SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

PHẨM PHÁT TÂM

Từ trên đến đây, đã xét về chủng tánh trì. vì nhân chủng tánh, tức là có thể phát tâm nguyện cầu quả Phật và sự nghiệp lợi tha. Cho nên, phát tâm lấy nguyên làm tánh. Như Sơ Địa kia, chân chứng phát tâm, chân nguyện làm thể. Nay phát tâm này cũng lấy nguyện làm thể".

Hỏi: Đã biết phát tâm lấy nguyện làm Thể, chẳng hay nguyện này lấy gì làm Thể.

Đáp: "Tát-bà-da, có chỗ nói: "Pháp giới có hai, đó la tương ưng, bất tương ưng. Tương ưng nghĩa là Tư, Nguyện v.v...; Bất tương ưng nghĩa là Đắc v.v... cho nên, biết được lấy Tư làm nguyên."

Chỗ khác nói: "Mong cầu. Sự mong cầu và nguyện thuận nhau, nên biết là Dục."

Chỗ khác nói: "Ái có hai thứ: 1- Ái nhiễm là tham.

2- Không nhiễm ái là Tín. Nghĩa là yêu Phật, Bồ-đề v.v... nên biết là Tín."

Luận Thành Thật nói: "Nguyện, là tư nguyện. Theo luận Vô Tướng trong Đại thừa, thì Tư, Dục là Thể; Trí là giúp đỡ."

Du-già quyển bốn mươi chín giải thích về độ nguyện: "Mong cầu tánh thù thắng của hậu trí, phải biết là nguyện Ba la mật đa".

Văn này nói dục là nguyện. Duy thức quyển chín có hai thuyết: 1/ Trạch pháp làm tánh.

2/ Có hai nghĩa: Lấy Dục, Thắng giải và Tín làm tánh.

Pháp sư Cảnh nói: "Đạo lý phát tâm cầu Bồ-đề kia và sự nghiệp lợi tha, đồng thời với nhóm tâm, tất cả đều do ba thứ như Tư v.v... hơn hết mà riêng làm thể của Nguyện. Cho nên phát nguyện tức là phát tâm. Phát tâm Bất thối, nhập Tăng kỳ, là bắt đầu ở Sơ Thập Tín."

Trong Luận y cứ Trí làm tiền đạo, nên nói bốn phương tiện v.v... lấy hậu trí làm Thể. Sáu thứ như Thí, Giới v.v... dùng Trí vô phân biệt làm Thể. Dù Nhiếp luận v.v... nói nguyện trong mười độ là Hậu Trí, nhưng không nên dùng tuệ làm thể? Vì là Thể chung, do Đối Pháp nói: " Tất cả công đức đều lấy Định, tuệ làm thể, đây là Thể chung, không thể lại dựa theo văn luận kia rồi nói Từ, Bi, Hỷ, Xả v.v... lấy tuệ làm Thể. Nguyện ở đây cũng như thế."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nếu là Pháp chế phục, tức lấy dục, tín làm Thể. Phát tâm này tức phát tâm Trì. chất văn trong phẩm này có ba:

1/ Có năm câu giải thích thể của phát tâm.

2/ Có bốn câu giải thích tên khác của phát tâm.

3/ Tùy nghĩa phân biệt.

Trong phần trước, trước giải thích riêng, sau tổng kết. Giải thích có năm:

1/ Nói về tự tánh. Xưa, Tổ Tuệ Viễn nói: "Nguyện và phát tâm có khác gì nhau chăng?" Giải thích: " Chủ yếu là tự thuộc về quả Bồ-đề, gọi là nguyện. Tác ý hướng về gọi là Phát tâm. Nếu giải thích như thế thì hai pháp nguyện và phát tâm sẽ riêng, trái với luận này nói: "Mới phát tâm lấy nguyện làm Thể". Lại nữa, kinh luận khác đều nói: "Phát bốn nguyện rộng, gọi là phát tâm.

2/ Nói về hành tướng, mong cầu Bồ-đề.

3/ Nói về sở duyên, tức "duyên" Bồ-đề kia và sự lợi sinh. 4/ Nói về công đức.

Pháp sư Cảnh nói: "Thiện, bất Thiện, tức thân nghiệp. Hiền, tức ngữ nghiệp. Diệu (mầu nhiệm) tức ý nghiệp."

Pháp sư Thái nói hai giải thích: Vì có thể được quả ái, nên thiện, rất thiện. Vì chế phục triền hiện tại, nên là hiền; dứt trừ Tùy miên, nên là Diệu.

5/ Nói về hơn hết: Dưới Bồ-tát làm Luân vương v.v... biến hóa thân sanh, tử của người khác, cũng là bậc nhất. Đối với pháp xuất thế, nguyện thành quả Phật là vượt hơn Nhị thừa kia, cũng là bậc nhất.

Hỏi: "Thứ hai mong cầu Bồ-đề và sự nghiệp lợi tha, dùng làm hành tướng. Hành tướng tức là tướng phần của tâm, là cảnh sở duyên, có khác gì với cảnh sở duyên thứ ba?"

Giải thích: "Sở duyên" (Đối tượng duyên) thứ ba, tức y cứ ở bản chất; còn hành tướng thứ hai là ảnh tượng của bản chất kia."

Hỏi: "Trong văn đã cầu Bồ-đề, lại còn vì hữu tình mà phát tâm, vì sao chỉ gọi là phát tâm Bồ-đề mà không nói là phát tâm Tát đỏa ư?"

Giải thích: "Vốn vì cứu giúp người khác mà cầu Bồ-đề, chỉ nói phát tâm Bồ-đề, tức là phát tâm Tát đỏa cứu giúp. Hơn nữa phát tâm sao cho chúng sinh đồng với ta, đều chứng Bồ-đề. Chính vì lẽ đó, nên chỉ nói là tâm Bồ-đề, không được nói là phát tâm Tát đỏa."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Đầu tiên nói: "Mới phát tâm cho đến khắp nhiếp thọ chánh nguyện khác kia", văn dưới lại nói: "Phát tâm đầu tiên, có thể thu nhiếp tất cả căn lành thù thắng của pháp Bồ-đề phàm làm hàng đầu nên ngang đồng. Trong đây lấy phát tâm chánh nguyện trước hết, vì đều mạnh mẽ, nhạy bén, có thể gồm thâu tâm nguyện khác. Lại tâm nguyện ban đầu này là đứng đầu khởi trước, các tâm nguyện khác, đều là chủng loại này. Cho nên, gồm thâu tâm nguyện ban đầu. Phần thứ hai, trong giải thích tên khác, trước giải thích, sau là kết.

Trong phần giải thích có bốn câu. Đầu tiên gọi là thú nhập. Ngài Tam Tạng nói; "Chân chứng phát tâm, cái gọi là Sơ địa. Phát tâm như thế, thì gọi là thú nhập vô thượng Bồ-đề."

Số Bồ-tát v.v... Đây là y cứ thế tục, nói là được lý, phát tâm này cũng gọi là thu nhập. Đồng với ý giải thích của Pháp sư Khuy Cơ.

Pháp sư Thái nói: "Đăng Địa trở lên, được trí vô lậu chân pháp không, nên là số của thắng nghĩa đế Đại Bồ-đề. Bồ-tát Địa tiền chỉ phát tâm câu, chưa được pháp không, nên dựa vào thế-tục, giả gọi là số của Đại Bồ-đề. Về ý đại khái cũng nhau."

Câu thứ ba nói: "Đẳng lưu Đại bi". Pháp sư Thái nói: "Do đại bi là quả Phát Khởi của tâm Bồ-đề, nên tâm Bồ-đề là quả đẳng lưu của Bi, Bi là nhân đồng loại của tâm Bồ-đề".

Phần thứ ba, tùy theo nghĩa phân biệt có bốn:

1/ Nói về phát tâm có thối, bất thối.

2/ Nói về nhân duyên phát tâm.

3/ Y cứ ở sức nhân duyên, đồng phân biệt có thối, bất thối.

4/ Trước hết, Bồ-tát sơ phát tâm vững chắc" trở xuống là nói Bồ- tát bất thối nhiếp thiện, lìa lỗi mà được thắng lợi.

Trong phần đầu có hai: Trước nói về thối, bất thối, sau, cũng khắp y cứ ở thối, nhằm nói về rốt ráo, không rốt ráo.

Trong phần trước, Pháp sư Thái nói đã nhập định của Thập Tín rồi, không có lùi sụt, còn chưa chứng Thập Tín phát mà lui sụt thì như kinh Bản-nghiệp kia nói: "Phát tâm bất thối sau 10.000 kiếp". Luận khởi tín nói: "Một muôn kiếp trước, phát tâm có thối lui."

Trong phần nói về rốt ráo, không rốt ráo, Pháp sư Cảnh nói: "Giải thích xưa y cứ ở hôm nay, vì một thân không phát, nên gọi là rốt ráo; thân sau, lại có nghĩa phát".

Nay giải thích: "Đây là y cứ ở người không có chủng tánh của Đại-thừa, dù gặp được duyên tốt dường như phát tâm. Một khi đã thối lui rồi, về sau, rốt ráo không huân phát nữa. Thối lui rồi huân phát, nghĩa là người tánh không nhất định, vì gặp phải duyên xấu ác, nên thối lui, do có chủng tánh, nên huân phát".

