu, quận, đốc, phủ, nhưng chưa từng có phủ Sa Đà, chỉ có các bộ lạc như Xử Thân, Xử Mật nhưng chỉ là bộ lạc nhỏ. Chu Da là tên khác của bộ lạc Xử Thân. Đến thời Hiến Tông mới có Chu Da. Dòng họ này rất trung thành, đến khi Chấp Nghi xuất hiện ở Trung Quốc tự lấy hiệu Sa Đà, lấy Chu Da làm họ. (Sa Đà có nghĩa là bãi Sa mạc mênh mông). Từ Xử Thân đến nay, đời đời họ ở nơi Sa mạc này, nên lấy hiệu Sa Đà. Con cháu dòng Đột Quyết rất tận trung, được Đế ban cho họ Lý. Họ Lý lớn mạnh trở lại, và Di Địch liền lấy Sa Đà là dòng tôn quý.

* Tông Tào Động: Thiền sư Động Sơn ở Thụy châu, Giang Tây. Sư họ Du, húy Lương Giới, người Cối Kê, Việt châu. Sư xuất gia từ nhỏ, theo thầy tụng kinh Bát-nhã, đến câu "Không mắt tai mũi lưỡi thân ý", Sư lấy tay sờ mặt mình và hỏi thầy: "Con có mắt tai mũi lưỡi, sao lại bảo là không?" Thầy Sư thất kinh nói: "Ta không phải là thầy của ông!" Và chỉ sư đến lạy Thiền sư Linh Mặc ở núi Ngũ Tiết thế phát. Năm hai mươi mốt tuổi, Sư đến Tung Sơn thọ Cụ túc, du phương. Đầu tiên, Sư yết kiến Nam Tuyền, kế đó tham vấn Quy Sơn. Quy Sơn chỉ Sư và nói: "Trong các thất đá nối dài ở huyện Du, Phong Lăng gần đây, có đạo nhân Vân Nham, nếu hay vạch cỏ xem gió, ắt được ông kính trọng.

Thế là Sư thẳng đến Vân Nham, hỏi:

- Vô tình thuyết pháp người nào được nghe? Vân Nham đáp:

Vô tình được nghe!

- Hòa thượng nghe không?

- Nếu ta nghe, ông đâu thể nghe ta nói pháp.

- Tại sao con chẳng nghe?

Vân Nham dựng đứng phất tử hỏi: Có nghe không?

Sư đáp: Chẳng nghe!

- Ta nói pháp mà ông còn chẳng nghe được huống gì là vô tình nói pháp!

- Vô tình nói pháp gồm kinh điển nào?

- Ông đâu không thấy kinh Di-đà ghi: "Nước, chim, cây, rừng đều niệm Phật, niệm Pháp!

Ngay đây Sư tỉnh ngộ, liền làm bài kệ:

Kỳ lạ thay! Kỳ lạ thay!

Vô tình nói pháp chẳng nghĩ bàn

Nếu lấy tai nghe trọn khó hiểu

Phải lấy mắt nghe mới biết, hay.

Sư từ giã Vân Nham ra đi. Cuối năm Đại Trung, đời Tuyên Tông, tại núi Tân Phong, Sư tiếp nhận dạy dỗ học chúng, hoằng hóa mạnh ở Động Sơn, Cao An, Dự Chương, quyền mở năm vị, khéo tiếp ba căn, một âm mở ra, bao la muôn loại, rút ngang kiếm báu chặt hết rừng rậm tà kiến, khéo khai mở giáo pháp cắt đứt vạn mối, lại lãnh hội được ý chỉ thâm sâu của Tào Sơn, khéo diễn lý mầu, đạo hợp vua tôi, dung nhiếp thiên chánh. Bởi vậy tông phong của Động Thượng (từ ngài trở về trước) bủa khắp thiên hạ, nên các bậc tông tượng khắp nơi suy tôn đây là tông Tào Động. Đến lúc này, Hàm Thông thứ mười, tháng hai, Sư quy tịch, thọ sáu mươi ba tuổi, tăng lạp bốn mươi hai hạ. Đế ban cho Sư thụy Ngộ Bản Thiền sư, tháp hiệu Tuệ Giác.

* Thiền sư Tào Sơn ở phủ Châu lộ, Giang Tây: Sư họ Hoàng, húy Bản Tịch, người Bổ Điền, Tuyền Châu. Từ nhỏ Sư theo nghiệp Nho, mười chín tuổi xuất gia ở Linh Thạch, Phước Châu. Năm hai mươi lăm tuổi, Sư thọ Cụ túc, yết kiến Động Sơn. Động Sơn hỏi:

- Xà-lê tên gì? Sư đáp:

Bản Tịch!

- Cái gì?

- Không phải tên Bản Tịch.

Động Sơn rất hứa khả, từ đó Sư vào thất. Sư hầu hạ Động Sơn vài năm rồi từ giã ra đi. Động Sơn liền ngầm trao tông chỉ của Động thượng. Sư đến thẳng Tào Khê lễ tháp Lục tổ rồi quay về Cát Thủy. Học chúng nghe danh, thỉnh Sư khai pháp. Sư mến mộ Lục tổ Tào Khê nên gọi núi mình ở là Tào sơn. Sau, gặp phải giặc loạn, Sư đến Nghi Hoàng. Tại đó có Tín sĩ Vương Nhược Nhất cúng Hà Vương quán thỉnh Sư trụ trì. Sư đổi Hà Vương thành Hà Ngọc. Từ đó pháp tịch rất thịnh, người học đổ về, tông Động Sơn đến đời Sư rất thịnh. Chiêu Tông, niên hiệu Thiên Phục năm đầu, ngày rằm tháng sáu, Sư nói với môn nhân: "Giờ Thìn ngày mai Tào Sơn đi hành cước!" Đúng ngày giờ đó, Sư đốt hương, ngồi ngay thẳng mà tịch, thọ sáu mươi hai tuổi, tăng lạp ba mươi bảy hạ. Đồ chúng an táng chân thân Sư ở gò tây của núi này. Đế ban Sư thụy Nguyên Chứng Thiền sư, tháp hiệu Phước Viên. Sư nối pháp của Động Sơn Lương Giới, Giới nối pháp Vân Nham Đàm Thạnh, Thạnh nối pháp Dược Sơn Duy Nghiễm, Nghiễm nối pháp Thạch Đầu Hy Thiên, Thiên nối pháp Thanh Nguyên Hành Tư, Hành Tư nối pháp của Lục Tổ Đại Giám.

Canh Dần: Hàm Thông năm thứ mười một, tháng mười một, ngày sinh của Đế, Đế triệu Đại đức tăng của Lưỡng Nhai vào cung giảng đạo. Đế hài lòng, ban y tía cho Đàm Hiển v. v. . cả thảy mười người, ban cho Luật Sư Đạo Tuyên ở Chung Nam, Vĩnh Hưng hiệu là Trừng Chiếu Luật Sư.

* Tướng quốc Bùi Hưu: Ông mất năm Canh Dần, niên hiệu Hàm Thông thọ bảy mươi bốn tuổi. Ông lấy lễ đệ tử, lạy thờ Thiền sư Hoàng Bá Hy Vận, tỏ ngộ tâm yếu. Ông húy là Hưu, tự Công Mỹ, người Gian Hỷ, Mạnh Châu, hà Đông. Thuở nhỏ, ông và anh em cùng ở ẩn, ngày giảng kinh đêm viết sách. Lúc có thịt nai, ông không ăn và nói: "Ăn rau còn chưa đủ, nay được một lần ăn thịt, ngày sau biết lấy đâu ăn tiếp!" Đến khi đỗ tiến sĩ, nhiều lần được thăng chức. Ngày ông nhậm chức Thứ sử Hồng châu, ông vào chùa Long Hưng nhìn bức họa trên vách và than: "Nghi dung còn đây, Cao tăng ở đâu!" Chúng không ai đáp được. Ông nói: "Ở đây có Thiền tăng không?" Lúc ấy Thiền sư Hy Vận bỏ học chúng ở núi Hoàng Bá, Lãnh Nam đến tinh xá Đại An giấu mình, làm người chấp lao phục dịch, không ai hay biết. Khi ông hỏi, có người đáp: "Có một Thiền giả!" Ông cho mời đến, cũng hỏi như trước, Hy Vận lớn tiếng gọi: "Bùi Hưu!" Ông ứng thanh dạ. Vận hỏi: "Ở chỗ nào?" Ông hoát nhiên khế ngộ, liền thỉnh Hy Vận vào phủ, sớm tối hỏi đạo. Ông được chuyển đến trấn giữ Uyển Lăng, thỉnh Hy Vận cùng đi. Ông làm quan dưới thời Tuyên Tông.

* Thiền sư Vân Cư: Sư họ Vương, húy Đạo Ưng, người Ngọc Điền, U châu. Thuở nhỏ, Sư xuất gia ở chùa Diên Thọ, Trác châu. Năm hai mươi lăm tuổi, Sư thọ đại giới. Thầy Sư bắt Sư học giới luật Thanh văn, không phải điều mình ưa, nên Sư bỏ không học mà du phương đến Thúy Vi. Nghe pháp tịch của Động Sơn hưng thịnh Sư đi đến và khế ngộ tông chỉ, dựng am trên núi Tam Phong, qua mười ngày chẳng xuống trai đường. Thiền sư Động Sơn dò xem thấy mỗi ngày có một Thiên thần đến cúng thức ăn. Động Sơn nói với Sư: "Không ngờ ông lại là người còn những thứ kiến giải này". Động Sơn lớn tiếng gọi: "Ưng am chủ!" Sư liền dạ. Sơn hỏi: "Chẳng nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác là cái gì?" Sư tỉnh ngộ, trở về am nhập định, Thiên thần tìm mãi chẳng thấy, ba ngày sau thôi cúng thức ăn. Động Sơn khuyên Sư nên tùy nơi tiếp người, Sư liền đốt am này đến Hải Hôn, lên đồi ở Tây Bắc Lô Sơn, Âu Phụ, vốn là nơi cao ngất trong các núi. Sư dựng am ở, lấy hiệu là Vân Cư. Học chúng cũng tìm kiếm đến, ở dưới tán cây khắp trên núi, lâu ngày trở thành tòng lâm. Lúc này, Hàm Thông năm thứ mười ba, nơi đây trở thành pháp tịch, học chúng lên đến một ngàn năm trăm người. Sư xiển dương tông chỉ Động Sơn suốt ba mươi năm, tông phong lan khắp thiên hạ. Nam Xương Vương Chung Phó Sư rất tôn kính Sư. Ngày hai mươi tám tháng mười hai, niên hiệu Thiên Phục năm đầu, đời Chiêu Tông, Sư khai thị cho chúng phương tiện sau cùng nêu bày ngọn nguồn xuất thế. Mồng ba tháng giêng năm sau, Sư ngồi ngay thẳng quy tịch. Đế ban Sư thụy Hoằng Giác Thiền Sư, tháp hiệu Viên Tịch.

Đế ở trong cung mỗi tháng cúng dường cả vạn tăng, tự tay soạn bài tán tụng.

Quý Tỵ: Hàm Thông năm thứ mười bốn, tháng ba, Đế nghinh đón xá-lợi Phật từ chùa Pháp Môn ở Phụng Tường, mồng tám tháng tư, đoàn người về đến Kinh đô, Đế ngự ở cửa lầu An Phước nghinh bái, dẫn vào đạo tràng trong cung cúng dường ba ngày, nghinh đến các chùa trong kinh thành. Tháng bảy Đế mất, Thái tử lên ngôi. Tháng tư năm sau, Đế hạ chiếu nghinh xá-lợi về lại Phụng Tường. Già trẻ trong Kinh đô đều khóc tiễn.

* Hy Tông: Tên là Hoàn, con năm thứ năm của Ý Tông, ban đầu được phong Tấn Vương. Y Tông bệnh, lập ông làm Hoàng Thái tử, ông ở ngôi mười lăm năm, thọ hai mươi bảy tuổi. Niên hiệu Càn Phù sáu năm, Quảng Minh một năm, Trung Hòa bốn năm, Quang Khải ba năm, Văn Đức một năm.

- Giáp Ngọ: Càn Phù năm đầu. Lúc này Vương Tiên Chi, người Bộc châu, Đông Xương lộ, bắt đầu quy tụ mấy ngàn người nổi lên ở Trường Viên. Năm Càn Phù năm thứ hai, Hoàng Sào cũng tụ tập hơn ngàn người hưởng ứng với Vương Tiên Chi. Thuở nhỏ, Sào và Tiên Chi vốn làm nghề buôn muối. Sào giỏi cỡi ngựa bắn cung, thích sách truyện kiếm khách giang hồ, nhiều lần thi tiến sĩ nhưng không đỗ, bèn làm đạo tặc, cùng Tiên Chi cướp phá châu huyện, hoành hành ở Sơn Đông. Dân khốn khó được thu nạp, trọng dụng nên họ đua nhau về với Sào, Chi. Chỉ trong mấy tháng, quân số này đã lên mấy vạn. Càn Phù năm thứ năm, chiêu thảo sứ Tăng Nguyên Dụ đại phá Tiên Chi ở Hoàng Mai, đuổi chém được Tiên Chi. Hoàng Sào cũng vừa đánh Hào châu, dư đảng của Tiên Chi là Thượng Nhượng dẫn tàn quân về với Sào, tôn Sào làm chủ, lấy hiệu Xung Thiên Đại Tướng Quân, lấy năm Vương Bá năm đầu, đặt các quan, vây hãm Phúc Kiến. Càn Phù năm thứ sáu, mùa Đông, Sào đến Tương Dương. Tháng mười một, Sơn Đông đạo Tiết độ sứ và Giang Tây chiêu thảo sứ Tào Toàn Thánh hợp binh đóng tại Kinh Môn để chống trả. Sào thua to, chạy về bắc lên Giang Lăng. Quân bị bắt sống bị chém hết bảy, tám phần. Sào cùng Thượng Nhượng nhặt lấy tàn quân chạy qua Giang Đông. Uy thế của Sào lớn mạnh lại. Sào liên tục cướp phá các châu: Nhiêu, Tín, Trì Tuyên, Hấp, Hàng v. v. . cả thảy mười lăm châu, quân số lên đến hai mươi vạn. Tháng mười một, Quảng Minh năm đầu, Sào vây hãm Đông Đô. Tháng mười hai, Nhâm Ngọ, quân Sào đánh phá Đồng Quan. Quân ở Quan thượng tan vỡ. Trung quan Điền Lệnh Tư đưa Đế ra khỏi Kim Quang, chỉ có bốn vương là Phước, Mục, Đàm, Thọ và mấy phi tần đi theo, trăm quan chẳng ai hay biết. Sào vào Trường An, Đế đến Hưng Nguyên rồi vào đất Thục. Canh Dần, Sào giết Tông thất nhà Đường ở Trường An. Nhâm Thìn, Sào lên ngôi Hoàng Đế, lấy quốc hiệu Đại Tề, xưng Kim Thống năm đầu. Năm Trung Hòa năm thứ hai, Đồng châu phòng ngự sứ Chu Ôn là tướng của Sào nhiều lần xin Sào cho viện binh để trấn giữ Hà Trung nhưng Sào không cho. Ôn thấy quân Sào ngày càng suy yếu, biết mình sắp chết. Thân tướng của ông là Hồ Chân, Tạ Đồng khuyên Ôn về nước. Tháng chín, Ôn giết Giám Quân của mình là Nghiêm Thật và đem châu ra hàng. Chư Đạo Hành Dinh Đô Thống Vương Đạc thừa lệnh Đế cho Ôn làm Đồng hoa Tiết độ sứ. Không bao lâu, lại ban Ôn tên Toàn Trung. Hà trung lưu hậu Vương Trọng Vinh, Hành dinh đô giám Dương Phục Quang, Đông diện tuyên úy Sứ Vương Huy, chư đạo hành dinh đô thống Vương Đạc cùng bàn kế đánh giặc. Phục Quang nói: "Lý bộc xạ ở Nhạn môn (chỉ Khắc Dụng) là người dũng mãnh lại có binh mạnh, triệu ông ấy đến thì giặc lo gì không phá được!" Lúc này Vương Đạc ở Hà Trung mới viết chiếu cho triệu Khắc Dụng. Tháng mười một, Khắc Dụng dẫn một vạn bảy ngàn quân Sa Đà đến thẳng Hà Trung. Tháng ba, năm Trung Hòa năm thứ ba, Khắc Dụng tiến quân đến Vị Kiều đánh nhau với Sào ở Vị Nam. Quân giặc thua to bỏ chạy. Tháng tư, Khắc Dụng từ Quang Thái Môn vào Kinh Sư. Quân Sào liệu đánh không thắng nên đốt cung thất rồi trốn đi. Lúc này Khắc Dụng mới hai mươi tám tuổi. Phá giặc Sào, khôi phục Trường An, công của Dụng đứng đầu. Đế hạ chiếu cho Khắc Dụng làm Hà Đông Tiết độ sứ. Mùa Xuân tháng hai, Trung Hòa năm thứ tư, Sào chạy đến vây Trần châu. Lý Khắc Dụng dẫn binh của các châu Biện, Từ, Cổn đến ứng cứu. Tháng năm, Sào dẫn quân lên đông bắc nhắm Biện Châu. Khắc Dụng đuổi quân Sào đến Trung Mâu đại phá quân giặc. Tướng của Sào là Thượng Nhượng dẫn quân ra hàng Khắc Dụng. Khắc Dụng đuổi đến Oan Cú (nơi Sào ở), lương hết đành quay về Biện Châu, dựng doanh ở ngoài thành. Chu Toàn Trung cố mời ông vào thành, cho ở tại trạm dịch Thượng Nguyên. Toàn Trung đặt tiệc rượu, Khắc Dụng mượn rượu nói năng hơi xấc xược, Toàn Trung bất bình, kéo quân vây trạm dịch đánh Khắc Dụng. Khắc Dụng leo lên thành mới thoát ra ngoài. Tháng sáu, tướng ở Vũ Ninh là Lý Sư Duyệt đuổi đánh Sào đến Hà Khâu. Sào thua, quân sĩ đều chạy hết đến hang Lang Hổ. Cháu ngoại của Sào là Lâm Ngôn chém đầu của Sào, anh em vợ con hắn đem ra hàng. Quân Sào khởi binh năm Càn Phù năm thứ hai, đến tháng bảy Trung Hòa năm thứ tư bị diệt vong.

* Mục Châu Trần Tôn Túc: Sư là con cháu họ Trần, húy Đạo Minh, người Giang Nam, từ nhỏ xuất gia tại chùa Khai Nguyên, trì giới tinh nghiêm, học thông Tam tạng. Sư du phương, đến Hoàng Bá, khế ngộ yếu chỉ, được làm Thủ tòa. Đại chúng thỉnh Sư trụ ở viện Quán Âm, chúng đến hơn trăm người. Sư ở đây mấy mươi năm, khắp nơi mến mộ quy tụ, đều gọi Sư là Tôn Túc. Sau, Sư về Khai Nguyên ở tăng phòng, bện giày cỏ Bồ bán nuôi mẹ, nên có người gọi Sư là Trần Bồ Hài. Thiên sứ đến hỏi Sư:

- Ba cửa đều mở, theo cửa nào vào? Sư gọi:

Thượng thư!

Sứ ứng thanh dạ. Sư nói: Từ cửa tín mà vào.

Sư đang xem kinh, Thượng thư Trần Tháo đến hỏi:

- Hòa thượng xem kinh gì vậy?

- Kinh Kim Cang.

- Sáu triều phiên dịch, đây là bản thứ mấy? Sư đưa cuốn kinh lên nói:

"Tất cả pháp hữu vi, như mộng, huyễn, bọt, bóng!"

Đến lúc này, Càn Phù năm thứ tư, Sư nói với môn nhân: "Ở đây duyên hết, ta phải đi!" Nói rồi, Sư kiết già thị tịch. Người trong quận lấy củi thơm hỏa táng, xá-lợi như mưa, họ thâu linh cốt, đúc tượng Sư trong chùa. Sư thọ chín mươi tám tuổi, tăng lạp bảy mươi sáu hạ. Sư nối pháp của Hoàng Bá Hy Vận, Vận nối pháp của Bá Trượng Hoài Hải.

- Kỷ Hợi: Càn Phù năm thứ sáu, Canh Tý: Quảng Minh năm đầu.

Tân Sửu Trung Hòa năm đầu.

* Thiền sư Nguyên An, núi Lạc Bồ, Lễ Dương : Sư quê ở Lân Du, Phụng Tường, xuất gia từ nhỏ, thọ Cụ túc giới trì Luật nghiêm mật, thông tỏ Kinh Luận. Năm này, Sư tham vấn Lâm Tế Nghĩa Huyền và được làm thị giả. Sau, Sư qua Giáp Sơn dựng am ở. Tháng tám, Chiêu Tông, Quang Hóa năm đầu, Sư dặn môn nhân: "Phép tắc xuất gia, chẳng giữ vật lớn, huống những thứ khác, khẩn thiết trong niệm, thời gian qua mau, đạo lớn sâu mầu, nếu chểnh mảng lơ là thì dựa vào đâu mà ngộ thể!" Đến mồng một tháng mười hai, Sư ngồi yên thị tịch. Sư nối pháp của Giáp Sơn Thiện Hội.

* Thiền sư Giáp Sơn ở Lễ châu: Sư họ Liêu, húy Thiện Hội, người Quảng châu, từ nhỏ xuất gia, đủ tuổi thì thọ giới, nghe học Kinh Luận, thông tỏ Tam học, xuất chúng đến ở Hạc Lâm, Nhuận Châu. Nhờ Đạo Ngô chỉ bảo, Sư đến tham vấn Thiền sư Thuyền Tử Đức Thành ở Hoa Đình và khế ngộ tâm yếu, kính nhận di mệnh, quên đời quên duyên. Trong năm Hàm Thông đời Ý Tông, Sư trụ ở Phong châu, người học theo về, chọn Giáp Sơn làm đạo tràng, nơi đây thành chùa viện. Đến lúc này, Trung Hòa năm đầu, mồng bảy tháng mười một, Sư quy tịch. Môn nhân an táng Sư ở núi này. Đế ban Sư thụy Truyền Minh Đại Sư. Sư nối pháp của Thuyền Tử Đức Thành.

- Nhâm Dần: Trung Hòa năm thứ hai, Chung Phó chiếm Giang Tây.

- Quý Mão: Trung Hòa năm thứ ba, Lý Khắc Dụng thu lại Kinh sư.

