SỐ 2037 — THÍCH THỊ KÊ CỔ LƯỢC

Kinh Nam Đường: Thục: Quảng Chính năm thứ 22 Hán: Thiên Bảo năm thứ 2 Sân điện nhà Chu có bày chuông khánh nhưng không treo lên. Đế hỏi Nhạc công vì sao, chẳng ai đáp được. Khu mật sứ Vương Phác vốn hiểu âm luật, Đế đem việc nhạc hỏi, Phác dâng sớ đáp: "Lễ để kiểm thúc thân, nhạc để điều trị tâm, hình thuận bên ngoài, tâm hòa bên trong, mà thiên hạ không yên là điều chưa từng có. Bởi vậy trên tu lễ nhạc thì dưới vạn nước yên. Lời dạy Thánh nhân chẳng trang trọng nhưng hình thành nền chánh, không nghiêm cẩn nhưng trị dụng đạo này. Phàm nhạc phát sinh từ lòng người, tiếng hình thành ở vật. Vật tiếng đã thành lại hay cảm được lòng người. Xưa Hoàng Đế thổi ống quản chín tấc được chánh âm hoàng chung, một nửa là tiếng trong, hai phần là tiếng chùng. Thêm bớt trong ba phần ấy mà hình thành mười hai luật. Mười hai luật này hỗ trợ nhau hình thành cung, sinh ra bảy điệu gọi là một quân. Được mười hai Quân, tám mươi bốn điệu là đầy đủ nhất. Gặp lúc nhà Tần diệt học trò, nhiều đời nay, người đánh nhạc ít ai dùng đến. Thế Tổ Hiếu Tông của Đường Thái Tông Trương Văn Thâu khảo chính đại nhạc đủ tám mươi bốn điệu, trong biến loạn của An Sử, nhạc cụ và nhạc công trong mười người chết hết tám, chín. Đế loạn Hoàng Sào thì chết sạch không còn. Lúc này có Thái Thường Bác sĩ Ân Doanh Tôn xét dựa Công ký mới đúc mười hai bác chung, hai trăm bốn mươi biên chung. Xử sĩ Tiêu Thừa Huấn giáo định khánh đá, nay là những thứ ở trong huyện. Tuy có hình dáng chuông khánh (nhưng hòa âm hoàn toàn khác. Chung và bác này không nghe ra âm luật, chỉ tuần tự mà đánh, còn biên chung biên khánh) chỉ để không trong huyện mà thôi. Trúc tơ, bầu đất chỉ có bảy thanh, gọi là cung của Hoàng chung, nay còn chín khúc, khảo xét ba khúc hợp luật, sáu khúc sai lệnh các điệu, bởi âm nhạc phế khuyết không gì hơn hiện nay. Bệ hạ vũ công vang danh, lại lưu tâm trong lễ nhạc, cho thần từng học luật, cung, chỉ bày âm nhạc xưa nay, sai thần thảo luận. Thần kinh cẩn vâng mệnh, sẽ phân định rõ ràng. Loại dài chín tấc rộng ba phân là ống quản của Hoàng Chung, tương ưng với Hoàng Chung ngày nay, nhân đó suy ra được mười hai luật, để làm tiếng chung cho các loại quản, không tiện mới soạn luật. Xét loại đàn có mười ba dây nó dài chín thước đều ứng với hoàng chung. Luật, thanh theo năm thứ tự xếp ở trụ làm thành mười một luật, đến tiếng trong của hoàng chung lại dùng bảy luật làm một quân, đó là chủ của quân, còn gọi là quan. trưng, thương, vũ, gốc, biến quan, biến trưng ở kế sau. Phát thanh quân chủ kết quy về luật âm gốc, theo năm thứ tự không loạn liền thành điệu, gồm tám mươi mốt Điệu. Cách này đã mất từ lâu, vượt ngoài hiểu biết của Thần, xin cho tập họp các quan để so sánh được mất. "

Đế hạ chiếu làm theo. Bá quan đều cho là đúng và ban hành. (Bác chung (loại chuông lớn) có mười hai giá ứng với vị thứ của mười hai giờ. Bào là một trong tám âm, chính là bào sinh (Sên như quả bầu) do đất nặn thành.

Lập Hoàng Tử Tông Huấn làm Lương Vương, lãnh chức tả thượng tướng quân. Đế bắc chinh, lưng nổi nhọt, tháng sáu mất trên đường về. Giáp Ngọ tuyên di chiếu cho Lương Vương lên ngôi Hoàng Đế.

* Cung Đế: Tên là Tông Huấn, con của Thế Tông, được phong Lương Vương, lên ngôi năm bảy tuổi. Tháng giêng năm Canh Thân, Trấn Định dịch trạm báo, Bắc Hán cấu kết với người Nhung vào cướp phá. Đế sai chỉ huy sứ Triệu Khuông Dận bắc chinh. Ngay hôm đó, Dận xuất quân, tối thì đến dịch trạm Trần Kiều. Canh năm đêm ấy, quân sĩ tuốt kiếm, đứng xếp hàng trước sân nói: "Chúng tôi không có chủ, nguyện tôn Thái úy làm Thiên Tử" Họ suy tôn ép ông về Nam, từ cửa Nhân Hòa vào. Thái úy về dinh thự, Tể tướng Phạm Chất v. v. . . đến điện Sùng Nguyên, triệu văn võ bá quan đến quyết định. Đế tự hàng, hạ chiếu rằng: "Trời sinh dân đen, lập người chăn dắt, hai Đế chỉ việc chung mà nhường ngôi, ba Vương thuận thời mà thay đổi, nhằm thống nhất vậy. Tôi là con út gặp phải gia cảnh không đoàn viên, lòng người đã hết, vận nước phải có nơi về, tìm đến người có đức. Quân Tiết độ sứ Điện tiền đô điểm kiểm Triệu Khuông Dận bẩm thọ tư chất thượng Thánh, tài lược Thần vũ giúp Cao Tổ ta thay đổi mệnh trời, nay thờ Thế Tông công to phước lớn, đánh đông dẹp tây ông ấy có công đầu, trời đất quỷ thần nhờ người có đức, xướng ca kiện tụng vì kẻ nhân từ, ứng trời thuận người theo Nghiêu nhường Thuấn, nay bỏ trọng trách, tôi xin làm khách. Than ôi! Kính thay! Chỉ sợ mệnh trời". Tuyên huy sứ dẫn Dận đến thềm điện nghe chiếu dụ xong, Tể tướng dìu ông lên điện, vào nhà đông bận ngự phục lên tòa. Quần thần lạy mừng. Đế hạ chiếu đổi Chu Hiển Đức năm thứ bảy thành Kiến Long năm đầu, lấy quốc hiệu Đại Tống. Mồng bốn tháng giêng, ông phong Cung Đế là Trịnh Vương, đưa người tế tự Chu thất về Tây Kinh, Khai Bảo năm thứ sáu, Trịnh Vương mất.

Nhà Chu gồm ba chủ, trị vì chín năm, vận nước về nhà Tống.

THÍCH THỊ KÊ CỔ LƯỢC

QUYỂN 4

* Nhà Tống: Họ Triệu, vương hiệu Thổ Đức, đóng đô đất Biện, nay là Biện Lương lộ, gồm Thái Tổ, Thái Tông, Chân Tông, Nhân Tông, Anh Tông, Thần Tông, Triết Tông, Huy Tông, Khâm Tông, Cao Tông, Hiếu Tông, Quang Tông, Ninh Tông, Lý Tông, Độ Tông, Ấu Chúa.

*Thái Tổ: Húy là Huyễn Lãng, ban đầu có tên Quang Dận, Khuông Dận, người Lạc dương, Tây Kinh, họ Triệu, làm quan nhà Chu giữ chức Quy đức quân Tiết độ sứ Điện tiền đô điểm giản, nhận ngôi nhà Chu vào năm ba mươi bốn tuổi. Ông lên ngôi, lấy ngày mười sáu tháng hai làm Tiết Trường Xuân, ở ngôi mười sáu năm, thọ năm mươi tuổi. Đế nhiều lần dựng chùa viện, mỗi năm độ tám ngàn tăng. (Xem trong niên hiệu có ghi đủ). Niên hiệu Kiến Long ba năm, Càn Đức năm, Khai Bảo tám năm.

- Canh Thân: Kiến Long năm đầu. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ mười, đưa Trịnh Vương về Tây Kinh. Tháng giêng năm Khai Bảo năm thứ sáu, Trịnh Vương mất ở Phòng châu, được truy thụy là Cung Đế.

Triệu Bắc Hán: Thừa Quân Phụng Tường Ngô Việt

Kinh Nam họ Cao, Bảo Úc lên ngôi Đường: Cự lên ngôi Thục Hán: Thiên Bảo năm thứ 3 Tháng chín, Đế đánh Lý Trọng Tiến ở Hoài Nam, thánh mười hai hạ chiếu dựng chùa ở chiến địa Quảng Lăng, sắc tứ là chùa Kiến Long, ban bốn khoảnh ruộng hương hỏa để cầu siêu cho chiến sĩ trận vong, thỉnh Sa-môn Đạo Huy trụ trì.

Tân Dậu: Kiến Long năm thứ ba. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ mười một.

Triệu Bắc Hán: Thừa Quân Phụng Tường Ngô Việt Kinh Nam họ Cao Đường Thục Hán: Thiên Bảo năm thứ 4 Ngày mười sáu tháng hai, ngày sinh của Đế, bãi bỏ luận giảng của ba giáo. Từ năm Khai Bảo về sau, mới triệu tăng của Tam học vào điện đình thi nghĩa. Từ kinh thành ra đến cả nước, cứ vào ngày sinh của Đế hàng năm thỉnh Tăng lên tòa thuyết pháp chúc thọ. Người được kế thế giảng thuyết phải chọn từ những người thi nghĩa kinh.

Nhâm Tuất: Kiến Long năm thứ ba. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ mười hai.

Triệu Bắc Hán Phụng Tường Ngô Việt Kinh Nam: họ Cao, Kế Xung lên ngôi. Đường Thục Nam Hán: Thiên Bảo năm thứ 5 Đế hạ chiếu cho những vị Tăng đồng chân xuất gia mỗi năm đến bản châu khảo thí, đủ khả năng thì đưa vào Kinh sư đảm trách việc chính sự quan trọng, giám khảo. Ai thông tỏ bảy quyển Diệu Pháp Liên Hoa Kinh thì báo tên với Hạ từ bộ cấp điệp thế phát, nếu người được Đế đặc biệt hạ chiếu cho thì độ khắp Tăng ni không giới hạn số lượng như việc trong năm Thái Bình Hưng Quốc và năm Kiến Long.

- Quý Hợi: Càn Đức năm đầu. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ 13. Kinh Nam Cao Kế Xung dâng biểu nộp đất quy hàng nhà Tống. Kinh Nam tồn tại năm mươi bảy năm, đất nước diệt vong.

Triệu Bắc Hán: Lưu Thừa Quân Phụng Tường Ngô Việt

Kinh Nam diệt vong Đường Thục: Mạnh Sưởng Nam Hán: Sưởng Thiên Bảo năm thứ 6 - Giáp Tý: Càn Đức năm thứ hai. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ mười bốn.

Triệu Bắc Hán Ngô Việt Đường Thục Nam Hán: Thiên Bảo năm thứ 7 Ất Sửu: Càn Đức năm thứ ba. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ mười lăm.

Triệu Bắc Hán Ngô Việt Đường Thục mất Nam Hán: Thiên Bảo năm thứ 8 Bính Dần: Càn Đức năm thứ tư. Đại Liêu, Ứng Lịch năm thứ mười sáu.

Bắc Hán Ngô Việt Đường Thục Nam Hán: Thiên Bảo năm thứ 9 Đế hạ chiếu "Tần Lương đã thông, sai hơn trăm tăng đi Tây Vực tìm kinh pháp nhà Phật".

Đinh Mão: Càn Đức năm thứ năm. Đại Liêu, Mục Tông, Ứng Lịch năm thứ mười bảy.

Bắc Hán: Thừa Quân Ngô Việt Đường Nam Hán: Thiên Bảo năm thứ 10 Mậu Thìn: Tháng mười một, đổi niên hiệu Khai Bảo năm đầu. Đại Liêu, Mục Tông bị giết, Cảnh Tông lên ngôi, Bảo Ninh năm đầu.

Bắc Hán: Kế Nguyên lên ngôi, Quảng Vận năm đầu. Ngô Việt Đường Nam Hán: Thiên Bảo năm thứ 11. Ngày hai mươi bảy tháng chín, Đế hạ chiếu cho Thành Đô phủ tạo kinh Phật mỗi loại một tạng bằng chữ vàng bạc. Lệnh cho Binh bộ thị lang Lưu Hy Cổ giám sát công việc. Mùa Đông tháng mười một, tế Giao, tế Tự xong, Đế đại xá thiên hạ, đổi niên hiệu.

* Bắc Hán: Mùa Thu tháng bảy, Thừa Quân bệnh nặng, triệu Bình Chương sự Quách Vô Vi, cầm tay Kế Ân giao phó mọi việc. Kế Ân nối ngôi, truy thụy Thừa Quân là Hiếu Hòa Đế. Hơn hai tháng sau, vào tháng chín, Hầu Bá Vinh Quách Vô Vi giết Kế Ân, đón Kế Nguyên lập làm Hán chủ, đổi niên hiệu Quảng Vận. Trước đây, con rể của Hán chủ Lưu Bân là Tiết Chiêu rất có tài, sinh người con là Kế Ân thì Chiêu mất. Vợ ông tái giá lấy người họ Hà, sinh ra Kế Nguyên. Vợ chồng họ Hà chết, Định Vương Thừa Quân không có con, Bân mới cho Nguyên, Ân làm con nuôi của Thừa Quân, đến lúc này, giết Kế Ân lập Kế Nguyên làm Hán chủ.

* Đại Liêu: Những năm cuối đời, Mục Tông tàn ác bất nhẫn, người người nín thở vì họa phước không lường. Gặp lúc say, ông ăn không được muốn chém đầu bếp. Ngự thiện sợ họa lây, nhân bưng cơm dâng đã kẹp con dao giết ông dưới chân Hắc Sơn vào tháng chín, truy thụy là Thiên Thuận Hoàng Đế, miếu hiệu Mục Tông. Cảnh Tông lên ngôi, húy Minh Ký, sau đổi tên Hiền, con của Thế Tông Nguyên Dục. Trước đây, khi Thế Tông bị giết, ông mới chín tuổi, ngự trù Lưu Giải Lý bó ông trong chăn bông giấu trong đống củi nhờ vậy thoát chết. Đến lúc này ông lên ngôi. Ông từ nhỏ đã bệnh nhiều, chẳng lo triều chánh ông mất tháng mười hai Nhâm Ngọ, Càn Hanh năm thứ chín, thụy là Hiếu Thành Hoàng Đế, miếu hiệu Cảnh Tông.

- Kỷ Tỵ: Khai Bảo năm thứ hai. Liêu, Cảnh Tông, Bảo Ninh năm thứ hai.

Bắc Hán: Kế Nguyên, Quảng Vận năm thứ 2 Ngô Việt Đường Nam Hán Ngày mười sáu tháng hai, tiết Trường Xuân, Đế đồng ý cho Tăng cả nước dâng biểu vào sân điện tỉ thí Tam Học, lệnh cho Khai phong phủ công đức sứ sai Tăng kiểm chứng mười điều trong Kinh Luật luận, ai thông suốt hết thì ban cho y tía, hiệu là Thủ Biểu Tăng. Đến Thái Tông, Thái Bình Hưng Quốc năm thứ tư, Công Đức Sứ tâu "Thiên hạ là một nhà chẳng cần phải thủ biểu". Từ đó, trong ngày sinh của Hoàng Đế, Tể phụ, Thân vương, Giám ty, Thứ sử mỗi bộ đều phải tiến cử Tam Học Tăng mà mình biết. Riêng những người do Lưỡng Nhai Tăng lục tiến cử thì ngay hôm đó vào cung nhận Môn hạ điệp, đây gọi là Liêm Tiền Sư Hiệu, nếu cấp y tía thì gọi là Liêm Tiền Tử Y, ban xong cùng thiết trai cúng dường. Ngoài ra người do vương hầu tiến cử, thì hôm sau lúc mặt trời vừa mọc. Tiết Chế Liêm gạn hỏi, nếu được chọn thì chuyển xuống mà ban thưởng.

- Canh Ngọ: Khai Bảo năm thứ ba. Liêu, Bảo Ninh năm thứ ba.

Bắc Hán: Quảng năm Vận năm thứ 3 Ngô Việt Đường Nam Hán: Sưởng hàng Nam Hán: Ở Lĩnh Nam, Lưu Sưởng đem nước hàng nhà Tống; Sưởng, Ân, Xá, Hầu cả thảy sáu mươi bảy năm, đất nước diệt vong. Năm này Đế lệnh cho tu sửa chùa Phong Thiền cũ ở Kinh Sư làm chùa Khai Bảo, phía trước đến Quang Nhai, bắc giáp sông Ngũ Trượng, đến mấy ngàn gian, đất tiếp giáp mấy phường, nguy nga tráng lệ.

Tân Mùi: Khai Bảo năm thứ tư. Liêu, Bảo Ninh năm thứ tư.

Bắc Hán: Quảng Vận năm thứ 4 Ngô Việt Đường Ngày mười một tháng sáu, Đế lệnh cho Thành Đô tạo lại một tạng Kinh Phật chữ bằng vàng.

Nhâm Thân: Khai Bảo năm thứ năm. Liêu, Bảo Ninh năm thứ năm.

Bắc Hán: Quảng Vận năm thứ 5 Ngô Việt Đường Đế từ khi đem quân bình định các nước, cả thảy tạo mấy tạng kinh Phật chữ bằng vàng bạc. Năm này, lệnh khắc in một tạng kinh gồm mười ba vạn bản.

- Quý Dậu: Khai Bảo năm thứ sáu. Tháng giêng Liêu Cung Đế mất. Bảo Ninh năm thứ sáu.

Bắc Hán: Quảng Vận năm thứ 6 Ngô Việt Đường Giáp Tuất: Khai Bảo năm năm thứ bảy. Liêu, Càn Hanh năm đầu.

Bắc Hán: Quảng Vận năm thứ 7 Ngô Việt Đường Đế lệnh cho Tào Bân cùng Phan Mỹ, Tào Hàn đánh Giang Nam (Nam Đường). Tháng mười một, khao quân, Bân từng ở trước Đế phụng chỉ không giết người. Mùa Đông năm sau, đánh phá được thành, Bân cáo bệnh không ra cầm quân. Phan Mỹ dẫn các tướng vào thăm ông. Bân nói: "Bệnh tôi không thuốc thang nào chữa khỏi, phải nhờ các ông cùng thề, phá thành nhưng không giết người thì bệnh tôi tự khỏi ngay". Các tướng đồng ý, họ cùng đốt hương và thề. Ngày hôm đó, phá được Kim Lăng (Kiến Khang), họ Lý hàng, trong thành vẫn yên vững. Bân làm đến chức sứ tướng, cha con cùng hưởng bổng lộc giàu có nhiều đời, đó chính là phước báo của việc không sát sinh.

- Ất Hợi: Khai Bảo năm thứ tám. Liêu, Càn Hanh năm thứ hai.

Tháng ba, Liêu sang thăm Tống, Tống bắt đầu ngoại giáo với Liêu.

Bắc Hán: Quảng Vận năm thứ 8 Ngô Việt Nam Đường: Lý Đát hàng Tống, được phong Vi Mệnh Hầu, tồn tại 39 năm, thì diệt vong. Năm Bính Tý: Mùa hạ tháng tư, Đế xa giá đến Tây Kinh có việc ở Nam Giao. Ngày hai mươi hai tháng mười hai năm này, đổi niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc.

* Thái Tông: Húy là Cảnh, em cùng mẹ với Thái Tổ, được phong Tấn Vương. Năm Khai Bảo năm thứ chín, Thái Tổ mất, ông lên ngôi, lúc ấy ba mươi tám tuổi. Ông xếp võ sửa văn, đổi điện Giảng Võ thành điện Sùng Chính, tuyển dụng hiền lương, chọn kỹ Thứ sử vì ông cho rằng Thứ sử là một người gần dân nhất, nếu chọn cẩu thả, trái lại nhân dân phải bị họa. Ông cầu chỉ dạy nghe can gián, phong tục thuần hậu.

Ông ở ngôi hai mươi mốt năm, thọ năm mươi chín tuổi. Ông lấy ngày mười bảy tháng mười làm Tiết Càn Minh. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc tám năm, Ung Hy bốn năm, Đoan Củng hai năm, Thuần Hóa năm, Chí Đạo ba năm.

- Bính Tý: Tháng mười hai, đổi Thái Bình Hưng Quốc năm đầu.

Liêu, Càn Hanh năm thứ ba.

Bắc Hán: Quảng Vận năm thứ 9 Ngô Việt - Đinh Sửu: Thái Bình Hưng Quốc năm thứ hai. Liêu, Càn Hanh năm thứ tư.

Bắc Hán: Quảng Vận năm thứ 10 Ngô Việt Chùa Long Hưng cũ ở Kinh Sư vào thời Chu Thế Tông bị phế làm kho Long Hưng. Đến lúc này, Tăng chủ đánh trống kêu oan xin khôi phục chùa. Đế cảm thán hạ chiếu khôi phục lại, sắc tứ là chùa Thái Bình Hưng Quốc, nhưng trùng tu xây dựng thêm, cựa kỳ hoành tráng.

- Mậu Dần: Thái Bình Hưng Quốc năm thứ ba. Liêu, Càn Hành năm thứ năm.

Tháng ba, Ngô việt Trung Ý Vương Tiền Thục dâng biểu quy hàng Tống, vào triều dâng hết đất của mười ba châu.

Bắc Hán: Quảng Vận năm thứ 11 Ngô Việt phụng biểu vào triều nộp đất Tháng tư, Trần Hồng Tiến dâng biểu hiến hai quận Chương, Tuyền. Ngày mười ba tháng tám, Hàn lâm học sĩ Tri chế cáo Lý Phưởng, Trung thư xá nhân Hỗ Mông Trực, sử quán Lý Mậu, Tống Bạch, Trịnh Lân Kỷ, Từ Huyền phụng lệnh dâng bộ Thái Bình Quảng Ký, gồm năm trăm quyển, trong đó có ba mươi quyển chép Phật pháp.

Sa-môn Tán Ninh theo Ngô Việt Vương vào triều, Đế ban ngài hiệu Thông Tuệ Đại Sư, thỉnh ở tại chùa Thiên Thọ, Tả Nhai, lệnh sửa lại Tăng Sử. Năm sau, Đế hạ chiếu cho trạm dịch Ninh Thừa nghinh rước xá-lợi chân thân của Phật Thích-ca ở núi A-dục Vương, Minh châu vào cung cúng dường. Do được một viên xá-lợi, nên Đế đã cho dựng một Bảo tháp mười một tầng ở tây bắc cửa cung, trong chùa Khai Bảo.