Pháp sư Thái nói: "Chủng tánh Bồ-tát và người bất định dù có thối lui, nhưng không bao lâu, lại sẽ phát tâm Bồ-đề, cho nên, không rốt ráo".

Từ đây trở xuống, là thứ hai, nói về nhân duyên phát tâm: Pháp sư Cảnh nói: "Bốn duyên là xa; bốn nhân là gần, tức nhân duyên này hòa hợp, vì có tác-dụng thế lực, nên gọi là bốn lực".

Pháp sư Khuy Cơ lại nói "Duyên xa, sức nhân gần làm giúp đỡ. Vì nói chung hai thứ nhân, duyên, nên có ba thứ khác nhau."

Trong bốn duyên, duyên đầu là do trông thấy thần thông biến hóa của Phật, Tăng ngày càng thêm hưng thịnh, cho nên phát tâm, trong đó có bốn:

1/ Thấy, nghe Phật, Tăng với thần thông biến hóa ít có.

2/ Do thấy, nghe, nên liền khởi niệm.

3/ Sinh tín hiểu sâu sắc đối với Đại Bồ-đề.

4/ Do tín, hiểu cho nên phát tâm.

Nói an trụ, tức là Đức Phật kia: Tu hành: là các Bồ-tát.

Duyên thứ hai, do nghe nương tựa Bồ-đề, nên tin sâu sắc vào chánh pháp do Phật đã nói mà phát tâm, tức lại có bốn:

1/ Nghe chánh pháp.

2/ Nghe xong, sinh niềm tin đối với giáo pháp.

3/ Do hai duyên trước, nên sinh tín hiểu thật sâu sắc đối với trí tuệ Phật.

4/ Vì được trí Phật, nên phát tâm.

Duyên thứ ba, do thấy chánh Pháp sắp diệt, cho nên phát tâm, tức lại có bốn:

1/ Thấy pháp tạng của Bồ-tát sắp diệt.

2/ Do thấy, khởi lên ý nghĩ phát tâm hộ trì chánh pháp.

3/ Đối với trí Phật, sinh tin, hiểu sâu sắc.

4/ Vì được trí Phật, cho nên phát tâm.

Duyên thú tư, do nhận thấy chúng sinh bị năm trược ép ngặt, ở trong đó dẫn đường, khiến người khác học với ta, sở dĩ phát tâm, tức lại có bốn:

1/ Nói về thời kỳ kiếp cuối cùng, thấy các chúng-sinh bị triền phiền-não ép ngặt.

2/ Nhân sự việc, khởi ý niệm, phát tâm dẫn đường.

3/ Sinh tín hiểu sâu sắc đối với Bồ-đề.

4/ Nhân Tín, hiểu cho nên phát tâm.

Mười tùy phiền não. Nghĩa là chữ "Đa" của mười thứ dưới đây.

Nếu theo luận xưa thì thứ tư, gọi là khổ não, thứ năm gọi là uế hạnh, tám thứ còn lại, gọi là mới, cũ không khác nhau. Trong đó, tùy phiền não thứ nhất là vô minh, thứ tư là thọ; thứ năm Pháp sư Cảnh nói "Chỉ có tánh không điều hòa, nhu thuận, không có kham năng."

Luận sư Trắc nói: "Dựa theo văn trên, dưới của Luận Du-già này, phần nhiều lấy hạt giống phiền não làm Thể. Hoặc có thể là các "hoặc" từ trên đến đây, đều có nghĩa không có tánh kham nhận, tức thô nặng."

Nghiệp ác thứ bảy, sáu thứ còn lại là phiền não. Chín thứ còn lại kia là phiền não căn bản, tùy phiền não khác đều thuộc trong đa số các phiền não."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Ác hạnh Ưu khổ v.v... là tùy phiền não, nghĩa là vì theo phiền não khác sinh, nên gọi là Tùy phiền não, chứ chẳng phải Thể là phiền não. Lại, từ số nhiều đặt tên, gọi là Tùy phiền não, thể chẳng phải thế, mà vì gồm thâu ở môn Tùy phiền não, nên gọi là Tùy phiền não.

Kế là, nói về bốn nhân: Đầu tiên là hỏi; kế là đáp, trong đó, trước là nêu, sau giải thích.

Trong phần trước gồm có:

1/ Chủng tánh đầy đủ.

2/ Nhờ bạn nhiếp thọ.

3/ Phần nhiều khởi tâm bi.

Trên nói phát tâm là Đẳng lưu Bi. Thứ tư, đối với khổ không yếu hèn."

Hỏi: "Thứ nhất trong bốn duyên trước là thấy Phật, Bồ-tát vận thần thông biến hóa là "duyên". Nay nói về duyên thứ hai, là nhờ bạn nhiếp thọ, tức nói là nhân, khác nhau ở chỗ nào?"

Pháp sư Cảnh giải thích "Ở trước là xem trực tiếp thần thông biến hóa, cho nên là "duyên". Nay, được Phật nhiếp thọ, phát sinh văn tuệ, là nhân phát tâm".

Pháp sư Khuy Cơ nói "Trong "duyên" kia, chỉ thấy hiện thần thông, chứ chưa nhiếp thọ dạy răn. Nay, dạy răn là gần, nên là nhân. Thấy thực hiện thần thông biến hóa là xa, vì không dạy răn, cho nên là "duyên", thế nên hai nhân, duyên có khác nhau."

Lại cho rằng: "Thứ ba trong nhân, đối với các chúng sinh, phần nhiều khởi tâm Bi, với sự cứu độ chúng sinh, ở vào thời kiếp mạt thứ tư trong duyên, đâu có khác? Trong "duyên", chỉ tự sáng lập phát tâm, bảo người khác phát tâm. Trong nhân, thay người khác chịu khổ v.v... vì là gần, nên là nhân.

Trong phần giải thích, có giải thích nhân đầu rằng: "Sáu xứ thù thắng v.v... ", như trước có giải thích.

Giải thích nhân thứ hai, do chi thiện của bốn tướng đầy đủ, trong đó buông lung thứ hai, buông thả trong cảnh năm dục, không cần hành động về sát v.v...

Ác hạnh thứ ba, nói về sát v.v... Thứ nhất, thứ tư, có thể giải thích.

Thứ ba, nhiều tâm Bi cũng có bốn nhân. Dựa vào bốn cảnh xứ, dù không do tập quán, nhưng vẫn có thể phát khởi Bi hạ, trung, thượng không có dứt mất. Pháp sư Cảnh nói "Chỉ lấy ba trong bốn cảnh, tự trừ, vì chẳng phải cảnh Bi."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Bốn cảnh nghĩa là trước nêu với người, mình chịu khổ v.v... Hoặc thấy mình, hoặc thấy người, tùy theo gặp phải một nỗi khổ, khởi bi phẩm hạ. Hoặc thấy mình người, tùy theo gặp phải một nổi khổ, khởi bi phẩm trung. Hoặc thấy mình người khác cam chịu khổ lớn Vô gián, khởi bi phẩm thượng cứu giúp. Lại, hoặc đối với bốn cảnh, mỗi cảnh đều có thể khởi bi thượng, trung, hạ."

Luận sư Trắc nói: "Theo văn này để nói, đã nói rằng, dù chưa tập quán, nên biết từ Sơ địa trở lên, được gọi là phát tâm Trì, ở đây chẳng phân biệt thế gian."

Giải thích thứ tư, đối với nổi khổ không yếu hèn cũng có bốn nhân:

Có năng lực tư duy lực chọn rất dễ hiểu được rằng, từ xưa đến nay, ta không có lợi ích. Với nổi khổ còn có thể chịu đựng, huống chi hôm nay có ích. Nếu có khổ thì nào sợ gì? Dưới đây sẽ nói về bốn lực:

1/ Tự lực. Thế lực của mình thì nhiều, nhờ "duyên" bên ngoài thì ít.

2/ Tha lực. Phần nhiều nhờ "duyên" ngoài, tự lực rất ít, hai thứ này do sức hiện tại, chưa hề tập ở đời trước.

3/ Nhân lực. Đời trước, tu tập pháp lành của Đại thừa: nhờ sức tu tập đời trước, tạm thời thấy Phật v.v... Liền phát tâm ngay, gọi là sức nhân.

4/ Do đối với hiện pháp, trong thời gian dài, tu tập các pháp lành, phát tâm Bồ-đề, gọi là sức gia hạnh.

Phần thứ ba, y cứ vào sức nhân duyên v.v... trước kia, nói về thối, bất thối, trong đó có hai:

1- "Duyên" vào sức nhân, để nói về thối, bất thối. 2- Y cứ bốn nhân làm cho thối lui.

Nói: "Nếu các Bồ-tát dựa vào bốn duyên, bốn nhân v.v... chung, riêng ở trên", cho đến "cũng chẳng phải không có lay động". Pháp sư Khuy Cơ giải thích: "Ý trong đây nói hoặc trong bốn nhân, bốn duyên trước; hoặc nương riêng một nhân, một duyên; hoặc đều do bốn nhân duyên mà phát tâm, nghĩa là trong bốn sức, chỉ dựa vào hai sức là sức tự nhân. Trong hai sức này, hoặc dựa vào riêng một sức; hoặc đều dựa vào cả hai sức này mà phát tâm, đây đều là vững chắc không nghiêng động. Nếu nương tựa riêng sức người khác và gia hạnh, hoặc dựa chung hai sức mà phát tâm, thì đây đều vững chắc bất động. Nếu sức y tha riêng và gia hạnh hoặc gồm hai năng lực mà phát tâm. Ở đây không vững chắc, cũng chẳng nghiêng động."