Thác Bạt Tư Cung đem binh đến cứu quốc nạn, đó là loạn Hoàng Sào. Triều đình cho Tư Cung nắm quyền Hạ Tuy Tiết độ sứ, ban cho họ Lý.

- Giáp Thìn: Trung Hòa năm thứ tư, Hoàng Sào đã diệt vong. Mùa thu tháng bảy, Lý Khắc Dụng đến Tấn Dương, sai sứ vào kinh dâng biểu, nói Chu Toàn Trung ganh công, ghét người tài, về sau là mối họa của đất nước. Khắc Dụng dâng tám điều, xin được giết Toàn Trung. Đế bảo: "Việc loạn vừa xong, hãy giữ việc lớn!" Đế hạ chiếu khen thưởng Khắc Dụng để giải hòa. Lúc này, Chiết Đông xảy ra bệnh dịch, nạn đói. Thiền sư Ấu Chương ở Phổ Hiền sám viện thuộc Minh châu đã đi nhặt và chôn cất đến mấy ngàn thi thể của người chết do đói khát, bệnh dịch của ba quận Thai, Ôn, Minh. Người đương thời gọi Sư là Tăng Bi Bồ-tát.

- Ất Tỵ: Quang Khải năm đầu, tháng hai, Đế về đến Kinh Sư, đổi niên hiệu. Trung Quan Điền Lệnh Tư càng chuyên quyền. Hà Trung Tiết độ sứ Vương Trọng Vinh nhiều lần dâng biểu vạch tội ác của Tư. Trọng Vinh báo với Lý Khắc Dụng dẫn binh vào bắt. Tháng mười hai, Khắc Dụng đem binh vây kinh thành, đang đêm Điền Lệnh Tư đưa Đế ra cửa Khai Viễn chạy đến Phụng Tường. Tháng giêng mùa xuân năm Quang Khải năm thứ hai, Điền Lệnh Tư xin Đế xa giá đến Hưng Nguyên, Đế không đi. Đêm ấy, Lệnh Tư dẫn quân vào cướp Đế đưa đến Bảo Kê. Tể tướng triều thần chẳng hay biết. Khi đến Bảo Kê, để Dương Thành giữ Tán Quan rồi mới đưa Đế vào. Vừa vào Tán Quan, Bân Ninh Tiết độ sứ Chu Mai đã vây Bảo Kê rồi. Tương Vương Ôn là huyền tôn của Túc Tông quá gấp theo Đế nên không kịp để tin lại các trạm dịch dọc đường, đã bị Chu Mai lấy hết rồi đưa luôn về Phụng Tường. Tháng ba, Mai đưa Tương Vương đến Hưng Nguyên, ép các quan phải phụng Tương Vương Ôn lên nắm hết việc quân việc nước. Trăm quan ở Trường An, Thái tử Thái phó Bùi Cừ v. v. . khuyến tán Tương Vương Ôn nắm việc rồi lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Kiến Trinh, xa tôn Đế làm Thái Thượng Nguyên Hoàng Đế. Quán Quân Dung Sứ Dương Phục Cung truyền hịch đến Quan Trung, rằng ai chém đầu Chu Mai sẽ thưởng chức Tĩnh Nan Tiết độ sứ. Tướng của Mai là Vương (Hành Du bắt Mai chém, Tương Vương chạy đến Hà Trung, Vương Trọng Vinh...) Trọng Vinh giả đi nghinh mới bắt Ôn đem giết. Đế hạ chiếu cho Hành Du làm Tĩnh Nan Quân Tiết độ sứ.

* Thiền sư Linh Vân: Húy Chí Cần, người Trường khê, Phước Châu. Sư nối pháp Trường Khánh An, An nối pháp Bá Trượng. Sư ở Quy Sơn, nhân thấy hoa đào nở mà ngộ đạo, sau về lại Phước Châu, ngụ ở Linh Vân.

- Năm này, Tiền Lưu (Ngô Việt Vương) có công đánh Đổng Xương, được giữ chức Hàng châu Thứ sử.

* Thiền sư Nham Đầu ở Ngạc châu: Sư họ Kha, húy Toàn Khoát, người Tuyền Châu, từ nhỏ lạy Thanh Nguyên Nghị Công thế phát, thọ giới tại chùa Bảo Thọ, Trường An, học Kinh Luận của các bộ, nhàn hạ trong vườn Thiền. Sau, Sư tham vấn Đức Sơn, khế ngộ huyền chỉ, trụ ở Nham Đầu. Gặp lúc Vũ Tông phế diệt Phật giáo, Sư sống ẩn bên hồ làm người chèo đò. Sau đó, Sư dựng am ở núi Ngọa Long, Động Đình, người học đổ về. Lúc này, Quang Khải năm thứ ba, mồng tám tháng Sư quy tịch. Môn nhân trà-tỳ thâu bốn mươi chín hạt xá-lợi, dựng tháp cúng dường. Đế ban Sư thụy Thanh Nham Thiền Sư, Sư nối pháp của Đức Sơn Tuyên Giám, Giám nối pháp Long Đàm Sùng Tín.

* Thiền sư Thạch Sương ở Đàm châu: Sư họ Trần, húy Khánh Chư, người Tân Phủ, Kiết Châu, Giang Tây, theo Thiền sư Thiệu Loan ở Tây Sơn, Hồng Tỉnh thế phát, đến Lạc Hạ học giới luật, đến Quy Sơn giữ chức tri khố. Một hôm, Quy Sơn nhặt một hạt thóc, nói với Sư: "Chớ coi thường hạt này, trăm ngàn hạt khác từ hạt này sinh". Sư thưa: "Trăm ngàn hạt khác từ hạt này sinh, chưa rõ hạt này từ đâu sinh!" Quy Sơn cười ha hả rồi quay về phương trượng. Đến tối, Quy Sơn thượng đường nói: "Trong hạt thóc có trùng, các ông xem kỹ". Sau, Sư tham Đạo Ngô Trí Thiền Sư, ngầm khế tâm yếu. Nhân tránh loạn, Sư trà trộn trong dân, sống ở phường đồ gốm ở Lưu Dương, Trường Sa, chẳng ai hay biết. Nhân có vị Tăng nhắc chuyện ngày giải hạ Động Sơn thượng đường nói: "Cuối hạ đầu thu, huynh đệ đi đông đi tây, phải chỗ muôn dặm không tấc cỏ mà đi". Sư đáp: "Ra khỏi cửa đã là cỏ rồi!" Động Sơn nghe được nói: "Đó là lời bậc Thiện tri thức của một ngàn năm trăm người!" Từ đó tiếng tăm Sư lan khắp. Đế nghe đạo hạnh của Sư, khen và ban cho y tía. Sư chối từ không nhận. Đến lúc này, Quang Khải năm thứ ba, Sư quy tịch, môn nhân an táng ở Tây bắc viện. Đế ban Sư thụy Phổ Hội Đại Sư. Sư nối pháp Đạo Ngô Tông Trí, Trí nối pháp Dược Sơn Duy Nghiễm, Nghiễm nối pháp Thạch Đầu Hy Thiên, Thiên nối pháp Thanh Nguyên Hành Tư.

- Mậu Thân: Văn Đức năm đầu, tháng hai, Đế từ Phụng Tường về kinh, tháng ba, nhuốm bệnh, Nhâm Dần bệnh nặng. Hoàng đệ Cát Vương Bảo lớn và tài giỏi, quần thần rất hy vọng. Thập quân quán quân dung sứ Dương Phục Cung xin lập em ông là Thọ Vương Kiệt làm Hoàng thái đệ. Quý Mão, Đế mất, di chiếu cho Thái đệ Kiệt, đổi tên là Mẫn lên ngôi Hoàng Đế. Vương Kiến chiếm Tây Xuyên.

* Chiêu Tông: Con năm thứ bảy của Ý Tông, ban đầu được phong Thọ Vương. Ông tên Kiệt, lại đổi tên Mẫn. Long Kỹ năm đầu đổi tên là Hoa, ở ngôi mười sáu năm, thọ ba mươi tám tuổi. Niên hiệu Long Kỹ một năm, Đại Thuận hai năm, Cảnh Phước hai năm, Càn Ninh bốn năm, Quang Hóa ba năm, Thiên Phục bốn năm.

- Kỷ Dậu: Long Kỷ năm đầu, tháng mười một, Đế đổi tên Hoa. Đế sắp đi tế tự ở Viên Khâu, Trung úy khu mật đều mặc áo tế theo hầu giống như trước đây. Trong đời Hy Tông, đã chế đủ đai, hốt. Đến lúc này, Đế sai Hữu Ty chế pháp phục. Khổng Vỹ và các gián quan đều bàn không nên. Đế đến ngự lễ và nói: "Điều các khanh bàn là việc xác đáng thì phải làm theo, chớ chấp tiểu tiết mà ngăn ngại đến đại thể". Từ đó hoạn quan bắt đầu đeo kiếm đứng hầu tế tự.

- Canh Tuất: Đại Thuận năm đầu. Tân Hợi: Đại Thuận năm thứ hai, Dương Hành Mật chiếm Dương châu.

* Thiền sư Thiên Khoảnh ở Hàng châu: Sư họ Trương, húy Sở Nam, người Phước châu, đắc yếu chỉ từ Hoàng Bá. Đầu tiên Sư đến chùa Báo Ẩn Cô Tô tinh tu Thiền định hơn hai mươi năm, chưa từng đặt chân vào xóm. Sau, Sư trụ ở Từ Vân, núi Chi Hình, Tiền Đường. Tuy ứng duyên không mỏi mệt, nhưng thường trụ trong định khi cả tháng, lúc cả tuần. Hy Tông, trong năm Quang Khải, Thứ sử Tiền Lưu thỉnh Sư xuống núi cúng dường. Hy Tông nghe đạo hạnh Sư liền ban cho y tía. Hy Tông, Văn Đức năm đầu, tháng năm Sư quy tịch, thọ bảy mươi sáu tuổi, tháp ở phía Tây viện. Sư soạn Phá Tà Luận lưu hành ở đời. Sư nối pháp Hoàng Bá Hy Vận. Lúc này, Đại Thuận năm thứ hai, Tôn Nho ở Tuyên châu cướp phá Tiền Đường đến mở tháp nhìn Sư, thấy toàn thân Sư không hoại; tóc, móng, dài thêm, liền bái tạ sửa tháp rồi đi.

- Nhâm Tý: Cảnh Phước năm đầu, tháng tám, cho Dương Hành Mật làm Hoài Nam Tiết độ sứ. Lịch Tuyên Minh sai sót, Thái tử Thiếu Chiêm Sự Biên Cang soạn xong lịch mới. Tháng mười hai, Đế sai ông đặt tên là lịch Cảnh Phước Cảnh Huyền.

- Quý Sửu: Cảnh Phước năm thứ hai, cho Du châu Thứ sử Liễu Tỳ làm Lự châu Thứ sử. Họ Liễu từ Công Xước đến nay, đời đời sống trong hiếu để, lễ phép nên được sĩ đại phu kính ngưỡng. Tỳ làm ngự sử đại phu, Đế muốn cho ông làm Thừa Tướng, bọn hoạn quan ghét ông nên gièm pha ông ngoài triều. Tỳ từng dạy con, em mình rằng: "Phàm đất và cửa cao là chỗ đáng sợ chứ không phải đáng tựa. Lập thân vinh hiển, nếu một việc lỗi lầm thì đắc tội nặng với người khác, chết đi không còn mặt mũi nào nhìn tiền nhân nơi chín suối. Đó mới là điều đáng sợ. Cửa cao thì kiêu mạn dễ sinh, tộc thịnh thì bị người ghen ghét. Việc làm tốt, tài năng thật người ta khó tin, nhưng có lỗi lầm nhỏ thì họ vạch ra liền. Đó là lý do không thể tựa. Thế nên những con em đã vinh hiển, học phải cần mẫn thêm, hành phải siêng năng nữa, chỉ được so lỗi với người khác".

- Vương Triêu chiếm Phước châu xưng Lưu Hậu. Vương Dung cát cứ Trấn Định, xưng Triệu Vương. Lưu Nhân Cung lúc này đang làm U Châu Lô Long Tiết độ sứ đã xưng Yên Vương.

- Giáp Dần: Càn Ninh năm đầu, Sa-môn Quán Hưu vào đất Thục, làm thơ dâng Thục Vương rằng: "Một bình một bát già sắp đến, muôn sông muôn núi một mình đi". Thục Vương tiếp đãi ngài rất trân trọng, còn cho quan tước, bổng lộc. Thiền Nguyệt Đại Sư là hiệu mà Thục Vương ban cho ngài. Đến Hậu Đường Trang Tông năm Đồng Quang năm thứ ba, ngài quy tịch.

+ Cao Tăng Tề Tỵ người đất Thục, từ nhỏ theo Quy Sơn Linh Hựu xuất gia, lúc này Thiền sư Tuệ Tịch trụ ở Viện Quán Âm, Dự Chương, Tỵ tổng quản mọi việc. Ngài có bài "Cháo rau" rằng: "Cháo là thuốc hay, Phật thường khen ngợi, nghĩa vượt ba đàn, công hơn mười lợi, ai cầu anh triết, liền toại tâm nguyện, đủ đầy thanh thản, trọn bồi tịnh nghiệp". Về sau, Sư thị tịch ở Kim Cổ, Tây Sơn, tháp hiện vẫn còn. Long Bàn chính là Thư đường của ngài.

- Ất Mão: Càn Ninh năm thứ hai. Năm sau, Mã Ân chiếm Hồ Nam, Hàng châu. Tiền Liêu trấn luôn Chiết Tây, Chiết Đông. Lý Mậu Trinh xua quân vào Kinh sư, Đế chạy đến Hoa châu. Mậu Trinh vào Trường An đốt trụi cung thất, phố xá.

- Bính Thìn: Càn Ninh năm thứ ba, tháng giêng, Thiền sư Cửu Phong Huyền dạy chúng: "Chớ để thời gian qua vô ích, chớ để tiêu của tín thí vô ích, đã là người xuất gia đạt đạo mới xứng là Đại trượng phu". Nói xong, Sư lặng lẽ nhập định, đến ngày hai mươi tháng ba, Sư quy tịch.

- Đinh Tỵ: Càn Ninh năm thứ tư, Mân Súy Vương Triêu chết, em là Thẩm Tri lên thay, cát cứ đất này.

* Thiền sư Triệu Châu: Sư họ Hác, húy Tùng Thẩm, quê ở làng Hác, Tào Châu. Từ nhỏ, Sư theo thầy ở viện Hỗ Thông trong châu này thế phát. Chưa thọ giới, Sư đã đến Trì Dương tham vấn Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện. Tuyền rất hứa khả. Một hôm Sư hỏi:

- Thế nào là đạo? Tuyền đáp:

Tâm bình thường là đạo.

- Có thể nhắm tới không?

- Vừa nhắm tới đã trái.

- Không nhắm tới làm sao biết được là đạo?

- Đạo không thuộc biết hay chẳng biết, biết là vọng giác, không biết là vô ký. Nếu quả thật đạt được cái đạo không nghi thì giống như hư không rỗng rang, mênh mông, lẽ đâu gượng lập đúng sai chăng!

Ngay đây, Sư ngộ lý, liền qua giới đàn Lưu Ly ở Tung Nhạc thọ giới, rồi về lại Nam Tuyền. Qua một thời gian, đại chúng thỉnh Sư trụ ở viện Quán Âm, Triệu châu, đạo pháp hưng thịnh một thời. Sư có làm bài ca mười hai thời, kệ tụng, cơ duyên, ngữ lục đều lưu hành ở đời. Có vị Tăng mới đến, Sư hỏi:

- Từng đến đây chưa?

- Chưa từng đến.

Sư bảo: Uống trà đi! Lại hỏi vị Tăng khác: Từng đến đây chưa? Tăng đáp:

Từng đến rồi! Sư bảo:

Uống trà đi!

Viện chủ thấy vậy hỏi:

Vì sao người từng đến thầy cũng bảo uống trà đi, người chưa từng đến thầy cũng bảo uống trà?

Sư gọi: Viện chủ!

Viện chủ ứng thanh dạ, Sư bảo: Uống trà đi!

Lúc này, Chân Định súy Vương Dung xưng Triệu Vương, Lô Vương Tiết độ sứ Lưu Nhân Cung xưng Yên Vương, hai Vương đều rất kính lễ Sư. Đến lúc này, Càn Ninh năm thứ tư, mồng hai tháng mười một, Sư nằm nghiêng bên phải, an nhiên quy tịch, thọ một trăm hai mươi tuổi. Đế ban Sư thụy Chân Tế Đại Sư. Sư nối pháp Nam Tuyền Phổ Nguyện. Phổ Nguyện nối pháp của Mã Tổ.

- Mậu Ngọ: Quang Hóa năm đầu, đế xá tội Lý Mậu Trinh. Tháng tám, Đế xa giá từ Hoa châu về Kinh sư.

- Kỷ Mùi: Quang Hóa năm thứ hai, Thiền sư Huyền Vỹ ở Hoa Nhạc biên tập cơ duyên Thiền Tông của các Thiền sư từ Đức Tông năm Trinh Quán đến nay, lấy tên là Thánh Trụ tập.

* Thiền sư Vô Trước ở Hàng châu: Sư họ Chu, húy Văn Hỷ, người Gia Hưng. Năm bảy tuổi, Sư theo ngài Quốc Thanh chùa Thường Lạc trong ấp này xuất gia, thế phát, học luật nghe giảng. Khi Vũ Tông hủy diệt Phật giáo, Sư mặc đồ thường dân mai danh ẩn tích. Trong năm đầu đời Tuyên Tông, Sư tu lại ở chùa Tề Phong, Diêm Quan. Sư đến Ngũ Đài lễ Văn-thù, giữa đường gặp ông lão dắt trâu đi, ông mời Sư vào chùa. Ông thả trâu rồi dẫn Sư vào nhà. Ông ngồi xếp bằng trên đơn, chỉ một cái đôn thêu bảo Sư ngồi. Ông già hỏi:

- Thầy từ đâu đến? Sư đáp:

Phương Nam!

- Phương Nam Phật pháp thế nào?

- Thời mạt pháp Tỳ-kheo ít giữ giới luật.

- Bao nhiêu chúng?

- Hoặc ba trăm, hoặc năm trăm. Sư hỏi lại:

Ở đây Phật pháp thế nào? Ông già đáp:

Rồng rắn lẫn lộn, phàm thánh ở chung.

- Bao nhiêu chúng?

- Trước ba ba, sau ba ba.

Ông già gọi Đồng tử Quân Đề dâng trà, rồi dâng tô lạc.

Ông cầm cái chén lưu ly lên và hỏi:

- Phương Nam có cái này không? Sư đáp:

Không.

- Hằng ngày uống trà bằng cái gì?

Sư không đáp, xin cáo từ. Ông già sai Đồng tử tiễn Sư. Sư hỏi Đồng tử:

- Trước ba ba, sau ba ba là bao nhiêu?

Đồng tử gọi "Đại đức!" Sư ứng thanh dạ. Đồng tử hỏi: "Là bao nhiêu?"

Sư hỏi:

Đây là nơi nào? Đồng tử đáp:

Đây là chùa Bát-nhã trong hang Kim Cang. Sư vỡ lẽ ông già kia chính là Văn-thù. Sư cúi lạy đồng tử xin một lời chia tay. Đồng tử nói bài kệ:

Mặt không sân là vật cúng dường

Miệng không sân nhả các diệu hương

Tâm không sân là kho báu lớn

Không dơ không nhiễm thể chân thường.

Nói xong, Quân Đề và chùa ẩn mất. Ý Tông năm Hàm Thông năm thứ ba, Sư đến viện Quán Âm ở Hồng châu tham vấn Thiền sư Ngưỡng Sơn Tuệ Tịch, đốn ngộ tâm pháp. Sau, Sư về Chiết Tây trụ ở chùa Long Tuyền. Tiền Vương Phụng ban cho Sư y tía và hiệu Vô Trước Thiền sư. Đến lúc này, Quang Hóa năm thứ ba, mồng ba tháng mười, Sư nói với chúng "Tâm ba cõi dứt chính là Niết-bàn". Nói xong Sư kiết già quy tịch, thọ tám mươi tuổi, môn nhân dựng tháp ở đồi Tây chùa Linh Ẩn Thứu Phong. Ai Đế năm Thiên Hựu năm thứ hai, bọn giặc phản mở tháp Sư thấy nhục thân không hoại, tóc móng dài thêm. Tiền Vương Mậu hay tin liền sai tỳ tướng Thiệu Chí trùng tu lại tháp. Tống Hiến Tông năm Gia Định năm thứ mười ba, môn nhân dời nhục thân Sư về an táng bên trái tháp Thiền sư Trí Giác Diên Thọ trên núi Tịnh Từ. Sư nối pháp Ngưỡng Sơn Tuệ Tịch. Tịch nối pháp Quy Sơn Linh Hựu.

- Canh Thân: Quang Hóa năm thứ mười ba, đầu năm, Thôi Dận và hoàng thượng ngầm bàn mưu giết hoạn quan. Bọn khu mật sứ Tống Đạo Bật, Cảnh Vụ Tu đều phải tự sát, hoạn quan càng khiếp sợ. Bọn trung úy Lưu Quý Thuật, Vương Trọng Tiên, khu mật sứ Vương Ngạn Phạm, Tiết Tề Ốc ngầm bàn mưu phế lập. Đế đi săn trong vườn đến tối quay về. Quý Thuật dìu Đế và Hoàng hậu cùng lên xe, phi tần theo hầu chỉ hơn mười người. Vừa đến viện Thiếu Dương, Thuật khóa chặt cửa, sửa chiếu cho Thái tử Dụ nắm việc quân nước rồi lên ngôi Hoàng Đế, cho Đế làm thái Thượng hoàng. Quý Thuật sai con nuôi là Hy Độ đến Chu Toàn Trung hứa sẽ giao xã tắc nhà Đường cho ông. Thiên Bình Tiết độ sứ Lý Chấn khuyên Toàn Trung nên giết Quý Thuật. Toàn Trung bắt giam Hy Độ, sai Chấn về Kinh Sư. Thôi Dận ngầm sai người báo cho Thần Sách chỉ húy sứ Tôn Đức Chiêu giết bọn Quý Thuật. Lúc này là tháng mười hai.