Dưới tháp, dựng một Thiên Cung để an trí xá-lợi. Tháng mười, năm Thái Bình Hưng Quốc năm thứ bảy, lệnh cho Tán Ninh biên tập chỉnh sửa Đại Tống Cao Tăng Truyện, cho phép ngài về Chiết Đông để soạn thảo. Trước đây, Lương Vũ Đế năm Thiên Giám năm thứ mười tám, Sa-môn Tuệ Kiểu ở chùa Gia Tường soạn Cao Tăng Truyện, bắt đầu chép từ Hán Minh Đế Vĩnh Bình thứ mười, đến niên hiệu Thiên Giám, gồm mười bốn quyển. Đường Thái Tông năm Trinh Quán năm thứ mười chín, Luật sư Đạo Tuyên ở chùa Tây Minh, núi Chung nam soạn Tục Cao Tăng Truyện, chép các vị Tăng từ năm Thiên Giám đến Trinh Quán, gồm ba mươi quyển. Ngài Tán Ninh soạn tiếp những vị từ Đường Trinh Quán năm thứ hai mươi đến lúc này là năm Đoan Củng, gồm ba mươi quyển. Ngài dựa trên nghĩa của Lương, Đường chia ra mười khoa, gồm:

1. Dịch kinh.

2. Tuệ giải.

3. Thiền định.

4. Giới luật.

5. Hộ pháp.

6. Cảm thông.

7. Di thân.

8. Độc tụng.

9. Hưng phước.

10. Tạp khoa thanh đức.

Chánh truyền năm trăm ba mươi ba người, phụ thêm một trăm ba mươi người. Tháng mười, mùa Đông Đoan Củng năm đầu, ngài sai đệ tử Hiển Trung, Trí Luân đem sách này vào cung dâng Đế. Đế đóng ngọc tỷ, ban cho lụa, lời khen, cho nhập Đại tạng lưu hành. Tháng mười một, Đế mời ngài vào cung. Thuần Hóa năm đầu, ngài phụng chiếu soạn Thứu Lĩnh Thánh Tích Lục một trăm quyển. Thuần Hóa năm thứ hai, Đế mời ngài làm trong Sử quán biên tu. Năm Chí Đạo năm thứ hai, Đế không cho ngài làm Lạc Kinh Giáo Môn Sự nữa. Năm Mậu Tuất, Chân Tông, Hàm Bình năm đầu, Đế mời ngài làm Biện Kinh Hữu Nhai Tăng Lục Chủ Quản Giáo Môn Công Sự năm sau thăng chúa Tả nhai năm Kỷ hợi. Hám Bình năm thứ hai, mùa xuân tháng hai thì Đông Kinh Tả Nhai Tăng Lục Sử quán Biên Tu chủ Quản Giáo Môn công sự Thông Tuệ Đại Sư Tán Ninh quy tịch, thọ tám mươi hai tuổi. Tháng ba, môn nhân an táng toàn thân ngài ở chùa Thiên thọ. Năm Kỷ Tỵ, Nhân Tông, Thiên Thánh năm thứ bảy, tằng tôn của ngài là Tông Thạnh mở tháp trà-tỳ thâu di hài xá-lợi đem về an táng tại làng cũ ở Tiền Đường. Ngài sinh ở huyện Lâm An, Hàng châu, Hậu Đường Minh Tông trong năm Thiên Thành, ngài xuất gia ở chùa Tường phù, Hàng châu. Lộ Vương, đầu năm Thanh Thái, ngài vào Thiên Thai học đủ luật bộ, bác thông Tam tạng. Ngô Việt Trung Ý Vương bổ nhiệm ngài làm Lưỡng nhai tăng thống, ban hiệu Minh Nghĩa Tông Văn Đại Sư. Tăng Sử, Tăng Truyện của ngài soạn đều lưu hành ở đời.

- Kỷ Mão: Thái Bình Hưng Quốc năm thứ tư. Liêu, Càn Hanh năm thứ sáu.

Bắc Hán: Tháng năm, Thái Nguyên Lưu Kế Nguyên hàng Tống, được phong Bình Thành Công, tồn tại hai mươi chín năm thì diệt vong. - Canh Thìn: Thái Bình Hưng Quốc năm thứ năm. Liêu, Càn Hanh năm thứ bảy.

* Dịch Kinh: Sa-môn Pháp Tiến truyền Hiển Mật Giáo ở Phủ Hà Trung đã thỉnh tăng Tây Vực là Tam tạng Pháp Thiên dịch kinh ở Bổ Tân. Đế hạ chiếu mời vào Kinh Sư, bắt đầu khởi xướng việc phiên dịch. Đế hạ chiếu cho năm mươi đồng tử học tiếng Phạm.

- Tân Tỵ: Thái Bình Hưng Quốc năm thứ sáu. Liêu, Càn Hanh năm thứ tám.

Đế hạ chiếu lập Hữu Nhai Phó Tăng Lục, tế tự Bảo Chí Đại Sĩ ở núi Chung Nam, Kiến Khang, ban hiệu Đạo Lâm Chân Giác Bồ-tát.

- Nhâm Ngọ. Thái Bình Hưng Quốc năm thứ bảy. Liêu, Càn Hanh năm thứ chín. Tháng mười hai Đế mất, ở ngôi mười lăm năm, thụy Hiếu Thành Hoàng Đế, miếu hiệu Cảnh Tông.

Đế hạ chiếu lập viện Truyền Pháp Dịch Kinh ở phía Tây chùa Thái Bình Hưng Quốc thuộc Đông kinh, giống như việc của nhà Đường, cho Tể tướng làm Dịch kinh nhuận văn sứ, lập quan chia chức. Tam tạng Thiên Tức Tai chùa Mật Lâm nước Nhạ-lan-đà-la ở Tây Thiên Trung Ấn cùng Pháp Thiên, Thi Hộ v. v. . dịch Đại Thừa Trang Nghiêm Bảo Vương Kinh, Đế viết bài tựa cho Đại Tống Tân Dịch Tam Tạng Thánh Giáo, hạ chiếu độ khắp đồng chân trong thiên hạ cho làm Tăng, không hạn cuộc theo lệ thường của Hữu Ty. Từ Thái Bình Hưng Quốc năm đầu đến năm thứ tám, độ hơn mười bảy vạn Tăng.

* Đại Liêu: Thánh Tông lên ngôi. Ông húy Long Tự, con trưởng của Cảnh Tông, lên ngôi năm mười hai tuổi, đổi niên hiệu Thống Hòa, tôn mẹ Tiêu thị làm Thừa Thiên Thái hậu, lâm triều xưng Đế, cả thảy hai mươi bảy năm mới giao quyền chánh cho ông. Quý Sửu đổi niên hiệu Khai Thái lấy lại Quốc hiệu Đại Khiết Đan. Ngày ba tháng sáu năm Thái Bình thứ mười, ông mất ở Thượng Kinh, thụy là Thiên Phụ Hoàng Đế, trị vì bốn mươi chín năm.

- Quý Mùi: Thái Bình Hưng Quốc năm thứ tám. Liêu, Thánh Tông lên ngôi, Thống Hòa năm đầu.

* Ngự Tán Xá-Lợi: Trước đây, Thái Tổ nghinh về Lạc Dương, Đường Cao Tông trong năm Hiển Khánh, Sa-môn Đạo Tuyên nghinh xá-lợi răng Phật do Thiên Vương Thái tử cúng an trí ở viện Quán Đảnh, chùa Tướng Quốc, Đông kinh. Đến lúc này, Đế dùng lửa mạnh đốt thử, nó trong suốt sáng rực, rất cứng, phát ánh sáng năm màu. Đế làm bài tán rằng:

Công thành bao kiếp ấn văn đoan

Chẳng phải Nam sơn khó lắm thay

Mấy lớp vàng tươi nhuần trước mắt

Một vầng ngọc sáng lạnh trên tay.

Luyện qua trăm lửa còn soi thấu

Giấu kín ngàn năm vẫn sáng đầy

Quả định tu hành niềm bí mật

Chánh tâm chớ để luống qua ngày.

Đổi viện Quán Đảnh thành viện Pháp Hoa, dựng gác hai tầng thỉnh Đại sư Trí Chiếu Tuệ Ôn lo việc hương khói.

- Giáp Thân: Ung Hy năm đầu. Liêu, Thống Hòa năm thứ hai. Mùa Xuân tháng ba, tăng Điêu Nhiêm người Nhật Bản vào triều,

nhân đó nói nước mình truyền đã tám mươi đời, cả thảy ba ngàn hai trăm năm. Đế nói với Phụ Thần: "Trung Quốc từ nhà Đường đến Ngũ Đại bị chia năm xẻ bảy, không những quân vương sớm thành tối bại mà bề tôi bị giết chết ngay sau đó. Trẫm canh cánh cầu thái bình, mong trời cao ban phúc làm kế lâu dài cho con cháu, bọn khanh cũng được bổng lộc đời đời". Đế hạ chiếu trùng tu tháp Tăng-già ở Tứ châu, ban thêm thụy hai chữ Đại Thánh, sắc tứ chùa là Chiếu Phổ.

Tháng mười, Đế triệu ẩn sĩ Trần Bác vào triều kiến, ban cho ông hiệu Hy Di Tiên Sinh, sau đó Bác xin về Hoa Sơn.

- Ất Dậu: Ung Hy năm thứ hai. Liêu, Thống Hòa năm thứ ba.

- Bính Tuất: Ung Hy năm thứ 3. Liêu, Thống Hòa năm thứ 4.

Ngày rằm mùa Thu tháng tám, Cao Tăng Ngộ Ân ở Tú Thủy ngồi thẳng quay mặt về Tây thị tịch. Trước đây, Thiên Thai Tông vào đời Đường Đức Tông năm Kiến Trung năm thứ ba, sau khi Tôn giả Kinh Khê nhập diệt truyền đến đời năm thứ năm là ngài Thanh Tủng. Tủng có hai đệ tử là Hy Tịch và Chí Nhân. Tịch đem giáo quán này chánh truyền cho Nghĩa Thông, Thông truyền cho Tri Lễ, Tuân Thức, cứ thế truyền trao. Chí Nhân truyền cho Ngộ Ân, Ân được lưu danh trong Tăng Sử. Ân truyền cho Hồng Mẫn Nguyện Thanh, Thanh truyền cho Trí Viên Khánh Chiêu, Chiêu truyền cho Kế Tề Hàm Nhuận, mỗi người giảng thuyết cảnh quán, giải hành. Tứ Minh Tri Lễ chối từ không nhận trao truyền, tôn túc ở Hoành Nhạc chê ngài là Sơn Ngoại Tông.

- Đinh Hợi: Ung Hy năm thứ tư. Liêu, Thống Hòa năm thứ năm. Tháng mười, Pháp sư Tịnh Quang Hy Tịch ở Loa khê Truyền Giáo

Định Tuệ Viện quy tịch. Ngài thuộc đời năm thứ sáu tông Thiên Thai, là đệ tử của Kinh Khê. Ngài nối pháp của Kinh Khê.

Tháng hai, Thiền sư Trừng Viễn ở viện Hương Lâm, Ích Châu, Tứ Xuyên Tây Lộ quy tịch. Ngài họ Quan, người Miên Trúc Thượng, Hán Châu, Tây Xuyên, nối pháp Thiền sư Vân Môn Văn Yển.

- Mậu Tý: Đoan Củng năm đầu. Liêu, Thống Hòa năm thứ 6.

Pháp sư Nghĩa Thông hoằng truyền giáo quán Thiên Thai. Ngài quy tịch tại viện Bảo Vân, Minh châu vào ngày mười tám tháng mười năm này. Ngài vốn dòng vương thất ở Cao Ly, ban đầu xuất gia hoằng truyền giáo nghĩa Hoa Nghiêm, khởi tín mà vang danh. Thạch Tấn, trong năm Thiên Phước, ngài vượt biển đến yết kiến Loa Khê Hy Tịch, đốn ngộ huyền chỉ Thập Pháp Giới Viên Dung, nối pháp hoằng dương. Hai mươi bốn năm sau, đệ tử thượng thủ của ngài là Tri Lễ, Tuân Thức càng làm cho giáo nghĩa này hưng thịnh.

- Kỷ Sửu: Đoan Củng năm thứ hai, Đế dựng xong chùa Khai Bảo.

Liêu, Thống hòa năm thứ bảy.

- Canh Dần: Thuần Hóa năm đầu. Liêu, Thống Hòa năm thứ tám.

Đế hạ chiếu sai tham tri chính sự Tô Dị Giản soạn sự tích của

Thánh hiền Tam giáo. Dị Giản tâu cho Đại sư Thông Tuệ Tán Ninh ở chùa Thiên thọ, Đại Ất Quan Đạo Sĩ Hàn Đức Thuần cùng làm việc này. Thông Tuệ Tán Ninh soạn Thứu Lĩnh Thánh Tích Lục một trăm quyển.

- Tân Mão: Thuần Hóa năm thứ hai. Liêu, Thống Hòa năm thứ chín.

- Nhâm Dần: Thuần Hóa năm thứ ba. Liêu, Thống Hòa thứ mười.

- Quý Tỵ: Thuần Hóa năm thứ tư. Liêu, Thống Hòa năm thứ mười một.

* Thiền sư Thủ Sơn ở Nhữ châu: Sư họ Địch, húy Tỉnh Niệm, người Lai Châu, xuất gia thế phát tại chùa Nam Thiên trong quận này. Vừa thọ Cụ túc, Sư liền du phương đến khắp đạo tràng, thường ngầm tụng Pháp Hoa, nên chúng thường gọi Sư là Niệm Pháp Hoa. Sư được Thiền sư Phong Huyệt Diên Chiểu ấn khả, khai pháp ở Thủ Sơn làm đời thứ nhất. Sau, Sư trụ ở viện Quảng Giáo và Bảo Ứng ở Diệp huyện, Nhữ châu. Giờ Ngọ ngày bốn tháng mười hai năm Thuần Hóa năm thứ ba, Sư thượng đường nói bài kệ:

Năm nay đã sáu mươi bảy

Già bệnh tùy duyên đuổi theo ngày

Năm nay lại nhớ việc năm trước

Năm sau lại nhớ việc hôm nay.

Đến lúc này cũng vào mồng bốn tháng mười hai, Sư từ biệt chúng, thượng đường nói bài kệ:

Thân vàng thế giới sắc bạch ngân

Tình với vô tình một tánh chân

Sáng tối cả ngày đều chẳng chiếu

Mặt trời xế ngọ thấy toàn thân.

Nói xong, Sư an nhiên quy tịch, đồ chúng trà-tỳ thâu xá-lợi dựng tháp. Sư nối pháp Phong Huyệt Diên Chiểu, Chiểu nối pháp Nam Viện Tuệ Ngung, Ngung nối pháp Hưng Hóa Tồn Tưởng, Tưởng nối pháp Lâm Tế Nghĩa Huyền. Nối đạo pháp của Sư có Phần Dương Thiện Chiêu, Diệp Huyện Quy Tỉnh, Thần Đỉnh Hồng Ân, Cốc Ẩn Uẩn Thông, Quảng Tuệ Nguyên Liên, Thừa Tướng Vương Tùy Công, cả thảy mười hai người. Quy Tỉnh truyền cho Phù Sơn Pháp Viễn, Viễn truyền cho Tịnh Nhân Đạo Trăn v. v. . . về sau đạo pháp càng hưng thịnh.

- Giáp Ngọ: Thuần Hóa năm thứ năm. Liêu, Thống Hòa năm thứ mười hai.

- Ất Mùi: Chí đạo năm đầu. Liêu, Thống Hòa năm thứ mười ba. Đế Ngự bút phê duyệt Bí Tạng Thuyên hai mươi quyển, Duyên

Thức năm quyển, Tiêu Dao Vịnh mười quyển, sai Lưỡng Nhai Tăng chú thích, cho nhập Đại tạng của Phật giáo và lưu hành.

- Bính Thân: Chí Đạo năm thứ hai. Liêu, Thống Hòa năm thứ mười bốn.

- Đinh Dậu: Chí Đạo năm thứ ba, tháng ba, Đế mất. Liêu, Thống Hòa năm thứ mười lăm.

* Chân Tông: Húy là Hằng, con năm thứ ba của Thái Tông, lên ngôi năm hai mươi chín tuổi. Ông cần mẫn, giản dị soạn Văn Võ bảy điều để tặng cho trăm quan, điều động thay đổi quan các châu, khuyến khích nông nghiệp, Đông tế Thái Sơn, Tây tế Phần Âm, dùng văn trị, đất nước thái bình hai mươi lăm năm, vua thọ năm mươi bốn tuổi, lấy mồng hai tháng mười hai làm Tiết Thừa Thiên. Niên hiệu Hàm Bình năm thứ sáu. Cảnh Đức năm thứ tư, Đại Trung Tường Phù năm thứ chín, Thiên Hy năm thứ năm, Càn Hưng thứ nhất.

- Mậu Tuất: Hàm Bình năm đầu. Liêu thống Hòa năm thứ mười sáu.

- Kỷ Hợi: Hàm Bình năm thứ hai. Liêu, Thống Hòa năm thứ mười bảy.

- Canh Tý: Hàm Bình năm thứ ba. Liêu, Thống Hòa năm thứ mười tám.

Mùa Hạ, trời đại hạn, Chiết Đông Thiên Thai Giảng Tông Tri Lễ và Tuân Thức cùng tu Hộ Quốc Kim Quang Minh Tam-muội Sám ba ngày, trời mới mưa. Minh châu Thái thú Tô Vi soạn văn bia ca ngợi đức của hai ngài. Ở Chiết Tây, từ mùa Xuân đến mùa Hạ cũng không mưa, Cấp sự trung tri Hoàng châu Trương Khứ Hoa dẫn các quan sắm đủ tràng phan, bảo cái, trống, kèn nghinh Thiên Trúc Viên Thông Đại sĩ đến cầu mưa ở chùa Phạm Thiên, tức thời mưa trút khắp nơi, nước ngập đến chân. Đó là điềm cảm ứng của Bồ-tát Quán Thế Âm từ bi đáp ứng lòng mong mỏi của dân.

- Tân Sửu: Hàm Bình năm thứ tư. Liêu, Thống Hòa năm thứ mười chín.

Thiên Trúc tam tạng Triêu Tán Đại Phu Thí Quang Lộc Khanh Minh Giáo Đại Sư Pháp Hiền dâng kinh mới dịch. Đế viết bài tựa.

- Nhâm Dần: Hàm Bình năm thứ năm. Liêu, Thống Hòa năm thứ hai mươi.

Tây Thiên dịch kinh Tam tạng Triêu Phụng Đại Phu Thí Quang Lộc Khanh Truyền Pháp Đại sư Thi Hộ dịch Kinh Cấp Cô Trưởng Giả Nữ Đắc Độ Nhân Duyên, xin Đế ngự chế bài tựa kế thừa Thánh giáo.

- Quý Mão: Hàm Bình năm thứ sáu. Liêu, Thống Hòa năm năm thứ hai mươi mốt.

Đế lệnh cho Hữu Nhai Tăng Lục sắm đủ nghi trượng, âm nhạc, hương hoa, tràng phan để rước xá-lợi răng Phật ở chùa Đại Tướng Quốc về dưới tháp của chùa Khai Bảo cúng dường. Đế viết bài tán:

Tây phương có Thánh Thích-ca Văn

Tiếp vật đại Từ đời tôn xưng

Thường nguyện tấn tu thêm thắng quả

Ngõ hầu lợi lạc khắp muôn dân.

- Giáp Thìn: Cảnh Đức năm đầu. Liêu, Thống Hòa năm thứ hai mươi hai.

Truyền Đăng Lục: Tăng Đạo Nguyên nước Ngô gom tập cơ duyên truyền pháp từ Thích-ca Thế Tôn, Sơ Tổ Ca-diếp cho đến các Thiền sư nối pháp của Đông độ làm thành Cảnh Đức Truyền Đăng Lục ba mươi quyển dâng Đế. Đế xem tán thưởng, lệnh cho hàn lâm học sĩ Dương Ức... san định chỉnh sửa, soạn bài tựa nhập Đại tạng ban hành khắp nước.

Tăng Nhật Bản là Tịch Chiếu đem hai mươi bảy điều trình bày về danh mục và nghĩa của Kinh Luận do Thiền sư Nguyên Tín nước mình soạn, vấn nghi với Pháp Sư Tứ Minh Tri Lễ, thọ giáo rồi về nước.

Pháp Sư Tứ Minh Tri Lễ soạn Thập Bất Nhị Môn Chỉ Yếu hai quyển, nội dung khai sáng diệu nghĩa Nhất tâm tam quán mà Nam Nhạc Thiên Thai chứng đắc.

- Ất Tỵ: Cảnh Đức năm thứ hai. Liêu, Thống Hòa năm thứ hai mươi ba.

- Bính Ngọ: Cảnh Đức năm thứ 3. Liêu, Thống Hòa năm thứ hai mươi bốn.

- Đinh Mùi: Cảnh Đức năm thứ tư. Liêu, Thống Hòa năm thứ hai mươi lăm.

- Mậu Thân: Đại Trung Tường Phù năm đầu. Liêu, Thống Hòa năm thứ hai mươi sáu.

Mùa Đông tháng mười, Đế lên Thái Sơn cúng Thượng đế. Mồng một tháng mười một, xa giá đến Khúc Phụ tế Khổng Tử, Gia thụy là Huyền Thánh Văn Tuyên Vương, truy thụy Tề Thái Công là Chiêu Liệt Vũ Thành Vương, Châu Văn Vương là Văn Hiến Vương, lập miếu cho mỗi người. Sau do tránh tên húy của Thánh Tổ nên đổi Huyền Thánh là Chí Thánh. Tháng hai năm Kỷ Dậu, Đế hạ chiếu cho miếu Tiên Thánh ở Khúc Phụ dựng trường học.

- Kỷ Dậu: Đại Trung Tường Phù năm thứ hai. Liêu, Thống Hòa năm thứ hai mươi bảy.

Thiền Sư Ngộ Hiền: Sư họ Lâm, người Trường Châu, Cô Tô, bảy tuổi xuất gia với Đại đức Khả Y ở Vĩnh An, Gia Hưng. Năm ba mươi tuổi, Sư thế phát thọ Cụ túc, tham vấn Thiền sư Ngạn Cầu ở Long Hoa, tỏ ngộ tâm tông, về trụ ở viện Minh Giác. Sư ngày ngày uống rượu, say thì ca những lời cảnh tỉnh đời, đạo tục, có tên là Tửu Tiên. Sư ca rằng:

Đầu sông Dương tử sóng bạc đầu

Hành nhân đến đó bị chìm sâu.

Ngâm:

Ngày sau nếu đến nơi không sóng

Lúc sóng dụng tâm có khác nào.

Hoặc:

Chén vàng cũng nổi trôi

Núi ngọc lại suy đồi

Đừng ngại nắm bắt hụt

Giành lấy trăng sáng về.

Hoặc:

Một sáu hai sáu, việc đã định

Một chín hai chín, ta muốn nhậu say

Duỗi thẳng hai chân làm một giấc

Tỉnh ra trời đất vẫn như xưa.

Hoặc:

Trước cửa dây leo không tiếng chim

Dưới sân dây xanh có hoa rơi

Đành mượn gió đông bàn việc ấy

Sắc xuân tươi thắm thuộc nhà ai?

Hoặc:

Thu đến núi lạnh nước lạnh

Xuân qua liễu thắm hoa hồng

Một chút động tùy muôn biến

Bên sông mưa khói mông lung.

Có chẳng có, không chẳng không

Dưới dậu huơ tay bắt gió nồm.

Hoặc:

Sống ở Diêm-phù thế giới

Tình người thương ghét bấy nhiêu

Chỉ muốn uống vài chung rượu

Rồi ra say ngủ bên đường

Chết rồi sinh lại Ta-bà

Chẳng nguyện siêu sinh Tịnh độ.

Vì sao vậy?

Tây phương Tịnh độ không hàng rượu.