Nếu xét trong bốn duyên, "duyên" ban đầu là gặp Phật, Bồ-tát v.v... Nay, văn này lại dựa vào chung và riêng đều vững chắc không nghiêng động. Tha lực cũng cho là Phật, Bồ-tát. Tha tức là không bền chắc, chẳng thuộc về bất động, ở đây đâu trái nhau. Thuật rằng: không đúng. Tha lực nghĩa là vua và người có sức mạnh bắt buộc phải phát tâm, chẳng phải như thấy Phật, Bồ tát. Thấy Phật, Bồ-tát là tự phát tâm, tự phát tâm này gồm thâu ở trong "duyên", nên không lay động. Bị người khác bắt buộc phát tâm là vì tha lực, nên thuộc về động, lại, sức gia hạnh là không vững chắc, chẳng thuộc về bất động. Như nhân thứ hai, bạn lành nhiếp thọ trong nhân là gồm thâu kiên cố không lay động. Đây là ý gì?"

Thuật rằng "không đúng! Vì bạn lành nhiếp thọ là thấy công hạnh giáo hóa của Bồ-tát, được gặp duyên tốt tu hành v.v...

Trong giải thích gia hạnh, dù gặp bạn là bực thiện sĩ của thế gian, vì chẳng phải như Bồ-tát, nên có khác nhau. Lại, về nghĩa, lại, y cứ một nghĩa trong đây, xếp vào vững chắc, không lay động v.v...

Như thật, nghĩa là duyên có lay động, không vững chắc trong nhân. Trong gia hạnh khác có bất động v.v... nghĩa là nếu y cứ ở một nghĩa thì khác với luận này.

Kế là, nói về bốn nhân duyên có thể làm cho thối lui tâm Bồ-đề, trái với bốn nhân ở trước. Xét trái lại tức bốn nhân duyên đó. Phần thứ tư nói trong Bồ tát bất thối thắng lợi. Bất thối. Gồm có tám cặp mười sáu lợi, nhưng Pháp sư Cảnh nói: "Có hai trong sáu thứ, vì thể của tạng nhóm pháp môn, là một, nên hợp thành một. Nay vì nghĩa khác nhau, nên chia ra thành ba. Hoặc khai, hoặc hợp, về nghĩa không có tổn hại.

Thứ hai trong cặp thứ nhất, gồm thâu lỗi của quyến thuộc không thể nhiễm. Lỗi có hai thứ: đó là nhiêu ích; tổn giảm, nhiễm ô; trái thuận v.v... đối với quyến thuộc. Luận sư Cơ nói: Đối với trái, khởi tổn, giảm, nhiễm ô, đối với thuận, khởi tăng ích nhiễm ô, nên gọi là hai việc. Nay giải thích: "vì tâm nhiễm ô thuận với lợi ích cho mình, trái với tổn giảm mình."

Trong cặp thứ hai Pháp sư Cảnh nói: "Lợi ích, nghĩa là nhân lợi cho người, Yên vui, nghĩa là cho người khác quả vui.

Thế, xuất thế, cũng có hai thứ khác nhau. Nay giải thích: "Lợi ích nghĩa là cứu vớt nỗi khổ; yên vui, nghĩa là cho vui.

Thứ ba, có hai gia hạnh:

1/ Gia hạnh ý lạc, tức là ý lạc của phương tiện lợi mình, lợi người., phương tiện ý lạc.

2/ Gia hạnh, chánh hạnh, nghĩa là nghiệp gia hạnh của hai lợi chánh hạnh.

Một đầu trong cặp thứ tám, do phát tâm thú cầu Bồ-đề, tức là ruộng phước mà thế gian tôn trọng. Do sinh, dưỡng pháp thân chúng sinh, nên là cha, mẹ của chúng sinh.

Phần thứ hai không có hại trong lợi, đầu tiên, là giải thích về chín câu, sau là tổng kết.

Trong phần trước, đầu tiên nói về hiện thân được, chẳng phải bị người quấy nhiễu. Pháp sư Cảnh nói: "Nếu là một vị Luân vương, thì có năm trăm quỷ áo xanh bảo vệ. Bồ-tát phát tâm vì không có phiền não ép ngặt, nên được hộ vệ gấp đôi so với Luân vương, tức có một ngàn quỷ theo bảo vệ."

Luận sư Trắc cho rằng Cựu luận nói: "1/ Thành tựu phước thanh tịnh. 2/ Vua Chuyển Luân được phước, đức che chở. Có hai giải thích:

1- "Phước thù thắng vững chắc: Công đức của Bồ-tát địch lại hai Luân vương, nên gọi là hai, nghĩa là xưa nói ý nghĩa hai Luân vương giống nhau, chấp nhận hộ trì hai Luân vương. Binh chúng và quỷ thần v.v... bảo vệ Bồ-tát phát tâm này".

2- Lại, giải thích: "Phước, đức của Bồ-tát thù thắng, chẳng phải Luân vương gấp bội kia có thể địch lại, chỉ vì phước xuất thế kia vượt hơn phước thế gian, nên nói là phước, đức của hai Luân vương che chở.

Một Luân vương được một ngàn việc phước thiện, hộ vệ; Bồ-tát phát tâm có hai ngàn, nên nói là hai hộ vệ.

Phần thứ hai, chuyển thọ sinh thân khác, không bị bệnh nặng.

Pháp sư Cảnh nói: "Thông thường phân biệt về thọ sinh có ba:

1- Nghiệp trói buộc ba cõi, nghĩa là Thập Tín trở xuống thọ sinh ba cõi là bị nghiệp trói buộc, thọ mạng dài, ngắn không được tự tại.

2- Nghiệp không trói buộc ba cõi, nghĩa là Bồ-tát Thập Tín trở lên, ngộ tức khắc, đến Thất địa trở xuống thọ phần đoạn, lấy, bỏ tự tại, gọi là nghiệp không trói buộc.

3- Biến hóa ba cõi. Nếu Bồ-tát ngộ tức khắc, dùng trí vô lậu làm "duyên", nguyện lưu lại thân này suốt trong ba kỳ không diệt, gọi là thân biến dịch.

Bồ-tát giác ngộ dần, như La-hán hồi tâm nhập Đại thừa. Từ Thập Tín trở lên, cho đến Thập địa, chỉ thọ biến dịch. Nếu muốn hóa sinh, chỉ khởi hóa vật đồng loại với Hóa thân.

Phần thứ ba, thực hành lợi tha không có mỏi mệt.

Phần thứ tư, chuyển biến thân, tâm thô nặng trở nên nhẹ nhàng.

Thứ năm, đã sử dụng minh chú đều có linh nghiệm. Pháp sư Cảnh nói: "bài Tụng chú rộng khắp, lời, câu rõ ràng, tức gọi là Minh cú."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "bài Tụng câu chú rộng khắp, minh cú, tức chú có phân biệt sáng tỏ. Hoặc chú này có sức sáng; oai thần lớn, gọi là Minh cú.

Thứ sáu, nhu hoà nhẫn nhục. Thứ bảy, diệt trừ các phiền não.

Thứ tám, hễ ở chỗ nào tai họa ngang trái đều không khởi.

Thứ chín, hoặc đọa vào đường ác, nhanh chóng thoát khỏi, xót thương người khác. Pháp sư Cơ giải thích: Do Bồ-tát này cho đến được người thủ hộ gấp bội số người hộ vệ vua Chuyển luân, nghĩa là giống như phước của Luân vương v.v... nghĩa là phước các vọng lượng ác không thể gần. Phước không bị bệnh của thân khác; phước mạnh mẽ làm việc nghĩa lợi; phước nói pháp không mỏi mệt; phước thô nặng chuyển thành nhẹ; phước sử dụng chú phần nhiều linh nghiệm, phước hữu tình buồn rầu được như hòa, nhẫn nhục; phước "hoặc" nhẹ mỏng; phước cư trú trong nước không có sợ hãi; phước nhanh chóng thoát khỏi đường ác và phước nhàm chán các nỗi khổ.

Dưới đây là văn kết:

Tất cả như thế, v.v... là kết riêng chín câu đã nói trên. "Phát tâm đầu tiên trở xuống, là két chung chín câu và thắng lợi khác, đều nhân phước nhiếp thọ không có sự não hại mà được.

PHẨM LỢI MÌNH, LỢI NGƯỜI

Từ đây trở xuống, là xong phẩm công đức có mười sáu phẩm, đều là hành phương tiện Trì thứ ba, trong đó: 1- Trước kết, sau hỏi; 2- Giải thích câu hỏi. Giải thích có hai:

1- Chia ra ba chương.

2- Dựa vào chương, nói rộng.

Theo giải thích cũ của Pháp sư viễn : "Từ đây trở xuống phương tiện trì có hai:

1- Năm phẩm đầu, nói về pháp đã học.

2- Mười một phẩm kế là, nói về học hạnh kia.