- Tân Dậu: Thiên Phục năm đầu, mồng một tháng giêng, Vương Trọng Ni vào triều, Tôn Đức Chiêu liền bắt đem chém. Thôi Dận đón Đế ngự ở cửa lầu Trường Lạc, dẫn bá quan đến chúc mừng. Châu Thừa Hối bắt Lưu Quý Thuật, Vương Ngạn Phạm cũng vừa đem tới, bọn họ mới trách mình bị Dận đưa vào chỗ chết. Tiết Tề Ốc nhảy xuống giếng tự sát cũng bị lôi lên chém, diệt dòng họ của bốn người này. Lúc này Chu Toàn Trung, Lý Mậu Trinh ai nấy đều có ý ép Thiên Tử, sai chư hầu. Toàn Trung muốn Đế đến Lạc Dương, Mậu Trinh muốn Đế đến Phụng Tường. Chu Toàn Trung đến Hà Trung dâng biểu xin xa giá đi Đông Đô. Tháng mười một, trung úy Hàn Toàn Hối ép Đế đến Phụng Tường bèn đốt hết cung thất.

- Nhâm Tuất: Thiên Phục năm thứ hai, tháng mười một, Chu Toàn Trung đem quân đánh Phụng Tường. Tiền Liêu được phong tước Việt Vương.

- Quý Hợi: Thiên Phục năm thứ ba, mùa Xuân tháng giêng, Lý Mậu Trinh xin Đế giết bọn Hàn Toàn Hối để giảng hòa với Chu Toàn Trung, sai sứ gói đầu bọn Toàn Hối đưa cho Toàn Trung xem. Giáp Tý, Đế xa giá đến Phụng Tường, ghé dinh của Toàn Trung. Năm Kỷ Tỵ, Đế vào Trường An.

- Giáp Tý: Thiên Hựu năm đầu, mùa Xuân tháng giêng, Chu Toàn Trung xin Đế dời đô về Lạc Dương. Nhâm Dần, Đế đến Trường An, Giáp Tý đến Hoa Châu. Chu Toàn Trung nhiều lần dâng tấu chương thúc Đế, nên Đế đến Lạc Dương (Cải nguyên Thiên Hựu, Chu Toàn Trung sai Lý trấn đến Lạc Dương) cùng bọn Tưởng Huyền Huy vào tháng tám giết Đế, lập Huy Vương làm hoàng Thái tử, cho lên ngôi trước linh cửu, lúc này Huy Vương mới mười ba tuổi, đó là Ai Đế. Tiền Liêu được gia phong tước Ngô Vương.

* Ai Đế: Tên là Chúc, con năm thứ chín của Chiêu Tông, ở ngôi bốn năm, nhường ngôi cho Lương. Lương phong Đế làm Tế Âm Vương dời về Tào châu. Năm Mậu Thìn chuốc độc giết Tế Âm Vương ở Tào Châu, truy thụy là Đường Ai Hoàng Đế, hiệu Cảnh Tông. Có một thuyết khác cho rằng, Chu Toàn Trung giết Chiêu Tông lập Ai Đế. Được bốn năm, Trung sai Lưu Bá chuốc thuốc độc Ai Đế, táng ở Ôn Lăng, lập Thiếu Đế Bộc Vương Tuân, còn có tên là Kế, vốn con của Chiêu Tông lấy niên hiệu Thiên Thọ. Chu Toàn Trung lại chuốc độc giết Thiếu Đế, bàn nhau nhường ngôi cho nhà Lương vào năm Thiên Hựu năm thứ tư. Bản Kỷ không chép việc trong một năm của Bộc Vương. Niên hiệu Thiên Hựu bốn năm.

- Ất Sửu: Thiên Hựu năm thứ hai, Hoài Nam Dương Hành Mật chết, con là Ác lên kế vị.

- Bính Dần: Thiên Hựu năm thứ ba, Nam Bình Chung Phó chết, con là Khuông Thời kế vị, về sau bị Tần cướp ngôi, kinh Nam tiết độ Cao Quý Xương chiếm Kinh Nam. Mân Vương gặp hai Thiền sư Tuyết Phong và Huyền Sa mới hỏi:

- Lấy gì làm đạo? Tu hạnh gì để thấy tánh thành Phật? Tuyết Phong đáp:

Trước phải sám hối tẩy trừ nghiệp chướng nhờ đó mà thấy tâm rõ tánh. Tất cả biển nghiệp chướng đều do vọng tưởng sinh. Nếu muốn sám hối, phải ngồi ngay thẳng niệm Thật tướng. Mong Đại Vương biết cách nhận thật tướng, tự nhiên thành Phật. "

- Đinh Mão: Thiên Hựu năm thứ tư, tháng ba, Đế nhường ngôi cho Lương Vương. Lương nhận ngôi, đổi niên hiệu Khai Bình năm đầu.

Nhà Đường gồm hai mươi mốt chủ, trị vì tổng cộng hai trăm tám mươi tám năm, nhường ngôi cho nhà Lương.

* Ngũ Đại:

* Lương: Nhận ngôi nhà Đường, đóng đô ở Biện Châu, năm Khai Bình năm thứ hai, dời đô về Lạc Dương. Các Vương đóng đô ở Đại Lương, gồm Thái Tông, Mạt Đế, hai chủ trị vì mười sáu năm rồi nhường ngôi cho Hậu Đường.

* Thái tổ: Họ Chu, vốn tên là Ôn, người Tống Châu. Thời Đường Hy Tông, ông từng theo Hoàng Sào làm loạn, Sào đặt ông chức Đồng Châu Phòng Ngự Sứ. Ôn phản Sào về Đường, Thiên Tử ban cho tên Toàn Trung, bái phong chức Tuyên Vũ Quân Tiết độ sứ. Chiêu Tông năm Quang Hóa năm thứ ba, ông được tấn phong Lương Vương. Ai Đế, năm Thiên Hựu năm thứ tư, tháng ba, ông nhận ngôi nhà Đường, đổi tên là Quang, đội mũ miện lên ngôi Hoàng Đế, đổi quốc hiệu là Lương, ở ngôi sáu năm, thọ sáu mươi mốt tuổi, đổi Biện Châu thành phủ Khai Phong, gọi đây là Đông Đô, còn Đông Đô trước đây đổi thành Tây đô. Lúc này chỉ còn Hà Đông, Phụng Tường, Hoài Nam xưng niên hiệu Thiên Hựu. Tây Thục xưng Thiên Phục, sau cũng tự lập, đổi niên hiệu Vũ Thành. Những nơi còn lại đều nhận Chánh Sóc nhà Lương, xưng thần triều cống. Niên hiệu Khai Bình bốn năm, Càn Hóa hai năm.

- Đinh Mão: Khai Bình năm đầu, tháng tư đổi niên hiệu, phong Hà Nam Doãn Kiêm Hà Nam Tiết độ sứ Trương Toàn Mỹ làm Ngụy Vương; Trấn Hải Trấn Đông Tiết độ sứ Ngô Vương Tiền Liêu làm Ngô Việt Vương, gia phong Thanh Hải Tiết độ sứ Lưu Ẩn, Uy Vũ Tiết độ sứ Vương Thẩm Tri kiêm chức Thị trung, vẫn để Lưu Ẩn làm đại bình vương, cho Quyền Tri Kinh Nam Lưu Hậu Cao Quý Xương làm Tiết độ sứ.

Triệu Vương:

Vương Dung

Yên Vương : Lưu Nhân Cung Tấn Vương: Lý Khắc Dụng Kỳ Vương: Lý Mậu Trinh Ngô Việt Vương : Tiền Liêu Sở: Mã Ân

Kinh Nam: Cao Quý Xương Hoài Nam Ngô Dương Ác Mân

Vương : Vương Thẩm Tri

Thức lên ngôi Hoàng Đế, Vương Kiến Nam Bình: Lưu Ẩn

* Vương Dung cai quản Chân Định Trấn châu xưng Triệu Vương. Lưu Nhân Cung làm U châu Lô Năng Tiết độ sứ xưng Yên Vương. Tấn Vương Lý Khắc Dụng xưng niên hiệu Thiên Hựu. Khắc Dụng vốn người Sa Đà (xem ở Đường Ý Tông, Hàm Thông năm thứ 9).

* Kỳ Vương ở Phụng Tường: Họ Tống, tên Văn Thông, được đổi thành Lý Mậu Trinh, người Bác Dã, Thâm Châu, vốn là binh lính ở Bác Dã. Khi Hoàng Sào xua quân vào Kinh Sư, Mậu Trinh có công được bổ làm Hỗ Tất đô đầu. Hy Tông ban cho họ Lý, tên Mậu Trinh, bái phong làm Phụng Tường lũng hữu Tiết độ sứ. Thời Chiêu Tông, ông được phong Kỳ Vương vào năm Thiên Hựu năm thứ tư.

* Ngô Việt Vương Tiền Liêu: Tự là Cụ Mỹ, người Lâm An, Hàng châu. Thời Đường Hy Tông, ông làm tỳ tướng cho Đổng Xương, đánh lui được quân Hoàng Sào, Xương cho ông làm đô chỉ huy. Đổng Xương về sau cũng phản. Chiêu Tông cho ông làm Chiết Đông Chiêu thảo sứ bình được đám loạn của Xương, được tấn phong thiên hạ binh mã đô nguyên soái, sau phong Vương. Đến lúc này, Lương Khai Bình năm đầu, ông được phong Ngô Việt Vương. Hậu Đường Trang Tông ban cho ngọc sách, kim ấn. Liêu ở Hàng châu hai mươi mốt năm, thọ tám mươi mốt tuổi.

* Sở Vương: Mã Ân, tự Bá Đồ, người Yên Lăng, Hứa Châu. Đường Chiêu Tông trong năm Càn Ninh, ông được bái phong Vũ an quân Tiết độ sứ trấn giữ Đàm châu, cai quản hết vùng Hồ Nam. Lương Thái Tổ, Khai Bình năm thứ hai, ông ở Hồ Nam cho dân tự hái trà bán cho khách phương Bắc, thâu thuế để củng cố quân đội. Tháng 7, Ân tâu: "Biện Kinh, Tương, Đường, Dĩnh, Phục Châu, nên đặt chức hồi đồ lo việc vận chuyển trà đến Hà Nam, Hà Bắc bán đổi tơ lụa, mua thêm chiến mã". Đế ưng chuẩn. Từ đó Hồ Nam giàu có. Lương phong ông làm Sở Vương.

+ Kinh nam Tiết độ sứ Cao Quý Xương: tự Lộ Tôn người Thiểm Châu. Đầu đời Lương, ông trấn giữ hơn mười châu, làm Kinh Nam Tiết độ sứ, sau các nơi xâm chiếm, Quý Xương chỉ còn một thành ở Giang Lăng mà thôi. Đến thời Hậu Đường Trang Tông ông được phong Nam Bình Vương.

+ Hoài Nam: Dương Ác xưng Thiên Hựu năm thứ tư. Cha Ác là Hành Mật, tự Hóa Nguyên, người Hợp Phì, Lô Châu, gia cảnh rất nghèo, nhờ có sức mạnh nhấc cả ngàn cân, ngày đi ba trăm dặm, người giỏi nhất châu này, có công phá Hoàng Sào nên tháng tám Đại Đường Chiêu Tông, Cảnh Phước năm đầu ông được làm Hoài Nam Tiết độ sứ, Hoài Nam Vương rồi tấn phong Sở Vương. Đường Ai Đế, Thiên Hựu năm thứ hai, Hành Mật chết, thọ năm mươi bốn tuổi. Ông chiếm Lô Châu suốt mười hai năm, con là Ác lên kế vị. Lương Thái Tổ phong ông làm Ngô Vương.

* Mân Vương: Vương Thẩm Tri, tự Tín Thông, người Cố Thủy, Quang Châu. Thời Đường Hy Tông, Hoàng Sào làm loạn, nhân đó ông có vùng đất năm châu ở Mân Lĩnh. Lương, Khai Bình năm đầu, Đế phong ông làm Uy vũ Tiết độ sứ kiêm chức thị trung. Từ Đường Chiêu Tông, Thẩm Tri đã được thụ phong Mân Vương rồi. Đến đời con ông là Diên Quân, vào Hậu Đường Minh Tông năm Trường Hưng năm thứ tư, Quân đổi tên là Lân và lên ngôi Hoàng Đế, lấy niên hiệu Long Khải, lấy Quốc hiệu Đại Mân.

* Thục Vương: Vương Kiến, tự Quang Đồ, người Vũ Dương, Hứa châu. Đầu đời Đường Hy Tông, Trần Khâm Tuyên tiết chế, Tây Xuyên trung úy Nhật cho Tư làm giám quân, muốn cho Kiến làm chỉ huy, Khâm Tuyên nghi ngờ cấm cản. Kiến nổi giận đem quân đánh thành đô giết bọn Khâm Tuyên. Chiêu Tông cho ông giữ chức Tây Xuyên Tiết độ sứ. Lương nhận ngôi nhà Đường, Khai Bình năm đầu, tháng chín, Vương Kiến lên ngôi Hoàng Đế, lấy quốc hiệu Đại Thục, năm sau đổi niên hiệu Vũ Thành.

* Nam Bình: Lưu Ẩn người Thượng Sái, nay là Nhữ Ninh, Cổ Sái Châu. Ông nội Ẩn là An Nhân dời về sống ở Mân Trung, buôn bán ở Nam Hải và lập nghiệp ở đây. Cha Ẩn là Khiêm làm nha tướng ở Quảng châu, có công phá giặc Hoàng Sào nên được làm Phong Châu Thứ sử. Khiêm chết, người trong châu tiến cử Ẩn lên thay. Ông nhiều lần lập công hiển hách. Đường Chiêu Tông phong ông làm Nam Hải Vương, Ai Đế, Thiên Hựu năm thứ hai, ông được tấn phong An nam đô hộ Thanh Hải Tiết độ sứ, năm sau được phong Nam Bình Vương. Nhà Lương gia phong ông làm thị trung văn, phong tước Nam Hải Vương, sau cho Ẩn làm Đại Bành Vương. Càn Hóa năm đầu, ông mất, thọ ba mươi tám tuổi. Em là Nghiễm lên kế vị, chiếm hết phía Bắc Lĩnh Biểu. Nghiễm đổi tên là Nghiễm (bộ Long). Lương, Mạt Đế, Trinh Minh năm thứ ba, ông lên ngôi Hoàng Đế, lấy quốc hiệu là Hán, niên hiệu là Càn Hanh. Ông ở ngôi hai mươi lăm năm, thọ năm mươi bốn tuổi.

- Mậu Thìn: Khai Bình năm thứ ba, tháng giêng, Tấn Vương Lý Khắc Dụng mất, con là Tồn Úc lên ngôi vào tháng mười một. Lương dời đô về Lạc Dương chuốc độc giết Tế Âm Vương ở Tào châu, truy thụy là Đường Ai Hoàng Đế.

Triệu Vương: Vương Dung Yên: Lưu Nhân Cung Tấn: Tồn Úc, Thiên Hựu năm thứ 5 Kỳ Vương: Lý Mậu Trinh Ngô Việt: Tiền Liêu Sở: Mã Ân

Kinh Nam: Cao Quý Xương Hoài Nam Ngô: Dương Ác Mân : Vương Thẩm Tri Thục Vương Kiến, Vũ Thành năm đầu Nam Bình Lưu Ẩn

* Thiền sư Tuyết Phong ở Phước châu: Sư họ Tăng, húy Nghĩa Tồn, người Nam An, Tuyền Châu. Năm mười hai tuổi, Sư theo Luật Sư Khánh Huyền chùa Ngọc Nhàn, Bồ Điền xuất gia, mười bảy tuổi thế phát, thọ giới tại chùa Bảo sát ở U châu. Sư tham vấn khắp pháp hội Thiền, ba lần lên Đầu Tử, chín lần đến Động Sơn. Sau, cơ duyên khế ngộ với Đức Sơn. Đường Ý Tông trong năm Hàm Thông, Sư về đất Mân lập viện Tuyết Phong, học chúng đổ về. Hy Tông ban Sư hiệu Chân Giác Thiền sư và y tía. Pháp tịch của Sư thường đến một ngàn năm trăm người. Đến lúc này, Khai Bình năm thứ hai, tháng ba, Sư có chút bệnh, Mân Soái cho thầy thuốc đến chữa, Sư nói: "Ta chẳng có bệnh". Viết kệ phó pháp xong, mồng hai tháng năm, Sư đi thăm ruộng đến chiều tối mới về, tắm rửa và nửa đêm quy tịch, thọ tám mươi bảy tuổi. Sư nối pháp Đức Sơn Tuyên Giám, Giám nối pháp Long Đàm Sùng Tín.

* Thiền sư Huyền Sa Tông Nhất ở Phước châu: Sư họ Tạ, húy Sư Bị, người Mân Châu. Thuở nhỏ, Sư hay chèo thuyền nhỏ trên sông Nam Đài đùa với những người đánh cá. Năm ba mươi tuổi, Sư bỗng phát tâm xuất gia, theo Thiền sư Phù Dung Huấn thế phát, đến thọ giới ở chùa Khai Nguyên, Dự Chương, mặc áo vải mang giày cỏ, hít khí trời, cả ngày tĩnh tọa. Tuyết Phong thấy Sư khổ hạnh như vậy, gọi Sư là Đầu- đà. Một hôm Tuyết Phong gọi Sư đến và nói: "Sao ông không đi tham vấn các nơi!" Sư đáp: "Đạt-ma chẳng đến Đông độ, Nhị tổ chẳng qua Tây Thiên". Phong hứa khả. Sau khi an trụ, Sư xiển dương Tông phong, xa gần kính ngưỡng. Mân chủ đãi Sư rất hậu, học chúng hơn tám trăm người. Đời Lương Thái Tổ, Khai Bình năm thứ hai, tháng mười một, Sư quy tịch, thọ bảy mươi lăm tuổi. Mân chủ dựng tháp cho Sư. Sư nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn.

- Kỷ Tỵ: Khai Bình năm thứ ba, tháng mười, Thục châu Thứ sử Vương Tông Biện cáo bệnh không vào triều, Thục chủ nghi ông kiêu căng công lao, oán hận, Thục chủ gia phong thêm ông chức Kiểm Hiệu Thái Bảo nhưng ông không nhận. Ông nói với người khác "Người liêm khiết biết đủ không phải lo, người nghèo thì lo mà chẳng đủ. Ta là kẻ tiểu nhân, được chức vị thế này là đủ lắm rồi, há cứ cầu tiến mãi ư!" Thục Chủ khen chí của ông.

Triệu Yên Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 6 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 6 Ngô Việt Sở

Kinh Nam Ngô Hoài Nam Mân Thục Vương Kiến, Uy Thành năm thứ 2 Nam Bình Canh Ngọ: Khai Bình năm thứ tư.

* Tục Bảo Lâm Truyện: Nam Nhạc Duy Kính Đầu-đà gom tập cơ duyên của Tông Sư từ Đường Chiêu Tông năm Quang Hóa đến nay thành Tục Bảo Lâm Truyện bốn quyển.

Triệu Yên Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 7 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 7 Ngô Việt Sở Kinh Nam Hoài Nam Ngô: Thiên Hựu năm thứ 7 Mân Thục: Uy Thành năm thứ 2 Nam Bình

- Tân Mùi: Càn Hóa năm đầu.

Triệu: Vương Dung Yên lên ngôi Đế, Ứng Thiên

năm đầu

Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 8 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 8 Ngô Việt Vương Sở

Kinh Nam Hoài Nam Ngô Mân Thục Vương Kiến, Uy Thành năm thứ 2 Nam Bình: Lưu Nghiễm

Tháng ba, Tĩnh Hải Tiết độ sứ Nam Bình Tương Vương Lưu Ẩn mất, em ông là Nghiễm tập phong, sau đổi tên Cung lại đổi tên Nghiễm (bộ Long). Tháng tám con của Yên Vương Lưu Nhân Cung là Lưu Thủy Quang lên ngôi Hoàng Đế, lấy quốc hiệu Đại Yên, lấy niên hiệu Ứng Thiên.

- Nhâm Thân: Ứng Thiên năm thứ hai, tháng hai, Thiền sư Như Nột ở núi Đạo Tràng, Hồ châu dựng am ở núi này, cỡi cọp du hành. Sư người Hồ châu, nối pháp của Thúy Vi Vô Học. Học nối pháp Đan Hà Thiên Nhiên, Nhiên nối pháp Thạch Đầu Hy Thiên.

Triệu Yên: Ứng Thiên năm thứ 2 Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 9 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 9 Ngô Việt Vương Sở Kinh Nam Hoài Nam Ngô Mân Thục: Vĩnh Bình năm thứ 2 Nam Bình Tháng hai, Đế bệnh càng nặng, giết người bừa bãi, lại bàn xuất chinh, các quan tùy tùng đều khiếp sợ. Con trưởng của Đế là Lâm Vương Hữu Dụ mất sớm, con nuôi là Bắc Vương Hữu Văn là người Đế rất yêu mến. Trình Vương Hữu Khuê lòng không phục, Đế cho Hữu Khuê ra làm Lai châu Thứ sử. Hữu Khuê lén vào quân của Tả Long Hổ, gặp thống quân Hàn Kình kể hết sự tình. Kình đem năm trăm tinh binh đi theo Hữu Khuê, dẫn càn bọn hạc sĩ vào núp trong cấm cung. Nửa đêm hôm đó, họ phá cửa xông đến tẩm điện. Bộc phu của Hữu Khuê là Phùng Đình Ngạc giết Đế, giấu không phát tang, sửa chiếu rằng: "Trẫm bệnh nặng nên để hữu khuê nắm quyền chánh". Khuê phát tang, lên ngôi Hoàng Đế. Càn Hóa năm thứ ba, tháng giêng, đổi niên hiệu Phụng Lịch. Lúc này Quân Vương Hữu Trinh đang ở Đại Lương đem quân đánh Hữu Khuê. Hữu Khuê lượng sức không thắng nổi, mới lệnh cho Phùng Đình Ngạc trước giết vợ mình là Trương thị, sau đó giết mình, Ngạc cũng tự đâm cổ chết. Quân vương lên ngôi Hoàng Đế, ở Đại Lương, xưng niên hiệu Càn Hóa năm thứ ba.

* Quân Vương: Con năm thứ ba của Thái Tổ, ban đầu tên là Hữu Trinh được phong Quân Vương, trấn giữ Đại Lương (tức Biện Châu). Tháng giêng năm Càn Hóa năm thứ ba, ông giết kẻ đại nghịch Hữu Khuê rồi lên ngôi Hoàng Đế, ở Đại Lương rồi đóng đô ở đây, truy phế Hữu Khuê xuống làm thứ dân. Tháng ba, Đế đổi tên là Hoàng, thời gian sau lại đổi tên Chấn, ở ngôi mười một năm, thọ ba mươi sáu tuổi, thụy là Mạt Đế. Niên hiệu Càn Hóa thêm hai năm, Trinh Minh sáu năm, Long Đức ba năm.