Đến ngày Thượng Nguyên năm Tường Phù năm thứ hai, sáng sớm Sư tắm rửa xong vào thất, tay phải nắm lại đưa cao, tay trái banh miệng mà tịch. Sư nối pháp Long Hoa Ngạn Cầu, Cầu nối pháp Trường Khánh Tuệ Lăng, Lăng nối pháp Tuyết Phong Nghĩa Tồn, Tồn nối pháp Đức Sơn Tuyên Giám.

Đế hạ chiếu cho các châu lộ dựng Thiên Khánh quán.

Thân Quốc trưởng công chúa con gái năm thứ bảy của Thái Tông, sinh ra đã không ăn mặn, lúc này bà xin xuất gia. Đế tấn phong bà làm Ngô Quốc, ban tên Thanh Dụ, hiệu là Báo Từ Chánh Giác Đại Sư, dựng Sùng Chân Tư Thánh thiền viện phía Tây Đô thành, cấp ba mươi cung nữ theo hầu, xuống chiếu cho hai đạo cấm quân đưa bà vào chùa, thiết trai cho Thân Quốc, bà nhập diệt năm ba mươi tám tuổi, mười sáu hạ lạp.

- Canh Tuất: Đại Trung Tường Phù năm thứ ba. Liêu, Thống Hòa năm thứ hai mươi tám.

Mùa Đông, tháng mười, trên có chiếu chỉ đổi Bảo Ân viện ở Minh châu thành Diên Khánh viện, lệnh đổi chùa Biệt Nghiệp Đại Minh ở Lục Cơ, Hoa Đình thành Phổ Chiếu, lệnh đổi Thiền Lâm viện ở Hàm Đình là, Nghĩa Hưng thành Thánh Cảm Thiền tự, truyền cho trụ trì khắp nước phụng tế Thần núi, Tế điển, tế Thần đất.

- Tân Hợi: Đại Trung Tường Phù năm thứ tư. Liêu, Thống Hòa năm thứ hai mươi chín.

Đế hạ chiếu cho Dịch kinh nhuận văn sứ Tham tri chánh sự Triệu An Nhân và Hàn lâm học sĩ Dương Ức soạn Đại Tang Mục Lục.

- Nhâm Tý: Đại Trung Tường Phù năm thứ năm. Liêu, Thống Hòa năm thứ ba mươi.

Thiên Trúc Sa-môn Giác Xưng thuộc dòng Sát-đế-lợi nước Cổ Lan Cổ đến Kinh Sư, ngụ ở Dịch Viện. Lúc này ngài khoảng bốn mươi tuổi, thông suốt hơn bốn mươi bộ kinh, Kinh Luận nhuận văn sứ Đinh Tấn Công khen ngài là người thông tuệ, sai dịch giả đến triệu kiến ngài. Hàn Lâm Dương Ức bày tiệc trà quả, cùng ngài trò chuyện. Giác Xưng nói: "Tôi nguyện đến núi Ngũ đài lễ Văn-thù rồi về nước ngay. Vào nước này thấy dân giết heo dê bày thịt khắp chợ búa, xót chẳng nỡ nhìn. Cả nước bên Tây Trúc không ăn thịt". Hôm sau, Tấn Công hỏi: "Thầy vượt xa mấy muôn dặm đến đây còn việc gì nữa không?" Ngài đáp: Cũng muốn lễ tháp Tuyên Luật Sư!"

- Quý Sửu: Đại Trung Tường Phù năm thứ sáu. Đại Khiết Đan, Khai Thái năm đầu.

Mùa Xuân, tháng ba. Đế soạn Pháp Âm Tập, giao cho Truyền Pháp Viện chú thích.

Đế tặng Dịch Kinh viện bài kệ tu tâm rằng:

Sơ Tổ an tâm ở Thiếu lâm

Chẳng truyền kinh giáo chỉ truyền tâm Người theo nếu ngộ chân như tánh Mật ấn từ đây diệu lý thâm.

Đại Liêu lấy lại hiệu Đại Khiết Đan, lấy U châu làm Tích Tân phủ, đổi niên hiệu Khai Thái, đến Bính Ngọ, Hàm Ung năm thứ hai, lại xưng là Đại Liêu.

- Giáp Dần: Đại Trung Tường Phù năm thứ bảy. Đại Khiết Đan, Khai Thái năm thứ hai.

Thiên Trúc Tam tạng Triều Tán Đại Phu Thí Hồng Lô Khanh Truyền Giáo Đại sư Pháp Thiên dịch kinh Kim Cang Đại Giáo Bảo Vương. Mùa Đông tháng mười một, Kinh Sư dựng xong Vương Thanh Chiêu Ứng Cung, bắt đầu từ tháng tư năm Đại Trung Tường Phù năm thứ hai, đến tháng mười một năm này mới hoàn tất, cả thảy hai ngàn sáu trăm mười một khu. Đinh Tấn Công làm Tu cung sứ. Đất đá, cây gỗ, vàng ngọc dụng cụ sơn vẽ đều là những thứ quý hiếm nhất trong cả nước. Trong Bút Đàm của Thẩm Tồn Trung có ghi: "Núi Nhạn Đãng ở Ôn châu là nơi Tôn giả Nột-củ-la ở, trước đây chẳng ai biết, nhân đi tìm gỗ quý để dựng cung Chiêu Ứng người ta mới phát hiện ra ngọn núi này. "

- Ất Mão: Đại Trung Tường Phù năm thứ tám. Đại Khiết Đan Khai Thái năm thứ ba.

Đại Pháp Sư Tuân Thức: Ngài giảng thuyết tại núi Đông Dịch, Thiên Thai suốt mười hai năm, mới đi qua phía Tây, ngụ cư tại Cổ Linh Sơn tự ở Hàng châu. Trước đây, Pháp sư Tuệ Lý người Thiên Trúc sống trong thời Tây Tấn từng ở chỗ này. Đây là nơi Cao tăng Chân Quán sống trong đời Tùy giảng kinh Pháp Hoa, Đời Đường, Đạo Tiêu kế thế. Đến thời Hy Tông nơi đây bị giặc cướp phá hủy, ngọn núi phía Tây còn sót một gốc Cối khô cháy sém. Ngài đến dùng nước rảy và chú nguyện, gốc Cối bỗng tươi xanh đâm cành sinh lá. Ngài nỗ lực hành trì bốn loại Tam-muội, dựng Kim Quang Minh Sám Đường. Chỉ một cây kèo, một miếng ngói, ngài tụng bảy biến chú Đại bi, Ngôi Sám Đường bỗng hoàn tất. Ngài tâu xin, triều đình sắc tứ tên chùa là Thiên Trúc Linh Sơn tự, nơi đây hoằng truyền giáo quán Thiên Thai.

- Bính Thìn: Đại Trung Tường Phù năm thứ chín. Đại Khiết Đan, Khai Thái năm thứ tư.

- Đinh Tỵ: Thiên Hy năm đầu. Đại Khiết Đan, Khai Thái năm thứ năm.

Đế hạ chiếu lập ao phóng sinh trong cả nước. Từ mùa Xuân năm Bính Thìn, Đại pháp sư Tri Lễ ở Minh châu đã cùng mười vị Tăng khác thề tu Pháp Hoa Tam-muội. Tu ba năm xong, ngài làm theo hạnh nguyện như Dược Vương, đốt thân cúng dường kinh Diệu Pháp Liên Hoa, cầu sinh Tịnh độ. Hàn lâm học sĩ Dương Ức hay tin, liền sai người đem thư cố thỉnh ngài trụ thế, ủy nhiệm cho Quận thú Lý Di Canh ngoại hộ cho ngài. Năm Thiên Hy năm thứ tư, Tể tướng Khấu chuẩn theo ý nguyện của hàn lâm Dương Ức đem hạnh nghiệp và việc thiêu thân của ngài tâu với Đế. Đế nói: "Hãy truyền ý Trẫm thỉnh Pháp Sư trụ thế. " Đế đặc biệt ban ngài hiệu Pháp Trí Đại sư.

Mùa Thu tháng bảy, Thái úy Văn Chánh Công Vương Đán mất. Ông làm quan suốt mười tám năm. Bệnh nặng, ông dặn hàn lâm học sĩ Dương Ức rằng: "Ta rất chán phiền não, nguyện đời sau làm Tỳ-kheo thiền tọa trong rừng sâu, quán tâm làm vui. Khi ta chết, ông hãy thế phát, đắp ba y hoại sắc cho ta, dùng lễ hỏa táng, dựng tháp mộ bên cạnh Tiên Oánh". Ức nói: "Ông ở hàng Tam công, tẩm liệm phải mặc quan bào, lẽ đâu lại dùng nghi thức của Sa-môn chăng!" Dương Ức cùng bàn bạc với các quan, cuối cùng chỉ đặt ba y trong quan tài ông, không chôn theo ngọc báu.

- Mậu Ngọ: Thiên Hy năm thứ hai. Đại Khiết Đan, Khai Thái năm thứ sáu.

- Kỷ Mùi: Thiên Hy năm thứ ba. Đại Khiết Đan, Khai Thái năm thứ bảy.

- Canh Thân: Thiên Hy năm thứ tư. Đại Khiết Đan, Khai Thái năm thứ tám.

- Tân Dậu: Thiên Hy năm thứ năm. Đại Khiết Đan, Khai Thái năm thứ chín.

Đế hạ chiếu cho Điện Đầu Du Nguyên Thanh đến viện Diên Khánh ở Minh châu vì đất nước tu sám trong ba ngày ba đêm. Đại Sư Pháp Trí Tri Lễ soạn Tu Sám Yếu chỉ một quyển.

- Nhâm Tuất: Càn Hưng năm đầu. Tháng hai Đế mất. Đại Khiết Đan thái bình năm đầu.

Đế đặc biệt ban cho Pháp sư Tuân Thức ở chùa Thiên Trúc, Hàng châu hiệu là Từ Vân Đại Sư. Chương Hiến Minh Túc Hoàng hậu Lưu Thị sai sứ đến Thiên Trúc tu sám cầu phúc cho đất nước. Pháp Sư soạn Hộ Quốc Kim Quang Minh Tam-muội Nghi một quyển dâng Đế.

Mùa Xuân tháng hai, Pháp sư Pháp Tuệ Trí Viên hiệu Trung Dung Tử ở Cô Sơn, Tây Hồ, Hàng châu vào ngày mười bảy tự làm bài thơ Tế Văn Vãn, đến ngày mười chín thì quy tịch. Ngài soạn bộ Thông Kinh Thập Sớ. Ngài kết giao với xử sĩ Lâm Bô Hòa Tĩnh, làm bạn với Thiên Trúc Tuân Thức Pháp Sư. Ngài thọ bốn mươi bảy tuổi, tăng lạp ba mươi chín hạ, được an táng quan quách bằng đất nung. Nhân Tông năm Cảnh Hựu năm thứ ba, do mưa lớn núi lở, môn nhân khai tháp, thấy toàn thân ngài tươi tỉnh như còn sống, tóc móng dài thêm, môi hồng hé mở như mỉm cười, răng trắng như ngọc Kha. Môn nhân thay y phục mới cho ngài, tẩm các thứ hương thơm rồi an táng. Cao Tông, trong năm Thiệu Hưng, ở Cô Sơn dựng Tứ Tánh Quán, môn nhân dời tháp ngài về đồi Mã Não ở phía Bắc núi.

Nhân Tông: Húy là Trinh, con năm thứ sáu của Chân Tông, lên ngôi năm mười ba tuổi. Đế bẩm tính nhân hậu, loại bỏ tính cao ngạo, trưng dụng người hiền lương, chuyên đặt sáu viên gián quan, nghe can gián không mỏi mệt. Đế dựng trường học, lập viện Quảng Tuệ để tiếp dân nghèo. Bản thân đạm bạc, cốt làm lợi cho dân nên ông có hiệu là Cực Trị. Ông lấy ngày mười bốn tháng tư làm tiết Càn Nguyên, ban hành lịch Sùng Thiên, ở ngôi bốn mươi mốt năm, thọ năm mươi lăm tuổi. Các niên hiệu: Thiên Thánh chín năm, Minh Đạo hai năm, Cảnh Hựu bốn năm, Bảo Nguyên hai năm, Khang Định một năm, Khánh Lịch tám năm, Hoàng Hựu năm, Chí Hòa hai năm, Gia Hựu tám năm.

- Quý Hợi: Thiên Thánh năm đầu, ban hành lịch Sùng Thiên, Đại Khiết Đan, Thái Bình năm thứ hai.

- Giáp Tý: Thiên Thánh năm thứ hai. Đại Khiết Đan, Thái Bình năm thứ ba.

Thiền sư Thiện Chiêu: Sư họ Du người Thái Nguyên, trụ ở viện Thái tử Phần Dương, đời năm thứ năm dòng Lâm Tế. Sau khi thế phát thọ Cụ túc giới, Sư chấn tích du phương. Đi đến đâu Sư cũng không ở lâu mà chỉ tùy cơ thưa hỏi, tham vấn khắp bảy mươi mốt Thiện tri thức, sau yết kiến Thiền sư Thủ Sơn Tỉnh Niệm, khế ngộ huyền chỉ, vân du đến vùng Hoành Tương, Tương Miến, thường được quận thú thỉnh trụ trì những chùa viện nổi tiếng, tám lần mời nhưng Sư đều không đến. Đến khi Thủ Sơn quy tịch, đạo tục ở Tây Hà nhờ Tăng là Khế Thông đến thỉnh Sư trụ trì. Sư đóng thất không tiếp, Thông phá cửa vào và trách: "Phật pháp là đại sự, lui về nằm yên là tiểu tiết, Tiên sư tịch rồi, bây giờ là lúc nào mà thầy lại muốn ngủ yên ở đây!" Sư đáp: "Chẳng phải ông thì tôi chẳng nghe được những lời vừa rồi!" Nói xong Sư nhận lời thỉnh. Đến lúc này, Thiên Thánh năm thứ hai, Long Đức Phủ Doãn Lý Hầu thỉnh Sư trụ ở Thừa Thiên. Sứ đến thỉnh ba lần nhưng Sư không đi. Sứ giả đến nữa, vừa mở phong thư, Sư nói: "Vốn do già bệnh nên không thể xuống núi, giả như có đi, cũng phải kẻ trước người sau. " Sứ nói: "Trước hay sau tùy thầy chọn lựa. " Sư sai dọn cơm nước, gói ghém hành trang và nói: "Ta đi trước đây!" Nói xong Sư đứng lại và thị tịch. Môn nhân trà-tỳ thâu xá-lợi dựng tháp. Sư nối pháp Thiền sư Thủ Sơn Tỉnh Niệm. Câu "Thập Trí Đồng Chân" là câu nói của Sư.

- Ất Sửu: Thiên Thánh năm thứ ba. Đại Khiết Đan, Thái Bình năm thứ tư.

- Bính Dần: Thiên Thánh năm thứ tư. Đại Khiết Đan Thái Bình năm thứ năm.

Đế hạ chiếu cho các trước tác Thiên Thai giáo được nhập tạng và lưu hành. Hồi ấy, tăng Tư Ngộ ở chùa Thiên Trúc cầu nguyện cho Giáo quán này được nhập tạng và lưu hành. Từ mùa Xuân năm Kỷ Sửu, ngài đối trước tượng Quán Âm cầu khấn, đến lúc này hạnh nguyện đã thành tựu, ngài mới đốt thân trước am Nhật Quán để báo đáp ân Phật.

- Đinh Mão: Thiên Thánh năm thứ năm. Đại Khiết Đan, Thái Bình năm thứ sáu.

Tháng chín, Quang lộc đại phu Thái tử thiếu phó Văn Nguyên Công Triệu Hướng soạn Pháp Tạng Toái Kim mười quyển, đây là tác phẩm thấu đạt lý tánh.

- Mậu Thìn: Thiên Thánh năm thứ sáu. Đại Khiết Đan, Thái Bình năm thứ bảy.

Ngày năm tháng giêng, Tôn giả Pháp Trí Tri Lễ ở Minh châu ngồi kiết già nhóm chúng và dạy rằng: "Ta lập đạo tràng Diên khánh, nguyện lưu thông Pháp Hoa Tam-muội. Các ông chớ làm người sau cùng đoạn mất Phật chủng. Có sống ắt có chết giống như có sớm ắt có chiều vậy. Cần phải tinh tấn liên tục, đời đời kiếp kiếp sẽ mãi mãi gặp nhau". Nói xong, ngài bỗng niệm A-di-đà Phật và tịch. Thi thể ngài được để khám mở mười bốn ngày, tóc móng dài thêm, nghi dung như người sống. Lúc trà-tỳ, lưỡi ngài không cháy, xá-lợi ngũ sắc nhiều vô số kể. Tư chính điện Đại Học sĩ kiêm Thái tử Thiếu Bảo Thanh Hiến công Triệu Biện soạn văn bia ghi hành trạng của ngài.

- Kỷ Tỵ: Thiên Thánh năm thứ bảy. Đại Khiết Đan, Thái Bình năm thứ tám.

Thiền Tông Quảng Đăng Lục: Do Phò mã đô úy Lý Tuân Úc soạn gồm ba mươi quyển, Đế viết bài tựa tặng. Đô úy mất (Xem phần Từ Minh Sở Viên Thiền Sư ở chương sau).

- Canh Ngọ: Thiên Thánh năm thứ tám. Đại Khiết Đan, Thái bình năm thứ chín.

Lăng-nghiêm Kinh Sớ: Hồi ấy, Pháp sư Trường Thủy, húy Tử Duệ, người Gia Hưng, Tú châu theo Hồng Mẫn pháp Sư ở châu này học kinh Lăng-nghiêm, đến đoạn "Hai tướng động tĩnh, rõ ràng chẳng sinh", ngài hoát nhiên tỉnh ngộ. Nghe Thiền sư Tuệ Giác ở núi Lang da, trừ châu đạo phong nổi tiếng nên ngài đến tham vấn. Đến nơi, ngài lên thẳng pháp tòa và hỏi: "Vốn dĩ thanh tịnh, tại sao bỗng sinh núi sông đại địa!" Tuệ Giác lớn tiếng đáp: "Vốn dĩ thanh tịnh, tại sao bỗng sinh núi sông đại địa!" Ngay đó, ngài hoát nhiên đại ngộ, định xin làm đệ tử, Thiền sư Tuệ Giác nói với ngài: "Tông của ông đã không vang danh từ lâu rồi, ông hãy dốc chí chống đỡ nhằm báo ân Phật. " ngài làm đúng lời dạy, sau trụ ở Trường Thủy, chúng gần cả ngàn người. Ngài đem giáo nghĩa của tông Hiền Thủ chú sớ kinh Lăng-nghiêm cả thảy mười quyển. Ngự sử trung thừa Vương Tùy viết bài tựa, cho lưu hành ở đời. Thiền sư Quảng Chiếu ở núi Lang Da húy là Tuệ Giác, nối pháp Thiền sư Phần Dương Thiện Chiêu.

- Tân Mùi: Thiên Thánh năm thứ chín. Đại Khiết Đan, Thái Bình thứ mười. Mồng ba tháng sáu Đế mất, thụy là Thiên Phụ Hoàng Đế, miếu hiệu Thánh Tông, ông ở ngôi bốn mươi chín năm.

Mùa Hạ tháng tư, Đế hạ chiếu rước y bát của Lục tổ Đại Giám ở Nam Hoa Thiền tự thuộc Tào Khê, Thiều châu vào Thanh Tịnh Đường trong cấm cung để cúng dường. Ngày rằm tháng tám, Đế sai sứ đưa về chùa và ban tặng cho Nam Hoa Trưởng Lão Phổ Toại hiệu Trí Độ Đại Sư.

Đại Khiết Đan: Hưng Tông lên ngôi Hoàng Đế. Ông húy Công Chân tên Phiên là Mộc Bất Cô, ông là con năm thứ tám của Thánh Tông do Thuận Thánh nguyên phi sinh ra, ở ngôi hai mươi lăm năm thì mất.

- Nhâm Thân: Minh Đạo năm đầu. Đại Khiết Đan, Hưng Tông, Cảnh Phước năm đầu.

Chương Hiến Minh Túc Thái hậu Lưu thị sửa xong chùa Cảnh Đức ở kinh đô. Triệu Nguyên Hạo ở Tây Hạ được phong làm Tây Bình Vương.

Mồng 8 tháng 10 mùa Đông, Tôn giả hiệu Từ Vân Linh Ứng Tuân Thức ở chùa Thiên Trúc Linh Sơn, Hàng châu quy tịch. Ngài dặn môn nhân đặt di thể mình nằm trong đơn Hoàn hà, an táng dưới ngọn Nguyệt Quế ở phía Đông chùa. Ngài nối pháp Đại sư Minh Trí Tổ Thiều. Tổ Thiều có 2 đệ tử, một là Tuệ Biện tức Thiền sư Hải Nguyệt. Một là Nguyên Tịnh tức Pháp sư Biện Tài. Hải Nguyệt quê ở Hoa Đình, thọ học ở chùa Phổ Chiếu, Nguyên Tịnh tự Vô Tượng, họ Tiềm Từ người Hàng châu được Đế ban cho y tía và hiệu Biện Tài, quy tịch trong năm Nguyên Phong năm thứ 6.

- Quý Dậu: Minh Đạo năm thứ 2. đại Khiết Đan, Trùng Hy năm đầu.

- Giáp Tuất: Cảnh Hựu năm đầu. Đại Khiết Đan, Trùng Hy năm thứ 2.

Đế ban sắc lệnh người nào thi đọc thông kinh thì cho độ làm Tăng.

Tống Tuyên Hiến Công Thụ, Hạ Anh Công là người được trọng vọng trong triều, hai ông cùng giám sát người đồng chân thi. Có một người tụng kinh Pháp Hoa nhưng không trôi chảy, hai ông hỏi người ấy đã học bao nhiêu năm, người kia đáp 10 năm. Hai ông cười và tỏ vẻ thương cảm, mỗi người cùng lấy một bộ Pháp Hoa 7 quyển và tụng. Tống Công tụng 10 ngày thì thuộc, Hạ Công tụng trong 7 ngày, không sót một chữ. Bẩm tính mọi người khác xa đến như vậy đấy.

- Ất Hợi: Cảnh Hựu năm thứ 2. Đại Khiết Đan, Trùng Hy năm thứ 3.

- Bính Tý: Cảnh Hựu năm thứ 3. Đại Khiết Đan, Trùng Hy năm thứ 4.

- Đinh Sửu: Cảnh Hựu năm thứ 4. Đại Khiết Đan, Trùng Hy năm thứ 5.