Ở đây nói là không đúng, vì theo luận này nói rằng: "Có ba thứ xứ đã học, tức xứ đã học của năm phẩm trước. Một phẩm thứ sáu nói về học như thế chỉ pháp học. Ngoài ra, còn có mười phẩm nói về hạnh của người học, nên nói "nói lược là Bồ-tát", hoặc xứ đã học; hoặc học như thế; hoặc năng tu học.

Theo phần nói rộng, trước là giải thích năm phẩm; bảy pháp để làm sở học (đối tượng học), trong đó có hai:

1- Chia chung, và nêu năm phẩm, bảy pháp.

2- Thế nào là lợi mình, lợi người?" trở xuống, là tùy theo giải thích riêng.

Trong phần trước, gồm có ba: 1- Hỏi đáp, phát khởi.

2- Nêu bài kệ tụng.

3- Văn xuôi sẽ chia năm thành bảy. Lợi mình, lợi người tức chia làm hai. Phẩm thành tựu cũng chia làm hai:

1- Thành tựu hữu tình.

2- Thành tựu Phật pháp.

Ba phần trên đây đều dựa vào văn xưa.

Từ đây trở xuống trong phần giải thích, lại gom bảy xứ để làm năm phẩm. Lợi mình, lợi người kết hợp giải thích ở đây, chỉ vì ở trước tiêu biểu chung về cương yếu, không có nhiều văn luận, nên đem mục phẩm để xuyên suốt ở đầu đề.

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Ở đây chia ra bảy pháp, nên nêu chỗ riêng. Nay, sở dĩ đối với phẩm lợi mình, người được chia ra trước tiên là vì từ phẩm Bồ-đề phần pháp trì nêu ra đầu tiên. Bồ-đề phần pháp trì từ phẩm Trì sau cùng được gọi tên."

Trắc Luận sư nói: "Bảy pháp theo thứ lớp sinh nhau. Quán hạnh của Bồ-tát lấy việc lợi mình, lợi người làm gốc, cho nên trước nói về lợi mình, lợi người. Vì chính mình không trụ ở điều thiện mà bảo người khác tu là không có việc đó, nên trước mình sau người, vì hạnh phải dựa vào lý, nên sau phẩm tự tha, nói về nghĩa chân thật. Dựa vào chứng ngộ khởi thần thông, khiến chúng sinh sinh sanh niềm tin, nên sau thật nghĩa, thì nói về phẩm Oai Lực. Công dụng của lực đã thành, lý cần phải có đã thành tựu, cho nên, sau oai lực, nói về phẩm Thành tựu. Bồ-tát khởi công hạnh, lấy việc lợi người làm trước, nên trước nói về lợi người, sau mới nói về mình.

Y cứ ở đạo Thắng Tấn, nhân viên mãn sẽ được quả. Đó là lẻ tất nhiên, cho nên sau phẩm thành tựu, sẽ nói về phẩm Vô thượng Bồ-đề. Trong phần giải thích phẩm đầu, trước chia ra mười môn; kế là,

dựa vào môn để biện biệt; sau kết khuyên tu học.

Trong mười môn, Pháp sư Tuệ Viễn gom thành năm cặp:

1- Một cặp hai, sự khác nhau của đối tượng lợi.

2- Một cặp hai, thể của lợi không đồng.

3- Một cặp hai, nói về thời tiết của lợi: Lợi của nhân hiện tại; lợi của quả ở vị lai.

4- Một cặp hai, đời này, đời khác giao tiếp (quan hệ) nhau xa có khác.

5- Một cặp sau cùng là Chân, vọng khác nhau. Trong dựa vào môn để nói, lại có năm đoạn:

1- Giải thích thuần túy và chung, gồm có trước hỏi chung; sau giải thích riêng.

Trong giải thích, trước thuần, sau chung

Trong thuần, đầu tiên, trong giải thích chia ra hai tức là bốn. Nói hai chương:

1- Nói thuần lợi mình, lợi người có lỗi nên dứt trừ.

2- Không có lỗi, nên tu.

Trong giải thích, chia ra hai thành bốn:

I. Nói thuần về lợi mình: Trong đó, Pháp sư Cảnh nói là có mười câu:

1- Vì ưa thích cầu tài.

2- Vì mong cầu pháp.

3- Vì sinh lên cõi trời, thích tu giới, tấn, định, tuệ. Giới, sinh, cõi Dục, định, tuệ sinh lên hai cõi trên. Tinh tấn sinh cả ba cõi, trừ bảy câu rất dễ hiểu."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Có tám, tùy theo nghĩa, nên biết.

II. Nói về lợi mình cả với người khác: Pháp sư Cảnh nói từ trên đến đây, thứ nhất, giải thích thuần lợi mình. Kế là, kết hợp giải thích về hạnh thuần lợi người. Vì nương theo hạnh lợi mình ở trước, nên tức công hạnh lợi mình chung với người trong phần nói chung. Có hai lượt giải thích. Lượt thứ hai nói: "Lại, trừ các tướng v.v... đã nói như thế, nghĩa là trừ Thí, Nhẫn đã nói ở trước. Ngoài ra, các hạnh giới, Tấn, Định, tuệ v.v... phải biết rằng, đều gọi là lợi mình chung với người.

Pháp sư Khuy Cơ nói ý trong câu nói do khởi trí tuệ, định làm lợi cho người khác, nên cầu Bồ-đề. Vì lợi người nên sinh lên cõi trời, cũng lợi vật, giáo hóa chúng sinh, chứ chẳng phải chấp trời là nguồn vui vượt hơn, cầu sinh lên cõi trời trong nên đoạn như trước. Nay, sinh tức lấy Bi làm hàng đầu, nên tu Thế, Nhẫn v.v... nhằm cầu Bồ-đề, ưa sinh lên cõi trời. Vì đều ưa lợi cho người, nên gọi là lợi mình gồm lợi cho người".

Nói: "Lại, trừ các tướng đã nói như ở trước, ngoài ra, tất cả v.v... cho đến Bồ-tát ở đây nên siêng tu học về sau".

Trong đây, trái với chướng lợi mình ở trước, nên chỉ gọi là tự lợi. Nay, luận rằng: "Trái với trước, gọi là lợi mình chung với người, nghĩa là nếu riêng trái với chướng lợi mình, chỉ thực hành hạnh lợi mình thì lẽ ra chỉ là tự lợi, vì tự lợi là chướng, Bồ-tát không làm. Nay, vì nói vì hoài bảo gồm chúng sinh, nên dù trái với lợi mình, cũng có nghĩa lợi người. Trong chướng cũng thế. Nếu chỉ đối với hạnh lợi mình, tức chỉ che lấp lợi mình. Nếu ý muốn gồm chúng sinh, thì cũng có che lấp lợi người, cho nên trong lời người chung với mình được giải thích dưới đây nói rằng: "Lại, trừ các tướng đã nói như trước. Ngoài ra, tất cả có lợi người trái với lợi mình kia, phải biết rằng, các hạnh Bồ-tát đều gọi là lời người chung với mình, tức trái với dùng tà-kiến ở trước để tu bố-thế. Do không có nhân, quả, thấy phạm giới, lìa chánh hạnh, nói pháp cho người nghe.

Hai pháp chỉ che lấp lợi người, vì lợi người gồm mình. Điều này lẽ ra cũng trái với che lấp thuần lợi người, là hạnh thuần lợi.

Nay giải thích: "ý nói có nghĩa gồm chúng sinh, nên dù trái với che lấp hạnh chung cho cả lợi mình, lợi người.

Hai văn trên, dưới giống nhau: Bồ-tát lấy việc lợi người làm gốc, nên chỉ lợi người và lợi chung cho mình, người, chẳng phải che lấp. Nếu lợi mình là che lấp.

III. Nói về thuần lợi người: Trong đó có hai câu có lỗi nên dứt:

1/ Tài kiến tài thí.

2/ Không tin nhân, quả, hủy giới pháp thí. Về sau, có ba câu không có lỗi, nên tu:

a) Các vị Bồ-tát đã vượt qua cõi Dục, do sức bi, nguyện, vì lợi người nên bỏ các Tĩnh lự, trở lai sinh cõi Dục.

b) Các Bồ-tát đã được tự tại, khởi biến hóa, làm lợi cho chúng sinh trong mười phương.

c) Chư Phật đối với công việc của mình đã viên mãn, dựa vào năng lực, vô-úy nhằm thực hành sự nghiệp lợi người trong khắp các thế giới ở mười phương.

Đã nói như thế, trở xuống, là phân biệt với tướng phải quấy nên dứt, nên tu, rất dễ biết. Hai thứ tức hai câu đầu.

IV. Nói về lợi người chung với mình: Rằng: "Lại trừ các tướng v.v... đã nói như trước. Pháp sư Cảnh nói: Trừ ba câu vị tha, xả các tĩnh lự, sinh lại cõi Dục ở trước v.v... lại có ngoài ra lợi người chung với mình, khuyên các Bồ-tát nên siêng năng tu học.

Y theo lời của Pháp sư Khuy Cơ trừ hai pháp tà-kiến tu thí v.v... chỉ chướng ngại lợi người; pháp khác trái với tà-kiến kia là hạnh lợi người gọi là lợi người chung với mình.

Trong giải thích lợi ích, yên vui, lại chia làm ba:

Trước, giải-thích riêng hai tướng lợi lạc, Kế là, y cứ chung hai thứ để nói cho, và không cho. Sau, tổng kết.