- Quý Dậu: Càn Hóa năm thứ ba.

* Đạo tràng Kim Quang Minh: Thiền sư Ấu Chương ở Thụy Ứng, Hàng châu xin Ngô Việt Vương mỗi năm lập đạo tràng Kim Quang Minh ở núi Thiên Thai. Các quận vào ngày rằm, mồng một, đều nhóm họp lại, hết tháng thì bãi hội. Đại hội Quang Minh khởi nguyên từ ngài.

- Giáp Tuất: Cán Hòa năm thứ tư, tháng giêng, Tấn Chủ đã diệt nước Yên, lấy dải lụa trói Lưu Nhân Cung và Lưu Thủ Quang, ca khúc khải hoàn vào Tấn Dương, dâng họ ở Thái miếu rồi chém đầu Thủ Quang, gông cùm Nhân Cung đưa về Đại châu tế trước mộ Tiên vương rồi chém Cung.

Triệu Yên: Ứng Thiên năm thứ 3 Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 10 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 10 Ngô Việt Vương Sở Kinh Nam Hoài Nam Ngô: Thiên Hựu năm thứ 10 Mân Vương Thục: Vĩnh Bình năm thứ 3 Nam Bình

Triệu Yên bị Tấn tiêu diệt Tấn: Thiên Hựu năm thứ 11 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 11 Ngô Việt Vương Sở

Kinh Nam Hoài Nam Ngô: Thiên Hựu năm thứ 11 Mân Vương Thục: Vĩnh Bình năm thứ 4 Nam Bình

* Thiền sư Đầu Tử Sơn ở Thư châu: Sư họ Lưu, húy Đại Đồng, người Hoài Ninh, châu này. Từ nhỏ Sư theo Thiền sư Mãn chùa Bảo Đường ở Lạc Hạ xuất gia. Ban đầu Sư tập An Ban Quán (Sổ tức quán). Kế đó, nhân xem Hoa Nghiêm phát minh tâm địa, yết kiến Thiền sư Thúy Vi Vô Học, đốn ngộ tông chỉ. Từ đó Sư vãn du khắp nơi, sau về lại làng cũ ở ẩn trên núi Đầu Tử, kết am tranh ở. Đến lúc này, Càn Hóa năm thứ tư, mồng sáu tháng tư, Sư quy tịch. Đế ban Sư thụy Từ Tế Đại Sư. Sư nối pháp Thiền sư Thúy Vi Vô Học.

- Ất Hợi: Trinh Minh năm đầu.

Triệu Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 12 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 12 Ngô Việt Vương Sở Kinh Nam Hoài Nam Ngô: Thiên Hựu năm thứ 12 Mân Thục: Vĩnh Bình năm thứ 5 Nam Bình

Triệu Tấn: Thiên Hựu năm thứ 13 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 13 Ngô Việt Vương S ở Kinh Nam Hoài Nam Ngô: Thiên Hựu năm thứ 13 Mân Vương Thục: Thông Chánh năm đầu Nam Bình - Bính Tý: Trinh Minh năm thứ hai, Khiết Đan Thái Tổ A Bảo Cơ, Thần Sách năm đầu.

* Khiết Đan: Là hậu duệ của một giống bộ lạc còn sống sót ở núi Tiên ty, Cao Tông đánh Quỷ Phương chính là đánh bộ tộc này. Từ Lương Mạt Đế, Trinh Minh năm thứ hai, Thái tổ A Bảo Cơ xưng đế, lập quốc, lấy niên hiệu, nối truyền chín chủ, trị vì tổng cộng hai trăm mươi lăm năm, thật ra chỉ trị vì hai trăm lẻ chín năm. Thái tổ Hoàng đế húy Ức Phiên, tên A Bảo Cơ, là con út của Quản Lý. Cha Quản Lý làm chức Di Ly Cân, giống như Thứ sử của Trung Quốc. Trước đây bộ lạc Khiết Đan chia thành tám bộ lạc, mỗi bộ lạc có đại nhân nối nhau, suy tôn một người làm Vương trong thời hạn nào đó, họ dựng cờ lập trống để hiệu lệnh các bộ tộc. Cứ mỗi ba năm thì theo năm thứ tự thay Vương. Đến A Bảo Cơ làm Vương, bộ tộc lớn mạnh, ông cậy thế mạnh cương quyết không chịu thay ngôi. Năm họ Hề và bảy họ Thất Vi đều khâm phục theo ông. Ông đánh Hoàng Đầu Thất Vi lại bị bảy bộ cướp mất ở Cảnh Thượng, xin giao ước như trước. A Bảo Cơ nói: "Ta làm vương chín năm, được người Hán nhiều lần xin quân, gây bộ lạc ở Cổ Hán thành, ta cùng người Hán giữ nơi đó lập riêng một bộ". Bảy bộ đồng ý. Cổ Hán thành chính là huyện Hoạt Diêm của Thát Bạt Ngụy. Đất ấy thích hợp ngũ cốc, có lợi về ao muối. Về sau, A Bảo Cơ đánh diệt bảy bộ thống nhất thành một nước. Ông lại đánh Thất Vi Nữ Chân phía Bắc, chiếm đất cũ của Đột Quyết phía tây, đánh diệt họ Hề, lại lập Hề Vương, sai Khiết Đan làm giám sát quân binh. Các tộc Di ở phía Đông, bắc đều khiếp sợ, thần phục ông. Hồi ấy, cuối năm Hàm Thông đời Đường Ý Tông có Tập Nhĩ làm Vương, đất đai thành quách bắt đầu rộng lớn. Sau đó, Khâm Đức làm Vương. Nhân lúc Trung Nguyên có nhiều biến cố, ai nấy lúc bấy giờ cũng xâm lấn biên cương, Yên Đế Lưu Thủ Quang trong những năm cuối càng khốn đốn mới sai tham quân Hàn Diên Huy cầu viện với Khiết Đan. Khiết Đan nổi giận vì Huy không bái lạy, mới giữ Huy lại một thời gian. Huy làm đúng lễ, Khiết Đan mới tin dùng. Diên Huy bắt đầu dạy Khiết Đan lập tinh binh, mở phủ, xây thành quách, lập thôn làng để tiếp người Hán, khiến người người gieo giống, khai phá ruộng hoang. Từ đó, Khiết Đan giàu có, đất đai rộng lớn. Đến lúc này, Trinh Minh năm thứ hai, A Bảo Cơ mới tự xưng Hoàng Đế, lấy quốc hiệu Đại Khiết Đan, lấy niên hiệu Thần Sách. Người trong nước gọi ông là Thiên Hoàng Vương, họ Da Luật, lấy vợ họ Thuật Luật làm Hoàng hậu, đặt ra bá quan, ông trị quốc mười một năm, mất ở Phu Dư Thành, thụy là Thái Tổ.

* Bố Đại Hòa Thượng: Ngài húy là Khế Thử, thị hiện dấu tích ở huyện Phụng Hóa, Minh châu, thường lấy gậy quảy một túi vải, kéo theo chiếc chiếu rách. Phàm vật dụng tùy thân, ngài đều cất hết trong túi vải. Ngài vào chợ, thấy gì cũng xin, có khi là rượu thịt, cá mắm, trước khi ăn thường bớt phần nhỏ bỏ trong túi vải. Người đương thời gọi ngài là Trường Đinh Tử. Đến lúc này, Trinh Minh năm thứ hai, mồng ba tháng ba, ngài ngồi dưới hiên chùa Nhạc lâm nói bài kệ:

Di-lặc thật Di-lặc

Phân trăm ngàn ức thân

Thường thường dạy người đời

Người đời chẳng hay biết.

Nói kệ xong, ngài an nhiên quy tịch. Về sau, ở châu khác, người ta cũng gặp ngài quảy túi vải đi. Từ đó người người vẽ hình ngài thờ cúng.

- Đinh Sửu: Trinh Minh năm thứ ba: Khiết Đan năm Thần Sách năm thứ hai, Nam Bình Lưu Nghiễm lên ngôi Hoàng Đế ở Phiên Ngung, lấy quốc hiệu Đại Việt, đổi niên hiệu Càn Hanh. Mùa đông tháng mười một năm sau, ông tế Giao tế thiên, đổi quốc hiệu là Hán.

Triệu Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 14 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 14 Ngô Việt Vương Sở

Kinh Nam Hoài Nam Ngô: Thiên Hựu năm thứ 14 Mân Thục đế: Thiên Hán năm đầu Hán lên ngôi Đế, Càn Hanh năm đầu Mậu Dần: Trinh Minh năm thứ tư, Khiết Đan A Bảo Cơ, Thần Sách năm thứ ba.

Triệu Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 15 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 15 Ngô Việt Vương Sở

Kinh Nam Hoài Nam Ngô: Thiên Hựu năm thứ 15 Mân Thục đế: Quang Thái năm đầu Hán: Càn Hanh năm thứ 2

Thái tử Diễn của Thục Đế lên ngôi. Tháng ba Ngô Việt Vương Tiền Liêu bắt đầu lập phủ Nguyên soái đặt quan trực thuộc. Hoài Nam Ngô cho Từ Tri Cáo làm Hoài Nam tiết độ hành quân phó sứ. Tri Cáo thờ Ngô Chủ rất hiếu kính, Cáo cho Tống Tề Khâu làm mưu chủ.

* Thiền sư Long Hồ ở Thiệu Vũ: Sư húy Phổ Văn, là con năm thứ hai của Đường Hy Tông. Từ nhỏ, Sư đã không ăn mặn, lớn lên không có ý kinh bang tế thế. Hy Tông rất yêu mến Sư. Hy Tông, Trung Hòa năm đầu, Hoàng Sào nổi loạn, Đế đến đất Thục, thân vương tông thất đều bỏ trốn hoặc chết, Sư thế phát vân du, đến yết kiến Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư và hỏi:

- Thế nào là giáo ngoại biệt truyền? Chư đáp:

Đợi khi nào ông đè núi còn một chấm, ta nói ông nghe.

Nhân đó Sư tỉnh ngộ, ở lại đây mấy năm rồi xin lên núi. Khánh Chư dặn: "Gặp Càn thì dừng, gặp Trần thì ở". Sư từ biệt Khánh Chư, ngang qua Thiệu Vũ đến Đại Càn. Từ xa nhìn thấy đỉnh núi âm u, xanh tốt, Sư hỏi các bậc phụ lão:

- Trên kia có ai ở không? Phụ lão đáp:

Có một người là Trần Tự ở ẩn trong đó lâu rồi.

Sư đến, Tự liền chia chỗ cho Sư ở. Sư dựng am tranh ngay miệng hang, Trần liền phá đi, nền am vẫn còn. Bảo Thừa Thiền viện chính là nền am của Sư. Hy Tông, Văn Đức năm đầu, tháng ba, Sư ném tích trượng vào núi, dựng đạo tràng ngay nơi tích trượng cắm xuống. Tăng tục quy hướng liền thành chùa lớn. Một hôm có ông già đến trước mặt Sư nói:

"Tôi là rồng, nhà ngay núi này, do làm mưa không đúng chức phận nên sắp bị trời phạt, mong Sư hãy che chở".

Sư bảo:

Ông có thể thay hình rồi đến đây.

Lát sau có một con rắn nhỏ bò đến chỗ Sư ngồi, Sư lùa nó vào trong Tịnh bình.

Chẳng bao lâu, gió mưa hãi hùng, núi non chấn động. Sau khi gió tan mưa tạnh, con rắn bò ra khỏi bình. Ông già lúc nãy đến tạ ơn nói: "Chẳng nhờ pháp lực của thầy thì tôi đã tan thây ở đây rồi. Xem ra đạo tràng của thầy thiếu nước, tôi sẽ báo ân đức cho thầy!"

Ông già liền xoi đất thành hang, suối tuôn ào ào và thành cái hồ, nằm lưng chừng núi ngày nay vốn là Long Hồ này. Đến lúc này, Trinh Minh năm thứ tư, một hôm, Sư nhóm chúng Tăng lại và nói: "Ta sắp đi nơi khác". Sư giao phó công việc tự viện cho hai Thiền giả Thông và Giáo, rồi nói bài kệ:

Ta trốn nạn đời đến xuất gia

Tông sư chỉ cho nơi dừng nghỉ

Ở núi lãnh chúng ba mươi năm

Với người chẳng muốn giao phó bừa

Hôm nay rõ ràng nói cho ông

Lúc ta nhắm mắt cùng nghe nhận.

Sau đó Sư cỡi cọp đi trong sương, sớm đến chùa Khai Nguyên ở Tín châu, Tăng ở Long Hồ đuổi theo. Sư nói: "Trong núi đã có Thiền sư Thông, ta không trở về nữa". Bởi vậy, ở Long Hồ không có tháp tổ khai sơn, mà chỉ có nền am Khóa Hổ. Đó là dấu tích minh chứng từ xưa đến nay. Đế ban Sư thụy Viên Giác Thiền sư. Trong Ngũ Đăng Hội Nguyên ghi: Sư thị tịch ở Long Hồ là sai. Sư nối pháp Thạch Sương Khánh Chư, Chư nối pháp Đạo Ngô Tông Trí, Trí nối pháp Dược Sơn Duy Nghiễm. Khánh Chư họ Trần, người Kiết Châu.

- Kỹ Mão: Trinh Minh năm thứ năm. Khiết Đan, Thần Sách năm thứ tư.

Triệu Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 16 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 16 Ngô Việt Vương Sở

Kinh Nam Hoài Nam Ngô: Vũ Nghĩa năm đầu Mân Thục: Diễn. Càn Đức năm đầu Hán: Càn Hanh năm thứ 3

Mùa hạ, tháng tư, Hoài Nam họ Dương lên ngôi Ngô quốc vương, đổi niên hiệu Vũ Nghĩa, lập tông miếu xã tắc, đặt bá quan, cung điện Văn vật đều dùng lễ nhạc Thiên tử.

- Canh Thìn: Trinh Minh năm thứ sáu. Khiết Đan, Thần Sách năm thứ năm.

Triệu Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 17 Kỳ Vương: Thiên Hựu năm thứ 17 Ngô Việt Vương Sở

Kinh Nam Ngô: Phổ lên ngôi Mân Thục: Càn Đức năm thứ 2 Hán: Càn Hanh năm thứ 4 - Tân Tỵ: Long Đức năm đầu. Khiết Đan, Thiên Tán năm đầu.

Triệu Tấn Vương: Thiên Hựu năm thứ 18 Kỳ Vương: Ngô Việt Vương Sở

Kinh Nam Ngô: Thuận

Nghĩa năm đầu

Mân Thục: Càn Đức năm thứ 3 Hán: Càn Hanh năm thứ 5 - Nhâm Ngọ: Long Đức năm thứ hai. Khiết Đan, Thiên Tán năm thứ hai.

Triệu Tấn Vương: Kỳ Vương: Ngô Việt Vương Sở

Kinh Nam Ngô: Thuận Nghĩa năm thứ 2 Mân Thục: Càn Đức năm thứ 4 Hán: Càn Hanh năm thứ 6 * Thiền sư Cảnh Thanh Thuận Đức Phó ở Việt châu: Ngài đắc pháp với Tuyết Phong. Ngô Việt Tiền Vương tôn kính đạo đức của ngài, thỉnh ngài ở chùa Thiên Long. Ông lại lập chùa Long Cách thỉnh ngài trụ trì. Học chúng theo về rất đông, nhờ vậy Huyền học ở Ngô Việt rất thịnh. Tấn Cao Tổ, Thiên Phước năm thứ hai, tháng tám, ngài quy tịch, thọ bảy mươi bốn tuổi.

- Quý Mùi: Long Đức năm thứ ba. Đồng Quang năm đầu. Khiết Đan, Thiên Tán năm thứ ba.

Triệu Đường lên ngôi Đế, Đồng Quang năm đầu Kỳ Vương: Ngô Việt Vương Sở

Kinh Nam Ngô: Thuận Nghĩa năm thứ 3 Mân Thục: Càn Đức năm thứ 5 Hán: Càn Hanh năm thứ 7 Mùa Xuân, tháng hai, Lương Đế sai sứ đem sách mệnh phong Ngô Việt Vương Tiền Liêu làm Ngô Việt quốc vương. Mùa hạ, tháng tư Kỷ Tỵ, Tấn Vương Lý Tồn Úc lên ngôi Hoàng Đế ở phía nam Nha Thành, Ngụy châu, lấy quốc hiệu Đại Đường, niên hiệu Đồng Quang. Đường có cả thảy mười ba tiết độ, năm mươi Châu, thống lãnh ba quân chiếm nước Lương. Lương Đế nói với Hoàng Phủ Lân: "Họ Lý là kẻ thù của đời ta, khó mà quy hàng, đầu ta không thể để đao nó chặt. Ta không thể chặt đầu mình được, khanh hãy chặt đầu ta đi!" Lân khóc lạy rồi chặt đầu Lương Đế, Lân cũng tự sát. Tháng mười, Đường Đế vào Đại Lương.

Nhà Lương gồm hai chủ, trị vì mười sáu năm, vận nước về nhà Đường.

* Nhà Đường: Họ Lý, Thổ Đức Vương, đóng đô đất Nghiệp, nay là Chương Đức lộ, xưa là Tương châu, sau dời đô về Lạc Dương. Gồm: Trang Tông, Minh Tông, Mẫn Đề, Lộ Vương.

* Trang Tông: Húy Tồn Úc, vốn người Sa Đà. Đường Ý Tông, Hàm Thông năm thứ chín, Đế ban ông nội ông họ Lý, tên Quốc Xương. Cha ông tên Khắc Dụng, phá Hoàng Sào khôi phục Kinh sư có công đứng đầu, được bái phong Hà Đông Tiết độ sứ, rồi phong Tấn Vương. Dụng chết, con là Tồn Úc kế Vương vị. Ông diệt nhà Lương, lập quốc lấy hiệu là Đường, truy tôn cha là Khắc Dụng làm Vũ Hoàng Đế. Ông ở ngôi ba năm, thọ ba mươi lăm tuổi. Niên hiệu Đồng Quang ba năm.

- Quý Mùi: Đồng Quang năm đầu, tháng mười, ông diệt nhà Lương, đổi niên hiệu, tháng mười một, dời đô về Lạc Dương.

Giáp Thân: Đồng Quang năm thứ hai. Khiết Đan, Thiên Tán năm thứ tư.

Triệu Tấn Vương: Mậu Trinh mất Ngô Việt Vương Sở

Kinh Nam Ngô: Thuận

Nghĩa năm thứ 4

Mân Thục: Càn Đức năm thứ 6 Hán: Càn Hanh năm thứ 8 Tháng giêng, Kỳ Vương Lý Mậu Trinh sai con là Kế Nghiễm dâng biểu triều cống xưng thần. Đế dùng lễ đáp, cải phong ông làm Tần Vương. Tháng tư Tần Trung Kính Vương Mậu Trinh mất, con là Kế Nghiễm lên nắm hết việc quân việc phủ của Phụng Tường. Ngụy Phủ nay là Đại Danh lộ.

* Thiền Sư Hưng Hóa: Sư húy Tồn Tưởng, người phủ này. Đế triệu Sư vào cung, giữ lễ đệ tử tiếp đãi Sư. Một hôm Đế nói:

- Trẫm thu phục Trung Nguyên được một viên Minh châu chưa có người trả giá!

Sư nói:

Xin bệ hạ cho xem châu!

Đế lấy tay vuốt từ đầu đến chân. Sư nói:

- Minh châu của quân vương ai dám trả giá.

Đế hài lòng ban cho Sư y tía và hiệu, Sư đều không nhận. Đế ban Sư con ngựa. Sư cỡi bị té gãy chân. Đế lại cho thuốc thang. Sư gọi: "Viện chủ! Hãy đẽo cho ta cây nạng gỗ!" Sư chống nạng đi nhiễu quanh viện, hỏi Tăng:

- Các ông biết lão tăng chăng? Chúng đáp:

Ai mà không biết Hòa thượng! Sư nói:

Pháp sư què, nói được đi chẳng được.

Sư đến pháp đường, sai Duy Na đánh chuông nhóm chúng, hỏi:

- Các ông biết lão tăng chăng?

Chúng không đáp. Sư quăng nạng gỗ, ngồi thẳng thị tịch. Đế ban Sư thụy Quảng Tế Thiền sư. Sư nối pháp Lâm Tế Nghĩa Huyền.

* Thiền sư Nam Viện Bảo Ứng Nhữ Châu: Sư húy Tuệ Ngung, người Hà Bắc, nối pháp Hưng Hóa Tồn Tưởng.

- Ất Dậu: Đồng Quang năm thứ ba. Khiết Đan, Thiên Tán năm thứ năm. Hoài Nam Ngô Phổ dựng chùa Thanh Lương ở thành Thạch Đầu, lạy thỉnh Ngộ Tông trụ trì.

Triệu Tần Ngô Việt Vương Sở Kinh Nam Hoài Nam Ngô: Thuận Nghĩa năm thứ 5 Mân: Diên Hàn nối ngôi. Thục Vương: Diễn hàng nhà Đường, trao chức cho Mạnh Tri Tường Hán: Bạch Long năm đầu.

Tháng chín, Đế cho con là Ngụy Vương Kế Ngập, khu mật sứ Quách Sùng Thao đánh Thục. Thục chủ Vương Diễn chở quan tài, ngọc bích ra quy hàng. Mạnh Tri Tường, tự Bảo Thạnh người Long Cương, Hình châu, khu mật sứ Quách Sùng Thao đối với Tri Tường có ân cũ dẫn tiến. Lúc sắp đi ông nói với Đế: "Mạnh Tri Tường là người trung tín, mưu cao, chuyến đi lần này lấy được Tứ Xuyên tìm người trông coi thì không ai hơn người này!" Đế ưng chuẩn, Đại quân liền kéo về Tây, vào Tán Quan mở đường tiến đánh. Thục ra hàng. Sùng Thao mới cho Tri Tường làm Tây Xuyên Tiết độ sứ trấn giữ Thành Đô. Minh Tông, năm Trường Hưng năm thứ tư, ông được phong Thục Vương. Lộ Vương, Thanh Thái năm đầu, ông lên ngôi Hoàng Đế và mất, con là Sưởng lên kế ngôi, lấy Quốc hiệu Thục, niên hiệu Minh Đức. Đến Tống Thái Tổ, Càn Đức năm thứ ba, Thục quy hàng Tống. Thục tồn tại bốn mươi mốt năm thì diệt vong.