Mậu Dần: Bảo Nguyên năm đầu Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 6 Tây Hạ tiếm xưng Đế hiệu Đại Khánh năm đầu Tây Hạ: Hồi ấy vào mùa Đông tháng 12 nhuần năm Trinh Quán năm thứ 3 đời Đường Thái Tông, Đảng Hạng Tù trưởng Tế Phong Bộ Lại và họ Thát Bạt của những bộ lạc khác đến quy hàng. Mùa hạ tháng 4 đời Hy Tông niên hiệu Trung Hòa năm đầu, Thát Bạt Tư Cung đem quân đến cứu quốc nạn, đánh nhau với giặc Hoàng Sào có công, Đế sai Tư Cung nắm quyền Hạ Tuy Tiết độ sứ. Tháng 8, Đế cho Tư Cung làm Hạ Tuy Tiết độ sứ, ban cho họ Lý. Tháng 8 năm Quý Tỵ đời Chiêu Tông năm Càn Ninh năm thứ 2, em Tư Cung là Bảo Đại Tiết độ sứ Lý Tư Hiếu đánh Vương Hành Du, Lê Viên Trại có công. Năm Quý Mão, Đế cho Bảo Đại Tiết độ sứ Lý Tư Hiếu làm Bắc diện chiêu thảo sứ, Định Nạn Tiết độ sứ Lý Tư Gián làm Đông diện chiêu thảo sứ. Đến lúc này, tháng 10 năm Nhâm Ngọ đời Tống Thái Tông năm Thái Bình Hưng Quốc năm thứ 7, Lý Kế Phủng đến triều dâng hiến 4 châu là Hạ, Ngân, Tây, Hựu gồm tám huyện, riêng Tây Hạ từ năm Thiên Phước đến nay chưa từng vào chầu. Kế Phủng đến, Thái Tông rất hài lòng, Phủng tự bộc bạch rằng anh em mình phần đông chống đối nhau, nên xin được ở lại kinh đô. Đế hạ chiếu trao ông chức Chương đức quân tiết độ, giữ lại kinh đô. Ông xin cung phụng triều đình, Đế ban ông họ Triệu tên Bảo Trung, phong chức Hạ Tuy Ngân Hựu Mật Ngũ Châu Sứ. Mùa hạ tháng tư niên hiệu Thuần Hóa năm đầu, Lý Kê Thiên cướp phá biên ải, Đế sai tướng đem quân đánh bại Kế Thiên ở Hạ Châu. Mùa thu tháng bảy năm Thuần Hóa năm thứ hai, Kế Thiên đầu hàng, Đế ban cho ông họ Triệu tên Bảo Cát, trao ông chức Ngân châu Quán sát sứ. Bảo Trung ngầm cấu kết với Bảo Cát, tuy bên ngoài họ tỏ ra quy thuận nhưng bên trong ngầm liên kết với bọn Khương Nhung xâm lấn, cướp phá không ngừng. Trước hết Triệu Bảo Trung tâu với Kế Thiên nói láo rằng Phiên Nhung vào cướp phá và xin thêm binh. Đế sai Địch Thủ Nghĩa dẫn quân ra đóng ở Hạ Châu. Kế Thiên sợ liền dâng biểu xin quy thuận. Mùa xuân tháng giêng năm Thuần Hóa năm thứ năm Lý Kế Phủng và Lý Kế Thiên làm phản, Đế sai Lý Kế Long đem quân thảo phạt, tiến đánh Hạ Châu. Lý Kế Phủng kéo nhau ra hàng và bị cầm tù. Kế Phủng đã quy hàng, Đế cật vấn trách cứ, mấy lượt hạ chiếu tha chết và giữ ông ở kinh đô. Kế Thiên cuối cùng cũng phản phúc, không chịu làm bề tôi, luôn luôn là mối họa của đất nước. Tháng chín niên hiệu Chí Đạo năm đầu, Lý Kế Thiên phạm biên cương cướp phá Linh Châu. Tháng chín năm Chí Đạo năm thứ hai, Đế lại sai Lý Kế Long chia quân thành năm đường đánh Lý Kế Thiên. Tháng hai năm Đinh Dậu, Kế Thiên bỏ trốn. Tháng mười hai, Kế Thiên sai sứ lo việc triều cống xin được giữ biên cương. Bấy giờ Chân Tông mới lên ngôi, đang còn bao dung rộng lượng nên chấp nhận thỉnh cầu của Kế Thiên và gia phong ông làm định nạn tiết độ, phong cho năm châu là Hạ, Tuy, Ngân, Hựu, Tĩnh. Tháng chín năm Hàn Bình năm thứ tư, Kế Thiên vây hãm quân Thanh Viễn, Đế hạ chiếu thảo phạt. Tháng chín năm Nhâm Dần, Lý Kế Thiên vây hãm Linh Châu. Tháng mười hai năm Hàm Bình năm thứ sáu, Lý Kế Thiên vây hãm phủ Tây Lương, Phan La Chi đón đánh ông, Kế Thiên chết trong trận mưa tên, con ông là Đức Minh lên kế vị. Thiên Hy năm đầu, Triệu Đức Minh thấy dân đói khổ liền dâng biểu xin mấy trăm vạn lương, Đế ưng chuẩn. Năm Đinh Mão, Nhân Tông Thiên Thánh năm thứ năm, tháng năm, Triệu Đức Minh cướp phá biên cương. Minh Đạo năm đầu, Đế phong Triệu Nguyên Hạo (con của Đức Minh) làm Tây Bình Vương. Đến lúc này, tháng mười hai niên hiệu Bảo Nguyên năm đầu, Triệu Nguyên Hạo tiếm hiệu. Trước đây, Nguyên Hạo muốn xâm lấn phía Nam nhưng sợ Cốc Tư La chặn phía sau nên đem quân đánh các bộ lạc Khương ở Lan Châu. Đến núi Mã Hàm liền dựng Ngõa xuyên hội thành. Nguyên Hạo giờ đây đã có trong tay những vùng đất như: Hạ, Ngân, Tuy, Tĩnh, Hựu, Linh, Diêm, Hội, Thắng, Cam, Lương, Oa, Sa, Túc nhưng vẫn ở tại Hưng Châu vì đây cách sông, thế đất dựa lưng Hạ lan sơn rất vững chãi. Hạo bắt đầu thay thế hết quan kém, lập mười sáu ty thống lãnh các vụ, lại đặt mười tám giám quân ty ủy thác cho tù trưởng, hào kiệt, chia người thủ lĩnh làm trấn Thủ, cả thảy mười lăm vạn dân. Ông lại chọn ba ngàn hào tộc giỏi cỡi ngựa bắn cung, theo thứ lớp gọi là Lục Ban Trực. Nguyên Hạo chế ra sách Phiên đổi niên hiệu Đại Khánh, sau cùng dùng mưu lược của Dương Thủ Tố, dựng đàn nhận sách mệnh, lấy hiệu Thỉ Văn Anh Vũ Hưng Pháp Kiến Lễ Nhân Hiếu Hoàng Đế, lấy quốc hiệu Đại Hạ, đổi năm Đại Khánh năm thứ hai thành niên hiệu Thiên Thụ, sai sứ đến cáo việc tiếm hiệu, nạp cờ tiết, sắc cáo và dâng biểu đại loại nói: "Cha thần là Đức Minh vốn được thế phong gắng sức theo triều đình ngót ba mươi năm, thâm tình khéo giữ năm ngàn dặm, theo chức cống nạp đủ cả. Thần ngẫu nhiên nhàn rỗi chợt sinh phóng túng, chế ra văn tự của Tiểu Phiên, thay đổi áo mão của Đại Hán, chẳng mong truyền mãi ở đây mà vì dân quân cùng thỉnh, cúi mong Hoàng Đế bệ hạ hứa nhận lễ của biên thùy phía Tây, thần xin nhận sách mệnh làm vua đất Nam này, xin dốc tài hèn, thường chăm dân tốt. " Triều đình bàn mưu thảo phạt ông. Từ đó Nguyên Hạo ngông cuồng cướp vây Quân Châu, có lúc thắng có lúc thua. Đến Lý Tông năm Bảo Khánh năm thứ ba, đất nước diệt vong.

Kỷ Mão: Bảo Nguyên năm thứ 2 Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 7 Tây Hạ: Đại Khánh năm thứ hai, đổi thành Thiên Thụ Canh Thìn: Khang Định năm đầu Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 8 Tây Hạ: Xâm phạm nhà Tống Thiền sư Từ Minh: Sư họ Lý người Toàn châu, húy Sở Viên ngụ ở núi Thạch Sương, Đàm châu. Thuở nhỏ Sư làm thư sinh năm hai mươi tuổi xuất gia ở chùa Ẩn Tĩnh, Tương sơn. Mẹ Sư là người đức hạnh, khuyên Sư du phương. Sư đến Phần Dương yết kiến Thiền sư Thiện Chiêu, Chiêu ngầm hứa khả nhưng đã mười năm mà vẫn chưa cho vào thất. Mỗi lần gặp Sư, Thiện Chiêu đều mắng chửi thậm tệ, hoặc chê bai những vị khác, nếu có dạy bảo toàn nói những việc thế tục bỉ lậu. Ngày nọ, Sư trách: "Đến pháp tịch đã hai mùa hạ, chẳng được chỉ vẽ mà chỉ tăng thêm thế tục nhiễm ô, năm tháng qua nhanh, việc mình chẳng tỏ, đánh mất lợi ích xuất gia. " Nói chưa dứt lời, Thiện Chiêu mắng: "Gã ác tri thức này dám bán rẻ ta ư!" Thiện Chiêu nổi giận cầm gậy đuổi đánh. Sư toan kêu cứu thì Chiêu liền bịt miệng, ngay đó Sư đại ngộ, nói: "Mới hay đạo Lâm Tế vượt hẳn thường tình. " Sư ở lại hầu hạ bảy năm rồi từ biệt đến tham học với Thiền sư Đường Minh Tung. Tung bảo Sư: "Dương Đại Niên Nội Hàn thấy biết cao xa, vào đạo chân thật, ông nên đến gặp. " Sư liền đến Đại Niên. Đại Niên nói:

Đối mặt chẳng biết nhau, ngàn dặm lại đồng phong. Sư thưa: Gần đây vâng lời thỉnh của sơn môn.

- Thoát không rất chân thật.

- Tháng trước rời Đường Minh.

- Vừa rồi ăn năn vì đã hỏi nhau. Sư nói:

Tác gia!

Đại Niên liền hét. Sư nói:

Gần phải. Đại Niên hét tiếp. Sư lấy tay vẽ một đường. Đại Niên lè lưỡi nói: Thật là Long tượng.

Sư hỏi: Đó là ý gì? Đại Niên quay lại bảo châm trà tiếp và nói: Té ra là người nhà.

Sư nói:

Cũng không tiêu được. Lát sau, Đại Niên hỏi:

- Thế nào là một câu vì người của Viên Thượng tọa? Sư đáp:

- Thiết

- Tác gia, tác gia!

- Sư nói:

Tha cho Nội Hàn hai mươi gậy.

Đại Niên vỗ gối hỏi: Trong này là nơi nào?

- Sư vỗ tay đáp:

Chớ có bỏ qua.

- Đại Niên cười vang. Đại Niên hỏi:

- Nhớ được nhân duyên Đường Minh ngộ đạo không? Sư đáp:

Đường Minh nghe tăng hỏi Thủ Sơn về đại ý Phật pháp, Thủ Sơn đáp:

Bên thành Sở Vương nước chảy về Đông. Đại Niên hỏi:

Nói như vậy ý chỉ thế nào? Sư đáp:

Trên nước treo cầu lồng đèn.

- Như vậy thì cô phụ người xưa rồi!

- Nội Hàn nghi thì cứ tham vấn nơi khác. Đại Niên nói:

Con ếch ba chân nhảy lên trời. Sư nói:

Cứ mặc tình nhảy.

Đại Niên cười vang, giữ Sư lại trai đường, ngày ngày cùng chất vấn giải nghi. Nhân đó Sư hận mình gặp Đại Niên quá muộn. Đại Niên vào chùa gặp Phò mã Đô úy Lý Tuân Ức nói: Gần đây tôi được một đạo nhân, thật là sư tử Tây Hà.

Tuân Ức nói:

Tôi quá bận rộn không đến gặp được biết làm thế nào?

Đại Niên im lặng trở về nói với Sư:

- Lý công là người trong Phật pháp, nghe đạo phong thầy từ xa đến đây, có lòng muốn gặp thầy, do bận việc triều chính nên không thể theo tôi về.

- Sáng hôm sau, Sư đến yết kiến Lý Công. Lý Công xem văn thư, sai đồng tử ra hỏi:

- Nói được thì cùng Thượng tọa gặp nhau. Sư nói:

Hôm nay tôi đặc biệt đến để gặp Lý công lại sai đồng tử ra nói:

- Văn bia khắc chữ trắng, giữa đường trồng tùng xanh.

Sư nói: Nếu chẳng phải hôm nay, ngày sau ắt khó gặp. Đồng tử trở ra nói: Đô úy bảo nếu vậy thì gặp Thượng tọa vậy. Sư nói:

Đầu gót cuối gót.

Lý Công bước ra ngồi xong hỏi Sư:

- Tôi nghe nói, Tây Hà có Sư tử lông vàng đúng không? Sư đáp:

Ông nghe tin này ở đâu? Lý Công liền hét. Sư nói: Tiếng của dã can.

Lý Công hét tiếp. Sư nói:

Chính phải. Lý Công cười vang. Sau đó, Sư từ biệt ra đi, Lý Công hỏi một câu sắp đi, Sư đáp: Hay! Sắp dứt.

Lý Công nói:

Đâu khác nơi khác! Sư hỏi:

Đô Úy lại làm sao thế?

- Tha Thượng tọa hai mươi gậy

- Toàn vì lưu thông

Lý Công lại hét. Sư nói: Mù!

Lý Công nói: Thôi đi đi! Sư đáp: Dạ! Dạ!

Từ đây, Sư qua lại họ Dương họ Lý kết làm bạn pháp, ít lâu, Sư từ biệt về lại Hà Đông. Đại Niên nói:

Ta có một câu gởi cho Đường Minh!

Sư nói: "Trăng sáng chiếu thấy người đi đêm". Đại Niên nói: "Lại chẳng như nhau".

Sư nói: Đêm dài vẫn còn được, sau ngọ lại phiền người

- Kim Cang trước chùa Khai Bảo gần đây do đâu chảy ra.

- Biết.

- Thượng tọa sắp đi, lẽ đâu không có câu cho người.

- Đường núi cửa muôn trùng

- Vậy thì đi theo Thượng tọa thôi! Sư giả bộ gầm gừ, Đại Niên nói: Đúng là Sư tử.

Sư về lại Đường Minh, Lý Công sai hai vị Tăng đến thăm hỏi. Sư viết thư cho Lý Công, cuối thư Sư vẽ hai cái chân bảo hai vị Tăng ghi tên vào và đem về. Lý Công đọc thư và làm bài kệ:

Đuôi đen hơn ngàn dặm

Cả quách lộ hai chân

Trời vốn người khó lường

Nể gã Hồ râu đỏ.

Lúc này do còn mẹ già nên Sư về Nam, đến Thụy châu làm Thủ Chúng trong pháp hội của Thiền sư Động Sơn Hiểu Thông, dừng lại đây ba năm. Trước đây, Phần Dương từng nói: "Ta tham vấn khắp con cháu Vân Môn, nhưng hận vì chưa yết kiến Thiền sư Hiểu Thông. " Vì vậy Sư đã dừng lại đây, sau vân du đến Ngưỡng Sơn, Viên châu Thái phú Hoàng Tôn Đán thỉnh Sư trụ chùa Quảng Lợi núi Nam Nguyên, rồi qua trụ ở Đạo Ngô, Đàm châu, chùa Sùng Thắng núi Thạch Sương, chùa Trang Nghiêm ở Nam Nhạc, chùa Hưng Hóa ở Đàm châu. Niên hiệu Bảo Nguyên năm đầu, Phò mã Dô úy Lý Tuân Ức sai Sứ đến thỉnh Sư rằng: "Pháp lữ trong nước chỉ có thầy và Dương Đại Niên mà thôi. Đại Niên đã bỏ tôi đi trước, năm nay thấy mình đã già yếu, gắng sống để gặp thầy lần cuối. " Sư liền về Đông đến Kinh Sư. Được hơn một tháng, Lý Công vẽ một vòng tròn và làm bài kệ tặng Sư rằng:

Thế giới không nương

Núi sông chẳng ngại

Biển lớn vi trần

Tu-di hạt cải,

Giở khăn che đầu

Cởi bỏ thắt lưng

Nếu tìm sống chết

Hỏi lấy đãy da.

Sư hỏi:

Thế nào là Phật tánh xưa nay? Lý Công đáp:

Hôm nay nóng như hôm qua Lý Công hỏi Sư:

Thế nào là một câu sắp đi? Sư đáp:

Xưa nay không ngăn ngại, tùy xứ mặc vuông tròn

- Tối rồi, mỏi mệt chẳng đáp nữa. Sư nói:

Làm Phật nơi không có Phật.

Đêm ấy, Lý Công an nhiên quy tịch. Nhân Tông Hoàng đế nghe Đô úy quy tịch và cuộc hỏi đáp giữa hai người, ông hết lời thán phục. Sư đến mộ của Đô úy chào từ biệt, vua hạ chiếu ban cho Sư thuyền quan để về Nam. Đến lúc này là ngày mồng năm tháng giêng niên hiệu Khang Định năm đầu, Sư quy tịch, hưởng thọ năm mươi bốn tuổi, Tăng lạp ba mươi hai. Bài minh ghi hành trạng của Sư được khắc dựng ở chùa Hưng Hóa, tháp toàn thân ở núi Thạch Sương. Sư nối pháp Phần Dương Thiện Chiêu, thuộc đời năm thứ sáu tông Lâm Tế. Đệ tử nối Pháp Sư bắt đầu chia tông, đó là Hoàng Long Tuệ Nam, Dương Kỳ Phương Hội.

Thiền sư Quảng Chiếu ở núi Lang Da, Trừ châu: Sư húy Tuệ Giác, người Tây Lạc. Thuở nhỏ, lúc đưa linh cửu của cha là Hoành Dương Thái thú về đất Lạc, khi ngang qua ngôi chùa cổ Dược Sơn ở Lễ châu, Sư cảm thấy như mình đã từng ở đây. Sau đó, Sư xuất gia ở chùa này, thọ giới xong liền du phương tham học, đắc pháp với Phần Dương, hoằng hóa ở Trừ Thủy. Sư giáo hóa cùng thời với Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển, Minh Châu bốn phương gọi đây là hai cửa Cam lồ. Đến nay, hóa tích của Sư ở vùng Hòa Nam vẫn còn. Sư nối pháp Thiền sư Phần Dương Thiện Chiêu.

Tân Tỵ: Khánh Lịch năm đầu Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 9 Tây Hạ Pháp sư Tịnh Giác Nhân Nhạc ở Hồ châu soạn Lăng-nghiêm Kinh Tập Giải mười quyển, Thuyết Đề một quyển, Huân Văn Ký năm quyển. Hàn lâm Thị độc Học sĩ Tri chế cáo Hồ Túc viết lời tựa rằng: "Ngàn đèn trong nhà, ánh sáng dung nhiếp, sáu nhạc dưới nhà chính âm cùng trỗi, xiển dương kinh mầu, nêu cao Viên Giáo, pháp thí vô biên thay!" Ngài thị tịch ngày hai mươi bốn tháng ba niêm hiệu Trị Bình năm đầu, đời Anh Tông, môn nhân an táng Sư ở Hà Sơn.

Nhâm Ngọ:

Khánh lịch năm thứ 2

Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 10 Tây Hạ

Quý Mùi:

Khánh lịch năm thứ 3

Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 11 Tây Hạ đến Tống xin hàng Tây Hạ: Triệu Nguyên Hạo, mùa hạ tháng tư sai sứ đến Tống Xưng thần xin hòa. Sau ông lại sai sứ đến Xưng Nam chứ không Xưng Thần mà chỉ xưng thần với Khiết Đan. Dịch kinh viện Triều tán Đại phu Thí Hồng Lô khanh Quang Phạm Đại Sư Duy Tịnh được chấp chính, miễn bớt việc dịch kinh. Ngài biết trước liền dâng tấu sớ xin nghỉ. Đế nói: "Trẫm sùng phụng Tam Thánh, lẽ đâu dám cho thầy nghỉ. Hơn nữa, sổ sách tên gọi văn kiện của những vật báu triều cống đều là văn tự của các nước khác, chẳng phải Hồng Lô thì ai thông suốt hết. " Không bao lâu, Ngự sử Trung thừa Khổng Đạo Phủ v.v... quả nhiên xin bãi bỏ Dịch quán. Đế đưa tấu sớ của ngài cho bọn họ xem, Đạo Phụ liền dẹp bỏ ý định của mình.

Ngự tán răng Phật: Mùa hạ, trời đại hạn, tổn hại hoa màu, tháng sáu, Đế hạ chiếu rước răng Phật ở chùa Tướng Quốc về cấm cung cầu khẩn, trời liền mưa to. Xá-lợi răng Phật này do Tổ Tông ngự phong. Đế tự tay mở ra, rửa bằng nước hoa Tường vi trong biển, được một hạt xá-lợi, màu ngũ sắc sáng rỡ. Đế cất xá-lợi trong bình lưu ly và làm bài tán rằng:

Tam hoàng huyễn chất đà ra đất

Ngũ Đế hình hài hóa bụi trần

Phu tử khắp nơi tôn chí thánh

Lão quân trần thế cũng bảo chân,

Vùi thây chỉ thấy quan quách trống

Còn đâu hài cốt chỉ hậu nhân

Chỉ có thầy ta xương vàng mãi

Trải qua trăm lửa vẫn thường tân.

Đế cất xá-lợi trong tráp vàng trang nghiêm bảy báu, lót bằng lông cừu trắng, đậy bằng áo long phụng anh lạc, cúng dường hơn một tháng, đúc điện bằng vàng bốn cửa tượng trưng cho cung trời, đặt Xá-lợi vào và đưa trả lại. (Xem bài tựa Tam Triều Ngự Tán Xá-lợi Răng Phật của Hàn lâm Tri chế cáo Vương Khuê)

Giáp Thân: Khánh Lịch năm thứ 4 Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm năm thứ 12 Tây Hạ: Tống sách phong Triệu Nguyên Hạo làm Quốc Chủ. Tháng mười hai, Tống sách phong Nguyên Hạo làm Hạ Quốc chủ, mỗi năm ban cho bạc lụa hai mươi ba vạn, Nguyên Hạo đổi tên là Nẵng Tiêu.

Ất Dậu:

Khánh Lịch năm thứ 5

Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 13 Tây Hạ Âu Dương Tu từ Gián Viện bị giáng xuống làm Hà Bắc Đô Chuyển Vận sứ, đổi về Trừ Châu. Khi ngang qua chùa Viên Thông ở Đông Lâm, Lô Sơn, ông gặp Thiền sư Tổ Ấn Cư Nột luận bàn về Đại giáo, chiết trung giữa Nho và Phật, giống như chuyện Hàn Dũ gặp Thiền sư Đại Điên.

Bính Tuất: Khánh Lịch năm thứ 6 Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 14 Tây Hạ

Thiền sư Dương Kỳ: Sư húy Phương Hội ở núi Dương Kỳ, Viên Châu, vốn họ Lĩnh quê ở Nghi Xuân. Thuở nhỏ, Sư đến Cửu Phong ở Thụy châu cứ ngỡ mình đã từng qua đây rồi liền xin thế phát xuất gia. Mỗi khi xem kinh, tâm Sư mở sáng, thấu tỏ mau lẹ. Sư đến tham học với Thiền sư Từ Minh Viên. Viên từ Nam Nguyên dời sang Đạo Ngô, chuyển đến Thạch Sương, Sư đều theo hầu, lo toan hết mọi việc trong viện. Tuy theo Từ Minh đã lâu nhưng Sư vẫn chưa tỉnh ngộ. Mỗi khi đến thưa hỏi, Từ Minh bảo: "Việc trong ty khố quá nhiều, ông hãy đi đi!" Hôm khác Sư đến, Từ Minh bảo: "Ngày sau con cháu Giám Tự có khắp thiên hạ, việc gì phải nhọc công!" Ngày nọ, Từ Minh vừa đi ra, trời liền đổ mưa, Sư rình ở con đường tắt, Từ Minh đến, Sư liền nắm đứng nói: "Lão già này, hôm nay phải nói cho tôi, nếu không nói thì tôi đánh. " Từ Minh nói: "Nếu Giám Tự biết đây chỉ là việc quanh co, thì sẽ thôi ngay!" Từ Minh nói chưa dứt, Sư đại ngộ, sụp lạy ngay trên đường bùn. Hôm sau, Sư uy nghi tề chỉnh đến phương trượng lạy tạ. Từ Minh quở: "Chưa phải!" Nhân đó Sư khế ngộ, từ biệt Từ Minh về lại Cửu Phong. Tăng tục thỉnh Sư trụ ở Dương Kỳ. Đến lúc này, Sư dời qua Vân Cái và thị tịch. Hoàng Hựu năm đầu, môn nhân dựng tháp Sư ở núi này. Sư nối pháp Từ Minh.