Trong phần trước, trước là giải thích về tướng lợi-ích. Pháp sư Cơ nói chủng-loại lợi-ích cho mình, người, nghĩa là một pháp tự làm, khiến người khác làm; vì một chủng loại của mình, người thực hành một pháp, gọi là chủng loại.

Bốn pháp thọ, nghĩa là đời này, đời khác, vui, khổ, chung thành bốn câu, gọi là pháp thọ.

Như quyết trạch dưới đây, y cứ vào sự giàu sang, nghèo hèn, giữ giới, hủy giới để nói bốn câu.

Hỏi: "Trong đây nói về chủng-loại lợi mình, lợi người, vì sao pháp thọ thứ tư ở đời này, đời khác, đều chẳng phải lợi ích, đều là khổ-thọ đã nói trong đây ư?".

Pháp sư Khuy Cơ nói Bồ-tát không dùng pháp thọ thứ tư để đem lại lợi ích cho mình, người. Hoặc vì việc làm này không có lợi ích thiết thực cho mình và người, nên Bồ-tát có ý không làm. Lại dùng bốn pháp thọ tin là lợi mình, vì biết có thể thực hành, không thể thực hành, nên cũng trao cho người cũng biết có thể thực hành, không thể thực hành. Mình và người đều biết có thể thực hành, không thực hành, cho nên, đều cùng vì lợi ích.

Tất cả Niết-bàn trong tướng thứ năm và được Niết-bàn thế gian, xuất thế gian v.v... nghĩa là tức đạo thế xuất thế lấy Niết-bàn và chứng đắc Niết-bàn, đều gọi là vắng lặng".

Pháp sư Khuy Cơ nói Đây là nêu việc thứ hai, thứ ba ở trước, chính là nói rộng về ý không lấy việc thứ nhất, thứ tư".

Luận sư Trắc nói: Ba nghiệp lợi mình, lợi người không có tội trong năm tướng này lấy mười điều thiện làm thể. Nhiếp-thọ lấy niềm vui của Dị-thục vô-ký v.v... thuộc có nhiễm-ô và ba thọ: Hỷ, Lạc, Xả làm Thể.

Làm sao được biết Xả-thọ không có tội, gọi là lạc? Văn dưới đây nói rằng, Lạc thọ hữu lậu chung cho trói buộc ba cõi, cho nên biết được Xả-thọ cũng gọi là lạc. Hoặc năm trần thuộc về chúng cụ và các định, Hỷ, Lạc, Xả thọ.

Nói "Niềm vui của đời này, đời khác. Nghĩa là bốn pháp, trong văn bốn pháp một phần đời nay khổ đời sau vui hoàn toàn lấy niềm vui của hai đời.

Hai câu là thể của hai nghiệp, vì sao không lấy niềm vui của đời này và nỗi khổ của đời sau? Lấy nhân khổ đời sau trong niềm vui của đời này tức là bất thiện, cho nên không lấy. Hoặc có thể nói rộng về niềm vui của đời này, nghĩa là trong đó cũng có niềm vui của thiện, Vô- Ký, cho nên, cũng lấy một phần nhỏ.

Niềm vui vắng lặng, nghĩa là dùng Niết-bàn và chủ thể được năm thư đạo như tư-lương Niết-bàn v.v... ".

Hỏi: "Niềm vui không có tội phải chăng chính là niềm vui của nhiếp thọ?"

Giải thích: "chia ra làm bốn trường hợp:

1/ Hoặc có tội, không tội chẳng phải nhiếp thọ, nghĩa là ưu khổ tương ứng với điều thiện.

2/ Hoặc có nhiếp thọ chẳng phải không có tội, nghĩa là niềm vui v.v... không có nhiễm ô thuộc về tội vô-ký.

3/ Hoặc có đủ hai trường hợp, rất dễ biết.

4/ hoặc chẳng phải hai niềm vui, trừ ngần ấy việc như trên. Đối với các trường hợp khác, so với hai quan điểm này rất dễ hiểu.

Kế là, giải thích về tướng yên vui, đại khái phát ra thể tánh của năm thứ yên vui:

1/ Nhân vui. Pháp sư Cơ nói: "Lấy ba pháp làm thể, nghĩa là thuận với nghiệp quả vui và hai pháp căn trần, chủ thể sinh thuận với xúc, lạc, thọ. Ba thứ này là thể của nhân, quả tức chung cả tánh của năm uẩn. Do lấy chung thuận với nghiệp quả vui tương ưng chung, đều Nhân thể của niềm vui chung cho cả năm uẩn làm thể."

Luận sư Trắc nói: "Thể của Nhân, quả do thuận với năm căn, sáu trần, sáu xúc của Lạc thọ và cảm nghiệp quả đáng yêu của hai đời hiện pháp, đương lai."

Lại, giải thích: 1/ "Hiện, Đương là nêu nhân. 2/ Thọ lạc. Pháp sư Khuy Cơ nói: "Tức hỷ, lạc thọ chung cho hữu lậu, vô lậu là thể của thọ."

Luận sư Trắc nói: "Tự tánh của ba thọ là thể, nghĩa là Hỷ, lạc, xả. Vì lẻ gi được biết? Vì văn dưới đây nói là trói buộc ba cõi, nên biết được cũng lấy xả, hỷ làm thể.

3/ Khổ đối trị với lạc. Pháp sư Khuy Cơ nói: "Như văn, nghĩa là nổi khổ lạnh, nóng v.v... thôi dứt mà sinh khởi giác lạc, tức lấy tuệ làm thể của lạc đối trị với khổ. Lại, vì nghĩa xứ của khổ là không, nên nói là lạc này, chứ chẳng phải thật sự có thể. Trong văn trở xuống, là tự sẽ lựa chọn, tức tùy đối tượng thích hợp, hoặc chung cho cả năm uẩn là thể của thọ này."

Luận sư Trắc nói: "Xưa nói: "Lấy ỷ lạc làm thể", cho nên, luận nói: "Tức với nổi khổ như thế khi dứt diệt, sinh khởi giác lạc, đây gọi là lạc đối trị khổ. Mặt khác nói do chủ thể dứt khổ, các vật như áo cơm v.v... làm Thể tánh."

Ý Ngài Tam Tạng sẽ còn giải thích sau.

4/ Thọ Đoạn Lạc. Pháp sư Cơ nói: "Tức lấy Tưởng, thọ diệt Định làm Thể của Lạc, tức là lập diệt định trên hạt giống của tâm nhàm chán, đều là Thể của lạc này."

Luận nói: "Lấy định làm thể của lạc"

5/ Niềm vui không có não hại, có bốn thứ:

a) Niềm vui xuất ly. Pháp sư Cảnh nói: "Xuất gia lấy tín, giới làm thể"

Pháp sư Cơ nói: "Tức người xuất gia, văn kết dưới đây nói: "Vì vì năng thuận theo, tức thuận theo niềm vui Bồ-đề.

3/ Niềm vui Xa lìa, nghĩa là được ly sinh hỷ, lạc trong Sơ thiền. Pháp sư Cảnh nói: "Năm chi đều đúng". Pháp sư Cơ nói: "Tức lấy số thọ làm thể"

Niềm vui vắng lặng. Văn nói: "Nhị thiền trở lên, các Tầm, Từ thôi dứt, gọi là niềm vui vắng lặng. Pháp sư Cảnh nói: "Bốn chi, năm chi đều đúng".

Pháp sư Cơ nói: "Tức do đệ Nhị thiền trở lên, Định là thể của niềm vui này, vì loại trừ Tầm, Từ nên cũng lấy tuệ làm thể cho niềm vui.

4/ Niềm vui của ba Bồ-đề. Pháp sư Cơ nói: "Tức chánh giác, nghĩa là niềm vui của trí vô phân biệt; hoặc lấy chung trí Hậu đắc làm thể của niềm vui này, do dứt "hoặc" mà được trí này. Đã được vui Niết-bàn vô vi, là gồm thâu niềm vui này. Vì chứng vắng lặng nên nói là tịch diệt. Từ gồm thâu tâm, tâm sở là thể tánh của năm thứ lạc. Lại năm thứ lạc này đều là hữu vi, không nói vô vi, nên không lấy niềm vui vắng lặng của Niết-bàn."

Luận sư Trắc nói: "Trong niềm vui không não hại có bốn thứ: Một thứ đầu lấy giới làm Thể; Hai thứ kế là là Định; một thứ sau, là tuệ và đoạn. Vì thế, nên Nhiếp luận và Luận này nói: "Hai đoạn, hai trí, gọi là Bồ-đề.

Trong đây, nếu y cứ ở nhân quả để phân biệt, thì Luận sư Trắc nói: "Dùng tướng thô để phân biệt khổ đối trị vui, chỉ nhân, chẳng phải quả, bốn thứ vui còn lại, đều chung cho cả nhân quả. Ba thứ trước trong bốn thứ vui không não hại của quả kia, đều là nhân, một thứ vui sau là quả. Y cứ ở tướng tế để phân biệt khổ đối trị vui, cũng chung cho cả nhân quả. Chẳng hạn, dùng hoá thân để thọ thân cá to v.v... dứt nổi khổ não đói khát của chúng sinh, tức là đối trị v.v... nên chung cho quả Phật.