Hán có rồng trắng xuất hiện ở cung Hán. Hán chủ đổi niên hiệu Bạch Long, đổi tên là Cung.

* Minh Tông: Húy là Đảm, vốn tên Tự Nguyên, người Bắc Địch, Trang Tông nuôi nấng coi như con mình. Ông theo Trang Tông chinh phạt, nhiều lần lập công to. Tháng giêng năm Bính Tuất, Triệu Tại Lễ làm phản ở đất Nghiệp, Trang Tông sai Lý Tự Nguyên thảo phạt. Tháng ba, Tự Nguyên đến Nghiệp đô, tùng mã trực quân sĩ Trương Phá Bại làm phản, binh vây Trung quân Tự Nguyên nạt hỏi, Trương đáp: "Chúa thượng bỏ ân chuộng uy nói rằng, sau khi diệt thành sẽ chôn hết quân của Ngụy. Bọn tôi sợ chết, nay mọi người đều bàn chúa thượng làm đế ở Hà Nam, còn ông làm Đế ở Hà Bắc". Tự Nguyên khóc khuyên họ nhưng ba quân vẫn không theo. Con rễ Tự Nguyên là Thạch Kính Đường nói: "Phàm việc thành là ở nơi quả quyết, bại là bởi do dự!" Tự Nguyên liền sai An Trọng Hối truyền hịch nhóm quân. Thế quân rất mạnh. Lý Thiệu Vinh thỉnh Trang Tông đến Quan Đông phủ dụ họ. Xa giá đến Vạn Thắng trấn, nghe tin Tự Nguyên đã chiếm Đại Lương, các đạo quân đều tan rã. Đế liền cho quân quay về vào Lạc Dương. Tháng tư tùng mã trực chỉ huy sứ Quách Tùng Khiêm không biết Lục Vương Tồn Nghĩa đã chết nên muốn theo ông làm phản, thống lãnh binh của bộ tộc đánh phá Hưng Giáo Môn, men thành mà vào. Cận thần cựu tướng đều cởi giáp bỏ trốn, chỉ còn bọn Lý Ngạn Khanh, Hà Phước Tiến, Vương Toàn Bân mười mấy người ra sức đánh. Trang Tông bị trúng tên, người ở Tiến phường là Thiện Hữu đỡ Trang Tông từ cửa lầu xuống đến hiên điện Giáng Tiêu rút mũi tên ra. Trang Tông kêu khát, uống nước xong thì chết. Bọn Lý Ngạn Khanh khóc gào rồi bỏ đi. Tả hữu cũng phân tán. Thiện Hữu đốt xác Đế. Kỷ Sửu, Tự Nguyên vào Lạc Dương ngụ ở phủ đệ của mình, nhặt xương Trang Tông trong đám tro tàn rồi an táng. Bá quan nhiều lần dâng tấu chương xin Tự Nguyên làm giám quốc. Nguyên đồng ý. Quan Hữu Ty bàn lễ lên ngôi. Lý Thiệu Chân, Khổng Tuần cho rằng vận Đường đã hết nên tự lập quốc hiệu. Giám quốc không theo. Lại bộ Thượng thư Lý Kỳ nói: "Nếu đổi Quốc hiệu thì Tiên đế thành người dưng, cổ quan Thiên Tử làm sao chôn được! Đời trước, cho khác dòng khác họ nối ngôi cũng nhiều, nên dùng lễ con nối nghiệp lên ngôi trước linh cửu đi!". Mọi người đồng ý. Giám Quốc bèn lên ngôi Hoàng Đế trước linh cửu, năm ấy ông đã sáu mươi tuổi, đổi niên hiệu Thiên Thành, mỗi đêm đều đốt hương trong cung cáo trời, nguyện sớm sinh Thánh nhân làm chủ muôn dân. Thiên Thành năm thứ hai, mùa Xuân, tháng giêng, ông lại đổi tên Đản, ở ngôi tám năm, thọ sáu mươi bảy tuổi. Niên hiệu Thiên Thành bốn năm, Trường Hưng bốn năm.

- Bính Tuất: Thiên Thành năm đầu. Khiết Đan, Thiên Tán năm thứ 6. thục, Đại sư Thiền Nguyệt Quán Hưu tịch trong năm này.

Triệu Phụng Tường: Kế Nghiễm Ngô Việt lập quốc: Bảo Chánh năm đầu Sở Kinh Nam Ngô: Thuận Nghĩa năm thứ 6 Mân: Diên Quân, Thiên Bảo năm đầu Thục: Tiết Độ Mạnh Tri Tường Hán: Bạch Long năm thứ 2. Chiêu Vũ Tiết Độ Vương Diên Hàn tự xưng Đại Mân quốc vương, dựng cung điện, đặt bá quan, lễ nghi văn vật đều bắt chước pháp chế Thiên Tử. Truy tôn cha Vương Thẩm Tri là Chiêu Vũ Vương. Năm này con nuôi của Thẩm Tri là Diên Bẩm giết Diên Hàn, dân chúng suy tôn em của Hàn là Diên Quân làm Lưu Hậu.

- Đinh Hợi: Thiên Thành năm thứ hai. Khiết Đan Thái Tổ A Bảo Cơ mất. Đức Quang, Thiên Hiển năm đầu.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Bảo Chánh năm thứ 2 Sở lập quốc Kinh Nam Ngô lên ngôi Đế, Càn Trinh năm đầu Mân: Thiên Bảo năm thứ 2 Thục Hán: B ạch Long năm thứ 3

- Khiết Đan: Thái tổ mất vào mùa Thu tháng bảy, Thiên Tán năm thứ sáu, ở ngôi mười một năm, Thái Tông lên ngôi. Ông húy Đức Quang, con năm thứ hai của Thái Tổ, mẹ họ Thuật Luật. Ông ở ngôi hai mươi hai năm, lập nhà Tấn diệt nhà Đường đổi Khiết Đan thành Đại Liêu. Ông từng dựng chùa Thiên Hùng trong bộ lạc của mình để thờ Phật. Trong chùa có tượng Thái Tổ Khiết Đan A Bảo Cơ.

Mùa thu tháng tám, Sở Vương Mã Ân bắt đầu lập quốc, xây cung điện, đặt bá quan giống như Thiên tử, hoặc có thay đổi chút ít, như Hàn lâm học sĩ là Văn uyển học sĩ, Tri chế cáo là Tri từ cáo, Khu mật viện là Tả hữu cơ yếu ty, bệ hạ xưng là điện hạ, lệnh thì đổi thành giáo.

Tháng mười một, Hoài Nam Ngô Vương họ Dương lên ngôi Hoàng Đế. Ngô Thừa Tướng Từ Ôn mất. Ngô chủ cho con ông là Tri Cáo làm Đô đốc trung ngoại chư quân sự. Tri Cáo vốn mang họ Lý, Đường Chiêu Tông Càn Ninh năm thứ hai, Dương Hành Mật đánh Hào Châu, Quân sĩ cướp phá Từ châu và bắt được ông, lúc đó ông mới tám tuổi. Hành Mật nuôi ông coi như con mình. Con trưởng của Hành Mật tên là Ác rất ghét ông. Hành Mật nói với tỳ tướng Từ Ôn: "Đứa bé này tư chất diện mạo kỳ vĩ, hiểu biết hơn người, ta mất, thằng Ác ắt không dung tha nó, nay ta cho nó làm con nuôi của ông". Ông nhận đặt tên là Tri Cáo. Tri Cáo hầu hạ Ôn rất hiếu kính, hơn cả các người con khác, vì vậy Ôn yêu mến và cho ông quản lý mọi việc. Trưởng thành Tri Cáo thích đọc sách, giỏi bắn cung, học vấn, đức độ, tính nết đều vượt bậc. Hành Mật nói với Ôn: "Tri Cáo là người tuấn kiệt, các tướng và các con ta đều không bằng". Đến Tấn Cao Tổ, Thiên Phúc năm thứ hai, ông nhận ngôi của nước Ngô.

Mậu Tý: Thiên Thành năm thứ ba. Khiết Đan, Thiên Hiển năm thứ hai.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Bảo Chánh năm thứ 3 Sở K inh Nam: Cao Quý Hưng mất. Ngô: Càn Trinh năm thứ 3 Mân: Diên Quân Thục: họ Mạnh Hán: Đại Hữu năm đầu Mân Chủ Diên Quân độ hai vạn dân làm Tăng, từ đó Mân Trung có rất nhiều Tăng. Tháng mười hai năm này, Kinh Nam Tiết độ sứ Cao Quý Hưng mất, Đế cho con ông là Tùng Hối lên nắm việc quân phủ. Tùng Hối dâng biểu xin được làm quan trong triều, Đế hạ chiếu cho ông làm Kinh Nam Tiết độ sứ.

* Thiền Sư Quế Sâm ở La-hán viện, Chương châu: Sư họ Lý, quê ở Thường Sơn, theo Đại Sư Vô Tướng chùa Vạn Tuế trong phủ này thế phát, thọ giới đắc pháp với Huyền Sa Sư Bị. Sư ngầm trung hưng đạo pháp, thống thiết ẩn mình. Chương châu mục Vương Công thỉnh Sư trụ tại viện Địa Tạng, Thạch Sơn, Thành Tây hơn mười năm. Sau, Sư về ở viện La-hán, tường đổ chõng hư nhưng Sư vẫn điềm nhiên an trụ, xiển dương Tông phong mỗi ngày một thịnh. Đến lúc này, Thiên Thành năm thứ ba, Sư quy tịch, thọ sáu mươi hai tuổi. Môn nhân trà-tỳ thâu xá-lợi dựng tháp ở phía tây viện. Đế ban Sư thụy Chân Ứng Thiền sư.

Kỷ Sửu: Thiên Thành năm thứ tư. Khiết Đan, Thiên Hiển năm thứ ba.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Bảo Chánh năm thứ 4 Sở

Kinh Nam Ngô: Thái Hòa năm đầu Mân Thục Hán: Đại Hữu năm thứ 2 Tháng chín, Đế cùng Bình Chương Sự Phùng Đạo thong dong bàn thóc lúa hàng năm được mùa, bốn phương thái bình. Đạo nói: "Thần thường nhớ, lúc Tiên hoàng còn ở phủ trướng, thần phụng mệnh đi Sứ, từ Trung Sơn qua đến nơi hiểm trở núi Tinh Kính, Thần sợ ngựa ngã nên nắm cương rất cẩn thận. Thật may không mắc phải lỗi lầm, đi đến Trạch Lộ, Thần thả cương ngựa tự đi, ngay đó liền rơi xuống hố. Phàm người vì thiên hạ cũng giống như vậy". Đế cho là rất đúng. Đế hỏi: "Năm nay giàu có, bá tánh được no đủ không?" Đạo đáp: "Nhà nông gặp phải năm mất mùa thì chết vì lưu lạc, đói khổ, gặp phải năm được mùa thì bị thương vì thóc rẻ. Được mùa hay mất mùa, đằng nào nhà nông cũng phải chịu như vậy. Thần nhớ, trong bài thơ của tiến sĩ Nhiếp Di có câu: "Tháng hai bán tơ mới, tháng năm mua thóc mới, chữa được bệnh trước mắt, lại khoét thịt tâm đầu". Ngôn từ tuy quê mùa nhưng đã lột tả hết uẩn khúc của nhà nông. Trong bốn hạng người (sĩ, công, nông, thương) nông dân là kẻ cần khổ nhất, nhân chủ không thể không biết". Đế vui vẻ sai Tả hữu chép lại bài thơ này, thường ngâm đọc. Đậu Vũ Quân ở Uyển Bích, U Châu làm quan đến chức Tả gián nghị đại phu rồi từ quan, ông sinh năm người con đều làm quan, hiển đạt. Thị trung Phùng Đạo tặng ông bài thơ: "Đậu Thập Lang núi Yên, dạy con đầy nhân nghĩa, cọc linh một cội già, quế tiên năm cành tốt". Chu Thế Tông, Hiển Đức năm thứ hai, thái sư trung thư lệnh doanh Văn Ý Vương Phùng Đạo mất.

- Canh Dần: Trường Hưng năm đầu. Khiết Đan, Thiên Hiển năm thứ tư.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Bảo Chánh năm thứ 5 Sở: Ân mất Kinh Nam Ngô: Thái Hòa năm thứ 2 Mân Thục Hán: Đại Hữu năm thứ 3 Tháng mười một, Sở Vương Mã Ân mất, con là Hy Thanh lên kế ngôi, làm theo di mệnh, bỏ phép chế dựng nước, trở lại phép cũ phiên trấn. Đế hạ chiếu cho Hy Thanh làm Vũ An Tĩnh Giang Tiết độ sứ.

* Tông Vân Môn: Thiền sư Văn Yển ở viện Quang Phụng, núi Vân Môn, Thiều châu, Quảng Đông đạo. Sư họ Trương, quê ở Tú Thủy, Chiết Tây, nay là Gia Hưng lộ. Từ nhỏ, Sư theo Luật Sư Chí Trừng chùa Không Vương xuất gia, lớn lên thế phát thọ giới ở giới đàn Tỳ Lăng. Sư hầu Chí Trừng mấy năm, tinh thông Luật bộ. Nhận thấy việc mình chưa sáng tỏ, Sư đến tham vấn Mục Châu Trần Tôn Túc. Sư đẩy cửa bước vào, Mục Châu nắm đứng lại, bảo: "Nói, nói!". Sư nghĩ ngợi, Mục Châu liền đẩy ra khỏi cửa nói: "Cái dùi lăn đời Tần!(Kẻ vô dụng)" rồi đóng cửa làm bị thương chân Sư. Nhân đó Sư tỉnh ngộ. Mục Châu bảo Sư đến yết kiến Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn, đắc pháp, mật khế tâm tông. Sư xuống núi tham vấn khắp nơi. Sau, Sư đến pháp hội của Thiền sư Linh Thọ Mẫn ở Quảng Trung. Trước đây, chúng không xin người làm Thủ tòa, có người khuyên Linh Thọ xin một người làm Thủ tòa, Linh Thọ nói: "Thủ tòa của ta đã xuất gia!" Thời gian sau, Thọ lại nói: "Thủ tòa của ta hành cước đã ngộ đạo!". Sau đó, Thọ lại nói: "Thủ tòa ta đến rồi!" Một hôm Linh Thọ bảo chúng đánh chuông để nghinh Thủ tòa, lúc ấy Sư cũng vừa đến. Linh Thọ cười bảo: "Nghinh ông lâu rồi, sao đến chậm thế!", và Linh Thọ bảo Sư làm Thủ tòa. Sư vui vẻ nhận, đó là vào năm Canh Dần, niên hiệu Trường Hưng năm đầu. Cùng lúc Quảng Chủ Lưu Vương muốn khởi binh mới đến Linh Thọ hỏi xem có nên hay không. Linh Thọ biết, trao cho thị giả cái hộp và dặn: "Vương đến, hãy ra đợi ông ấy!" Lúc ấy có Tăng hỏi: "Thế nào là ý Tổ Sư từ Tây sang". Linh Thọ liền lên tòa quy tịch. Vương đến nghe Thọ đã tịch, thất kinh than trách. Thị giả trao cho ông cái hộp, ông mở ra, trong ấy ghi: "Con mắt của trời người là Thượng tòa trong pháp đường!" Vương lạy thỉnh Sư kế thế trụ trì Linh Thọ, nghinh Sư đến phủ khai pháp. Thời gian sau, Sư về ở tại núi Vân Môn, Thiều Dương. Năm Mậu Thân, Quảng Chủ nhiều lần thỉnh Sư về phủ hỏi pháp, lấy lễ thầy tiếp đãi, ban cho Sư hiệu Khuông Chân Thiền sư. Tháng bảy, Quảng nghinh Sư đến Vương phủ cúng dường. Tháng chín Sư từ biệt Vương về núi. Mồng mười tháng tư năm sau, Sư dâng biểu từ biệt Quảng Chủ, răn nhắc đồ chúng xong, ngồi ngay thẳng thị tịch. Đồ chúng an táng toàn thân Sư sau phương trượng. Năm Bính Dần, Triệu Thái Tổ, Càn Đức năm thứ tư, tức Quảng Chủ Thiên Bảo năm thứ chín, Sư báo mộng cho Nguyễn Thiệu Trang: "Ông hãy gởi lời ta đến Tú Hoa Quan Sứ Đặc Tiến Lý Thác". Thác liền tâu xin mở tháp Sư, phụng chiếu nghinh thỉnh linh thần vào triều cúng dường, tháng sau mới hoàn lại, nhân đó đổi tên chùa là Đại Giác, Đế gia cho Sư thụy Đại Từ Vân Khuông Chân Hoằng Minh Thiền Sư. Sư nối pháp Tuyết Phong Nghĩa Tồn, Tồn nối pháp Đức Sơn Tuyên Giám, Giám nối pháp Long Đàm Sùng Tín. Đạo pháp của Sư được đời tôn ngưỡng, gọi đây là Tông Vân Môn.

- Tân Mão: Trường Hưng năm thứ hai. Khiết Đan, Thiên Hiển năm thứ năm.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Bảo Chánh năm thứ 6 Sở: Kinh Nam Ngô: Thái Hòa năm thứ 3 Mân Thục Hán: Đại Hữu năm thứ 4 - Nhâm Thìn: Trường Hưng năm thứ hai. Khiết Đan, Thiên Hiển năm thứ sáu.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Nguyên Quán lên ngôi Sở: Kinh Nam Ngô: Thái Hòa năm thứ 4 Mân Thục Hán: Đại Hữu năm thứ 5 Mùa Xuân tháng hai, Đế lệnh cho quốc tử giám hiệu đính Cửu Kinh khắc bản, đến Châu Quảng Thuận năm thứ ba khắc bản xong, ấn hành.

Tháng ba, Ngô Việt Vũ Túc Vương Tiền Liêu mất, thọ tám mươi mốt tuổi, con giữa là Truyền Quán kế vị, sau đổi tên Nguyên Quán, theo di mệnh bỏ quốc nghi, chỉ dùng phép tắc Phiên Trấn.

Mùa thu tháng bảy, Vũ An Tĩnh Giang Tiết độ sứ Mã Hy Thanh mất, bọn lục quân Tự Viên Dư, Phan Ước đưa em Hy Thanh là Hy Phạm, ở Lãng Châu lên kế ngôi, trị vì mười lăm năm, thọ bốn mươi chín tuổi.

- Quý Tỵ: Trường Hưng năm thứ tư, Đế mất. Khiết Đan, Thiên Hiển năm thứ bảy.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Nguyên Quán tức Văn Mục Vương Sở Kinh Nam Ngô: Thái Hòa năm thứ 5 Thục: Lân Long Khải năm đầu Thục: họ Manh được phong Vương Hán: Đại Hữu năm thứ 6 Mùa Xuân, tháng giêng, Mân Chủ Vương Diên Quân lên ngôi Hoàng Đế, lấy quốc hiệu Đại Mân, niên hiệu Long Khải. Ông đổi tên là Lân. Tháng hai, Đường cho Mạnh Tri Tường làm Đông Tây Xuyên Tiết độ sứ Thục Vương.

Tháng mười một, Đế không khỏe, hạ chiếu lập con năm thứ ba là Tống Vương Tùng Hậu, Đế mất. Tháng mười hai, Tống Vương Tùng Hậu lên ngôi Hoàng Đế, đó là Mẫn Đế. Tháng giêng năm Giáp Thân, đổi niên hiệu Ứng Thuận. Lúc này Phụng Tường Tiết độ sứ kiêm thị trung Lộ Vương Tùng Kha hiềm khích với triều đình. Tháng mười hai, Lộ Vương dựng cờ Đại tướng chỉnh đốn ba quân kéo về đông. Mẫn Đế nghe Lộ Vương đến đất Thiểm lo sợ chẳng biết làm sao, mới đem năm mươi quân kỵ ra cửa Huyền Vũ đến Vệ châu, dựa Thứ sử Vương Hoằng Chí. Lộ Vương đến Tưởng Kiều, bọn Phùng Đạo đều dâng biểu chương khuyên Vương tiến tới. Lộ Vương vào ra mắt Thái hậu, Thái phi, đến Tây Cung phủ phục trước linh cửu Minh đế, cả cung gào khóc. Thái hậu hạ lệnh phế Thiếu đế làm Ngạc Vương, cho Lộ Vương lên ngôi Hoàng Đế trước linh cửu. Vương Hoằng Chí đưa Mẫn Vương về doanh sở Vệ châu. Lộ Vương sai con Hoằng Chí là Điện Trực Loan đến chuốc độc Đế, Mẫn Đế biết có độc không chịu uống, Loan xiết cổ ông chết.

* Lộ Vương: Húy Tùng Kha, con nuôi của Minh Tông. Ông họ Vương, người Trấn Châu, nay là Chân Định lộ. Ngày Minh Tông chiếm thiên hạ cũng chính là ngày mẹ Đế nhặt được ông nuôi làm con mình, lúc ấy ông mới mười tuổi. Ông được phong Lộ Vương làm Phụng Tường Tiết độ sứ. Mẫn Đế lên ngôi, do Dương Vương Tùng Trác đem quân sang đánh, từ đó cứ khởi binh. Đế chạy khỏi cung, Lộ Vương phụng mệnh Thái hậu lên ngôi, ở ngôi ba năm, thọ ba mươi tuổi.

Giáp Ngọ: Tháng tư, đổi niên hiệu Thanh Thái năm đầu. Khiết Đan năm Thiên Hiển năm thứ tám.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Nguyên Quán lên ngôi Sở Kinh Nam Ngô: Thái Hòa năm thứ 6 Mân : Long Khải năm thứ 2 Thục : Minh Đức năm đầu Hán: Đại Hữu năm thứ 7

Tháng giêng nhuần, Thục Vương Mạnh Tri Tường lên ngôi Hoàng Đế ở Thành Đô, đổi niên hiệu. Mùa thu tháng bảy Đế mất. Thái tử Nhân Tán lên ngôi Hoàng Đế. Ông đổi tên là Sưởng. Minh Đức năm đầu.

* Thượng tọa Tĩnh ở Quốc Thanh, Thiên Thai: Ngài đắc pháp với Thiền sư Huyền Sa Sư Bị, cư ngụ núi Thiên Thai hơn ba mươi năm. Có người hỏi: Tâm niệm lăng xăng, chưa rõ làm sao nhiếp phục?