Đinh Sửu: Khánh Lịch năm thứ 7 Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 15 Tây Hạ

Vương Tắc ở Bối châu làm phản. Vương Tắc nguyên là một quan võ nhỏ của quân lệ Tuyên Ân, dùng yêu thuật mê hoặc mọi người, chiếm cứ Bối châu, tiếm hiệu Đông Bình Vương, lấy Quốc hiệu An Dương, đổi niên hiệu Đức Thắng, về sau bị diệt.

Mậu Tý: Khánh Lịch năm thứ 8 Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 16 Tây Hạ Kỷ Sửu: Hoàng Hựu năm đầu Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 17 Tây Hạ Từ triều Chu Vũ Đế, Biện Kinh bị đập phá chùa viện, mãi đến đời Thái Tổ năm Kiến Long mới được phục hưng. Lưỡng Nhai chỉ còn lại Nam Sơn Luật Bộ, Từ Ân Hiền Thủ sớ sao nghĩa học mà thôi. Sĩ Đại phu thông minh siêu xuất đều chán nghe danh tướng nhân quả, nhưng Thiên Thai Chỉ quán, Đạt-ma Thiền tông lại chưa thịnh hành. Từ năm Thuần Hóa đến nay, Tôn giả Tứ Minh Tri Lễ, Thiên Trúc Sám chủ Tuân Thức hành đạo ở Đông nam, nhưng tông nhãn của Quán tâm thì chiếu sáng cả thiên hạ. Hàn lâm Dương Ức, Triều Hướng là người đầu tiên phát minh nó. Đến lúc này, nội thị Lý Doãn Ninh tâu xin cho Biện Kinh một khu nhà để sáng lập phát huy tông thiền, Đế sắc tứ nơi này là Thập Phương Tịnh Nhân Thiền Viện. Đế lưu tâm đến Không tông, hạ chiếu cho Tam Tỉnh cùng định nghị, mời người có Đạo đến trụ trì. Âu Dương Tu, Trần Sư Mạnh tâu xin Thiền sư Cư Nột ở chùa Viên Thông, Lô Sơn. Doãn Ninh đích thân cầm chiếu chỉ đến Giang châu để thỉnh Cư Nột bảo mình bị bệnh mắt nên không đi. Đế càng kính trọng, cho phép ngài thỉnh người khác đi thay. Cư Nột liền mời Hoài Liên ứng chiếu.

Thiền sư Cư Nột: Ở Viên Thông Thiền Tự, Lô Sơn, Giang châu. Sư họ Kiểng, người Đông Xuyên, Tử châu, từ nhỏ đã thông minh đĩnh ngộ, sách đọc qua là thuộc lòng. Năm mười một tuổi, Sư xuất gia, mười bảy tuổi thi kinh Pháp Hoa, được độ và lên tòa giảng. Gặp lúc Thiền giả về Nam mới khuyên Sư đi tham vấn do đó Sư đi khắp trong Kinh sư mà không có sở đắc. Sư đến tham vấn Thiền sư Tử Vinh ở Tương Châu và mật khế tâm yếu, dừng ở đây mười năm rồi vân du sang Lô Sơn, đạo phong của Sư ngày một lan xa. Nam Khang Thái thú Trình Sư Mãnh thỉnh Sư trụ ở Quy Tông, sau dời qua Viên Thông. Đến lúc này, Đế hạ chiếu thỉnh Sư trụ ở viện Tịnh Nhân nhưng Sư không đi và thỉnh ngài Hoài Liên đi thay. Thiên hạ đều cho Sư là người khéo biết dùng người. Về già Sư ẩn cư trên ngọn Bảo Tích. Mồng tám tháng hai năm Hy Ninh năm thứ tư đời Thần Tông, Sư không bệnh, ngồi ngay thẳng thị tịch, thọ sáu mươi hai tuổi, Tăng lạp bốn mươi lăm hạ, tháp ở Nham Ổ. Sư ngồi thiền, ban đầu chắp tay bình thường, đến nửa đêm, tay đưa cao dần đến ngực, thị giả vẫn đứng hầu đợi đến lúc trời sáng. Sư nối pháp Thiền sư Tử Vinh ở Tương châu, Tử Vinh nối pháp Trí Môn Tộ, Tộ nối pháp Hương Lâm Trừng Viễn, Viễn nối pháp Vân Môn Văn Yển.

Canh Dần: Hoàng Hựu năm thứ 2 Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 18 Tây Hạ

Thiền sư Đại Giác Liên: Ngài họ Trần, húy Hoài Liên, quê ở Long Khê, Chương châu, Phúc Kiến đạo. Ngài xuất gia từ bé, đến tuổi để chỏm thì thế phát, dốc chí học đạo, mến mộ ai thì liền đến tham học. Sư đến pháp tịch Lặc Đàm, khế cơ và được ấn khả, thờ Lặc Đàm hơn mười năm rồi đến Lô Sơn giữ chức Chưởng Ký Thất cho Thiền sư Cư Nột ở viện Viên Thông Năm đầu Hoàng Hựu, đế hạ chiếu cho Thiền sư Nột trụ trì Thập Phương Tịnh Nhân Thiền viện ở Tả nhai. Cư Nột cử ngài đi thay. Đến lúc này, ngày mười chín tháng hai Canh dần, Đế mời ngài vào điện Hóa Thành hỏi đại ý Phật pháp. Ngài đối đáp, Đế rất hài lòng và ban ngài hiệu Đại Giác Thiền sư. Trai phạn xong, Đế truyền chỉ, ngài theo phép tắc Thiền Lâm phương Nam mà khai đường thuyết pháp. Đế lại tuyên chỉ cho Tả nhai phó tăng lục Từ Vân Thanh Mãn Đại Sư khải bạch bằng bài kệ:

Sân rồng xuân về

Hoàng cung mở hội

Vạn thừa đã đến điện vua Thuấn

Lưỡng Nhai được thờ nơi này Nghiêu

Ngay lúc hòa hiếu như vầy

Cũng chính là lúc xiển dương

Tuyên bàn đạo Tổ

Dâng hợp hoàng triều.

Hỏi đáp xong, ngài nói: "Pháp hội của Phật xưa, chưa từng nói khác, trong câu lưu thông vốn nói đến nhiều, người nhận được thì diệu dụng chẳng thiếu, kẻ đánh mất thì gặp việc bó tay, bởi vậy khe núi mây trăng nơi nơi đồng phong, nước chim cây rừng xứ xứ hiển đạo. Nếu nhằm dưới cửa của Ca-diếp thì liền được gió Nghiêu mênh mông, mặt trời Thuấn cao sáng, nông phu ngâm nga, ngư ông ca múa, ngay lúc đó toàn vui với phong hóa vô vi, đâu còn biết việc gì!"

Đế nghe, rất hài lòng, sau sai trung sứ hỏi ngài: "Vừa dựng phất tử, người học khó đương!" Ngài dùng bài tụng đáp:

Có đốt đâu hẳn trúc

Ba sao vòng cung trăng

Người ở dưới mặt trời

Đâu giống bao người khác.

Đế xem xong, rất vui, liền triệu ngài vào điện Đối Tiện ban cho cây quạt lông, trên ấy có ghi bài tụng Nguyên Tịch. Đế và ngài cùng hỏi đáp, làm thơ làm tụng; viết tặng nhau cả thảy mười bảy thiên. Tháng ba năm Chí Hòa năm thứ hai, ngài cáo lão xin về núi và dâng Đế bài tụng:

Sáu năm thường diễn xướng

Tổ cơ Điện vàng hai lần phụng thiên uy

Núi xanh ở ẩn vui nào sánh

Ngự tụng đầy hòm gánh về thôi.

Đế họa lại rằng:

Phật Tổ rành rành thấu thượng cơ

Trước cơ dâng được mối toàn uy

Núi xanh Bát-nhã như như thể

Ngự tụng mang về biết để đâu.

Đế sai trung sứ tuyên chỉ dụ rằng: "Núi chính là thể như như, còn về đâu nữa! Hãy ở lại Kinh Quốc chấn hưng Phật pháp như vậy!"

Ngài lại dâng bài tụng tạ ơn rằng:

Trung sứ truyền tuyên lệnh cấm vây

Bảo thần ở lại chốn Thiền này

Núi xanh chưa được chôn ngàn vụng

Tóc bạc làm sao giúp vua đây!

Ân lớn tuyết sương đà thăm thẳm

Tình thâm rừng suối chịu đắng cay

Lòng nhân chúa thượng như trời rộng

Xin cho mây lẻ mặc tình bay.

Hồi ấy, Đế đọc Ngữ Lục của Thiền sư Đầu Tử Sơn, Tăng hỏi: Thế nào là trâu trắng nơi đất trống? Đầu Tử làm tiếng trâu rống, nhân đó Đế khế ngộ và làm mười bốn bài tụng và giải thích, nay Đế đem tặng cho ngài một bài:

Nếu hỏi chủ nhân ông

Chân tịch hợp hư không

Ba đầu với sáu tay

Tháng chạp chính gió xuân.

Ngài họa lại rằng:

Nếu hỏi chủ nhân ông Lặng lẽ như vách không Lúc mây chớp nổi lên Đất trời đều thổi mát.

Đế đọc xong, tuyên chiếu tặng ngài một bình bát Long não, ngài tạ ân và nói: "Pháp Phật cho dùng y hoại sắc, bình bát bằng đất nung, thiết, bát này không đúng pháp". Nói xong ngài đốt đi. Trung Sứ quay về bẩm lại, Đế thán phục không thôi. Thời gian sau, nhận chỉnh soạn Tôn Giác Tân Lão, Đế gởi thư hỏi về tông giáo, ngài trả lời, đại lược là: "Ý của diệu đạo, Thánh nhân từng gởi gắm trong kinh Dịch, đến thời Chu suy vi, phép chế của Tiên vương bại hoại, lễ nghĩa cũng mất đi. Về sau, nó gởi gắm trong Dị thuật, Dị thuật xuất hiện thì làm loạn thế tục. Đến khi Thích-ca ta vào Trung thổ, toàn đem Đệ nhất nghĩa chỉ bày cho người, không ngoài chủ trương lấy Từ bi giáo hóa chúng sinh, đó cũng là do hợp thời. Từ khi có con người đến nay, diệu đạo thuần phác chưa tán nên giáo pháp của Tam hoàng giản dị nhưng trong sáng, đó là mùa Xuân. Đến lúc tình cảm con người ngày càng sâu nặng, nên giáo pháp của Ngũ Đế rõ ràng lại văn hoa, đây là mùa Hạ. Thời và thế khác nhau, tình cảm theo thời gian mà biến đổi, nên giáo pháp của Tam vương sâu kín mà lại uy nghiêm, ấy là mùa Thu. Cáo và thệ của thời Thương Chu xưa kia, học giả sau này có người chẳng hiểu, lúc ấy chỉ biết lắng nghe, không dám làm trái, lề lối ấy so với ngày nay thế nào? Đến lúc nó lộ rõ mới tệ, đó là vào thời Tần, Hán, lúc này nó tràn lan khắp nơi, trong thiên hạ có người chẳng chịu nghe. Bấy giờ, Phật Như Lai ta vực sống dậy bằng lý của tánh mệnh, đem hạnh từ bi mà dạy họ, đây là mùa Đông. Trời có bốn mùa xoay vần để sinh trưởng vạn vật, nên giáo pháp của Thánh nhân liên tục được truyền trì nhằm giáo hóa nhân loại, giống như bốn mùa của trời đất vậy thôi. Đến lúc cực thịnh thì không thể không có mối tệ. Dấu vết của tệ làm cho đạo hợp nhất. Cần phải có Thánh hiền xuất thế để cứu mối tệ đó. Từ Tần, Hán, đến nay, đã hơn ngàn năm, phong tục dần dần bại hoại, giáo pháp của Thánh nhân bị chia chẻ nhưng vẫn độc lập tồn tại, người ta đua nhau chê bai, rốt cuộc chẳng biết theo bên nào. Đạo lớn vời vợi nhưng chẳng ai biết để lần về, thật đáng trách thay!"

Ngài an trú trong Thiền pháp, trì Luật rất tinh nghiêm, dựng tinh xá ở phía Tây Đô thành. Thiền sư Hiểu Thuấn hiệu Lão Phu trụ ở viện Thê Hiền trên Lô Sơn, bị quan lại trong quận đến ép phải mặc đồ thường dân, Thuấn đến xin ngài ở. Ngài để Thuấn nghỉ ở gian giữa còn mình qua nằm gian bên cạnh, giữ lễ đệ tử, rất cung kính Thuấn. Vương công, quý tộc đến thăm đều lấy làm lạ, ngài kể lại sự thật rằng: "Thiếu thời tôi thường hỏi đạo ở ông ấy, nay ông ấy gặp chuyện không may, nếu theo hình tướng mà hầu hạ, hóa ra tôi thành kẻ hai lòng mất rồi!"

Đế biết chuyện mới cho Hiểu Thuấn thế phát lại, vẫn trụ ở chùa Thê Hiền. Thuấn quê ở Thụy châu, trụ ở Vân Cư, Nam Khang, nối pháp Thiền sư Đọng Sơn Hiểu Thông, Hiểu Thông nối pháp Văn-thù Ứng Chân, Chân nối pháp Đức Sơn Duyên Mật, Mật nối pháp Vân Môn Văn Yển. Thuấn là đệ tử út của ngài Hoài Liên. Anh Tông, năm Trị Bình năm thứ hai, ngài dâng Sớ xin về núi, Đế trao cho ngài tờ Tráp ghi rằng: "Thiền sư Đại Giác Hoài Liên được nhận là Thánh quyến của Tiên đế, nhiều lần chấn tích đến hoàng cung, bao phen cống hiến hết lòng thành, xin vào núi ẩn cư, nay thuận theo lời xin, để thầy được toại lòng. Những nơi thầy đi qua, muốn trụ trì am viện nào thì tùy ý, Thiền lâm trong cả nước không được ép ngài ở hoặc cố mời. " Ngài cầm tờ tráp đi về đông, ít có ai biết. Vượt sông xong, ngài trụ một thời gian ngắn ở Kim Sơn, Tây Hồ. Tứ Minh # thấy Quảng Lợi Thiền tự ở núi A-dục vương bỏ trống nên thỉnh ngài trụ trì, Cửu Phong Thiều công viết sớ cầu thỉnh, ngài nhận lời đến đạo tràng. Dân chúng ở Tứ Minh cùng gắng sức dựng một đại các để an trí thi, tụng, ngự chế do Đế ban cho, đặt tên đại các này là Thần Khuê. Hàn lâm học sĩ kiêm thị độc đoan minh điện học sĩ Tô Thức viết bài ký. Tô Thức gởi thư hỏi ngài: "Tôi thừa ý và đã soạn xong văn bia cho Thần Khuê các, nay tôi già suy vô dụng, chẳng biết có kham nổi việc khắc đá không!" (Xem trong phần Tham Liêu Thuyết)

Ngày ngài rời kinh, Anh Tông ban cho ngài tờ chiếu do chính tay mình viết. Trong ấy ghi: "Mặc tình đi ở chẳng biết quả có nên chăng! Nếu có ai cố mời thì hãy đưa toàn văn tờ chiếu này ra. " Nhưng ngài lại muốn giấu kín chi tiết này không hề đưa ra. Sau khi ngài quy tịch, người ta mới tìm thấy tờ chiếu ở trong rương của ngài. Giang Tây Oánh Trọng Ôn La Hồ Lục ngợi khen ngài rằng: "Đại Giác dù không hiển hách nhưng đủ làm cho những kẻ được ân sủng cậy quyền ỷ thế phải xấu hổ. Còn những lúc chúa thượng rảnh việc quân cơ, cùng ngài luận đạo, phát huy Tông thừa, vun bồi nên cực trị, thế nên, điều mà Thần Khuê các gọi là "Được tâm tông Phật" xưa nay chỉ có một người mà thôi. " Đúng thay, lời này! Ngài thọ tám mươi hai tuổi. Triết Tông năm Nguyên Hựu năm thứ năm, ngài không bệnh, quy tịch. Ngài nối pháp Ngũ Tổ Giới, Giới nối pháp Song Tuyền Kính Khoan, Khoan nối pháp Vân Môn Văn Yển.

Thiền Sư Phù Sơn Cửu Đái: Sư họ Vương, húy Pháp Viễn, quê ở Trịnh châu. Năm mười chín tuổi, Sư đến Tinh châu, theo Tam Giao Trí Tung xuất gia, làm Sa-di hầu Trí Tung mà tỉnh ngộ. Sau khi thọ Cụ túc, Sư đến yết kiến Phần Dương Thiện Chiêu, Diệp Huyện Tỉnh Công, đều được ấn khả. Sư từng cùng Đạt Quán Dĩnh, Tiết Đại Đầu v.v... cả thảy bảy, tám người qua đất Thục, nhiều phen gặp nạn, Sư đều dùng trí mà thoát nạn. Mọi người cho Sư là người am hiểu việc quan, nên đặt cho Sư hiệu là Viễn Lục Công. Sư trụ ở chùa Phù Sơn, Thư Châu lấy hiệu là Viên Giám Thiền Sư. Âu Dương Tu nghe Sư là người kỳ đặc, liền đến thất thăm chơi nhưng vẫn chưa thấy Sư có gì phi thường. Ngày nọ Dương Tu ngồi đánh cờ với khách, Sư ngồi bên cạnh, Dương Tu liền thâu hết bàn cờ thỉnh Sư lấy đề tài đánh cờ này thuyết pháp. Sư liền sai đánh trống thượng đường. Sư lên tòa nói:

Nếu luận việc này, chẳng khác hai người đang đánh cờ. Vì sao vậy? Vì địch thủ và tri âm ngay lúc đó chẳng nhường nhau. Nếu như vây năm bủa ba, lại thông một đường, mới được nước cờ thông thường. Như mở toang cửa kín, làm kế sống không được, đoạt lấy chỗ xung yếu, nanh nhọn miệng cọp cùng thấy rõ, sau khi cờ tàn cũng chỉ nhọc công phí sức. Nên nói, người mập dễ kiếm, kẻ ốm khó tìm, suy nghĩ và hành động thường trái ngược, tâm thô tháo thì thường xung đột, luôn khoe là quốc thủ, dối bàn đến Thần tiên, dù thắng hay thua cũng chẳng hỏi. Hơn nữa, lúc trắng đen chưa phân, động thủ thì rơi vào chỗ nào?

Lát sau, Sư hỏi: Xưa nay mười chín đường, mê ngộ có bao người? Âu Dương Tu nghe xong không ngớt thán phục, quay sang nói với người đồng liêu: "Dương Tu tôi ban đầu nghi Thiền ngữ là hư dối, nay thấy cơ duyên đường đi nước bước của ông già này, nếu không phải là người tỏ ngộ tâm địa thì đâu thể có những lời xuất cách như vậy.

Phạm Văn Chánh công thỉnh Sư khai sơn, trụ trì chùa Thiên Bình ở Tô châu, Bình Giang lộ. Những năm về già, Sư quy ẩn ở Hội Thánh Nham, thuật Phật Tổ Áo Nghĩa, soạn Cửu Đái. Sư quy tịch, thọ hơn bảy mươi tuổi, tự xưng mình là Sài Thạch Dã Nhân. Sư nối pháp Thiền sư Quy Tỉnh ở viện Quảng Giáo, Diệp Huyện, Nhữ châu. Quy Tỉnh nối pháp Thủ Sơn Tỉnh Niệm, Niệm nối pháp Nam Viện Tuệ Ngung, Ngung nối pháp Hưng Hóa Tồn Tưởng, Tưởng nối pháp Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền.

Mùa Hạ, ngày mười tám tháng năm Pháp sư Thần Chiếu Bản Như ở Đông Dịch Sơn, Đài Châu quy tịch. Sư theo Pháp Trí Ngộ Kinh Vương nhưng lại kế thế Từ Vân Đông Dịch suốt ba mươi năm. Nối pháp có Tra Am Hữu Nghiêm, Bạch Liên Xử Hàm, Thần Ngộ Xử Khiêm.

Tâm kinh: Lý Cấu, tự Thái Bá, người Hu Giang, người đương thời gọi ông là Đại Nho. Đến lúc này năm Hoàng Hựu năm thứ hai, Phạm Văn Chánh Công dâng biểu tiến cử, ông được làm quan, lại được sung vào giảng dạy ở Thái học, nhưng chưa được bao lâu thì ông mất. Hồi ấy, Thái Bá từng soạn Tiềm thư và Quảng Tiềm thư cật lực bài xích Phật giáo. Đại sư Minh Giáo Khế Tung mới đem những gì mình soạn đến gặp ông và lý giải, từ đó Thái Bá bắt đầu lưu tâm kinh Phật, ông than: "Bọn ta nghị luận vẫn còn chưa kịp một quyển Bát-nhã Tâm kinh, Phật đạo lẽ đâu dễ biết ư!" Môn hạ của ông như Sĩ Hoàng, Hán Kiệt gởi thư hỏi nguyên do, ông trả lời, đại lược ghi "Dân mà muốn thiện bởi nhờ Thiên tánh. Xưa đạo Nho được vận dụng ở đời, ắt có phép tắc để dẫn dắt họ. Tai, mắt, mũi, miệng, tâm của dân biết trăm thứ vì đều có chủ, thì đâu rảnh để mống khởi các thứ dị đoan. Đạo Nho về sau cũng được vận dụng ở đời nhưng không có phép tắc dẫn dắt họ. Tai, mắt, mũi, miệng, tâm của dân biết trăm thứ nhưng đều không làm chủ, nếu bỏ đạo Phật thì còn biết nương tựa vào đâu!"

Tâm kinh có ba bản dịch đều được lưu hành ở đời. Bản kinh mà Thái Bá nói đến chính là bản do Pháp sư Huyền Trang phụng chiếu Đường Thái Tông dịch ra. Nó gồm năm mươi bốn câu, hai trăm sáu mươi bảy chữ.

Tân Mão: Hoàng Hựu năm thứ ba Phật thị tịch đã 2. 000 năm Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 19 Tây Hạ Nhâm Thìn: Hoàng Hựu năm thứ 4 Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 20 Tây Hạ Nùng Trí Cao vây hãm Ung châu, dựng nước Đại Nam ở ngay châu này, tiếm xưng hiệu Nhân Tuệ Hoàng Đế, đổi niên hiệu Khải Lịch, chiếm cứ Nam Chiếu. (Nam Chiếu cách đất Thục hơn hai ngàn dặm).