Ba thứ vui không có não hại ở trước, thật sự cũng có cả nhân, quả. Lại, nếu y cứ ở hữu lậu, vô lậu để phân biệt, thì dùng tướng thô để phân biệt khổ đối trị vui, hoàn toàn hữu lậu. Thọ dứt niềm vui hoàn toàn vô lậu, ba thứ khác chung cho cả hữu lậu, vô lậu. Nếu y cứ tế để phân biệt, thì khổ đối trị với vui, cũng chung cho cả vô lậu, vì chung cả quả vị Phật.

Trong văn nói nhân niềm vui, nghĩa là phẩm nhị lạc v.v... Luận sư Cảnh nói: "Có hai nghĩa vô lậu: hoặc hai niềm vui của thân, tâm, dưới đây nêu ra nhân của niềm vui. Cảnh giới của các căn, nếu lấy nhân này làm nhân, thuận với xúc, lạc, thọ và bốn pháp của nghiệp quả của niềm vui đáng yêu làm nhân."

Pháp sư Cơ nói: "Ở đây nói nhân niềm vui, là cho vui làm nhân, tức là nhân niềm vui. Nghĩa là hai pháp căn, cảnh năng sanh ra lạc thọ, nên gọi là hai pháp, là nhân của niềm vui. Lại, căn, cảnh cũng có thể sinh thuận với xúc khổ thọ. Nay, lấy sinh thuận với căn cảnh của xúc lạc".

Vì căn cảnh ở trong phần vị lạc thọ, nên có phẩm nói: "Lại giải thích về phẩm Nhị lạc, tức trong tự tánh lạc, niềm vui hữu lậu, vô lậu là hai, lại, niềm vui của thân, tâm là hai."

Nay trong văn nói căn, cảnh là nhân, chủ thể sinh hai thứ vui của thân, tâm hữu lậu, vô lậu, không cho căn cảnh làm hai, chỉ dùng làm nhân, ý nói quả đã sinh, nghĩa là niềm vui hữu lậu, vô lậu lấy nhân "năng sinh"; căn, cảnh là nhân của niềm vui.

Lại, phẩm Nhị lạc lấy quả của thân, tâm hữu lậu, vô lậu ở trước, cả hai đều lấy việc nhân hai căn cảnh để làm phẩm Nhị lạc. Dù nêu quả vui, nhưng ý lấy nhân vui.

Nói thọ Niềm vui, nghĩa là đối với khổ dứt, do ba nhân duyên thuộc về nhân niềm vui đã nói trước đây, cho nên ngang đồng. Pháp sư Cơ nói: Ba nhân-duyên, tức hai căn cảnh và thuận với nghiệp quả vui là ba.

Lại, giải thích riêng, lấy nghĩa riêng như trước. Luận phân biệt các niềm vui là trong tự tánh phi tự tánh. Luận sư Cảnh nói: "Quan hệ của ba cõi, nghĩa là Hỷ, Lạc của cõi Dục đều gọi là niềm vui. Bốn chi của Sơ, Nhị Tĩnh lự trong năm chi có chung hỷ, lạc, nghĩa là đồng là Hỷ thọ. Y cứ chỗ khiến cho biên vui vẻ, thích hợp của ý-thức, làm cho A-lại-da vừa ý vui vẻ; hoặc khiến năm căn sở y thích hợp vui vẻ, gọi là lạc.

Nay, nói Lạc, Thọ, Hỷ cũng gọi là lạc. Lại, Sơ-Tĩnh lự có niềm vui của ba thức thân. Tĩnh lự thứ ba, có niềm vui của ý thức. Định thứ tư trở lên, chỉ xả không có lạc, mà nói là niềm vui trói buộc ba cõi Dục, Sắc, Vô Sắc ấy là vì Xả-thọ kia nhiếp ích thân, tâm, gọi là chung là lạc.

Khổ đối trị lạc, cho đến tức đối với nỗi khổ về lạnh, nóng, đói, khát như thế, khi dứt diệt, sẽ sinh khởi giác biết niềm vui. Luận sư Cảnh nói rằng: "Như lạnh gặp lửa, như đói được ăn, uống nước, gọi là đối trị khổ, là sẽ lấy lửa và thức uống ăn v.v... gọi là lạc đối trị khổ hay là sẽ lấy lửa kia v.v... mà sinh lạc thọ, gọi là khổ đối trị lạc? Nếu lấy lửa v.v... thì sẽ chẳng khác với nhân vui ở trước. Nghĩa là căn, trần v.v... năng sinh ra Lạc-thọ, gọi là nhân vui. Nếu lấy lửa v.v... đã sinh lạc-thọ làm thể, thì chẳng khác gì thọ niềm vui?.

Trong đoạn kết dưới đây nói: "Khổ đối trị vui, dứt khổ, gọi là vui, chứ chẳng phải vì nhân của niềm vui, nên chẳng phải tự tánh của lạc?"

Đáp: "Tức lấy lửa v.v... đã sinh lạc thọ đồng thời với tuệ thường giác biết khổ diệt, gọi là đối trị khổ? Cũng có thể như lúc bị nổi khổ đói, khát quá ép ngặt, khổ não, được thức ăn uống dỡ thì trừ nỗi khổ đói khát cũng se không thấy được vui, mà chỉ sinh xả thọ. Xả thọ tương ưng với tuệ, thường giác biết không có nổi khổ đói, khát v.v... gọi là khổ đối trị vui.

Định diệt tưởng thọ, nhất định gọi là thọ đoạn vui. Pháp sư Cảnh nói: "Do dựa vào đạo lý của hành khổ thắng nghĩa, ý thức xả thọ là Hành khổ Thắng nghĩa. Khi trụ diệt định, hành khổ thắng nghĩa này vì tạm thời vắng lặng, nên gọi là lạc, thật ra không có ý thức giác biết thọ dứt niềm vui."

Hỏi: "Diệt phi tưởng, đi qua quán vô lậu, nhập Diệt Định, Diệt Định Vô lậu, đây chỉ là diệt thể của thọ vô lậu. Dù còn sinh diệt, nhưng chẳng phải hành khổ, sao lại nói khi trụ diệt định là khổ thắng nghĩa?" Giải thích: "Khi trụ diệt định là sắp diệt tâm vô lậu và tâm sở;

diệt xa xả thọ hữu lậu của Phi tưởng. Nay, y cứ ở diệt xa, gọi là diệt hữu lậu. Dùng tưởng Bi để Xả thọ vi tế, chủ yếu là khi ở trong quán, quán khổ đế mới nhận biết được Xả thọ của Phi tưởng chính là hành khổ kia, gọi là khổ thắng nghĩa. Lại nói: "Như vô vi kia, thật ra là đạo Vô gián đã được tưởng thọ diệt vô vi, mãi cho đến thời gian sau mới được định kia. Khi được định rồi, vì phải ngay thời gian của đạo Vô gián trước mà được, nên gọi là tưởng thọ vô vi.

Nay, ở đây cũng thế. Định là gia hạnh vô lậu, chứ chẳng phải hữu lậu. Vì từ xa nhàm chán mà được gọi tên, nên gọi là nhàm chán khổ. Dù tâm xa, nhưng cũng là thiện hữu lậu, do lý thắng nghĩa, nên cũng là khổ. Hầu hết những niềm vui không có não hại có được khác, nghĩa là niềm vui xuất ly; niềm vui xa lìa và vui vắng lặng đều là thuận theo niềm vui Bồ-đề. Vì là niềm vui Bồ-đề, và vì dẫn sinh niềm vui của Bồ-đề, nên gọi là niềm vui không có não hại.

Từ đây trở xuống, là thứ hai, y cứ tổng quát hai thứ nói cho, và không cho, trong đó có hai:

1/ Nói về nghĩa đến cho chúng sinh niềm vui có lợi ích, không cho chúng sinh niềm vui không có lợi ích.

2/ Nói về Bồ-tát cũng tự tùy sức thọ học tu hành.

Trong phần trước lại có hai: Trước chung, sau riêng. Trong phần riêng lại có hai:

1- Nói về nổi khổ, niềm vui, tùy theo thứ nào có ích, sẽ trao cho, không tùy theo sự ưa thích.

2- Y cứ vào năm thứ vui, nói về cho, không cho. Trong phần trước lại có ba:

1/ Nói Bồ-tát dùng tuệ để biết rõ, khuyên chúng sinh nên bỏ thú vui vô ích.

2/ Nói về những niềm vui nào đem lại lợi ích chung, dù không có ưa thích, nhưng vẫn nên xả cho họ.

3/ Nói có thứ vui vô ích, nên tước đoạt.

"Vì sao?" trở xuống, là giải thích lại về nghĩa cho đoạt, cho nên, Bồ-tát đối với các chúng sinh, nếu thứ vui lợi ích, phải biết ý nghĩa, tức ưa yên vui. Ưa là ưa muốn, ưa muốn cho người khác lợi ích, tức kèm ưa muốn cho người khác sự yên vui. Đây là tâm phương tiện trước cho người khác lợi lạc.

Nói: "Đối với chúng sinh, nếu cho lợi ích, phải biết ý nghĩa, tức cho sự yên vui" trở xuống, là chính nói về việc cho lợi ích yên vui.