Ngài đáp: Đem tâm niệm lăng xăng ấy, cứu xét chỗ lăng xăng của nó, xét đến không còn chỗ để xét thì niệm lăng xăng ấy làm sao còn! Mà trái lại xét đến cái tâm xét cứu, thì tâm năng cứu xét ấy ở đâu? Nhân xem Nghĩa Huyễn trong giáo môn, ngài thuật kệ:

Đạo hay pháp đều như huyễn có

Tội ác gây nên phải không lỗi

Vì sao nghiệp đã tạo chẳng quên

Bởi nhờ Phật từ độ dẫn dắt.

Có ông Tiểu Tĩnh Thượng tòa đáp:

Người huyễn khởi huyễn, huyễn bủa vây

Nghiệp huyễn hay đem pháp huyễn trị

Chẳng tỏ huyễn sinh các huyễn khổ

Tỉnh biết như huyễn, huyễn vô vi.

Di tích của hai Tĩnh Thượng tòa vẫn còn ở chùa Quốc Thanh.

- Ất Mùi: Thanh Thái năm thứ hai. Khiết Đan, Thiên Hiển năm thứ chín.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt Sở Kinh Nam Ngô : Thiên Tường năm đầu Mân : Long Khải năm thứ 3 Thục : Minh Đức năm thứ 2 Hán: Đại Hữu năm thứ 8 Kinh Nam Tiết độ sứ Cao Tùng Hối bẩm tính thông minh, hiếu để, lạy Hiền Sĩ Ủy Nhiệm Lương Chấn. Chấn khoác áo lông Hạc tự xưng là Kinh Đài Ẩn sĩ. Mỗi lần đến phủ ông thường cỡi bò đến xét việc.

Ngô gia phong Từ Tri Cáo làm Thượng phu Thái sư đại Thừa Tướng đại nguyên soái, tấn phong Tề Vương, đủ lễ đặc biệt, cho mười châu gồm: Thăng, Nhuận, Tuyên, Trì, Hấp, Thường, Giang, Nhiêu, Tín, Hải làm nước Tề.

- Thanh Thái năm thứ ba, tháng sáu, Hà Đông Tiết độ sứ Bắc diện tổng quản Thạch Kính Đường đã trở về trấn giữ Tấn Dương, ngầm bàn kế tự lập. Trước đây, Đế muốn sai Kính Đường về trấn giữ Vận Châu, nay là Đông Bình lộ. Cấp sự trung Lý Tung, Lã Kỳ đều cố sức can cho rằng không nên. Đế nghe theo lời của khu mật trực học sĩ Tiết Văn Ngộ cho Kính Đường làm Thiên Bình Tiết độ sứ. Lệnh vua ban ra, các quan nhìn nhau thất sắc. Kính Đường nói: "Ta không làm loạn, triều đình đày ta đi, lẽ đâu ta chịu bó tay chết giữa đường ư!". Đô áp nha Lưu Tri Viễn nói: "Minh Công chiếm địa thế thuận lợi, binh mã tinh mạnh, nếu khởi binh truyền hịch, đế nghiệp tất thành". Chưởng thư ký Tang Di Hân nói: "Minh Công suy phò Khiết Đan thì lo gì không xong!" Kính Đường ý đã quyết, liền dâng biểu can Đế không nên truyền ngôi cho con nuôi mà xin truyền cho Hứa Vương. Đế nổi giận tự tay viết chiếu lấy lại đất, tước luôn quan tước của Kính Đường, sai Trương Kính Đạt cùng Thái Nguyên Tây diện bài trần sứ thống lãnh các tướng thảo phạt Kính Đường. Kính Đường dâng biểu xưng thần với Khiết Đan, lạy Đan thờ làm cha mình, hứa cắt đất giao nộp. Tháng chín, Khiết Đan Chủ Thái Tông Đức Quang đem năm vạn kỵ binh, ba mươi vạn giáp sĩ kéo đến Tấn Dương giao chiến. Quân Đường thua to. Tháng mười một, Khiết Đan chủ làm Sách Lệnh, cho Kính Đường làm Đại Tấn Hoàng Đế, dựng đàn ở Liễu Lâm và lên ngôi, đại xá thiên hạ, đổi năm Trường Hưng năm thứ bảy, thành Thiên Phước năm đầu. Lộ Vương biết Thạch Kính Đường lên ngôi Hoàng Đế liền cùng Tào Thái hậu, Lưu Hoàng hậu, Ung Vương Trùng Mỹ và bọn Tống Thẩm Kiền đem báu vật truyền quốc lên lầu Huyền Vũ hỏa thiêu mà chết. Hoàng hậu chất củi muốn đốt cung thất Trùng Mỹ can: "Thiên Tử mới đến đây ắt không ở ngoài trời, ngày sau sẽ làm lao nhọc sức dân, chết mà để oán thì đốt làm gì!". Hoàng hậu không đốt. Bà và Trùng Mỹ (con Lộ Vương) cùng chết. Chiều hôm đó, Tấn Cao Tổ vào Lạc Dương nghỉ tại phủ đệ cũ của mình. Binh Đường cởi giáp chịu tội, Tấn đế an ủi rồi thả họ hết, sai Lưu Tri Viễn sắp đặt lại Kinh thành. Tri Viễn chia quân hán cho về lại doanh, để Khiết Đan chủ ở chùa Thiên Cung. Trong thành tuyệt nhiên không ai dám phạm lệnh. Tháng mười hai, Tấn đế truy phế Lộ Vương làm dân thường, cho Phùng Đạo làm Đồng Bình Chương sự.

Nhà Đường gồm bốn chủ, trị vì mười bốn năm, vận nước về nhà Tấn.

Nhà Tấn: Họ Thạch lấy hiệu Kim Đức Vương, đóng đô ở Biện Châu, gồm Cao Tổ, Tề Vương.

* Cao Tổ: Họ Thạch, húy Kính Đường, vốn người Tây Địch, anh dũng thiện chiến, Đường Minh Tông yêu mến gả công chúa Vĩnh Ninh cho ông. Ông nhiều lần chuyển đến làm Hà Đông Tiết độ sứ. Thanh Thái năm đầu, ông trấn giữ Thái Nguyên, sau đổi làm Thiên Bình Tiết độ sứ nhưng ông không tuân mệnh, mới khởi binh cầu viện với Khiết Đan. Ông lên ngôi Hoàng Đế, vào Lạc Dương, cắt mười sáu châu như: U, Tô, Doanh, Mạc, Trác, Đàn, Thuận, Tân, Quy, Nho, Vũ, Vân, Ứng, Hoàn, Sóc, Uất cho Khiết Đan. Ông ở ngôi bảy năm, thọ năm mươi mốt tuổi. Niên hiệu Thiên Phước bảy năm. Tháng mười một năm Bính Thân, đổi niên hiệu Thiên Phước năm đầu. Khiết Đan năm Thiên Hiển thứ mười.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt Sở

Kinh Nam Ngô : Thiên Tường năm thứ 2 Mân : Thông Văn năm đầu Thục : Minh Đức năm thứ 3 Hán: Đại Hữu năm thứ 9 Cao Ly: Cuối đời Đường, Cao Ly Vương họ Cao, vào Đường Trang Tông năm Đồng Quang năm thứ hai, Cao Ly sai sứ đến Trung Quốc. Sử sách không ghi Vương này họ tên là gì. Đến Minh Tông năm Trường Hưng năm thứ ba, Quyền nắm quốc sự là Vương Kiến sai sứ đến, Minh Tông phong Vương Kiến làm Cao Ly quốc vương. Đến lúc này, năm Bính Thân, Cao Ly đem binh đánh phá Tân La, Bá Tế. Lúc đó các nước Đông Di đều theo về, có hai kinh, sáu phủ, chín Tiết Độ và một trăm hai mươi bộ.

Đinh Dậu: Thiên Phước năm thứ hai. Đại Liêu, Hội Đồng năm đầu.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: dựng lại nước Sở

Kinh Nam Đường nhận ngôi, Thăng Nguyên năm đầu Mân: Thông Văn năm thứ 2. Thục: Minh Đức năm thứ 4 Hán: Đại Hữu năm thứ 10

Đại Liêu Thái Tông Đức Quang lập ra nhà Tấn, nhận mười sáu châu do Tấn cắt nộp. Tháng giêng mùa Xuân, Đế lấy U châu làm Nam Kinh, đổi quốc hiệu Khiết Đan thành Đại Liêu, lấy niên hiệu Hội Đồng. Công Khanh quan dân bắt chước người Trung Quốc, trưng dụng người Trung Quốc.

Tháng hai, Đế về Bắc, cho Triệu Diên Thọ làm khu mật sứ kiêm trung thư lệnh.

Tháng ba, Tấn bàn việc dời đô về Đại Lương. Tháng tư, Đế đến Biện Châu. Ngô Việt Vương Nguyên Quán lại dựng nước, giống như việc cũ trong năm Đồng Quang.

Tháng tám, Ngô Chủ hạ chiếu nhường ngôi cho Tề Vương, Từ Tri Cáo lên ngôi Hoàng Đế ở Kiến Khang, đại xá thiên hạ, lấy quốc hiệu là Đường (Nam Đường), lấy niên hiệu Thăng Nguyên, tôn Ngô chủ là Nhượng Hoàng, cung thất, xa giá, ngự phục vẫn giữ như cũ, Tông miếu, chánh sóc, huy chương, sắc phục đều theo pháp chế nhà Ngô. Năm sau, Nhượng Hoàng mất, Đường chủ không thiết triều hai mươi bảy ngày, truy thụy là Duệ Hoàng Đế. Đường, năm Thăng Nguyên năm thứ ba, Tri Cáo lại lấy họ Lý, đổi tên là Biện.

* Thiền sư Phong Huyệt ở Nhữ châu: Sư họ Lưu, húy Diên Chiểu người Dư Hàng, Tiền Đường. Từ nhỏ Sư đã không ăn mặn, học Nho đi thi tiến sĩ nhưng không đỗ bèn xuất gia, theo Trí Cung chùa Khai nguyên trong châu này thế phát, thọ Cụ túc, học chỉ quán Thiên Thai. Năm hai mươi lăm tuổi, Sư yết kiến Cảnh Thanh, tham vấn Nam Viện Ngung Công, tỏ ngộ yếu chỉ. Sư ở đây sáu năm rồi cáo từ ra đi. Hậu Đường Minh Tông năm Trường Hưng năm thứ hai, Sư đến Nhữ Thủy, ngôi nhà tranh chỉ còn vài cây kèo gác vách núi như nhà hoang, Sư hỏi các bậc phụ lão, họ đáp: "Đây là chùa Phong Huyệt xưa kia, đời đời truyền Luật, tăng vật cũ chúng bỏ đi hết rồi!". Sư hỏi: "Tôi ở được không?" Họ đáp: "Được!"

Sư dừng chân ở đây, ban ngày vào thôn xóm khất thực, đêm về đốt nhựa tùng, một mình ở suốt bảy năm. Đến lúc này, Thiên Phước năm thứ hai, châu mục Lý sứ quân nghe đạo phong của Sư, chí thành lạy thỉnh. Ngày Thượng Nguyên, Sư khai đường thuyết pháp, kế thừa Nam Viện Ngung Công. Hán Ẩn Đế, năm Càn Hựu năm thứ hai, Lý Quân dời qua trấn giữ Trình châu, Sư tránh loạn nên qua đây ở tạm tại nơi thanh tịnh trong quận. Có Tống Thái sư ở Nhữ châu cúng phủ đệ làm Tăng phường lấy tên Tân Tự, thỉnh Sư trụ trì. Pháp tịch hưng thịnh. Chu Thái Tổ, niên hiệu Quảng Thuận năm đầu, Đế sắc tứ thành chùa Quảng Tuệ. Sư trụ ở đây hai mươi hai năm, chúng hơn trăm người. Tăng hỏi:

- Thế nào là Phật? Sư đáp:

Roi tre trong rừng cây dưới núi.

Tống Thái Tổ năm Khai Bảo năm thứ sáu, mồng bảy tháng tám, Sư lên tòa nói bài kệ:

Thuận thời truyền đạo lợi sinh linh

Phương xa mến mộ đến ào ào

Năm khác có người nòi giống ấy

Ngày dâng hương khói đêm chong đèn.

Đến ngày mười bốn, Sư viết thư từ biệt đàn việt, ngày rằm thì kiết già quy tịch, thọ bảy mươi tám tuổi, Tăng lạp năm mươi chín hạ. Sư nối pháp Nam viện Tuệ Ngung, Ngung nối pháp Hưng Hóa Tồn Tưởng, Tưởng nối pháp Lâm Tế Nghĩa Huyền.

- Mậu Tuất: Thiên Phước năm thứ ba. Đại Liêu, Hội Đồng năm thứ hai.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Văn Mục Vương Nguyên Quán Sở

Kinh Nam Đường: Thăng Nguyên năm thứ 2 Mân: Thông Văn năm thứ 3 Thục: Quảng Chính năm đầu Hán: Đại Hữu năm thứ 11

Tháng tám, Tấn Đế tôn hiệu Đại Liêu Chủ và Thái Hậu, cho Bình Chương Phùng Đạo, Lưu Hú làm sách lễ sứ, sắm đủ nghi vệ Thiên Tử, xa giá đến Liêu Chủ hành lễ. Đế thờ Liêu rất kính, dâng biểu xưng Thần, tôn là Phụ Hoàng Đế.

Tháng mười, Đế cho thuyền, xe Đại Lương tụ tập ở Tào Vận, rồi xây Đông kinh ở Biện châu, lại lấy Biện châu làm phủ Khai Phong lấy Đông Đô làm Tây Kinh, lấy Tây đô làm Tấn Xương quân tiết sứ, hạ chiếu cho quan dân tự đúc tiền đồng. Tiền ấy có tên Thiên Phước Nguyên Bảo.

Kỷ Hợi: Thiên Phước năm thứ tư. Đại Liêu, Hội Đồng năm thứ ba.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Sở

Kinh Nam Đường: Lý Thăng Nguyên năm thứ 3 Mân: Vĩnh Long năm đầu Thục: Quảng Chính năm thứ 2 Hán: Đại Hữu năm thứ 12

Mùa Xuân tháng giêng, quần thần của Nam Đường nhiều lần dâng biểu xin Đường chủ Từ Tri Cáo lấy lại họ Lý, lập Tông miếu, Đường chủ đồng ý. Ông đổi tên Biện. Quần thần lại xin truy phong tôn hiệu, nhưng ông không nhận. Đường chủ không dùng ngoại thích làm phụ chánh, hoạn quan không được dự việc. Đó là điều mà các nước khác không theo kịp.

Mùa Thu tháng bảy nhuần, Mân chủ bị củng thần Khống Hạc quân sứ Liên Trùng Ngộ giết. Thúc phụ ông là Diên Nghĩa tự xưng uy vũ Tiết độ sứ Mân quốc chủ. Ông đổi tên Hy, truy thụy Mân Chủ là Đường Tông.

* Bồ-tát Quán Thế Âm: Tăng Đạo Dực người Hàng châu đêm nọ mộng thấy ánh sáng trên núi, lên xem thì thấy cây gỗ thơm lạ, mới sai thợ giỏi tạc tượng Bồ-tát Quán Thế Âm, ánh sáng phát ra liên tục ngày đêm. Hán Cao Tổ, Càn Hựu năm thứ hai, có Tăng là Tùng Huân lấy xá-lợi của cổ Phật đặt vào tướng lông trắng của tượng, xá-lợi liền hiện che phủ đỉnh tượng. Lại nữa núi Bổ Đát Lạc Già trong biển thuộc Khánh Nguyên lộ, là nơi Bồ-tát thị hiện. Đường Tuyên Tông trong năm Đại Trung, Tăng Tây Vực Thiên Trúc đến trong động đốt ngón tay cầu khấn, tận mắt nhìn thấy diệu tướng của Bồ-tát Quán Âm, được Bồ-tát nói pháp yếu. Danh tích này từ đó nổi tiếng. Về sau, Tăng của Nhật Bản là Tuệ Ngạc được một tượng vẽ của Bồ-tát ở Ngũ Đài Sơn, Bắc Yên, mới đặt bên cạnh núi, nhà họ Trương. Họ Trương phụng thờ đổi nhà mình thành viện Quán Âm. Trong Xương Quốc Chí ghi: "Lương, năm Trinh Minh năm thứ hai mới dựng chùa. Tống Thần Tông năm Khai Phong năm thứ ba, sai sứ Vương Thuấn Phong quan Tam Hàn, đi thuyền đến động, gió dữ nổi lên, rùa nâng lấy thuyền. Thuấn Phong cầu khấn, Bồ-tát hiện tướng, thuyền an ổn về lại triều. Phong tâu lên triều đình, Đế ban vàng lụa cho dời chùa về dựng ở phía Nam núi Mai Sầm. Đế sắc tứ là Bảo Đà vốn là chùa hiện nay.

- Canh Tý: Thiên Phước năm thứ năm. Đại Liêu, Hội Đồng năm thứ tư. Mân Vương Hy độ một vạn một ngàn Tăng.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt Sở Kinh Nam Đường: Thăng Nguyên năm thứ 4 Mân: Vĩnh Long năm thứ 2 Thục: Quảng Chính năm thứ 3 Hán: Đại Hữu năm thứ 13

Tân Sửu: Thiên Phước năm thứ sáu. Đại Liêu, Hội Đồng năm thứ

năm.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Con là Hoằng Tá lên ngôi Sở

Kinh Nam Đường: Thăng Nguyên năm thứ 5 Mân: Vĩnh Long năm thứ 3 Thục: Quảng Chính năm thứ 4 Hán: Đại Hữu năm thứ 14

Tháng tám, Ngô Việt Quốc Văn Mục Vương Tiền Nguyên Quán mất, con là Hoằng Tá lên ngôi vương. Hoằng Tá bẩm tính ôn hòa, liêm minh, quyết đoán, thích đọc sách, trọng kẻ sĩ, siêng chăm chánh sự. Ông trị vì bảy năm, thọ hai mươi tuổi.

Tháng mười một, Đường chia sứ giả xem xét nghề nghiệp của dân. Xưa cứ dựa mập ốm mà định thuế, dân đều xưng ông xử đoán công bằng.

- Hán, tháng mười hai, Mậu Tuất, Hán chủ lâm bệnh, có vị Tăng Ấn nói với ông rằng, tên Cung là bất lợi, Hán chủ tự tạo chữ Nghiễm (gồm Long và Thiên) để làm tên mình, lấy nghĩa là Phi Long tại Thiên (rồng bay lên trời), đọc như chữ Nghiễm (bộ Nhân). Mân chủ dựng tháp đá bảy tầng ở đồi Tây Thành Nam, làm chưa được một nửa, tháp phát ra như cái tàn, ba đêm sau thì xong. Ánh sáng chiếu thẳng lên trời suốt ba đêm. Vương xa giá đến xem, sắc tứ tháp tên Tịnh Quang, còn dựng chùa viện trong cả nước.

- Nhâm Dần: Thiên Phước năm thứ bảy, Đế mất. Đại Liêu, Hội Đồng năm thứ sáu.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt:

Trung Hiến Vương Hoằng Tá

Sở

Kinh Nam Đường: Thăng Nguyên năm thứ 6 Mân: Vĩnh Long năm thứ 4 Thục: Quảng Chính năm thứ 5 Hán: Bân lên ngôi, Quang Thiên năm đầu.

Nam Hán tức Nam Bình, Quảng châu. Tháng tư, Cao Tổ Lưu Nghiễm mất. Tần Vương Hoằng Độ lên ngôi Đế, sau đổi tên là Bân.

* Tề Vương: Sử chép là Xuất Đế, húy Trọng Quý, anh Cao Tổ, con của Kính Nho, được phong Tề Vương. Năm con của Cao Tổ đều chết sớm, Trọng Duệ còn nhỏ. Tháng sáu năm Thiên Phước năm thứ bảy, Cao Tổ mất. Tháng bảy Thái thú Tư Đồ kiêm Thị trung Phùng Đạo và thiên bình Tiết độ sứ Thị vệ Mã bộ đô ngu hầu Cảnh Diên Quảng bàn đất nước khó khăn nên lập vua trưởng, mới đưa Quảng Tấn Doãn Tề Vương Trọng Quý kế tự rồi lên ngôi Hoàng Đế. Đại thần bàn dâng biểu xưng thần và báo tang với Liêu. Cảnh Diên Quảng xin nên gởi thư xưng cháu chứ không xưng thần. Lý Tung can nhưng Quảng không nghe. Phùng Đạo dựa trên sai trái mà ly gián. Đế mất, ông theo lời bàn của Diên Quảng. Liêu chủ nổi giận sai sứ đến trách tội, Diên Quảng trả lời bất kính. Năm Bính Ngọ, Khai Vận năm thứ ba, tháng mười, Liêu đem đại binh diệt Tấn. Liêu chủ sai Trương Ngạn Trạch dời Tề Vương về phủ Khai Phong và giết ngay. Đế ở ngôi bốn năm, vận nước về nhà Liêu, không thấy ghi ông thọ bao nhiêu tuổi, đó là vào năm Thiên Phước năm thứ tám. Niên hiệu Khai Vận ba năm.

- Quý Mão: Thiên Phước năm thứ tám. Đại Liêu, Hội Đồng năm thứ bảy.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt Sở

Kinh Nam Đường: Cảnh Bảo Đại năm đầu Mân: Thiên Đức năm đầu. Thục: Quảng Chính năm thứ 6 Hán: Hoằng Hy, Càn Hóa năm đầu

Đường chủ uống thuốc của bọn Phương sĩ tính tình trở nên nóng nảy. Quần thần vào tấu việc, ông thường nổi giận. Ông hỏi đạo sĩ Vương Thê Hà:

Đạo nào có thể khiến thiên hạ thái bình?

Hà đáp:

Vương giả trị tâm trị thân chính là trị quốc gia. Nay bệ hạ còn chưa bỏ được đói no lo vui thì bàn thái bình làm gì!

Tống hậu khen hay, cho là chí lý. Tất cả những gì Đường chủ ban cho, Hà đều không nhận. Tháng mười hai, bệnh Đường chủ phát ra ở lưng, ông triệu Tề Vương Cảnh vào hầu bệnh và nói với Cảnh: "Ta uống Kim thạch cốt muốn sống lâu, trái lại nguy hại, ông nên dè dặt!" Đêm ấy, ông mất. Nguyên Tông Cảnh lên ngôi.

* Mân: Vương Diên Chính xưng Đế ở Kiến châu, lấy quốc hiệu Đại Ân. Trước đây, Thiên Phước năm thứ tư, Hy lên ngôi nhưng xa xỉ bạo ngược, nghi kỵ Tông tộc. Em ông là Kiến châu Thứ sử Vương Diên Chính gởi thư can gián, Hy nổi giận. Từ đó anh em gây thù chuốc hận đem binh đánh nhau. Đến lúc này Diên Chính xưng Đế.