Thiền sư Tuyết Đậu: Sư họ Lý, tên Trùng Hiển, tự Ẩn Chi sinh tại Toại Ninh Phủ vào ngày tám tháng tư năm Thái Bình Hưng Quốc năm thứ năm. Thuở nhỏ, Sư theo Nhân Tiễn Thượng nhân ở Phổ An viện, Ích châu xuất gia. Thọ Cụ túc xong, Sư rời đất Thục, qua lai khắp vùng Kinh Chử, từng làm Tri khách ở Đại Dương. Sư vân du lên phương Bắc đến Phục châu. Bắc Tháp Tộ Thiền sư mến Sư là người tinh nhuệ nên giữ lại đây năm truyền hết diệu đạo. Lúc Sư đến Tiền Đường chợt gặp Tăng Học Sĩ ở Hoài Nam. Tăng viết thư đến tiến cử Sư với Thiền sư Linh Ẩn San. Sư đến, sống lặng lẽ suốt ba năm. Tăng Học sĩ phụng mệnh đi sứ Triết Tây, đến Linh Ẩn hỏi thăm Sư. Tăng chúng trong chùa đến hơn ngàn người nhưng chẳng ai biết Sư. Đến lúc kiểm đơn, thông qua vật dụng mới biết. Tăng hỏi bức thư tiến cử ngày trước đâu, Sư mới lấy trong tay áo ra giao cho. Tăng cười ngất. Từ đó Thiền sư San càng để tâm đến Sư. Sư ra hoằng hóa ở Thúy Phong, Tô châu, rồi dời về Tuyết Đậu, Minh châu, đại chấn tông phong. Đến lúc này, ngày mồng mười tháng sáu năm Hoằng Hựu năm thứ tư (có thuyết nói ngày bảy tháng bảy) Sư tắm rửa, đem trượng, giày, y, bát giao cho đồ chúng tay vén áo, đầu quay về Bắc quy tịch, thọ bảy mươi ba tuổi, Tăng lạp năm mươi hạ. Đồ chúng phụng toàn thân Sư an táng dựng tháp ở đồi Tây của chùa. Đế ban Sư hiệu Minh Giác Đại Sư. Đệ tử thượng thủ đắc pháp có Thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài... Về già, Sư thương người học chẳng biết đâu tìm về cội nguồn, mới làm bài kệ "vi đạo nhật tổn" rằng:

Thời gian ba phần đã hết hai

Linh đài một chấm chẳng chịu mài

Tham tiếc theo ngày khư khư sống

Gọi chẳng quay đầu than trách ai!

Những bài kệ tụng diệu ngữ mở mang tông chỉ của ngài lưu hành khắp tòng lâm. Sư nối pháp Trí Môn Quang Tộ, Tộ nối pháp Hương Lâm Trừng Viễn, Viễn nối pháp Thiền sư Vân Môn Văn Yển.

Quý Tỵ: Hoàng Hựu năm thứ 5 Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 21 Tây Hạ Tri Chế Cáo Lã Trăn ra làm quan ở Hàng châu, đầu tiên xin lấy từ Pháp Trí trở xuống làm đời thứ nhất. Pháp sư thật tướng Phạm Trăn tông Thiên thai giáo quán chủ làm Thiên Trúc Khán Kinh viện.

Giáp Ngọ: Chí Hòa năm đầu Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 22 Tống phong Khổng Nguyện làm Diễn Thánh Công Ất Mùi: Chí Hòa năm thứ 2 Đại Khiết Đan: Trùng Hy năm thứ 23. Tháng tám đổi niên hiệu Thanh Ninh Tây Hạ Tháng tám, Khiết Đan Chủ mất, ở ngôi hai mươi lăm năm, thọ bốn mươi mốt tuổi, thụy là Văn Thành Hoàng Đế, miếu hiệu Hưng Tông. Con ông là Hồng Cơ lên ngôi, đổi năm Trùng Hy năm thứ hai mươi ba thành Thanh Ninh năm đầu.

Bính Thân: Gia Hựu năm đầu Đại Khiết Đan: Thanh Ninh năm thứ 2 Tây Hạ

Đinh Dậu: Gia Hựu năm thứ 2 Đại Khiết Đan: Thanh Ninh năm thứ 3 Tây Hạ

Mậu Tuất: Gia Hựu năm thứ 3 Đại Khiết Đan: Thanh Ninh năm thứ 4 Tây Hạ

Định Tổ Đồ: Trong năm Minh Đạo, Đại Sư Minh Giáo Khế Tung theo Âu Dương Phưởng đến nhà ở Long Hưng Tây Sơn, mượn sách trong nhà này về Phụng Thánh viện đọc, nhân thấy Ngũ Giới Thập thiện của nhà Phật thông với Ngũ Thường của Nho gia mà ngài soạn bộ Nguyên giáo. Lúc này Âu Dương Tu (Văn Trung Công) rất thích Hàn Xương Lê (Hàn Văn Công) phỉ báng Phật giáo, Lý Thái Bá ở Hu Giang cũng giống bọn người này, ngài đem những tác phẩm do mình soạn đến gặp Thái Bá để luận những điểm tương đồng giữa Nho và Phật, đồng thời chống lại thuyết của ông ta, Thái Bá thích văn phong của ngài cao xa, phục vì lý lẽ sắc bén, nhân đó Bá gởi thư cho Văn Trung Công, trong thư không ngớt khen ngài, sau đó ngài ngụ chùa Linh Ẩn ở Hàng châu, soạn bộ Chánh Tông Ký, Định Tổ Đồ. Đến lúc này, năm Gia Hựu năm thứ ba, ngài đem sách đến Kinh Sư, qua phủ Khai Phong, ngài dâng tờ trạng cho phủ doãn Vương Tố Trọng Nghi. Trọng Nghi dâng tờ tráp cho Đế rằng: "Nay thần có vị Tăng tên Khế Tung ở chùa Linh Ẩn, Hàng châu đã đến chỗ thần dâng trạng trình bày, rằng Tổ tông truyền pháp trong Thiền môn chưa được rõ ràng lắm, giáo môn học cạn, ai nấy đều chấp vào truyện ký, xưa nay có rất nhiều người bàn cãi. Bởi vậy Khế Tung thảo luận Đại Tạng kinh, có đủ ngọn ngành xuất thế của Tổ tông Thiền môn, nhân đó giảm bớt phần rườm rà, chỉ lấy điều cốt yếu soạn thành bộ Truyền Pháp Chánh Tông Ký một trăm mười hai quyển và một bản Tổ đồ, nhằm chỉnh những điểm nhầm lẫn trong truyện ký, đồng thời chú thích Phụ Giáo Biên bốn mươi thiên, ấn bản một bộ ba quyển. Nay Thần dâng cho Bệ hạ một bức thư, hoàn toàn không mong cầu ân trạch, chỉ xin cho thần tiến cử. Đối với Phật giáo, thần cũng từng có lưu tâm xem qua văn chương, chú thuật của thầy ấy vốn không phải luận theo ý mình mà nghiên cứu rất kỹ lưỡng, nhân lúc rảnh việc quân cơ, xin bệ hạ để mắt xem qua, mong là được nhiều pháp lạc. Như có thể chọn được, dám xin bệ hạ cho Trung Thư xem kỷ, đặc ân cho nhập Đại Tạng Mục Lục nhằm làm nơi y cứ".

Đế xem thư xong, chuẩn tấu, giao cho Trung thư. Thừa Tướng Hàn Ngụy Công Kỳ, Tham Chánh Âu Dương Văn Trung Công Tu cùng xem và hết lời khen ngợi. Âu Dương Tu nói: "Không ngờ rằng trong Tăng lại có người như vầy, tham cứu kinh điển, khảo chứng sự việc không mảy may nhầm lẫn. " Bởi vậy, triều đình nêu cao danh ngài, ban hiệu là Minh Giáo Đại Sư, cho sách nhập tạng, xong viết tờ tráp rằng: "Chuẩn cho Khai phong phủ Vương Tố tấu, Tăng Khế Tung chùa Linh Ẩn, Hàng châu soạn xong Truyền Pháp Chánh Tông hý và Phụ Giáo Biên ba quyển, nên lệnh cho nhập trong Tàng kinh ở Truyền Pháp viện, tráp này giao cho viện Truyền Pháp y thế mà làm.

Oánh Trọng Ôn có lời tán rằng: "Luận chí lý cao xa của ngài Khế Tung đủ để nêu cao giáo hóa rộng khắp, đã qua tiến cử được nhập Đại tạng, vậy công lao duy trì pháp môn như trời trăng sáng mãi. Than ôi! Bọn ta có người cả đời chưa từng đọc qua thì làm sao biết được sự lợi ích sâu xa của nó!"

Kỷ Hợi: Gia Hựu năm thứ 4. Tháng hai cấm buôn trà Đại Khiết Đan: Thanh Ninh năm thứ 5 Tây Hạ Âu Dương Tu, Tống Công Kỳ chỉnh sửa xong Đường Thư. Dương Tu soạn tiếp Ngũ Đại Sử bảy mươi bốn quyển, trong Trai Tam Bút của Hồng Mại Dung ghi: "Cựu Đường Thư, Ngũ Đại Sử trong hai bộ sách này nhưng chỗ liên quan đến Phật giáo, Tân thư sử đã lược bỏ hết.

Tháng tư Đế cấp cho con Chu Cung Đế là Sùng Nghĩa Công một ngàn mẫu ruộng để tế tự nhà Chu.

Canh Tý: Gia Hựu năm thứ 5 Đại Khiết Đan: Thanh Ninh năm thứ 6 Tây Hạ Thiền sư Đạt Quán: Sư họ Khâu, húy Đàm Dĩnh, người Tiền Đường, Hàng châu, năm mười ba tuổi, Sư xuất gia ở chùa Long Hưng, hai mươi tuổi vân du đến Kinh sư. Con người của Sư đặc cách, phóng khoáng, hiểu biết sâu rộng, sách sử không gì chẳng đọc văn chương lại càng sắc sảo. Hạ Văn Trang Công Tủng, Vương Văn Khang Công Thự, Âu Dương Văn Trung Công Tu, Tiết độ sứ Lý Đoan đều đến Sư thưa hỏi đạo mầu, tôn Sư làm thầy, cùng hưởng pháp lạc. Họ chép lại lời Sư, lấy tựa là Đăng môn tập. Ban đầu Sư yết kiến Thiền sư Minh An ở Đại Dương, kế đến yết kiến Thạch Môn Thông Công, hầu hạ lâu ngày, khế hợp diệu đạo. Sư về Đông, đầu tiên trụ ở Hương Lô phong, Thư châu; kế đó dời qua Ẩn Tĩnh thuộc Nhân Thánh Thái Bình, Nhuận châu rồi Tuyết Đậu ở Minh châu, Kim Sơn ở Nhuận châu. Đến lúc này, đêm giao thừa năm Gia Hựu năm thứ tư, Sư sai thị giả cầm thư chia tay đến học sĩ Điêu Cảnh Thuần ở Dương châu. Thư ghi: "Ngày mai phải đi, không rảnh gặp nhau, xin hãy bảo trọng!" Điêu thất kinh nói: "Phải làm sao đây!" Và phúc đáp thư sai người đem đi. Người đưa thư đến bờ sông, Sư liền sai đánh trống thượng đường, thuật lại ngọn ngành xuất thế và khuyên đại chúng đừng giải đãi. Sư nói: "Sau khi ta đi, phải thỉnh bổ nhiệm Giám tự Hiền lên thay (Thiền sư Hoài Hiền ở Kim Sơn). Sư xuống tòa, đọc thư Cảnh Thuần xong, quay về phương trượng, đại chúng dìu Sư đi, Sư kiết già giây lâu và quy tịch, thọ bảy mươi hai tuổi, Tăng lạp năm mươi ba hạ. Sư nối pháp Thiền sư Từ Chiếu Uẩn Thông ở cốc Ẩn Sơn, Tương châu, Uẩn Thông nối pháp Thủ Sơn Tỉnh Niệm, Niệm nối pháp Phong Huyệt Diên Chiểu, thuộc Tông Lâm Tế.

Sư từng soạn bộ Tánh Biện, trong ấy ghi: "Hiền thánh xưa nay nói về tánh nhưng chỉ được tình, nói có thể rốt ráo lý nhưng không thể tận tánh là tại sao vậy? Vì họ không biết Tam tài (thiên, địa, nhân) vạn vật đều là tánh. Trời là tánh thượng, đất là tánh hạ. Kim thì lợi, thủy thì ướt, mộc thì thẳng, hỏa thì nóng, thổ thì dày, đó là tánh của Ngũ hành. Tóm lại mà nói, quán sát thật kỹ thì tánh của vạn vật rõ ràng thấy được. Nhưng tựu trung, vật linh nhất là con người do âm dương giao hòa mà sinh, biến hóa mà động là tĩnh. Đứng về tình người thì nó rất thuần túy, nên nó có thể thăng lên, có thể giáng xuống, làm Hiền làm Ngu. Người thọ nhận Tánh thượng là quân tử, ngoại tình (tình bên ngoài) không thể mê hoặc tánh, dù sống cùng với Tiểu nhân nhưng giống như đất đá bám ngoài vàng ngọc. Đến như Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang nêu danh muôn đời chính nhờ đương thời giữ địa vị cao, tuân thủ Thường đạo, quán sát tình người tùy thuận tánh của họ mà lập pháp. Kiệt, Trụ, U, Lệ bị giàu sang mê hoặc, đánh mất cái đáng quý, phóng túng tánh mình bị tình dẫn đi. Trời đất tuy vô tình, nhưng bị gió mây bốn mùa thay đổi trạng thái, bị núi sông vạn vật làm loạn dáng hình. Chỉ có con người ở trong đó, vượt thiên thời, tùy địa lợi mà chẳng mất tiết tháo. Thế nên, con người là trung tâm của trời đất. Tình, ý, thức đều khởi nguyên từ tánh, tùy vật hiển bày, nên ngoài việc nó có rất nhiều tên gọi, những điểm khác không thể nào kể hết. Tình là tâm bị dẫn bởi dụng, ý là chí bị ghi nhớ bởi vật, Thức là biết được phân biệt bởi vật, yêu ghét mừng giận đều là tình. Phàm là bậc Đại thánh nhân thì tánh rất kiên định, không bị bên ngoài mê hoặc, không bị tình dẫn dắt. Tánh chế ngự tình, cho nên giáo pháp ta gọi ngày là bậc Chánh giác. Kinh dịch chỉ biết đến thuyết cùng lý tận tánh nhưng chưa thấy được cái đạo ra cổ vào kim. (Theo Tăng Bảo Truyện).

Thiền Sư Thiên Y: Sư họ Trần, húy Nghĩa Hoài, người Lạc Thanh, Ôn Châu. Trưởng thành, Sư vân du đến Kinh Sư, tu tập sự tại chùa Cảnh Đức. Trong năm Thiên Thánh, Sư thi kinh và được độ làm Tăng, chủ trì bảy đạo tràng, về già do bệnh nên Sư về trụ ở Sam Sơn Am, Trì Dương. Đệ tử Sư là Thiền sư Phật Nhật Trí Tài ở Lâm Bình Sơn, Hàng châu đón Sư về phụng dưỡng. Đến lúc này, năm Gia Hựu năm thứ năm, Tài qua Tô châu, Sư giục về mau. Tài đến, Sư nói bài kệ:

Mặt nhật chiếu Phù tang

Mây lạnh giăng hoa nhạc

Canh ba qua Thiết vi

Bẻ gãy sừng Ly long.

Tài hỏi: Tháp đã xây xong, thế nào là việc rốt ráo? Sư đưa nắm đắm lên, về chỗ ngủ xô gối thị tịch. Môn nhân dựng tháp Sư trên cao nguyên phía Đông chùa. Sư nối pháp Thiền sư Trùng Hiển Tuyết Đậu. Trong năm Sùng Ninh, Huy Tông ban Sư Thụy Chấn Tông Thiền sư.

Tân Sửu: Gia Hựu năm thứ 6 Đại Khiết Đan: Thanh Ninh năm thứ 7 Tây Hạ Lộ Công Văn Ngạn Bác: Lúc này ông đi sứ đến trấn ở Ngụy Phủ.

Thiền sư Văn Tuệ Trùng Nguyên ngụ ở chùa Thiên Bát ngày nọ đến từ biệt ông. Ông hỏi:

- Thầy già rồi còn muốn đi đâu nữa? Sư đáp:

Đi nhập diệt.

Ông nói với con là Hữu Phủ:

- Thầy Nguyên nguồn đạo sâu kín, nói cười đều ý vị, là Tăng phi thường, con hãy đến hầu ông ấy.

Hữu Phủ đến nơi thì ông đã ngồi mà thị tịch. Lúc này trời nóng bức, nhưng mùi hương lạ lan tỏa khắp nơi. Khi trà-tỳ, khói có màu trắng toát, xá-lợi vô số. Ngạn Bác tay cầm bình lưu ly trắng do vua ban cho và cầu nguyện: "Có thể được xá-lợi chăng. " Khói chui vào bình, xá-lợi đầy tràn. Từ đó ông càng kính tín, lưu tâm trong kinh điển.

Sư họ Tôn, quê ở Thiên Thừa, Thanh châu, năm mười bảy tuổi xuất gia, hai mươi tuổi thế phát thọ Cụ túc, du phương đến pháp tịch Thiền sư Thiên Y, đốn ngộ huyền chỉ. Thiên y nói: "Người này là con ngựa câu ngàn dặm của nhà ta. " Sư bốn lần thay đổi đạo tràng, đi đến đâu Tăng tục đều kính ngưỡng. Sư nối pháp Thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài.

Hội Chánh Ký: Do Luật sư Doãn Kham trứ tác. Ngài quê ở Tiền Đường, từ nhỏ theo Thiên Thai Sùng Giáo Đại Sư Tuệ Tư xuất gia, học thông kinh điển, chuyên trì Luật bộ. Từ năm Khánh Lịch, Hoàng Hựu đến nay, ngài dựa vào giới luật dựng giới đàn ở những nơi như: Đại Chiêu Khánh ở Hàng châu, Khai Nguyên ở Tô châu, Tinh Nghiêm ở Tú châu. Hằng năm ngài đều độ Tăng, cầu phước cho Quốc chủ. Ngài soạn Hội Chánh Ký v.v... Gồm mười hai bộ, kế thế truyền giảng Luật tạng của Nam Sơn Tuyên Luật Sư. Từ ngài về sau có Luật sư Linh Chi Nguyên Chiếu kế thừa tông này. Ngày hai mươi sáu tháng mười một năm này, ngài quy tịch ở Chiêu Khánh, môn nhân dời tháp về Bồ-đề ở Tây Hồ, ngài hiệu là Chân Ngộ Trí Viên Đại Luật Sư.

Nhâm Dần: Gia Hựu năm thứ 7 Đại Khiết Đan: Thanh Ninh năm thứ 8 Tây Hạ Thiền sư Vân Phong: Sư họ Từ, húy Văn Duyệt, quê ở Long Hưng, bảy tuổi thế phát xuất gia tại chùa Long Hưng. Sư dáng người thanh tú, kiến thức phi phàm. Năm mười chín tuổi, vân du tham vấn khắp Tôn túc ở Giang Hoài, nhưng ý muốn đến Thiền sư Kim Loan ở Kinh châu, Đại Ngu ở Thụy châu. Đầu tiên, Sư đến Đại Ngu, thấy Thiền sư Chi ở nhà dột vách xiêu, hoang lạnh như nhà ma, Chi tự làm nón ngày ngày vào làng xóm, tối mịt mới về đóng cửa ngủ khò. Sư thất vọng muốn đi nơi khác. Thiền sư Thủ Chi liền thượng đường nói: Mọi người tụ tập ở đây cùng ăn rau dưa, gọi là một cọng rau nhưng vào địa ngục nhanh như tên bắn.

Nói xong, Chi xuống tòa, Sư kinh hãi. Tối đó, Sư đến phương trượng, Chi hỏi:

- Ông đến đây cầu cái gì? Sư đáp:

Cầu tâm pháp Phật.

- Ta không rảnh nhịn đói, đâu rảnh nói pháp cho ông, ông hãy đi xin cơm cho đại chúng đi.

Sư liền xin đi. Không lâu sau đó, Chi dời về Thúy Nham ở Tây Sơn, Sư đi theo. Sư vào phương trượng, Chi nói:

- Ông lại muốn cầu tâm pháp Phật chứ gì! Ông không thấy vừa đến đây ở, nhà cửa sơ sài mưa dột tuyết phủ, ta chịu lạnh không nổi, đâu thể nói pháp cho ông. Phật pháp chưa nghe thì lạnh nứt chân rồi, ông nên đi kiếm than cho đại chúng sưởi đi.

Sư vâng mệnh đi xong, trở về. Lúc này đạo tràng thiếu chức Duy- na. Sư đến phương trượng, Thủ Chi nói:

- Phật pháp chẳng ngại nát chân, đạo tràng còn thiếu một chức, nay phải phiền ông.

Sư tỏ vẻ thất vọng muốn bỏ đi, nhưng nghĩ công lao bấy lâu, lẽ đâu bây giờ dừng lại. Sư đè nén nỗi hận với Chi và ra nhà sau gánh nước. Đòn gánh bỗng gãy, thùng rơi xuống đất, Sư hoát nhiên đốn ngộ, thấy được chỗ dụng trước đây của Thủ Chi. Sư liền đắp y chạy thẳng đến phương trượng, Chi đã đón Sư, cười nói:

- Duy-na vui nhỉ, việc lớn xong rồi!

Sư lạy hai lạy, mồ hôi ra ướt dầm. Sư ở lại hầu hạ tám năm, Chi mất, Sư về Đông, vân du sang Tam Ngô, đi đến đâu, tòng lâm đều thay đổi cách nhìn. Thiền sư Trùng Hiển Tuyết Đậu rất kính sợ Sư, mỗi khi nhóm chúng uống trà đều đặt ngay một sàn tòa biểu thị lòng tôn kính đặc biệt. Di Văn ở Nam Xương thỉnh Sư trụ ở Thúy Nham, sau Sư dời về Vân phong. Sư thượng đường nói:

Nói năng chẳng lìa hang ổ thì làm sao ra khỏi trói buộc. Mảng mây che ngang miệng cốc làm mê nguồn biết bao người, nên nói: "Nói năng không tỏ việc, lời nói chẳng khế cơ, người chạy theo nói năng thì mất mạng, kẻ chấp văn cú thì mê lầm, đến chỗ này các ông dựa vào lời nào mà hiểu. Giây lâu Sư nói tiếp: "Muốn được không chiêu nghiệp Vô gián, chớ chê Như Lai Chánh pháp luân.

Sư thượng đường nói: "Loài hữu tình lấy biển trí làm nguồn, giống hàm thức lấy pháp thân làm thể. Chỉ vì tình sinh nên cách trí, tâm loạn nên khác thể. Đạt được ngọn ngành, tình quên thì biết tâm thể hợp. Chư Thiền đức hiểu không? Phật xưa tiếp nối với lô trụ, điện Phật ứng hiện với lồng đèn, nếu cũng không hiểu thì tự mình thương lượng lại. "

Đến lúc này, ngày tám tháng bảy năm Gia Hựu năm thứ bảy, Sư thăng tòa từ biệt đại chúng, nói kệ rằng:

Trụ thế sáu mươi sáu năm

Làm Tăng năm mươi chín hạ

Dòng thiền nếu hỏi chỉ quy

Lỗ mũi đầu thường hướng xuống.

Nói xong, Sư an nhiên quy tịch. Chúng trà-tỳ thâu xá-lợi ngũ sắc, dựng tháp phía Bắc Vũ Khê. Sư nối pháp Thiền sư Đại Ngu Thủ Chi, Chi nối pháp Phần Dương Thiện Chiêu, Chiêu nối pháp Thủ Sơn Tỉnh Niệm.

Quý mão:

Gia Hựu năm thứ tám. Tháng ba, Đế mất

Đại Khiết Đan: Thanh Ninh năm thứ 9 Tây Hạ

Anh Tông: Húy Thự, con Bộc Vương, cháu Thái Tông, lên ngôi năm ba mươi ba tuổi, ở ngôi bốn năm, thọ ba mươi bảy tuổi. Niên hiệu Trị Bình bốn năm.