Dưới đây, sẽ y cứ ở năm thứ vui, mà nói về cho, không cho. Phải biết rằng tất cả hiện pháp nhân vui thuộc về quả đáng yêu ở đương lai, cho đến thứ vui được thích nghi thì nên trao cho các chúng sinh."

Pháp sư Cảnh nói: "Một phần trong ba thứ vui, toàn phần trao cho, vì không có tội. Đối với chúng sinh kia tiếp nhận niềm vui và niềm vui nhân, quả thuộc về căn, trần, xúc, hoặc không cho, như văn rất dễ hiểu."

Pháp sư Khuy Cơ nói: Trong đây giải thích năm thứ vui ở trước, nên tư duy, lựa chọn nghĩa có thể cho, không thể cho chúng sinh. Nếu lấy nghiệp thuận với niềm vui trong thứ vui của nhân thứ nhất, thì niềm vui thứ ba, thứ tư, thứ năm nên hoàn cho hết chúng sinh, không nên tư duy, lựa chọn. Hai phẩm căn, cảnh trong nhân vui của người kia và tiếp nhận niềm vui thứ hai, nên quán có thể cho, không thể cho mới cho chúng sinh. Trong đây có trở ngại, như khổ thứ ba dứt trừ niềm vui. Có một chúng sinh ở trước vì nghèo khổ, không thể gây ra tội. Bồ-tát vì dứt trừ khổ, trao cho họ của báu. Đã được của báu họ bèn buông lung gây ra các tội v.v... há lúc không trao cho họ niềm vui này, có thể sinh các tội, sinh các thứ nhiễm. Lại, niềm vui, vui vắng lặng trong niềm vui không có não hại là định của cõi Sắc, cũng chung cho hữu lậu là pháp hữu vi. Nếu trao cho chúng sinh, chúng sinh được niềm vui không bỏ. Dù sinh lên cõi Sắc, khởi tham vị định, không học pháp nội, chấp là Niết-bàn. Về sau lại đọa vào đường ác; chúng sinh được niềm vui, chẳng phải không có tội, chẳng phải không có nhiễm. Vì sao không đồng nhận niềm vui, quán chúng sinh kia có thể cho, không thể cho mà nói là đối với chúng sinh hoàn toàn trao cho ư?"

Lại, chung cho hữu lậu, vô lậu trong tự tánh của Lạc thọ, vì sao không nói hữu lậu? Vì phân biệt lựa chọn tư duy vô lậu, thì hoàn toàn trao cho. Như chúng sinh kia nhân niềm vui, thuận với nghiệp quả vui, thì hoàn toàn trao cho, còn căn trần nhận niềm vui, thì không trao cho chúng sinh kia nhân niềm vui có hai thứ: có cho, không cho. Tiếp nhận niềm vui đã có hai thứ, cũng nên cho, không cho. Đại sư Tuệ Viễn nói: "Thuận với nghiệp vui, gồm thâu quyết định kia, lẽ ra nên cho, nên nói là quyết định lợi ích, tức có chúng sinh khởi thuận với nghiệp khổ, Bồ- tát không trao cho. Ngược lại, nếu khởi thuận với nghiệp vui, thì quyết định nên cho. Thế nên thọ vô lậu trong thọ lạc kia, là gồm thâu quyết định nên đem lại lợi ích cho chúng sinh, vì không thể hết; không được nói riêng, vì đối tượng giáo hóa vô lượng. Như bốn thiền, quyết định nên cho, cho thọ vô lậu thì không đúng."

Hỏi: "Nếu có căn thành thục, muốn nhập Kiến Đế có thể cho vô lậu, cũng là quyết định, vì sao không cho? Theo cách giải thích trước đây thì không đúng"

Nghĩa là "Nếu y theo ở thật lý thì trong tự tánh của Thọ, cũng được như nhân niềm vui phân biệt, chỉ vì có tánh, không có tánh khác nhau, nên thọ vô lậu không nên hoàn toàn cho. Lại, vì có thể nhập Địa, không thể nhập Địa khác nhau cho nên không nên hoàn toàn quyết định trao cho. Dù khiến người nhập Địa hoàn toàn nên trao cho, vì cho không khiến nhập tương đối, nên nói là không được so sánh."

Nếu vậy, niềm vui dứt thọ với niềm vui không có não hại làm sao thông suốt?"

Đáp: "Tư duy hữu lậu, vô lậu, vì có tánh thọ riêng, nên không đồng, vì thể của niềm vui có ba thứ được phân biệt. Lại, dứt thọ lạc v.v... hoàn toàn trao cho, chỉ y cứ khiến được nhập, tức biết đã chỉ bày rõ thọ vô lậu cũng kết hợp trao cho, vì văn ảnh hiển bày nên không nói là thọ lạc.

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 9 (Phần Đầu)

BẢN LUẬN QUYỂN 36

Từ đây trở xuống, là thứ ba, giải thích về thuộc nhân, thuộc quả, lợi ích, thời tiết, tức là mình, người tu ba nhân: Nhân, Thời gian, lợi ích, gọi là Thuộc nhân. Ba nhân có được quả: quả, thời gian, lợi ích, gọi là Thuộc quả, tức trong nhân quả đều có công hạnh lợi mình, ích người, trong đó, trước là gạn hỏi, phát khởi, mở bày ra ba môn; kế là, dựa vào môn để giải thích; sau, kết.

Trong phần dựa vào môn để giải thích, đầu tiên, là nói về ba thứ nhân, quả; sau, là phân tích sự hơn, kém.

Trong phần trước có hai:

1/ Nói riêng về nhân quả Dị-thục.

2/ Nói chung về nhân quả của phước, trí.

Trong phần trước có ba:

1/ Chính nói về tám thứ thể Dị-thục.

2/ Nói tám thứ chiêu cảm nhân Dị-thục.

3/ Nói dựa vào trên tám thứ thể Dị-thục đó, lại khởi lên tám thứ công-hạnh lợi mình, lợi người, gọi là quả Dị-thục. Hai môn sau tức là thể của hạnh lợi mình, lợi người.

Môn đầu chỉ là tám thứ thể báo của Bồ-tát, chứ chẳng phải hạnh hai lợi. Cũng có thể môn đầu là thể báo, cũng là hai lợi. Bồ-tát được tám thứ thể báo thù thắng kia, tức là lợi mình. Quán người khác, sinh niềm tin, tức là lợi người. Trong đây với thân người, trời, Bồ-tát đã được tám thứ báo thể thọ lượng đầy đủ v.v... là quả Dị thục kia, đã tu mười nghiệp đạo thiện là nhân Dị thục. Hai nhân quả này là hữu lậu. Dựa vào thân sống lâu ở trước, khởi rộng các công hạnh của thể giới có cả hữu lậu, vô lậu. Y cứ môn đầu, Luận sư Trắc nói về thể Di thục rằng: "Thọ lượng lấy mạng của hai mươi bốn Bất tương ưng làm thể, chẳng phải sắc, chẳng phải tâm, không đồng với luận Thành Thật lấy sắc, tâm làm thể, là vì giả không có tánh, nên không đồng với Tỳ-đàm.

Hình sắc. Nghĩa là lấy sắc có đối có thể nhìn thấy xếp vào năm căn trong có đối không thể thấy làm Thể. Vì cho nên kinh Thiện Giới nói: "Thọ thân hoàn toàn đủ. Dòng họ, nghĩa là trở lại lấy chủng tộc trong Bất tương ưng làm thể.

Tự tại nghĩa là lại lấy năm uẩn làm Thể.

Lời đáng Tín: Nghĩa là dùng âm thanh làm Thể, nếu theo Thể văn này là Dị thục, vì sao? Vì ở đây nói về tám thứ Dị thục, đã nói rằng, lời đáng tín đầy đủ, cho nên biết được âm thanh là Dị thục.

Lại, kinh Thiện Giới nói: "Ngôn ngữ hay ho, biết là dị thục."

Hỏi: "Văn trên dưới của Du-già đều nói rằng tiếng chẳng phải Dị thục, làm sao hiểu?"

Giải thích: vì y cứ ở lý tùy chuyển nên nói chẳng phải Dị thục. Thế lớn, nghĩa là dùng năm căn làm thể.

Tánh người, nghĩa là cũng lấy phần ít thân căn làm tánh.

Lực lớn, nghĩa là đồng với phái Tát-bà-đa (không thấy văn), nghĩa là Tát-bà-đa lấy xúc nhập làm thể, nên Bà-Sa nói: "Bốn Đại như Địa v.v... gọi là Lực. Trong đây, nếu y cứ dựa vào chính thức phân biệt, thì tự tại là y báo, còn bảy thứ còn lại là chánh báo"

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Thể của Dị thục này, xét về tín, ngôn ngữ dưới đây với thế lớn đầy đủ, không hẳn đều là quả vô ký, chỉ đối với thời gian quả có tăng thượng, hoặc quả đẳng lưu, gọi là Di thục. Nếu ở Địa tiền, thì chỉ cảm nghiệp hữu lậu. Nếu ở thượng Địa, thì dùng cả vô lậu làm nghiệp thấm nhuần. Lại, nếu quả vô ký của Dị thục chỉ là hữu lậu thì thuộc về trước Địa, cũng ở chung thượng Địa. Nếu quả Đẳng lưu tăng thượng, như thế lớn của Tín, ngôn ngữ, đồng ở trên Địa có cả hữu lậu, vô lậu, vì ở trí Hậu đắc khởi, nên đồng là thể dị thục như thế!"