* Hán: Thương Đế: Ông kiêu căng xa xỉ không đoái hoài quốc sự, Tấn Vương Hoằng Hy muốn mưu đồ lật đổ nên bày đủ kỷ nhạc, ton hót làm ông hài lòng để hoàn thành dã tâm của mình. Lát sau, thừa lúc Đế say rượu, Hoằng Hy giết ông rồi lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu Càn Hóa, đó là Trung Tông.

* Tông Pháp Nhãn: Thiền sư Thanh Lương, họ Lỗ húy Văn Ích, người Dư Hàng. Năm bảy tuổi, Sư theo Thiền sư Đồng Vỹ ở viện Trí Thông, Tân Định thế phát, từ nhỏ đã thọ giới tại chùa Khai nguyên, Việt châu, nghiên tầm Tỳ-ni, cứu xét Nho điển. Sư chấn tích về nam, đến Phước châu yết kiến Thiền sư Tuệ Lăng Trường Khánh nhưng không khai ngộ, muốn xuống núi đi qua Chương châu. Đến Thạch Sơn, Thành Tây gặp phải trời tuyết, Thiền sư Quế Sâm ở viện Địa Tạng hỏi Sư:

- Thượng tọa học hiểu giảng tam giới duy tâm vạn pháp duy thức, và Sâm chỉ phiến đá trước thềm hỏi: Phiến đá này ở trong tâm hay ngoài tâm?

Sư đáp: Trong tâm.

- Hành cước mắc chứng gì để phiến đá trong tâm mà đi.

Sư bí lối không đáp được và ở lại đây cầu quyết trạch. Hơn một tháng, Sư trình kiến giải, nói đạo lý. Sâm nói:

- Phật pháp không phải như vậy. Sư thưa:

Con lời hết lý cùng rồi.

- Nếu luận Phật pháp thì tất cả đều hiện thành.

Ngay đây, Sư đại ngộ, ở lại đây rất lâu. Đường, Lộ Vương năm Thanh Thái năm thứ hai, Sư từ biệt đến Giang Tây, . Châu mục Vũ châu kính trọng đạo đức của Sư nên thỉnh Sư trụ trì viện Sùng Thọ. Nam Đường lập quốc, Đường chủ đón Sứ đến Thiền viện Báo Ân ở Kim Lăng, ban hiệu Tịnh Tuệ Thiền sư. Thỉnh qua trụ trì chùa Thanh Lương, xiển dương Phật pháp. Đường chủ mời Sư đi xem hoa mẫu đơn, thỉnh Sư làm thi phú. Sư ứng thanh đọc:

Theo vua ngắm hoa thơm

Cảm nhận vốn chẳng đồng

Tóc ngày nay bạc trắng

Hoa năm ngoái vẫn hồng,

Sắc đẹp tùy sương sớm

Mùi hương theo gió nồng

Đâu cần đợi héo úa

Sau đó mới biết không.

Đường chủ nghe bài thơ liền đốn ngộ huyền chỉ. Đến Chu, Hiểu Đức năm thứ năm, tức Đường, Giao Thái năm đầu, ngày mười bảy tháng bảy, Sư có chút bệnh, Đường chủ đến thăm hỏi. Mồng năm thánh bảy nhuần, sư từ biệt đại chúng kiết già quy tịch, thọ bảy mươi bốn tuổi, tăng lạp năm mươi bốn hạ. Công Khanh Lý Kiến Huân trở xuống đều mặc tang phục dựng tháp phụng toàn thân Sư ở Đan Dương, huyện Giang Ninh. Đế ban Sư thụy Đại Pháp Nhãn Thiền Sư, tháp hiệu Vô Tướng. Sau, Đế lại ban thụy Đại Trí Tạng Đại Đạo Sư. Đệ tử đắc pháp có bốn mươi ba người, mỗi người dẫn dắt một phương. Những người tùy căn cơ ngộ nhập thật không kể hết. Sư nối pháp Địa Tạng Quế Sâm, Sâm nối pháp Huyền Sa Sư Bị, Bị nối pháp Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Tông môn kính ngưỡng đạo pháp của Sư, gọi đây là Tông Pháp Nhãn.

- Giáp Thìn: Khai Vận năm đầu. Đại Liêu, Hội Đồng năm thứ tám.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt Quốc Sở

Kinh Nam Đường: Bảo Đại năm thứ 2 Mân: Chu Văn Tiến Thục: Quảng Chính năm thứ 7 Hán: Càn Hóa năm thứ 2 Lưu Hú giao cho Tư không Bình Chương sự soạn Cựu Đường Sử, những dị tích của Phật, Tổ đều được chép trong đây. Đời Tống, Âu Dương Tu soạn Đường Thư đã cắt bỏ hết.

Mùa Xuân, tháng giêng, Mân củng thần đô chỉ huy sứ Chu Văn Tiến, các môn sứ Liên Trọng Ngộ giết Mân Chủ Hy, hạ chiếu cáo với bá quan: "Thái tổ Quang mở nước Mân, nay con cháu xa xỉ bạo ngược, mất hết tôn ty, Trời ghét họ Vương nên lựa người có đức lập lên". Mọi người chẳng ai dám lên tiếng. Trọng Ngộ suy tôn Chu Văn Tiến lên điện, đội mũ miện, dẫn quần thần quay mặt về bắc lạy hai lạy xưng thần. Văn Tiến tự xưng Mân Vương, truy tôn Mân chủ Hy thụy là Cảnh Tông. Năm đó, Văn Tiến bị thuộc hạ giết, gói đầu giao nộp Ân Vương Diên Chính ở Kiến châu. Năm sau, quân của Nam Đường lấy Kiến châu, Diên Chính quy hàng. Nước Mân tồn tại năm mươi năm vận nước hết.

*Nghe chuông dứt khổ: Thời Nam Đường, ở huyện Thượng Nguyên Giang Nam có người dân chết giấc, ba ngày sau tỉnh dậy nói: "Tôi đến trước sân điện chợt thấy Tiên vương bị gông cùm rất chặt, tôi đến gần và hỏi: "Ngài vì sao ra nông nỗi này?" Người đó đáp: Ta bị Tống Tề Khâu lừa dối đã giết hơn ngàn người quy hàng ở Hòa Châu, oan gia tố tụng nên bị giam ở đây. Ông được thả về hãy đến báo với nhà vua đương triều phàm chùa viện đánh chuông hãy đánh lâu một chút. Người chịu khổ nghe chuông liền được tạm tha. Hoặc có thể đúc một quả chuông cho ta càng tốt. Khi còn ở ngôi, ta giao hảo với nước Vu-điền, quốc vương ấy có tặng cho ta một tượng Thiên Vương bằng ngọc, ta thường để trong búi tóc, sau giấu nó dưới gối trái tượng Phật trong chùa Ngõa quan mà chẳng ai hay biết. Ông có thể lấy tượng này làm vật chứng minh". Người dân ấy về báo lại mọi việc, Đường chủ đích thân đến chùa Ngõa quan quả nhiên thấy pho tượng dưới gối trái của Phật. Đường chủ cảm thương khóc lóc rồi đúc một quả chuông trong chùa Thanh Lương trên chuông ghi: "Cầu phước cho Liệt Tổ Hiếu Cao Hoàng Đế thoát khỏi u đồ, ra khỏi ách nạn". Ông dựng tháp ở Tưởng Sơn an trí pho tượng.

- Ất Tỵ: Khai Vận năm thứ hai. Đại Liêu, Hội Đồng năm thứ chín.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt Sở Kinh Nam Đường: Bảo Đại năm thứ 2 Mân diệt vong Thục: Quảng Chính năm thứ 8 Hán: Càn Hóa năm thứ 3 Bính Ngọ: Khai Vận năm thứ ba. Đại Liêu, Hội Đồng năm thứ chín.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt Sở Kinh Nam Đường: Bảo Đại năm thứ 4 Thục: Quảng Chính năm thứ 8 Hán: Càn Hóa năm thứ 4 Đinh Mùi: Khai Vận năm thứ tư. Đại Liêu, Hội Đồng năm thứ mười một.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Hoằng Tá mất. Sở: Hy Quảng lên ngôi. Kinh Nam Đường: Bảo Đại năm thứ 5 Thục: Quảng Chính năm thứ 10 Hán: Càn Hóa năm thứ 5 Tháng tư, Liêu Thái Tông mất, ở ngôi hai mươi hai năm. Tháng năm, Thế Tông lên ngôi, húy Nguyễn Phiên, tên Ngột Dục, con của Đông Đan Vương Đột Dục, cháu Thái tổ. Năm Mậu Thân, đổi niên hiệu Thiên Lộc. Thiên Lộc năm thứ tư, Tân Hợi mùa Thu tháng chín, ông bị Yên Vương Thuật Triếp giết ở Hỏa Thần Định, Tân châu, ở ngôi năm.

Tháng năm, Sở Văn Chiêu Vương Hy Phạm mất, bá quan đưa em ông là Hy Quảng lên ngôi.

Tháng sáu, Ngô Việt Trung Hiến Vương Hoằng Tá mất, di mệnh cho Thừa Tướng Hoằng Tông làm Trấn hải trấn đông Tiết độ sứ. Năm này, ông bị nội nha Thống quân sứ Hồ Tiến Tư phế, lập em ông là Hoằng Thục, đó là Trung Ý Vương. Vương để tâm đến Phật giáo, vừa lên ngôi, ông đã đem ban vàng lụa, dựng Già-lam ở những nơi danh Sơn Thánh tích của các quận ở Lưỡng chiết. Núi Chi Đề ở Phước Châu là Thiên Quan Bồ-đề đạo tràng. Vương cúng bảy báu đúc cả ngàn tượng Thiên Quan, lập chùa viện nguy nga tráng lệ bậc nhất ở Thất Mân (Phước Kiến và Chiết Giang).

Mùa Xuân tháng giêng năm Đinh Mùi, quân Liêu đến Đại Lương. Tấn đế, Thái hậu trở xuống dâng biểu xin hàng, đón ở ngoài cửa Phong Khâu. Liêu chủ cáo từ không gặp, phong Tấn đế làm Phụ Nghĩa Hầu, cho ở tại phủ Hoàng Long, tức thành Hòa Long của Mộ Dung Yên. Liêu chủ đổi và mặc y phục Trung Quốc, trăm quan đi ở đều theo pháp chế cũ, đưa Tấn đế, Lý Thái hậu, Phùng hậu về bắc, Tả hữu ở hậu cung hơn trăm người cùng đi theo, có ba trăm quân kỵ của Khiết Đan đưa đi. Tháng hai, Liêu chủ về nước, cho Tiêu Hàn làm Đại Lương Tiết độ sứ. Hàn là con của người anh Thuật Luật Thái hậu, em ông lại làm Hoàng hậu của Liêu chủ. Ban đầu, Hàn có họ Tiêu, là họ của Hoàng hậu Thuật Luật Thái tổ A Bảo Cơ. Mùa hạ, tháng tư, Liêu chủ về lại Lâm Thành thì ngã bệnh, đến Loan Thành bệnh càng nặng. Năm Bính Tý, đến Sát Hồ Lâm thì mất, người trong nước ướp mấy đấu muối trong bụng ông rồi đưa về bắc. Người Tấn gọi ông là Đế Ba (vua bị ướp muối). Hồi ấy, Hà Đông Tiết độ sứ Lưu Tri Viễn nghe Liêu Chủ vào đất Biện mới chia quân giữ bốn nơi đề phòng bị đánh úp, lúc này tướng tá đều khuyên Viễn nên tôn hiệu, hiệu lệnh bốn phương, Tri Viễn không chịu. Quân sĩ đều nói: Nay Khiết Đan bắt Thiên Tử, thiên hạ không có chủ. Phiên Hán Khổng mục quan Quách Uy Đô, áp nha Dương Bân cũng khuyến tấn, Tri Viễn nghe theo. Tháng hai, Tân Mùi ông lên ngôi Hoàng Đế, vẫn xưng Thiên Phước năm thứ mười hai, đổi quốc hiệu Hán. Khiết Đan Tiêu Hàn nghe Hán đế xua quân về Nam, liền muốn về Bắc sợ trong nước không có chủ. Lúc này có con Đường Minh Tông là Lý Tùng Ích cùng mẹ là Vương Thục phi ở Lạc Dương, Hàn đón họ rồi lập làm Đế, dẫn hết các tộc trưởng đến lạy, trăm quan đến yết kiến. Thục phi khóc nói: Mẹ con ta yếu đuối thế này mà các ông lập nên thì thật là họa cho nhà ta. Hàn để hơn ngàn quân Yên ở lại giữ cổng thành, hộ vệ cho Tùng Ích, Hàn cáo từ về bắc. Hán đế đến Lạc Dương, sai Trịnh châu phòng ngự sử Quách Tùng Nghĩa vào trước Thanh cung Đại Lương, giết Lý Tùng Ích và Vương Thục phi. Hán đế đến Đại Lương, lại lấy Biện châu làm Trần kinh, quốc hiệu Hán.

Nhà Tấn gồm hai chủ, trị vì mười một năm, vận nước về nhà Hán.

* Nhà Hán:

Họ Lưu, lấy hiệu Thủy Đức Vương, đóng đô đất Biện gồm Cao Tổ, Ẩn Đế.

Cao Tổ: Húy Tri Viễn, đổi tên là Hạo, người bộ lạc Sa Đà, nhiều đời ở Thái Nguyên, cùng Tấn Cao Tổ đồng thờ Đường Minh Tông. Tấn Cao Tổ lên ngôi, cho Tri Viễn làm bảo nghĩa quân Tiết độ sứ, sau đổi qua làm Hà Đông Tiết độ sứ. Khai Vận năm thứ hai, ông được phong Bắc Bình Vương. Tấn Đế về Bắc, ông lên ngôi ở Tấn Dương, ở ngôi hai năm, thọ năm mươi bốn tuổi, xưng Thiên Phước hai năm, Càn Hựu một năm.

- Mậu Thân: Càn Hựu năm đầu. Đại Liêu, Thế Tông, Thiên Lộc năm đầu.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt: Hoằng Thục. Sở.

Kinh Nam: Bảo Dung lên ngôi Đường: Bảo Đại năm thứ 6 Thục: Quảng Chính năm thứ 11 Hán: Càn Hóa năm thứ 6 Tháng giêng, Đế lại đổi tên Hạo. Giáp Tý, ông không khỏe, Đinh Sửu mất ở điện Vạn tuế, nhưng quần thần giấu kín không phát tang. Tháng hai, lập Hoàng Thái tử Thừa Hựu làm Chu Vương rồi lên ngôi Hoàng Đế, lúc này Hựu mười tám tuổi.

Mùa Đông tháng mười, Hình Nam Tiết độ sứ Nam Bình văn Hiến Vương Cao Tùng Hối mất, con ông là Bảo Dung làm Lưu Hậu, trị vì mười năm, thọ bốn mươi mốt tuổi.

* Ẩn Đế: Húy Thừa Hựu, con năm thứ hai của Cao Tổ, ở ngôi ba năm, thọ hai mươi tuổi, xưng năm Càn Hựu năm đầu.

Kỷ Dậu: Càn Hựu năm thứ hai. Đại Liêu, Thiên Lộc năm thứ hai.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt Sở: Hy Quảng bị giết. Kinh Nam Đường: Bảo Đại năm thứ 7 Thục: Quảng Chính năm thứ 12 Hán: Càn Hóa năm thứ 7 * Quốc sư Đức Thiều: Ngài họ Trần, người Long Tuyền, Xử Châu, mười lăm tuổi xuất gia, mười bảy tuổi thế phát tại chùa Long quy trong châu này, mười tám tuổi thọ giới ở chùa Khai nguyên, Tín châu. Hậu Đường Trang Tông, trong năm Đồng Quang, ngài du phương, đầu tiên yết kiến Thiền sư Đồng ở núi Đầu Tử, kế đến yết kiến Long Nha Sơ Sơn. Cứ thế ngài tham vấn khắp năm mươi bốn Thiện tri thức. Sau cùng, ngài đến Giang Tây, Phủ Châu tham vấn Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích. Ngài mệt mỏi chuyện tham vấn nên chỉ tùy chúng chấp lao phục dịch. Một hôm, tăng hỏi Pháp Nhãn:

- Thế nào là một giọt nước Tào Khê? Nhãn đáp:

Là một giọt nước Tào Khê.

Ngài ở bên tòa nghe được hoát nhiên khai ngộ, thưa với Pháp Nhãn. Nhãn nói: "Về sau, ông được quốc vương thờ làm thầy, làm cho đạo Tổ rực sáng!".

Ngài trở về Xử châu, lên núi Thiên Thai, thấy di tích của Thiền sư Trí Giả Trí Khải, cảm thấy mình khế hợp đâu từ trước. Đầu tiên, ngài ở Bạch Sa. Lúc này Ngô Việt Trung Ý Vương Hoằng Thục làm vương tử, ông đến Thai châu, nghe danh tiếng ngài liền mời đến hỏi đạo. Đến lúc này, Càn Hựu năm thứ hai, Vương đã nối ngôi Ngô Việt, sai Sứ đi đón ngài, nhận lễ làm đệ tử, tôn ngài làm Quốc sư. Lúc này, có Sa-môn Nghĩa Tịch hoằng truyền giáo quán Thiên Thai của Trí Giả, Tịch chính là Pháp Sư Loa Khê. Tịch nhiều lần nói với ngài: "Giáo quán của Trí Giả qua nhiều năm tháng phần nhiều mai một, chỉ có nước Tân La là còn đầy đủ nhất, mong Hòa thượng từ bi đến đó cho". Ngài tâu với Việt Vương, vương sai sứ mang thư của ngài qua Tân La xin sao chép đầy đủ giáo quán đem về. Cho đến nay, giáo quán của tông Thiên Thai sở dĩ đầy đủ như vậy đều nhờ công sức của ngài. Ngài có bài kệ:

Trên đỉnh Thông huyền

Không phải nhân gian

Ngoài tâm không pháp

Đầy mắt núi xanh.

Pháp Nhãn nghe được, nói: "Một bài kệ này đủ dựng tông ta".

Ngày hai mươi tám tháng sáu, Tống Thái Tổ, Khai Bảo năm thứ năm, ngài nhóm chúng từ biệt, ngồi kiết già quy tịch ở Liên hoa phong, thọ tám mươi hai tuổi, tăng lạp sáu mươi lăm hạ. Ngài nối pháp Pháp Nhãn Văn Ích.

- Canh Tuất: Càn Hựu năm thứ ba. Đại Liêu, Thiên Lộc năm thứ ba.

Triệu Phụng Tường Ngô Việt Sở Kinh Nam Đường: Bảo Đại năm thứ 8 Thục: Quảng Chính năm thứ 13 Hán: Càn Hóa năm thứ 8 Vũ bình Tiết độ sứ Mã Hy Ngạc là anh của Hy Quảng bắt Sở Vương Hy Quảng và giết. Hy Ngạc tự xưng Vũ An Tĩnh Giang Ninh Viễn Đẳng Quân Tiết độ sứ, hàng nhà Đường. Đường phong cho ông làm Sở Vương, cuối cùng bị Đường diệt, đưa họ Mã về Kim Lăng. Mùa hè tháng tư, Hán đế cho Quách Uy làm Nghiệp đô lưu thú Thiên Hùng Tiết độ sứ. Khu mật vẫn giữ như cũ, cho Hữu giám môn vệ tướng quân Quách Vinh làm Thiên Hùng nha nội Đô Chỉ Huy Sứ. Vinh vốn họ Sài, cha là Thủ Lễ vốn anh vợ của Quách Uy. Uy chưa có con, mới nuôi Vinh làm con mình. Tháng năm, Uy nhận mệnh, cáo từ đi và nói với Đế: "Thái hậu theo Tiên đế nhiều năm nếm đủ việc trong thiên hạ, bệ hạ phải quý trọng thân mình, có việc gì nên thưa với Thái hậu sau đó hãy làm, thân gần trung tín, lánh xa tà nịnh, giữa tốt xấu phải phân định rạch ròi". Lúc ấy, khu mật sứ hữu bộc xạ Đồng Bình Chương sự Dương Bân tổng quản quân cơ, khu mật sứ kiêm Thị trung Quách Uy nắm việc chinh phạt, Quy Đức Tiết độ sứ Thị Vệ Thân Quân Đô Chỉ Huy Sứ kiêm Trung Thư Lệnh Sử Hoằng Triệu nắm việc Túc vệ, Tam Ty Sứ Đồng Bình Chương Sự Vương Chương nắm việc thuế má. Các ông Bân v. v. . là trung thần, Đế tin dùng Nội Khách Tỉnh Sứ Diêm Tấn Khanh, Khu Mật Thừa Chỉ Nhiếp Văn Tiến, Phi Long Sứ Hậu Khuông Tán, Hàn Lâm Trà Tửu Sứ Quách Doãn Minh, họ sàm tấu rồi chấp chính. Đế ngày một lớn, chán ghét vì đại thần quản chế, nên cùng Khu Mật Sứ Nhiếp Văn Tiến, Khuông Tán, Doãn Minh đã giết Bân. Triệu, Chương ở nhà Đông điện Quảng Chính vào mồng một tháng mười một. Đế sai Cung Phụng quan Mạnh Nghiệp đem mật chiếu đến Thiền châu và Nghiệp Đô để giết Vương Ân. Lại lệnh cho Nghiệp đô Hành Dinh Quân Mã Đô Chỉ Huy Quách Sùng Uy, Bộ Quân Đô Chỉ Huy Sứ Tào Uy giết Quách Uy và Giám quân Tuyên Huy Sứ Vương Tuấn. Quách Uy mới gọi Quách Sùng Uy, Tào Uy đến nói rằng: Bân v. v. . bị chết oan. Ông nói: "Ta cùng các ông ấy vạch gai góc, theo Tiên đế lấy Thiên hạ, nhận lệnh thác cô, tận lực giữ nước nhà, nay các ông ấy đã chết, ta lòng dạ nào sống một mình, các ông hãy làm theo chiếu thư cắt đầu ta đem về báo với Thiên Tử, ngõ hầu không phiền lụy nhau". Bọn Quách Sùng Uy khóc nói: "Thiên Tử nhỏ, háo thắng, đây chắc là do bọn tiểu nhân Tả hữu bày ra, chúng tôi xin nguyện theo ông vào triều tự tố, giết sạch bọn chuột kia để làm sạch triều đình, không thể để ông chết một mình". Quách Uy mới để con nuôi là Vinh ở lại giữ Nghiệp đô, sai Quách Sùng Uy dẫn kỵ binh đi trước, còn mình dẫn đại quân đi ngày sau kéo đến Phong Khâu. Tháng mười một, Đế sai bọn Mộ Dung Ngạn Siêu đem quân chống cự. Bọn Ngạn Siêu đánh và thua to chạy về. Hôm đó Đế ra ủy lạo ba quân, tàn quân thua trận chỉ có mấy mươi người chạy về cung, qua đêm ở Thất Lý trại, còn lại đều bỏ trốn. Sáng ngày Ất Dậu, Đế lên ngựa về lại cung đến cửa Huyền Hóa, Lưu Thù đứng trên cửa hỏi Đế "Tả hữu binh mã đâu mất?" Nhân đó bắn Tả hữu. Đế quay ngựa chạy lên Tây bắc, đến Triệu Thôn, truy binh đuổi đến, Đế xuống ngựa chạy vào nhà dân, bị loạn binh giết chết. Quách Uy đi thẳng vào Xuân môn. Đinh Hợi, Quách Uy dẫn bá quan đến cửa Minh Đức, rồi đến chỗ Thái hậu tâu rõ việc quân việc nước, xin lập vua mới. Thái hậu mới cho con của Hà Đông Tiết độ sứ Lưu Sùng là Vũ Ninh Tiết độ sứ Bân lên ngôi Hoàng Đế. Uy tấu cho Thái sư Phùng Đạo đến Từ châu nghênh rước. Canh Dần, Uy dẫn quần thần dâng biểu, Hoàng Đế đến cửa cung, cảm động gào khóc cả tuần, thỉnh Thái hậu lâm triều thính chính. Nhâm Thìn, Thái hậu bắt đầu lâm triều. Quách Uy vượt sông, đóng quân ở Thiền Châu. Quý Sửu, tướng sĩ cùng tôn lập Uy rồi đưa Uy về Nam, Uy dâng biểu cho Thái hậu xin phụng việc tông triều của nhà Hán, tôn Thái hậu làm mẹ. Vũ Ninh Tiết độ sứ Bân đã đến Tống châu. Quách Uy gởi thư cho Bân nói vì các tướng ép buộc, triệu Phùng Đạo về trước. Bân hỏi, nay phải tính thế nào? Đạo im lặng. Tháng mười hai, Kỷ Mùi, Thái hậu lệnh phế Bân làm Tương Âm Công, cho thị trung Quách Uy làm giám quốc. Tháng giêng năm Tân Hợi, Hán Thái hậu hạ chiếu giao phù bảo giám quốc, Uy lên ngôi Hoàng Đế. Giám quốc Uy từ Cao Môn vào cung, lên ngôi ở điện Sùng Nguyên, xuống chiếu rằng: "Trẫm là con cháu nhà Chu, hậu duệ của Thúc, nên lấy quốc hiệu Chu". Tháng đó, giết Tương Âm Công ở Tống châu.