Giáp Thìn: Trị Bình năm đầu Đại Khiết Đan: Thanh Ninh năm thứ 10 Tây Hạ: cướp phá biên cảnh nước Tống Ất Tỵ: Trị Bình năm thứ 2 Đại Khiết Đan: Hàm Ung năm đầu Tây Hạ Mùa Thu, mồng ba tháng tám, đô thành mưa dầm, nước tràn lai láng Đế xuống chiếu cầu người can gián. Tể tướng Tằng Công Lượng từng nhân đó mà bày tỏ, Hàng châu Thẩm Văn Thông bẩm tấu: "Tượng Bồ-tát Quán Thế Âm trong Thiên Trúc Khán Kinh Viện kể từ đời Thạch Tấn đến niên hiệu Trị Bình này ban phước cho thiên hạ, ban huệ cho muôn dân, linh tích xưa nay rất nổi tiếng, " được Đế ban cho tên mới là Thiên Trúc Linh Ứng Quán Âm Viện. Đoan Minh điện học sĩ, Lễ bộ thị lang Sái Tương kế thế giữ ấp này, tất cả chùa viện đều được treo tên mới.

Bính Ngọ: Trị Bình năm thứ 3 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ hai, Khiết Đan lại đổi hiệu là Liêu Tây Hạ cướp phá biên cảnh nước Tống Đinh Mùi: Trị Bình năm thứ tư. Tháng giêng, Đế mất. Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 3 Tây Hạ Tháng giêng, Đế hạ chiếu những chùa viện tự xây trong cả nước gồm ba mươi hai nơi đều được giữ nguyên, và đều được ban cho một tên chung là Thọ Thánh.

Thần Tông: Húy Húc, con Anh Tông, lên ngôi năm hai mươi tuổi. Tính ông nhạy bén, cầu an, mất trong lúc điên loạn, ở ngôi mười tám năm, thọ ba mươi tám tuổi. Niên hiệu Hy Ninh mười năm, Nguyên Phong tám năm. Phật giáo truyền về Đông được ngàn năm.

Mậu Thân:

Hy Ninh năm đầu

Đại Liêu:

Hàm Ung năm thứ 4

Tây Hạ

Kỷ Dậu:

Hy Ninh năm thứ 2

Đại Liêu:

Hàm Ung năm thứ 5

Tây Hạ: Tống sách phong Bỉnh Thường làm Hạ Quốc chủ Thiền sư Hoàng Long: Sư họ Chương, Húy Tuệ Nam, quê ở Tín châu, cùng Thiền sư Bột Đàm Hoài Trừng phân tòa tiếp người, tiếng tăm chấn động khắp nơi. Nhân dịp cùng Thiền sư Vân Phong Văn Duyệt vân du đến Tây Sơn, ban đêm hai người luận về đạo pháp của Vân Môn.

Vân Phong nói: "Thầy Trừng tuy là con cháu Vân Môn nhưng pháp đạo khác xa". Sư hỏi khác chỗ nào, Vân Phong đáp: "Vân Môn như đan sa qua chín phen luyện, nhỏ vào sắt, sắt biến thành vàng. Ông Trừng như thuốc vĩnh ngân chỉ để nhìn chơi, đặt vào lò thì tan chảy.

Sư nổi giận lấy gối ném Vân Phong. Hôm sau, Phong xin lỗi và nói:

Chí khí Vân Môn như vua cam chịu tử ngữ sao! Có pháp trao cho người, đó là tử ngữ. Tử ngữ hay làm sống người được sao!

Sư hỏi:

Nếu vậy thì ai là người hợp ý ông? Phong đáp:

Thạch Sương Sở Viên thủ đoạn hơn hẳn các nơi, ông nên đến mà gặp.

Sư liền đi. Nửa đường nghe nói Từ Minh chẳng có việc, hễ có thì xem thường mọi người. Sư liền lên Hoành nhạc yết kiến Thiền sư Hiền ở Phước Nghiêm. Hiền sai Sư làm Thư ký. Chợt Hiền quy tịch, Quận thú thỉnh Từ Minh đến trụ trì. Từ Minh vào viện thường chê các nơi mỗi việc đều là tà giải. Sư cho Minh là người có khí khái nên vào thất yết kiến. Từ Minh nói:

- Thư ký dẫn đồ chúng du phương, giả Sử có nghi thì nên ngồi xuống thương lượng.

Sư thành khẩn tha thiết cầu chỉ dạy, Từ Minh hỏi:

- Ông học Thiền của Vân Môn, chắc hẳn giỏi về ý chỉ ấy, như nói: "Tha Động Sơn ba mươi gậy", Động Sơn có ăn gậy hay không?

Sư đáp: Có ăn gậy.

Từ Minh nghiêm nghị nói:

- Từ sáng đến tối, nghe két kêu quạ hót vậy đều phải ăn gậy.

Sư liền đốt hương đảnh lễ. Từ Minh ngồi ngay thọ nhận.

Từ Minh hỏi:

Triệu Châu nói với bà lão ở Đài Sơn: "Ta bị bà khám phá rồi. "

Hãy nói xem đâu là chỗ ông ta bị bà lão khám phá?

Sư toát mồ hôi, không thể đáp được. Hôm sau Sư lại đến, Từ Minh luôn miệng mắng chửi. Sư hỏi:

- Chửi mắng lẽ đâu là pháp thí của Từ Minh sao? Từ Minh hỏi:

Ông có biết chửi không?

Sư hoát nhiên đại ngộ, làm bài tụng:

Giỏi vượt tòng lâm là Triệu Châu

Lão bà khám phá có nguyên do

Ngày nay bốn biển trong như kính

Bộ hành thôi chớ ghét con đường.

Sư trình Từ Minh, Minh hứa Khả. Về sau, Sư khai pháp ở Đồng An. Ngày đầu tiên thọ thỉnh, Bột Đàm đến, Tăng có lời đề xướng, Sư nói:

- Biển trí không tánh, do giác vọng mà thành phàm, giác vọng vốn rỗng, ngay phàm tâm mà thấy Phật, tùy ông tiến thủ sẽ bảo Đồng An không phân hợp, tùy ông điên đảo theo sở dục mà có Nam có Bắc.

Tăng đem việc này nói với Trừng, Trừng không vui. Sư trụ ở Hoàng Long, trong thất bày ba chuyển ngữ: Người đều có sinh duyên; Sư đưa tay nói: "Tay tôi sao giống tay Phật?" Sư duỗi chân nói: "Chân tôi sao giống chân lừa?" Tòng lâm gọi đây là ba cửa của Hoàng Long. Sau Sư dời về Hoàng Bá. Sư nối pháp Từ Minh Sở Viên. Đến lúc này giờ Ngọ ngày mười bảy tháng ba năm Hy Ninh năm thứ hai, Sư dùng cơm với khách xong, đứng dậy về trước phòng ngủ, đại chúng đứng hầu nghiêm cẩn, Sư kiết già ngồi thẳng thị tịch. Lúc trà-tỳ có xá-lợi ngũ sắc, môn nhân dựng tháp trước núi, thụy là Phổ Giác Thiền sư. Đệ tử truyền thừa gồm: Chân Tịnh Khắc Văn, Đông Lâm Thường Tổng, Hối Đường Tổ Tâm.

Thiền sư Phật Ấn: Sư họ Lâm, húy Liễu Nguyên, tự Giác Lão, người Phù Lương Nhiêu Châu, vốn theo Nho học, từ nhỏ xuất gia tại chùa Bảo Tích, lạy Sa-môn Nhật Dụng làm thầy, thi kinh Pháp Hoa được thọ Cụ túc. Sư vân du đến Lô Sơn yết kiến Thiền sư Thiện Tiêm, ở Khai Tiên, Tiêm rất ngợi khen. Năm mười bảy tuổi, Sư đến yết kiến Thiền sư Viên Thông Cư Nột, Cư Nột cho Sư làm thư ký. Thiền sư Hoài Liên Ứng chiếu vào kinh, Sư thế vào chức của Hoài Liên. Năm hai mươi tám tuổi, Sư trụ ở Thừa Thiên, Giang châu, làm người nối pháp của Khai Tiên. Từ Thừa Thiên, Sư dời qua những nơi như: Đẩu Phương ở Hoài châu; Khai Tiên, Quy Tông ở Lô Sơn; Kim Sơn, Tiêu Sơn, Giang Tây ở Nhuận châu; Đại Ngưỡng ở Viên châu. Sư trụ ở Vân Cư bốn mươi năm, đức bủa khắp Tăng tục. Hàn lâm Tô Thức bị biếm đến Hoàng châu, lúc ấy Sư trụ ở Lô Sơn, Quy Tông và Hoàng châu cách nhau một con sông, hai người thường đối đáp văn chương. Ngày bốn tháng giêng năm Nguyên Phù đời Triết Tông, Sư cáo biệt đại chúng, mỉm cười thị tịch, thọ sáu mươi bảy tuổi, Tăng lạp năm mươi hai hạ. Sư nối pháp Khai Tiên Thiện Tiêm, Tiêm nối pháp Đức Sơn Thừa Viễn, Viễn nối pháp Song Tuyền Úc, Úc nối pháp Vân Môn Văn Yển.

Canh Tuất: Hy Ninh năm thứ 3 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 6 Tây Hạ Trịnh Công Phú Bậc đi sứ đến trấn Hào châu, ông được đón đến Hoa Nghiêm Dĩnh châu cùng luận tâm pháp vơi Thiền sư Chứng Ngộ Tu Ngung. Đến khi cáo quan quy ẩn ở Lạc Dương, ông dùng kệ tụng gởi Thiền sư Tông Bản Viên Chiếu ở Tô châu rằng:

Từng gặp thầy Ngung tỏ ngộ sâu

Nhân duyên thầy tổ truyền tâm nhau

Đông nam luống nói non sông rộng

Mắt thấy linh quang hợp đạo mầu.

Và ông viết thư rằng: "Bậc tôi lưu tâm trong Tổ đạo vốn lâu rồi, nhưng thường hận chẳng gặp người mắt sáng khai mở chỗ mê mờ. Dù từ lâu đã nghe danh các bậc đạo cao nhưng chưa từng được gặp học. Hôm qua tôi may mắn được ra giữ đất Hào vốn tiếp giáp với Dĩnh châu, nhờ người trong làng là Trương Tỷ Bộ Cảnh Sơn thỉnh được thầy Ngung hạ cố gặp nhau gần một tháng, nhờ sức phương tiện từ bi khiến tôi được tỏ ngộ. Gặp lúc kiết hạ gần kề, đầu tháng tư tôi phải về đất Dĩnh, nói đến việc dùi mài buông bỏ, rõ ràng tôi chưa mấy công phu, lại khổ nỗi già yếu bệnh tật, mê muội khó vào. Xưa Thiền sư Cổ Linh từng nói: "Chẳng hẹn", đến lúc già thế này được nghe việc cực tắc, đó là cái thấy của Bậc tôi hôm nay, thật may mắn, may mắn! Bậc tôi tuy đắc pháp với thầy Ngung nhưng vốn từ lão Hòa thượng mà đến, đạo mầu của tông phái ắt phải giữ gìn, mong thầy thùy từ nhiếp thọ, xa ban dẫn dắt khiến chưa đến liền đến, như vậy chẳng khác Bàng Uẩn dưới trướng Nam Nhạc, Bùi Hưu dưới trướng Bá Trượng vậy.

* Triệu Thanh Hiến Công Biện lúc chưa làm quan kết thâm giao với Thiền sư Thiên Bát Trùng Nguyên ở Bắc Kinh, luận đàm tâm pháp. Ngày ông nhậm chức ở Thanh châu, chợt nghe tiếng sấm mà tỉnh ngộ, liền làm bài kệ:

Ăn lộc công đường mình ngồi vững

Tâm chẳng động lay, yên như nước

Một tiếng sấm vang thấu đảnh môn

Chợt nhận rõ ra mình từ trước,

Ngẩng thấy trời xanh vui càng vui

Sát sát trần trần đều chung bước

Người hạng trung hạ chẳng được nghe

Diệu dụng thần thông nay đã được.

Ông trả lời thư cho Trịnh Công Phú Bậc, đại loại rằng: "Gần đây tôi giao lại ngài Tiết Bản Truyền Đăng ba quyển, nay xin có mấy lời. Hiện nay, Thừa Chế Tống Uy đã bỏ đi hơn bảy xấp và Hoàng thượng đã thâu nhận. Biện tôi trộm nghĩ, pháp truyền riêng ngoài giáo của Thánh nhân Tây phương không phải thi thiết cho căn cơ bậc trung bậc hạ. Người thượng trí thì đốn ngộ mà thể nhập, một được thì vĩnh viễn được. Kẻ ngu thì mê mờ chẳng nhận lại, từ đó mà ngàn sai thì muôn khác. Chỉ có Phật và Tổ lấy tâm truyền tâm, còn việc lợi sinh tiếp vật chẳng qua là việc bất đắc dĩ. Vì vậy mà có vô số phương tiện như: Gậy, hét, nắm tay, nhướng mày, chớp mắt, thoi đánh, dựng phất tử, nói năng, văn tự...Cách Thánh càng xa, học giả các nơi quên gốc theo ngọn, bỏ nguồn theo sóng, mênh mang vô định, thật đáng thương xót! Biện tôi bất tài, đầu mùa thu năm ngoái trụ ở Thanh châu, nhờ tỉnh ngộ mà biết đôi chút, rằng bản tánh không thiếu không thừa. Người xưa cho là pháp môn an lạc, quả thật không ngoa! So với thái phó thị trung theo cầu Thiền ngữ, Biện tôi vốn xuất thân trong dòng chịu ân, nghe được càng vui mừng khôn xiết. Cúi mong chấp sự giàu sang tột bực như thế, đạo đức hưng thịnh như thế, phước thọ khang ninh đủ đầy như thế, lui về ẩn dật thanh cao như thế. Điều mà tôi chưa mấy lưu tâm là Như Lai chỉ vì đại sự nhân duyên mà thôi. Ngày nay về lại chân tánh có chút ngộ nhập, Biện này dám tự khen trong môn hạ".

Đến lúc này năm Nguyên Phong năm thứ hai Thanh Hiến Công Thôi không giữ chức thái tử thiếu bảo nữa, lui về ở ẩn tại Cù châu, dung mạo địa vị chẳng khác dân trong làng. Ông dựng am lấy tên là Cao Trai, và làm bài kệ kiến y rằng:

Lưng thắt vàng ròng đã vất rồi

Vui buồn trong ấy cũng thường thôi Người nay muốn biết Cao Trai lão Ấy là Triệu Tứ ở Kha thôn.

Ông lại tự mình mừng thọ mình rằng:

Chánh sự đã xong, tuổi bảy hai Sau trăm tuổi, ẩn núi

Chân pháp thân, chẳng tức chẳng ly Đầy ắp đại thiên, hiện khắp trí Chẳng thể giấu che, không thể để Những lời mừng thọ, như thế thôi.

Ông mất vào mùa Thu tháng tám năm Nguyên Phong năm thứ bảy.

Tân Hợi: Hy Ninh năm thứ 4 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 7 Tây Hạ: tháng mười một, Hạ chủ xin cầu hòa với Tống Mùa Hạ tháng sáu, Âu Dương Tu thôi không giữ chức Quán văn điện học sĩ Thái tử thiếu sư, lui về ở ẩn tại Dĩnh châu. Ông cho văn chương đạo đức là tông thú của nhà Nho, trong lòng tuy nhất quán nhưng lời nói thì phỉ báng Phật giáo. Nhân Tông, năm Gia Hựu năm thứ năm, ông giữ chức Khu mật phó sứ; năm thứ sáu tháng tám nhuần, ông giữ chức Tham tri chánh sự kiêm Dịch kinh nhuận văn sứ. Sau lên đến Nhị Phủ, ông bệnh hoài, từng mộng thấy mình đến một nơi có mười người đều đội mũ miện ngồi vòng tròn, một người hỏi:

- Tham Chánh sao lại đến đây, nên về nhà mau đi! Ông ra khỏi cửa mấy bước, quay lại hỏi:

- Các ông không phải là Thập Vương mà nhà Phật nói đến đó chăng?

Họ đáp:

- Đúng vậy. Tu hỏi:

- Người thế gian cúng Tăng, viết kinh quả có ích chăng? Họ đáp:

- Sao lại không? Tỉnh mộng, bệnh ông bớt dần, từ đó Dương Tu tin sâu Phật pháp.

Đan Dương Cát Thắng Trọng nghe thuyết này từ Giản Trai Trần Dự Nghĩa, Dự Nghĩa nghe được từ cháu ông ấy tên là Thứ. Đây là thuyết có thật.

Nhâm Tý: Hy Ninh năm thứ 5 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 8 Tây Hạ Pháp Sư Thật Tướng Phạm Trăn ngụ cư chùa Hưng Giáo ở Nam Bình, Hàng châu trong năm này Thông Thú Tô Thức rất kính ngưỡng ngài.

Thiền sư Bạch Vân: Sư họ Cát, húy Thủ Đoan, quê ở Hoành Dương, từ nhỏ làm thư sinh, đến hai mươi tuổi theo Úc Thiền sư ở Trà Lăng xuất gia, đến tham vấn Dương Kỳ. Một hôm, Dương Kỳ chợt hỏi:

- Thầy ông là ai? Sư đáp:

- Hòa thượng Úc ở Trà Lăng. Kỳ hỏi:

- Ta nghe ông ấy qua cầu bị té mà tỉnh ngộ, có làm bài kệ, ông nhớ không?

Sư đọc:

Ta có một viên Minh châu

Vùi trong bụi trần đã lâu

Sáng nay bụi sạch chiếu sáng

Soi tỏ núi sông muôn màu.

Dương Kỳ cười rồi đứng dậy bỏ đi. Sư kinh ngạc cả đêm không ngủ. Sáng hôm sau Sư đến hỏi nguyên do, gặp lúc cuối năm, Kỳ hỏi:

- Ông có thấy mấy người trong gánh hát hôm qua không? Sư đáp:

Thấy Kỳ nói:

Ông còn thua họ một bậc. Sư lại kinh ngạc hỏi:

Ý là thế nào? Kỳ đáp:

Họ thích người ta cười, ông lại sợ người ta cười.

Sư hoát nhiên đại ngộ, hầu hạ thời gian rồi cáo từ vân du đến Lô Sơn. Thiền sư Viên Thông Cư Nột cử Sư trụ trì Thừa Thiên, tiếng tăm Sư vang dội. Sư lại nhường Viên Thông dời qua các đạo tràng như: Pháp Hoa, Long Môn, Hưng Hóa, Hải Hội. Đi đến đâu học chúng đông vô kể. Đến lúc này, năm Hy Ninh năm thứ năm, Sư quy tịch, thọ bốn mươi tám tuổi. Sư nối pháp Dương Kỳ Phương Hội, Hội nối pháp Từ Minh Sở Viên.

Quý Sửu: Hy Ninh năm thứ 6 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 9 Tây Hạ: Tháng ba, Tây Hạ Cướp Tần Châu. Mùa thu, ngày mười bảy tháng bảy, Đại Sư Hải Nguyệt Tuệ Biện ở chùa Thiên Trúc Linh Sơn dậy sớm tắm rửa, cáo biệt đại chúng rồi kiết già quy tịch. Hàng châu Thông Thú Tô Thức đến điếu ngài bằng ba bài thơ, viết lời tựa tán thán ngài. Hậu duệ của ngài có Đại Sư Tuệ Tịnh Tư Nghĩa. Nghĩa có bốn đệ tử là: Đức Hiền, Trọng Nguyên, Vĩnh Trạm, Tuệ Nhật đều nối nhau làm chủ pháp tịch. Đệ tử của Trọng Nguyên có Đại sư Từ Minh Tuệ Quán kế thế Tuệ Nhật trụ trì. Tuệ Quán thâu thập thi văn của Từ Vân Sám Chủ làm thành bộ Linh Uyển Kim Viên Thiên Trúc ba tập.

Giáp Dần: Hy Ninh năm thứ 7 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 10 Tây Hạ

Ất Mão: Hy Ninh năm thứ tám. Ban hành lịch Phụng Nguyên Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 11 Tây Hạ

Bính Thìn: Hy Ninh năm thứ 9 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 12 Tây Hạ

Đinh Tỵ: Hy Ninh năm thứ 10 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 13 Tây Hạ

Kinh Quốc Công Vương An Thạch: Quê ở Lâm Xuyên, mùa Đông tháng mười hai năm Hy Ninh năm thứ ba, ông được phong thừa tướng. Mùa Hạ tháng tư năm năm thứ bảy, trời không mưa, ông bị bãi tướng. Tháng hai năm thứ tám, ông được bái tướng lại. Năm thứ chín (trong Đế Kỷ vốn dùng tháng) An Thạch cáo quan quy ẩn ở Kiến Khang. Năm thứ mười, ông tâu xin sửa nhà cũ ở Kiến Khang làm Thiền tự, thỉnh Khắc Văn trụ trì. Đế ban chùa hiệu Báo Ninh, ban cho Văn hiệu Chân Tịnh Thiền sư. Văn vốn là Thiền sư Bảo Phong Vân Am ở Long Hưng. Sư họ Trịnh, húy Khắc Văn, quê ở Thiểm Phủ, tham vấn Thiền sư Hoàng Long Tuệ Nam, trực nhận yếu chỉ, nối pháp Tuệ Nam. Đến ngày rằm tháng mười đời Huy Tông niên hiệu Sùng Ninh năm đầu, Sư đem hết vật dụng phân phát cho đại chúng, nửa đêm tắm rửa thay áo, kiết già thị tịch khói lửa ngũ sắc bay đến đâu nơi ấy đều có xá-lợi. Đồ chúng phân cốt an táng ở Tân Phong, Bột Đàm.

Kinh Quốc Công nói với Thiền sư Pháp Tuyền Phật Tuệ ở Tưởng Sơn: "Thế Tôn niêm hoa, Ca-diếp mỉm cười. Tôi có lần đọc qua sử sách, chợt gặp bộ kinh Đại Phạm Vương Vấn Phật Quyết Nghi ba quyển, có đoạn: "Trên pháp hội Linh Sơn, Phạm Vương dâng cúng Phật cành hoa Ba-la màu vàng, thỉnh Phật thuyết pháp. Thế Tôn lên tòa, đưa cành hoa lên trước đại chúng. Cả trăm vạn trời người đều ngơ ngác, chỉ riêng Ca- diếp phá nhan mỉm cười, Thế Tôn nói: "Ta có chánh pháp nhãn tạng Niết-bàn diệu tâm, truyền cho Ca-diếp rồi!"

Thiền sư Phật Tuệ: Sư họ Thời, húy Pháp Tuyền, quê ở Tùy châu, từ nhỏ xuất gia, xem khắp sử sách, đọc qua liền thuộc, nên Sư có hiệu là Tuyền Vạn Quyển. Sư tham vấn khắp Thiện tri thức, Huyền cơ đĩnh ngộ, ứng thế trụ trì, nhiều lần ở những chùa nổi tiếng. Lúc trụ ở Tưởng Sơn, ngày nọ, trời đổ tuyết, Sư thượng đường, gọi đại chúng đến và hỏi: "Còn có màu gì hơn màu này không?" Giây lâu Sư nói:

Văn-thù cười, Phổ Hiền thì giận.

Trong mắt không gân một đời nghèo

Gặp nhau nói hết, nghỉ làm quan.

Rừng sâu chẳng thấy một người nào.

Sư thượng đường nói:

Người mau một lời

Ngựa lẹ một roi

Nếu thay con mắt

Chưa thoát định động

Trong giấy gai buộc

Dưới chân là đất

Trên đầu là trời

Chẳng tin chỉ nhìn

Tháng tám, chín rối bời

Lá vàng khắp núi sông.

Về già, Sư ứng chiếu trụ ở Đại Tướng Quốc, Trí Hải Thiền tự trong kinh thành. Sư thượng đường hỏi chúng: "Đến Trí Hải, trụ Tưởng sơn, thế nào là phải?" Đại chúng chẳng biết đáp. Sư liền về phương trượng cầm bút viết bài kệ:

Phi tâm phi Phật nghĩ bàn suông

Được da được tủy luống thương lượng

Sắp đi trân trọng chư Thiền đức

Núi xanh ngoài cửa đang về chiều.

Sư ném bút, kiết già quy tịch. Sứ trở về bẩm báo, Đế than tiếc, hạ chiếu ban cho Sư thụy Phật Tuệ Thiền sư. Sư nối pháp Thiền sư Vân Cư Hiểu Thuấn, Thuấn nối pháp Động Sơn Hiểu Thông, Thông nối pháp Văn-thù Ứng Chân, Chân nối pháp Đức Sơn Tông Mật, Mật nối pháp Vân Môn Văn Yển. Sư từng trứ tác tập Bắc Mang Hành, trong ấy ghi:

Núi trước núi sau cao chót vót

Xe tang lộc cộc ngày ngày qua

Bi ca u ám vang dậy núi

Người nghe ngầm xót khúc vô thường

Một tiếng ca sầu ngàn năm biệt

Con hiếu cháu hiền lệ như mưa

Thế gian muôn vật nào bền chắc

Biển lớn Tu-di rốt cũng mòn.

Đời người như sương móc dễ tan

Xưa nay có gặp ắt phân ly

Khổ vui ai cảm nào tạm nghỉ

Hà huống trăm năm kinh mộng gì.

Người đi biền biệt chẳng quay lại

Người nay chẳng hiểu ý người xưa

Trồng tùng dựng đá che cửa mộ

Muốn vì người chết tính lâu dài.

Hồn phách vất vưởng thân ra đất

Xuống lên chìm nổi trong năm đường

Người nay chôn trên mộ người xưa

Mộ nay mộ xưa ai là chủ.

Trong thành Lạc Dương ngàn vạn người

Chết làm đất núi Bắc Mang đây

Ngu mê chẳng nhớ đường quay lại

Nên anh một mình thường than khổ.

Ngày xưa dọc đường khóc tiễn người

Nay thì mộ lẻ giữa cỏ hoang

Ma mị đào mồ chôn con cháu

Nhà nông bới cốt tìm trân châu.

Cây cối xum xuê gió hoang thét

Mồ mả đông tây nhìn hút mắt

Hàn thực qua rồi ai tế tự

Hoa dại bên mồ nở lẻ loi

Ngày tháng xô nhau như thoi đưa

Hiền ngu nghèo giàu đều như vậy

Nếu được cùng về Thường lạc bang

Dẫu qua kiếp hỏa không sống chết.

Mùa hạ, Kinh Phụ đại hạn, Đế ăn chay cầu khấn rất kính cẩn, ban đêm mộng thấy vị Tăng cỡi ngựa trên không trung, miệng phun ra mây mù; lát sau quả nhiên mưa to. Đế vui mừng cho tạc bức tượng của Tăng ấy. Đó chính là Tôn giả năm thứ mười ba trong số năm trăm La-hán được thờ ở Sơn Môn Các của chùa Tướng Quốc trong kinh thành. Tể tướng Vương Khuê tán thán bằng câu thơ:

Quốc chủ cầu mưa nhìn trời khấn Thần Tăng hóa mốc ứng tinh cầu. Tham Chánh Nguyên Giáng tán thán: Tiên mã cỡi mây lan đất thấp

Phật hoa phun nước khắp trời dày. Mọi người đều tranh nhau đọc.

Mậu Ngọ: Nguyên Phong năm đầu Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 14 Tây Hạ Pháp sư Nam Sơn ở Hàng châu: Ngài thông minh đĩnh ngộ, hạnh giải xuất chúng, được nhập thất của Tôn giả Tứ Minh Pháp Trí. Mỗi lần ngài trì chú Đại bi đủ một trăm lẻ tám biến mới nghỉ, từng mộng thấy Bồ-tát Quán Âm cởi ca-sa đắp cho mình. Mùa thu tháng ba năm này, ngài truyền Bồ-tát giới cho Linh Chi Nguyên Chiếu và hơn ngàn tăng tục khác tại Lôi Phong. Vừa yết-ma, tượng Quan Âm bỗng phóng quang, ban đầu như vòng sáng dần dần tan biến, đèn đuốc, ánh trăng trong chùa đều bị vòng sáng này làm lu mờ. Thiền sư Tịnh Từ Pháp Chân soạn bài Chứng Giới Quang Ký, Mễ Phất viết, Pháp sư Nguyên Tịnh Biện Tài ở Long Tỉnh lập bia.

Kỷ Mùi: Nguyên Phong năm thứ 2 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 15 Tây Hạ Mùa Đông, ngày hai mươi tháng mười, Từ Thánh Quang Hiến, thái hoàng Thái hậu Tào thị mất. Đế thỉnh Thiền sư Tịnh Nhân Đạo Trăn vào cung Khánh Thọ thăng tòa thuyết pháp. Tăng hỏi:

- Từ Thánh du tiên định về cõi nào? Sư đáp:

Nước chảy về trong biển

Trăng lặn chẳng lìa trời.

Cả triều đình đều kính phục vì cho Sư trả lời rất hay. Đế vui mừng, ban thưởng ngài rất hậu. Đến khi Thần Tông băng hà, Triết Tông hạ chiếu đăng đàn thuyết pháp ở điện Phước Ninh. Chiếu ghi: "Thiền sư Đạo Trăn đức hạnh cao vời, đáng được tặng hiệu Tịnh Chiếu Thiền Sư. "

Thiền sư Đạo Trăn: Ngài họ Đái, tự Bá Tường, quê ở Cổ Điền, Phước châu. Từ nhỏ ông đã không ăn mặn, mười bốn tuổi xuất gia tại viện Thượng Sinh, sáu năm sau thọ giới Cụ túc. Ngài xem Kinh Luận Tiểu thừa, Đại thừa, đặt sách xuống nói: "Đây chỉ là lời phương tiện mà thôi!" Ngài liền trì bát đến vùng Giang Hoài, tham vấn các bậc Tri thức, nhận được diệu chỉ từ Thiền sư Phù Sơn Pháp Viễn. Ngài vân du đến kinh Sư yết kiến Thiền sư Đại Giác Hoài Liên ở viện Tịnh Nhân. Hoài Liên cử ngài làm Thủ Chúng. Hoài Liên về Ngô, chúng thỉnh ngài kế thế pháp tịch Tịnh Nhân. Ngày khai đường, Anh Tông sai Trung Sứ đến dâng hương, ban cho ngài ca-sa tía, huy hiệu. Bốn phương ở kinh thành đều đến chúc mừng. Đến ngày mười bảy tháng tám đời Triết Tông năm Nguyên Hựu năm thứ tám, ngài tắm rửa thay áo, nói kệ xong, kiết già quy tịch, thọ tám mươi tuổi, Tăng lạp sáu mươi mốt hạ. Ngài nối pháp Thiền sư Phù Sơn Pháp Viễn, Viễn nối pháp Diệp Huyện Quy Tỉnh, Tỉnh nối pháp Thủ Sơn Tỉnh Niệm, Niệm nối pháp Phong Huyệt Diên Chiểu, Chiểu nối pháp Nam Viện Tuệ Ngung, Ngung nối pháp Hưng Hóa Tồn Tưởng, Tưởng nối pháp Lâm Tế Nghĩa Huyền.

Canh Thân: Nguyên Phong năm thứ 3 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 16 Tây Hạ Dịch Kinh Quan Chế: Từ nhà Đường đến lúc này là năm Nguyên Phong, những vị Tăng dịch kinh được Đế vương ban cho chức thí quang lộc khanh thiếu khanh, thí hồng lô khanh thiếu khanh. Nay Đế đổi chức Thí khanh thành Tam Tạng Đại Pháp Sư, Thí Thiếu Khanh thành Tam Tạng Pháp Sư.

Văn Đồng: Tự là Dự Khả, người Tử Đồng từng giữ chức quan ở Dương châu, Triết Tây, Hồ châu. Tài văn chương cũng như đức hạnh của ông đều thanh cao, liêm khiết, vẽ trúc rất đẹp. Năm này vào đêm nọ, ông tắm rửa mặc quan phục ngồi ngay ngắn mà mất. Quán Chức Thôi Công Độ hay tin thất kinh nói: "Hôm qua tôi chia tay Dự Khả ở Châu Nam, ông ấy rất vui vẻ, còn bảo tôi ngày mai đến cùng vẽ. Tôi dẫn khách khứa đến thăm và xem tranh, ông ấy chẳng nói chẳng rằng.

Hôm sau tôi đến một mình, Dự Khả nói: "Tôi nói chuyện với ông, phải đuổi hết mọi người, vì sợ có người nghe". Dự Khả chậm rãi nói với tôi: "Tôi nghe người nào không nói dối thì lưỡi dài quá lỗ mũi". Ông ấy lè lưỡi đưa lên tới khoảng giữa hai chân mày, lưỡi bè ra tròn như cái bánh. Nay nói ông ấy chết, thì tôi tin chắc ông ta là dị nhân.

Tân Dậu: Nguyên Phong năm thứ 4 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 17 Tây Hạ Thiền sư Tông Bản: Sư ở chùa Thụy Quang, Tô châu, dời qua ở tại chùa Tịnh Từ, Hàng châu. Sư đi khắp nơi, đạo tràng rất đông Thiền sinh. Luật Sư Linh Chi Nguyên Chiếu tặng Sư ba y, bình bát và gởi thư cho Sư nói: "Phật chế, vật này thượng trung hạ căn đều phải phụng hành, việc gặp thời cơ mà phát triển. Đạo rộng sâu là nhờ con người hoằng hóa, mong ngài hãy nhận cho nhằm khuyến tấn hậu học. " Sư nhận lãnh, cả đời hễ khi ăn thì dùng bát đó, lúc thăng tòa thuyết pháp thì đắp y Tăng-già-lê đó.

Cư sĩ Thừa tướng Trương Vô Tận: Thường ngày, ông kết thâm giao với Thiền sư Chiếu Giác Thường Tổng ở Nam Lâm, Lô Sơn. Mùa thu năm Tân Dậu này, ông viết bài tựa tiễn Vũ Sĩ Kiển Củng Thần, tự Dực Chi, đến tham vấn Thường Tổng rằng: "Đạo sĩ Kiển Dực Chi ở Thành đô đến nói với tôi: Làng tôi thuộc dòng Đạo sĩ, nhiều đời cưới gã lẫn nhau, lấy vợ sinh con chẳng khác thế tục. Củng Thần tôi nhân xem Đạo Tạng Thần Tiên Truyện Ký bất giác tỉnh ngộ. Nhân lúc tôi khí huyết cường tráng, thấy nghe minh mẫn, tiếng gà gáy chim kêu đều thuận tai tôi, màu xanh, vàng, đỏ, trắng lóa mắt tôi, vị ngọt ngon béo tốt làm khoái khẩu tôi, mùi thơm ngát thơm lừng hợp mũi tôi, chất trơn láng mịn màng sướng thân tôi, vui mừng chất ngất cảm ý tôi. Sáu thứ đầu sỏ này thừa lúc tôi mù loạn, ngày đêm thân gần tôi, chưa ngày nào rời nhau. Một sớm thân thể tôi hao mòn mà gầy ốm, khí tôi hao mòn mà suy yếu, tinh tôi hao mòn mà tàn tạ, thần tôi hao mòn mà mỏi mệt. Tám thứ gió nóng lạnh thổi, trăm thứ tà mị lừa dối, âm hồn thì muốn đi xuống, dương phách lại muốn thăng lên, sáu tên đầu sỏ ấy chưa từng thay thế tôi, mà nỗi thống khổ nhất trong trời đất chỉ mình tôi hứng chịu. Luyến mến nơi phòng the không gì hơn vợ, ân tình máu mủ không gì bằng con. Vì vậy, Củng Thần tôi nay từ bỏ hết những gì có trong đãy da này, cho nó là một việc khác, vượt xa trăm dặm, lênh đênh nơi Giang Hạ, Bộc Thủy, qua Tấn Trùng ra Đồ Sơn, thăm Sầm Công ở Động Phủ, lễ Thần Nữ ở Từ Quán rồi đến Chử Cung. Tới đây, tôi sẽ xuống Cửu Giang vào Lô Sơn, dựng am tranh nơi hang Cẩm Tú, thổi tiêu trên đảnh Hương Lô, vỗ bình bầu mà tiêu khiển, vốc nước suối mà rửa chân. Bởi đạo thuật của tôi là lấy việc khấn cầu làm gốc, lấy thân mạng làm y, khởi đầu thì có tạo tác nhưng rốt cuộc thì vô vi. Trộm nghe Tiên sinh cứu xét diệu chỉ Ly Vi, thấu cùng nẻo về của tâm, tấu khúc nhạc Vô Huyền (không dây) cỡi trên cơ trâu sắt nên tôi không ngại xa xôi đến gặp Tiên sinh, xin Tiên sinh thử nói tôi nghe xem!" Tôi nói: "Lớn thay, chí của ông! Việc khó làm nhưng làm được, điều khó bỏ nhưng bỏ được, ta không bằng ông rồi! Ta vừa bị đau miệng nên không thể trả lời ông nghe. Ta có người bạn ngoại phương là Thường Tổng ở Đông Lâm ắt sẽ giải hết mối nghi của ông, xin ông cầm mấy lời này mà đến hỏi ông ấy vậy. "

Nhâm Tuất: Nguyên Phong năm thứ 5 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 18 Tây Hạ: Tháng năm quấy rối biên cương. * Đế hạ chiếu cho Trung sứ Lương Tùng Chính mở rộng chùa Tướng Quốc ở Biện Kinh thành sáu mươi bốn viện, chia thành hai khu Thiền tám khu luật. Khởi công từ năm Canh Thân (niên hiệu Nguyên Phong) hoàn thành vào mùa thu năm Nhâm Tuất. Lấy hai dãy Đông tây làm hai ngôi Thiền tự to lớn là Tuệ Lâm và Trí Hải, sai người mang chiếu chỉ thỉnh Thiền sư Tịnh Từ Tông Bản ở Hàng châu trụ trì Tuệ Lâm, Thiền sư Đông Lâm Thường Tổng ở Lô Sơn Giang châu trụ trì Trí Hải. Thường Tổng cố từ, Đế hạ chiếu tha cho và ban cho Sư hiệu Quảng Tuệ Thiền Sư.

* Mùa Đông mồng tám tháng mười, Pháp Sư Kế Trung ở Ôn châu tắm rửa, thay áo, bắt ấn rồi ngồi thẳng thị tịch. Ánh sáng màu hồng chiếu thẳng lên trời và mất dần về phía Tây. Ngài đắc pháp với Quảng Trí Thượng Hiền, thuật Quảng Trí truyện, Pháp Trí Thập Loại Chi Nghĩa gồm mười quyển, Phù Tông Ký một quyển. Đệ tử nối pháp có hai người: Tùng Nghĩa và Xử Nguyên. Nghĩa có tác phẩm: Thiên Thai Tam Đại Bộ Bổ Chú mười bốn quyển. Xử Nguyên có bộ Nghĩa Lệ Tùy Thích sáu quyển, Phụ Tán Ký ba quyển. Xử Nguyên truyền cho Đạo Uyên, Uyên truyền cho Đạo Sâm, tức pháp Sư Viên Biện.

Thiền sư Viên Chiếu ở Tuệ Lâm, Đông kinh: Sư họ Quản, húy Tông Bản, người Vô Tích, Thường Châu. Năm mười chín tuổi, theo Thiền sư Vĩnh An Đạo Thăng ở Thừa Thiên, Tô châu xuất gia, hầu hạ mười năm rồi thế phát thọ Cụ túc. Ba năm sau, Sư từ biệt vân du đến Trì Dương, yết kiến Thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài, tỏ ngộ yếu chỉ. Tào Sứ Lý Phục Khuê thỉnh Sư khai pháp ở Thụy Quang Bình Giang, pháp tịch ngày một thịnh. Hàng châu Thái thú Trần Tương đem hai đạo tràng Thừa Thiên và Hưng Giáo thỉnh Sư chọn ở. Dân Tô châu đứng nghẹt đường ngăn Sư ở lại. Thái thú đưa thư thỉnh của Tịnh Từ, trong đó gởi lời nói với Tăng tục Tô châu: "Chỉ mượn thầy ba năm để trồng phước cho xứ này chứ không dám giữ lâu". Đến lúc này, năm Nguyên Phong năm thứ năm, hạ chiếu mở rộng hai Tuệ Lâm Thiền tự trong Tướng Quốc thỉnh Sư làm Tổ thứ nhất. Đến ngày khai pháp, sáng sớm, Đế triệu Sư vào điện Diên Hòa vấn đạo và mời ngồi, Sư liền ngồi kiết già, Đế vui vẻ ban cho trà, Sư bưng chén uống cạn một hơi, không kiêng sợ khách sáo. Sư cáo từ, Đế đưa mắt tiễn và quay qua nói với Tả hữu: "Thật là ông Tăng phước huệ!"

Năm Nguyên Phong năm thứ bảy, Đế xa giá đến chùa Tuệ lâm ở Tướng Quốc, hạ chiếu cho Thiền chúng của Trưởng lão Tông Bản khỏi phiền ra nghinh đón. Đế trở về, triệu Sư đến thuyết pháp ở điện Phước Ninh và ban cho Sư hiệu Viên Chiếu Thiền sư. Sư cáo lão quy ẩn, Đế hạ chiếu cho Sư được tùy ý vân du, các châu quận không được ép Sư trụ trì. Sư từ biệt chúng, nói:

Vốn là khách không nhà

Nay mặc tình vân du

Thuận gió thêm mái đẩy

Con thuyền xuôi Dương châu.

Về già, Sư trụ ở Linh Nham, Bình Giang, đệ tử nối pháp truyền đạo đông vô kể. Ngày Bính Tý hai mươi tám tháng mười hai năm Nguyên Phù năm thứ hai đời Triết Tông, Sư sắp quy tịch, bèn tắm rửa và nằm, môn nhân đệ tử vây quanh thỉnh rằng: "Hòa thượng đạo vang thiên hạ, hôm nay không thể không làm kệ". Sư nhìn kỹ họ, nói: "Đồ ngu! Ta bình thường còn lười làm kệ, hôm nay vẽ vời làm gì. Ngày thường muốn nằm thì nằm, chẳng lẽ hôm nay lại chuyển qua ngồi". Sư cầm bút viết mấy chữ lớn: "Hậu sự giao cho Thủ Vinh" và ném bút nằm dài như người ngủ say. Chúng đến lay gọi thì Sư đã quy tịch rồi. Môn nhân dựng tháp an táng Sư ở núi Linh Nham, thọ tám mươi lăm tuổi, Tăng lạp năm mươi hai hạ. Sư nối pháp Thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài. Đệ tử nối pháp Sư có: Tu Ngung, Tỉnh Thông, Sùng Tín, Thủ Nhất. Truyền xuống nữa như Tu Ngung thì có Trịnh Công Phú Bậc, Tỉnh Thông thì có Hoàng Môn Tô Triệt, Sùng Tín thì có Thiền sư Từ Thọ Hoài Thâm.

Thiền sư Chiếu Giác ở Đông Lâm, Giang châu: Sư họ Thy, húy Thường Tổng người Vưu Khê, Kiếm châu, mười một tuổi theo pháp Sư Văn Triệu chùa Bảo Vân xuất gia, tám năm sau thế phát, đến chùa Đại Trung ở Kiến Châu thọ Cụ túc với Luật sư Khế Tư. Ban đầu, Sư đến Hòa Sơn, Kiết Châu, nghe đạo của Thiền sư Tuệ Nam nổi tiếng nên qua Quy Tông theo Tuệ Nam suốt hai mươi năm, lãnh ngộ huyền chỉ. Hồng châu Thái thú Vinh Tu Tuyển thỉnh Sư trụ ở Bột Đàm, có người nói Sư là Mã Tổ tái thế. Năm Nguyên Phong năm thứ ba, Đế hạ chiếu đổi chùa Luật Đông Lâm ở Giang châu thành chùa Thiền. Quán văn điện học sĩ Vương Thiều ra làm quan ở Nam Xương muốn thỉnh Bảo Giác Tâm Thiền sư trụ trì Đông Lâm, Tâm cử Sư thay mình. Sư nghe tin đang đêm trốn đi xa hơn ngàn dặm. Vương Thiều truyền hịch khắp các quận phải tìm Sư cho bằng được. Họ tìm thấy Sư ở trong hang cùng núi của Thù Sơn, Tân Phủ. Sư ứng mệnh trụ trì. Học sĩ Tô Thức lần đầu vân du đến Lô Sơn gặp Sư và rất tâm đắc. Từ đó, tiếng tăm Sư vang đến kinh thành. Thiên Tử hạ chiếu thỉnh Sư trụ trì Thiền viện Trí Hải trong Tướng Quốc. Các châu quận cố mời thỉnh gấp như sao sa, Sư cố từ. Đế hạ chiếu tha cho, ban cho Sư y tía và hiệu Quảng Tuệ Thiền sư. Triết Tông năm Nguyên Hựu năm thứ ba, Từ Vương tâu xin, Đế ban Sư hiệu Chiếu Giác Thiền sư. Học chúng dưới tòa thường đến bảy trăm. Tháng chín năm Nguyên Hựu năm thứ sáu, Sư có chút bệnh, ngày hai mươi lăm tắm rửa ngồi yên quy tịch. Mồng tám tháng mười, môn nhân an táng Sư ở phía Đông Nhạn Môn tháp (Tháp ngài Tuệ Viễn), thọ sáu mươi bảy tuổi, tăng lạp bốn mươi chín hạ. Sư nối pháp Thiền sư Hoàng Long Tuệ Nam.

Quý Hợi: Nguyên Phong năm thứ 6 Đại Liêu: Hàm Ung năm thứ 19 Tây Hạ: Tháng giêng mấy mươi vạn dân Tây Hạ kéo đến Lan châu * Nhà Tống: Tháng chín Tây Hạ nộp thuế, giao trả đất xâm chiếm, phá bỏ biên cảnh, tộc trưởng làm Phiên thần (bề tôi nơi biên giới). Đế ban cho bỉnh thường (phép tắc), hạ chiếu nói: "Địa giới ấy đã sai Phu diên kinh lược ty chỉ huy Bảo An Quân phát lệnh xuống các châu giữ biên giới rồi ngày tháng hãy giữ y như cũ".

Tống phong Mạnh Kha làm Trâu Quốc Công.

Giáp Tý:

Nguyên Phong năm thứ 7

Đại Liêu:

Hàm Ung năm thứ 20

Tây Hạ: tháng hai, cướp phá Diên châu. Tháng mười một dâng biểu đến triều cống Mùa Đông tháng mười, Việt Quốc Đại Trưởng Công Chúa cùng Khánh quân Tiết độ quán sát lưu hậu phò mã đô úy Trương Đôn Lễ dựng xong Pháp Vân Thiền tự ở phía Nam quốc thành, Đế hạ chiếu thỉnh Pháp Tú khai sơn, ban cho Sư hiệu Viên Thông Thiền sư.