* Nhà Hán: gồm hai chủ, tồn tại bốn năm, vận nước về nhà Chu.

* Nhà Chu: Họ Quách, lấy hiệu Mộc Đức, đóng đô ở Đại Lương, gồm Thái Tổ, Thế Tông, Cung Đế.

* Thái Tổ: Húy là Uy, tự Trọng Văn, người Nghiêu Sơn, Hình châu. Cha là Giản thờ nhà Tấn giữ chức Thuận châu Thứ sử. Uy từ nhỏ mồ côi, sống nhờ người họ Thường ở Lộ châu. Lộ châu Lưu Hậu Lý Kế Thao chiêu mộ cảm tử làm quân, Uy năm ấy mười tám tuổi nhờ dũng cảm nên được tuyển chọn. Tấn, Thiên Phước năm thứ hai, Phạm Diên Quang làm phản ở Ngụy châu, Uy làm quân sĩ, từng theo Dương Quang Viễn chinh phạt phía Bắc. Uy vốn đầu quân với Lưu Tri Viễn, Tri Viễn xin cho ở lại, người ta hỏi nguyên do, Uy đáp: Ông Dương là kẻ có tài gian trá, không có khí chất anh hùng, được ta không biết dùng vào đâu. Người có thể dùng ta là ông Lưu chăng!". Sau, Uy phụng sự Tri Viễn làm Thị Vệ Đô Ngưu Hầu. Tri Viễn lên ngôi Hoàng Đế, Uy phò tá có công được bái phong đồng Trung Thư Môn Hạ Bình Chương Sự. Trong đời Hán Ẩn Đế, ông nhiều lần lập công, được phong làm Nghiệp đô Lưu Thú. Tháng mười một, năm Càn Hựu năm thứ ba, Hán Ẩn Đế bị giết, ông lên ngôi, ở ngôi ba năm, thọ năm mươi hai tuổi. Niên hiệu Quảng Thuận ba năm.

- Tân Hợi: Quảng Thuận năm đầu. Đại Liêu, Thiên Lộc năm thứ tư, tháng chín Mục Tông lên ngôi. Ứng Lịch năm đầu. Đức Thích-ca nhập diệt một ngàn chín trăm năm.

Triệu Bắc Hán lập quốc, xưng Càn Hựu năm thứ 4 Phụng Tường Ngô Việt Sở Kinh Nam Đường: Bảo Đại năm thứ 8 Thục: Quảng Chính năm thứ 14 Hán: Càn Hóa năm thứ 9 * Bắc Hán: Hồi ấy, Hà Đông Tiết độ sứ kiêm Trung Thư lệnh Lưu Sùng là em cùng mẹ với Cao Tổ, khi Cao Tổ lên ngôi, cho Sùng làm Thái Nguyên Doãn Bắc Kinh Lưu Thú. Hán Ẩn Đế bị hại, ông muốn khởi binh về nam, nghe đón con ông là Bân làm Hoàng Đế, ông dừng quân và nói: "Con ta làm Đế, ta còn cầu gì nữa". Đến khi Chu Thái Tổ lên thay nhà Hán, giết Bân ở Tống châu, Sùng nổi giận, hôm đó ông lên ngôi Hoàng Đế ở Tấn Dương, lấy quốc hiệu Hán, xưng năm Càn Hựu năm thứ tư. Tháng hai, Lưu chủ nghe Bắc Hán lập đế, mới sai Chiêu thảo sứ Phan Duật Nhiên gởi thư cho con ông là Lưu Thừa Quân. Hán chủ sai Thừa Quân gởi thư phúc đáp: "Bản triều điêu linh, muốn theo việc xưa nhà Tấn, cầu viện xin binh". Liêu chủ vui mừng, mùa hạ tháng tư Hán Chủ sai Trịnh Cung gởi thư cho Liêu xưng cháu và xin làm Sách lễ. Liêu Đế sai Yên Vương Thuật Trát đem Sách mệnh phong Hán chủ làm Đại Hán Thần Vũ Hoàng Đế, Hán chủ lại đổi tên Mân. Tháng chín, Liêu chủ đích thân viện giúp nhà Hán. Khi đến đầm Hỏa Thần ở Tân Châu. Yên Vương Thuật Trát và con Vỹ Vương là Đại Ninh Vương Âu Tăng v. v. . đem quân làm phản giết Đế, rồi Thuật Trát tự lập. Con Thái Tông là Tề Vương Thuật Luật ở xa ngoài Nam Sơn. Các đại thần phụng sự ông ấy để đánh giết bọn Thuật Trát, Âu Tăng và bè đảng của họ lập Thuật Luật làm Đế, đổi niên hiệu Ứng Lịch, an táng Liêu Đế ở Y Vu, Lư Sơn miếu hiệu Thế Tông, ở ngôi năm.

* Liêu Mục Tông Thiên Thuận Hoàng Đế: Húy Cảnh, tên Phiên là Thuật Luật, sau đổi tên là Minh, con trưởng của Thái Tông. Hồi ấy Thái Tông đánh Thạch Tấn để Đế ở lại hầu hạ Thuật Luật Thái hậu. Thái Tông mất, các tướng lập Thế Tông. Thế Tông bị giết, các tướng đón ông lên ngôi, từ đầm Hỏa Thần vào U châu. Đế tuổi trẻ ham chơi, không lo việc nước, mỗi đêm nhậu nhẹt đến sáng mới ngủ, đến trưa mới dậy. Người trong nước gọi ông là Thùy Vương, ở ngôi mười tám năm.

* Thiền sư Vĩnh Minh, Hàng châu: Tên Đạo Tiềm, người phủ Hà Trung, họ Vũ. Ban đầu, ngài yết kiến Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích. Pháp Nhãn hỏi:

- Ngoài tham vấn, ông xem kinh gì? Ngài đáp:

Kinh Hoa Nghiêm.

- Sáu tướng tổng biệt dị đồng thành hoại, môn nào thâu nhiếp?

- Văn thì ở phẩm Thập Địa, nhưng lý thì ở tất cả pháp thế gian xuất thế gian đều có đủ sáu tướng.

- Hư không có sáu tướng không?

Ngài mờ mịt không đáp được. Pháp Nhãn nói: Ông hỏi ta đi!

Ngài hỏi:

Hư không có sáu tướng không?

- Rỗng rang.

Ngay đó, ngài khai ngộ. Hôm sau nhân có sĩ nữ đến viện, Pháp Nhãn hỏi ngài:

Trong Luật nói, cách vách nghe tiếng vòng xuyến thì gọi là phá giới. Thấy vàng bạc, tạp vật đủ màu đỏ tía lẫn lộn, là phá giới hay không phá giới?

Ngài đáp:

Đó là con đường tốt để vào. Pháp Nhãn nói:

Về sau, ông có năm trăm đồ chúng (hạc hóa sinh), được Vương hầu kính trọng.

Ngài lạy từ biệt, chấn tích đến ngôi chùa cổ ở Cù châu, ngày xem Đại Tạng Kinh. Đến lúc này, Quảng Thuận năm đầu, Ngô Việt Trung Ý Vương Hoằng Thục thỉnh ngài vào phủ thọ Bồ-tát giới, ban ngài hiệu Từ Hóa Định Tuệ Thiền sư, dựng đại Già-lam ở Nam Sơn lấy tên Tuệ Nhật Vĩnh Minh thỉnh ngài ở. Ngài xin ở tại chùa La-hán Quá Tân dưới tháp, thật phù hợp với mộng trước đây của Ý Vương. Thế là ý Vương lại ban hiệu cho ngài thêm hai chữ Ứng Chân. Ngài tịch năm Chu Hiển Đức năm thứ năm, nối pháp Pháp Nhãn Văn Ích.

* Thiền sư Vĩnh Minh Trí Giác ở Tuệ Nhật, Hàng châu : Ngài họ Vương, húy Diên Thọ, người Dư Hàng. Từ nhỏ, ngài đã quy tâm Phật thừa, không ăn mặn, ngày ăn một bữa, trì kinh Pháp Hoa, một lần phải hết bảy quyển. Chỉ trong hai tháng ngài đã tụng thuộc, cảm được bầy dê quỳ nghe. Năm hai mươi tám tuổi, ngài làm Hoa Đình Trấn Tướng, chí mộ Chân Thừa. Ngô Việt Văn Mục Vương Nguyên Quán biết ngài có tâm đạo mới thuận theo chí nguyện để ngài xuất gia. Ngài lễ Thiền sư Thúy Nham chùa Long Sách thế phát, chấp lao phục dịch, quên thân là quan lại. Áo chẳng mặc lụa là, ăn chẳng chọn mùi vị, rau dưa đạm bạc độ nhật qua ngày. Sau ngài lên ngọn Thiên Trụ ở Thiên Thai thiền định suốt ba tháng, đến nỗi chim yến làm tổ trong tay áo. Kế đó, ngài yết kiến Quốc sư Đức Thiều. Vừa gặp, Đức Thiều đã hứa khả, ngài tỏ ngộ huyền chỉ. Đức Thiều nói: "Ông có duyên với Nguyên Soái, ngày sau đại hưng Phật sự".

Ban đầu, ngài trụ ở Tuyết Đậu, từng có bài thơ:

Vượn lạc kêu rụng trăng, trong núi trăng

Khách quê ngâm hết nửa đêm đèn

Cảnh ấy lúc này ai hiểu thấu

Mây trắng núi sâu Tăng ngồi thiền.

Ngô Việt Trung Ý Vương Hoằng Thục thỉnh ngài khai sơn Linh Ẩn Tân Tự. Năm sau, ngài về đạo tràng Vĩnh Minh, chúng đến hai ngàn. Tăng hỏi:

Thế nào là diệu chỉ của Vĩnh Minh? Ngài đáp:

Đốt thêm hương đi!

- Cảm tạ thầy chỉ dạy.

- Với vui (hỷ), chẳng dính dáng. Tăng lễ bái. Ngài nói:

Muốn biết Vĩnh Minh chỉ

Trước cửa nước một hồ

Trời soi ánh sáng hiện

Gió đến sóng nhấp nhô.

Ngài ở Vĩnh Minh mười lăm năm, độ một ngàn bảy đệ tử, thường truyền bá Bồ-tát giới cho bảy chúng, ban đêm cúng quỷ thần, phóng sinh các loài không thể kể hết, sáu thời dâng hoa hành đạo, ngoài ra tụng kinh Pháp Hoa đến một vạn ba ngàn biến, soạn Tông Cảnh Lục một trăm quyển. Ngô Việt Vương viết lời tựa, lời bạt, nhập Đại tạng lưu hành. Nay, phương trượng ở Tịnh Từ gọi là Tông Cảnh Đường. Thi, kệ, phú, vịnh của ngài đến ngàn vạn bài truyền khắp nước khác. Quốc vương Cao Ly xem văn giáo của ngài, liền sai sứ đem thơ sang nhận lễ đệ tử, lấy sợi vàng thêu y Tăng-già-lê, chuỗi hạt bằng thủy tinh, thau rửa bằng vàng dâng cúng cho ngài, ba mươi sáu Tăng Cao Ly được ngài ấn khả thọ ký, lần lượt về Cao Ly mỗi người giáo hóa một nơi. Tống Thái Tổ, Khai Bảo năm thứ bảy, ngài vào núi Thiên Thai truyền giới cho hơn vạn người. Giờ Thìn ngày hai mươi sáu tháng mười hai năm sau, ngài đốt hương từ biệt chúng rồi kiết già quy tịch, thọ bảy mươi hai tuổi, tăng lạp bốn mươi hai hạ. Năm sau, môn nhân dựng tháp ngài ở núi Đại Từ. Tống Thái Tông sắc tứ là Thọ Ninh Thiền Viện. Ngài nối pháp Quốc Sư Thiên Thai Đức Thiều, Thiều nối pháp Thanh Lương Pháp Nhãn Văn Ích, thuộc phái Thanh Nguyên đệ tử Lục tổ. Nối pháp của ngài có Hàng châu Càn Minh Tân Thiền Sư, Đương Dương Tử Mông Hòa thượng.

- Nhâm Tý: Quảng Thiện năm thứ hai. Đại Liêu Mục Tông Ứng Lịch năm thứ hai.

Triệu Bắc Hán xưng Càn Hựu năm thứ 5 Phụng Tường Ngô Việt Sở bị Đường diệt, tồn tại 56 năm. Kinh Nam Đường Thục: Quảng Chính năm thứ 15 Hán: Càn Hóa năm thứ 10

Mồng một tháng sáu, Chu Đế đi Khúc phụ, đến miếu thờ Khổng Tử, lệnh sửa sang lại, cấm không được đốn củi trong Khổng Lâm. Đế hỏi thăm hậu duệ của Khổng Tử là Nhan Uyên, cho Uyên làm Khúc Phụ Lệnh và làm Chủ Bạ.

- Quý Sửu: Quảng Thuận năm thứ ba. Đại Liêu Ứng Lịch năm thứ ba. Tượng Phật Chiên-đàn từ đây xuống đến một trăm bảy mươi bảy năm ở tại Biện Kinh.

Triệu Bắc Hán: họ Lưu Càn Hựu năm thứ 6 Phụng Tường Ngô Việt

Kinh Nam Đường : bảo Đại

năm thứ 11

Thục: Quảng Chính năm thứ 16 Hán: Càn Hóa năm thứ 11 Trước đây, Hậu Đường Minh Tông năm Trường Hưng năm thứ ba, Tể tướng Phùng Đạo, Lý Ngu xin khắc bản Cửu Kinh. Tháng sáu năm này họ khắc bản xong, dâng Đế, lưu bố rộng rãi. Việc khắc chữ ấn bản khởi nguyên từ đây.

- Giáp Dần: Tháng giêng Đế mất. Hiển Đức năm đầu. Đại Liêu, Ứng Lịch, năm này Thái sư Trung thư lệnh Doanh văn ý Vương Phùng Đạo mất.

Triệu Bắc Hán chủ mất, Càn Hựu năm thứ 7 Phụng Tường Ngô Việt

Kinh Nam Đường: Bảo Đại năm thứ 12 Thục: Quảng Chính năm thứ 17 Hán: Càn Hóa năm thứ 12 Chu Đế không khỏe, tháng giêng gia phong Tấn Vương Vinh kiêm chức Thị trung Phán nội ngoại binh mã. Đế nhiều lần dặn Tấn Vương "Xưa ta chinh Tây thấy mười tám lăng của nhà Đường đều bị đào bới lên. Đó không do gì khác mà chỉ là do chôn cất quá nhiều vàng ngọc. Ta chết đi, ông hãy liệm ta vải thô, đặt trong áo quan đất nung, an táng liền đừng để lâu trong cung, chớ đặt quan giữ lăng mộ, chớ đục dê, cọp, người, ngựa bằng đá, chỉ khắc bia đá dựng trước lăng ghi rằng: "Thiên Tử nhà Chu bình sinh thích cần kiệm, di lệnh bảo liệm vải thô, áo quan đất nung, Thiên Tử kế vị không dám trái mệnh". Nhâm Thìn, tuyên chiếu xong, Đế mất. Bính Thân, Tấn Vương Vinh lên ngôi Hoàng Đế.

Tháng mười một, Bắc Hán chủ Mân mất, con là Thừa Quân sau đổi tên Quân lên kế ngôi. Hiếu Hòa Đế Quân tính hiếu thuận, cẩn thận. Sau khi lên ngôi, ông chăm lo quốc sự, thương dân, kính lễ kẻ sĩ, trong nước tạm yên.

* Thế Tông: Húy là Vinh, con người anh của Thái tổ Thánh Hậu Sài Thế, Thái Tổ nuôi ông, xem như con mình, phong làm Tấn Vương sau cho kế ngôi. Ông ở ngôi sáu năm, thọ ba mươi chín tuổi. Niên hiệu Hiển Đức sáu năm.

- Ất Mão: Hiển Đức năm thứ hai. Đại Liêu Ứng Lịch năm thứ năm.

Triệu Bắc Hán: Lưu Quân, Càn Hựu năm thứ 8 Phụng Tường Ngô Việt

Kinh Nam Đường: Bảo Đại

năm thứ 13

Thục: Quảng Chính năm thứ 18 Hán: Càn Hóa năm thứ 13 Tháng hai, Chu đế hạ chiếu dẹp bớt chùa viện không được sắc tứ trong cả nước, sai Quận phủ mỗi năm làm Tăng trướng, hễ có Tăng mất thì lấy ra treo lên. Tăng trướng xuất phát từ đó.

- Bính Thìn: Hiển Đức năm thứ ba. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ sáu.

Triệu Bắc Hán: Càn Hựu năm thứ 9 Phụng Tường Ngô Việt Kinh Nam Đường: Bảo Đại năm thứ 13 Thục: Quảng Chính năm thứ 19 Hán: Càn Hóa năm thứ 14 Trước đây, Chu túc vệ tướng Triệu Khuông Dận đánh Bắc Hán có công, đến lúc này ông được phong làm Định quốc Tiết độ sứ kiêm Điện Tiền Đô Chỉ Huy Sứ. Khuông Dận dâng biểu xin Vị châu quân sự phán quan người Tô châu là Triệu Phổ làm Tiết Độ.

Tháng giêng, Chu Đế hạ chiếu thân chinh Hoài Nam. Đế triệu Hoa sơn ẩn sĩ Chân Nguyên Trần Bác vào hỏi thuật Phi Thăng Hoàng Bạch. Bác đáp: ""Bệ hạ là Thiên Tử phải lấy việc trị yên thiên hạ làm đầu, dùng những thứ ấy làm gì!" Bác cáo từ về núi.

- Đinh Tỵ: Hiển Đức năm thứ tư. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ bảy.

Triệu Bắc Hán: Thiên Hội năm đầu. Phụng Tường Ngô Việt Kinh Nam Đường: Bảo Đại năm thứ 15 Thục: Quảng Chính năm thứ 20 Hán: Càn Hóa năm thứ 15 - Mậu Ngọ: Hiển Đức năm thứ 5. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ 8.

Triệu Bắc Hán: Thiên Hội năm thứ 2 Phụng Tường

Kinh Nam Đường: Năm Trung Hưng đổi thành Giao Thái năm đầu Thục: Quảng Chính năm thứ 21 Hán: Sưởng, Thiên Bảo năm đầu. Tháng ba, Chu Đế vượt sông đánh Đường. Đường chủ thẹn vì hàng quân Phiên, mới sai Binh Bộ Thị lang Trần dâng biểu xin nhường ngôi cho Thái tử Hoằng, dâng đất bốn châu Lô, Thư, Kỳ, Hoàng, vạch sông làm biên giới xin dứt binh. Tháng năm, Đường chủ Hoằng vì tránh tên húy của Chu Đế nên đổi tên Dực, hạ lệnh bỏ Đế hiệu chỉ xưng Quốc chủ. Tất cả nghi chế của Thiên Tử đều giáng thấp hoặc không dùng, bỏ niên hiệu, dùng Chánh Sóc nhà Chu, rồi cáo ở Thái miếu.

Mùa Thu tháng bảy, ban hành Đại Chu hình thống, Đế muốn thu đều thuế ruộng, lấy Nguyên chẩn quân điền đồ đưa về khắp các đạo. Nam Hán Trung Tông Lưu Hoằng Hy mất, con trưởng Vệ Vương Kế Hưng lên ngôi Hoàng Đế, sau ông đổi tên Sưởng lúc ấy mười sáu tuổi.

- Kỷ Mùi: Hiển Đức năm thứ sáu. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ chín.

Triệu Bắc Hán: Quân Thiên Hội năm thứ 3 Phụng Tường Ngô Việt