Văn nói: "Sống lâu, trụ mãi. Luận sư Trắc nói: "Theo các kinh luận, có đủ ba trường hợp: Sống lâu, trụ mãi và bờ mé thọ lượng.

Cõi Diêm-phù Đề, năm mươi tuổi trở lên, gọi là sống lâu; tám mươi tuổi trở lên, gọi cửa trụ; một trăm tuổi trở lên, gọi là bờ mé thọ lượng.

Nay, theo văn này, gồm chung làm hai, vì trụ lâu kia thuộc về Bờ mé.

Lời đáng Tin đầy đủ: Pháp sư Cảnh nói: Hỏi: "Tiếng không nối tiếp nhau làm sao được nhập tám thứ Thể của quả dị thục?"

Giải thích: "Tiếng dù không nối tiếp, nhưng tiếng đó đã nương tựa bốn đại thường liên tục. Vì dựa vào Đại Dị thục thường nối tiếp mà sinh, cho nên tiếng kia là Dị thục sinh. Vì theo nhau, nên cũng gọi là Dị thục.

Đủ phần trượng phu, thành tựu nam căn, gọi là tánh người. Đầy đủ: nghĩa là có chí cương quyết, tiếng nói hùng hồn, trong sáng, gọi là phần trượng phu va thành tựu nam căn, gọi là chung là tánh người đầy đủ.

Thứ hai là nói về tám thứ cảm nhân Dị thục: Đầu tiên, chính nói về tám nhân. Nói về tám nhân, mỗi nhân đại khái do ba duyên mà được tăng trưởng, có thể cảm Dị thục rộng lớn, khiến cho sanh khởi.

Trong phần trước, Pháp sư Khuy Cơ giải thích tám thứ nhân này: "Nếu ở Địa tiền thì chỉ nghiệp thiện hữu lậu. Nếu ở Địa thượng, thì có cả, cả lậu, vô lậu. Nếu cảm quả hữu lậu thì nhân này gọi là hữu lậu. Nếu cảm quả vô lậu, thì nhân này gọi là vô lậu.

Nói "Tuệ thí; ánh sáng, y vật tươi, sạch, gọi là nhân của hình sắc. Nghĩa là: Nói hình sinh, chẳng phải hình của hiển hình. Nếu là hình của hiển hình, thì sẽ có ánh sáng. Nhân của hiển sắc cảm nghĩa quả của hình sắc, cho nên, biết hình chỉ là hình của thân, vì chung cho hiển sắc làm nhân, lại vì đồng một nhóm quả, tức lấy hiển sắc làm nhân cảm hình sắc, đâu có trái, nên hình hoặc là hình của hiển hình.

Nhiếp giữ các thứ công đức ở đương lai, ở trong tự thân cho đến gọi là nhân đầy đủ thế lớn. Do cúng dường Tam bảo, Tôn trưởng v.v... phát thệ nguyện rộng, nguyện đến đời đương lai, sẽ nhiếp giữ các thứ công đức, được gầy dựng nên ở trong thân mình. Do sự cúng dường phát nguyện v.v... này làm nhân, đương lai sẽ cảm thế lớn đầy đủ, là ý ở đây.

Do hai nhân duyên thí cho người khác tánh, nghĩa là người phụ nữ khác ưa thích thân hình mình. Trượng phu đem chuyển căn, mất hoại nam căn. Bồ-tát khuyên người nữ kia hãy nhàm lìa thân gái, nhiếp hộ chuyển căn, khiến cho không chuyển căn. Lại. Vì nói pháp, khiến người nữ và trượng phu kia nhờ Bồ-tát khuyên, nên không ưa thân nữ, sẽ được thân nam.

Chuyển căn, nghĩa là nhân Bồ-tát khuyên, nên được không chuyển căn, gọi là tánh thí cho người khác.

Phần thứ hai trong văn, Cảnh Công giải thích: 1- Tâm thanh tịnh tức Tín.

2- Gia hạnh thanh tịnh, nghĩa là nhân tín khởi hạnh.

3- Ruộng thanh tịnh, nghĩa là do Tín, Hạnh xứng đáng thọ cúng dường, gọi là ruộng thanh tịnh."

Pháp sư Khuy cơ nói: "Nghĩa là Vô gián thường gửi gắm việc đã làm, khi phát gia hạnh này, thì được tùy theo Địa v.v... gồm thâu quả đã mong cầu của gia hạnh ở trước. Gia hạnh v.v... này, nếu nhân quả đều kham làm phước, thì gọi ruộng thanh tịnh."

Thứ ba, là nói trong quả Dị thục: 1/ Chính nói về tám quả.

2/ "Bồ-tát an trụ trong quả Dị thục" trở xuống, là nói các Bồ-tát cần phải đủ hai sự, mới lợi ích chúng sinh, gọi là Xí thạnh, là thuận theo.

Trong phần trước, Pháp sư Khuy Cơ v.v... giải thích: "Quả Dị thục, không phải quả đã cảm bởi nghiệp trước, gọi là quả Dị thục, tức Thể của Dị thục là nghiệp đã chiêu cảm, gọi là quả Dị thục, khởi các hành thân, ngữ v.v..., là quả của thể Dị thục, tức Thể của Dị thục là nhân đã phát ra thân, ngữ là quả. Quả này ở Địa tiền, Địa thượng, đều được có cả hữu lậu, vô lậu. Y theo nghĩa nên biết, nếu các hình sắc của Bồ-tát đầy đủ, cho đến hễ nói ra điều gì, đều ở đây và lời đáng tin đầy đủ thứ năm trong tám Dị thục ở trước có gì khác nhau?"

Pháp sư Cảnh giải thích: "Nay, do hình, sắc đầy đủ trong thứ hai, nên phát ra lời nói. Cho nên phát ngôn tác dụng khác của nhà hình sắc đầy đủ". Pháp sư Cơ nói: "Nếu quả này dựa vào Dị thục kia mà sinh, thì chỉ nương tựa Dị thục kia mà sinh, tức là quả, cần gì phải có sở thuộc? Bởi vì hình sắc đoan chánh, nên mọi người đều tin dùng. Lại, về việc cân xứng v.v... trong niềm tin ở trước không có sai trái, nên việc đã bàn luận, cân xứng đều Tín nhận. Nay, nhờ hình sắc đẹp đẽ, nên pháp đã nói, mọi người đều tin tưởng, thọ lãnh, cho nên không đồng, chứ chẳng phải tức một lời nói mà hai chỗ nói về niềm tin."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Lại, trong giải thích tự tại đầy đủ nói: "Có thể dùng bố thí nhiếp hóa lời nói của các chúng sinh v.v... "

Hỏi: "Vì sao, của cải lớn, bạn bè lớn, hệ thuộc lớn của Dị thục, đều tự tại đầy đủ mà. Nay, trong quả chỉ nói của cải lớn là quả?"

Đáp: "Vì lẽ ở trước thật sự tác pháp, có bạn bè lớn v.v..., nay, dùng sự bốn nhiếp để phối hợp với thế lớn của đức tin, lời nói đầy đủ, cho nên chỉ bố thí, không có bạn bè lớn v.v..., vì cho nên không trái nhau. Cũng có phát ra lời nói trong quả của thế lớn, đều được tin dùng, chỉ vì nhân riêng, nên nói đều tin dùng.

Tùy theo nhân riêng. Những gì là hai sự trong văn thứ hai? Một là tự có năng lực, nghĩa là đầy đủ tài, pháp, thân, tâm dũng cảm mạnh mẽ, giúp cho. Hữu tình ở yên, nghĩa là khéo biết căn cơ của chúng sinh, an lập không trái ngược.

Bồ-tát kia đối với việc của mình, thuận theo mà làm, tức đem lại lợi ích cho người. Nếu có Bồ-tát tự có năng lực không giỏi ở yên để giáo hóa hữu tình v.v... Pháp sư Cảnh nói: "Dù tự có sức mà không khéo giúp cho chúng sinh, ở yên thì công hạnh lợi mình, lợi người đều không thuận theo."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Y theo quyển trước nói chỉ tự lợi là chướng của Bồ-tát; thuần lợi người là sự nghiệp của Bồ-tát."

Nay, ở đây cũng thế! Nếu tự có năng lực hay chưa có năng lực hóa độ hữu tình, thì trong sự nghiệp của mình, không gọi là thuận theo, đối với người khác, không gọi là Xí thạnh (thịnh vượng). Nếu tự mình không có khả năng khéo giúp cho hữu tình hóa độ được ở yên, thì vì hay giáo hóa người khác, nên Bồ-tát này thuận theo mà làm. Vì tự mình không có trí tuệ, không có năng lực, nên đối với người, không gọi là Xí thạnh v.v... Do có trí tuệ năng thành thục chúng sinh kia, nên gọi là hết sức rực rỡ hoặc các Bồ-tát tự không có năng lực, cho đến không gọi là có khả năng làm việc lợi ích cho người. Bồ-tát sơ học dù ít có phương tiện an lập hữu tình, cũng thuận với việc của mình, nhưng vì thiếu của, pháp, nên thân, tâm không có sức mạnh. Do nhân duyên này, nên không gọi là sự nghiệp lợi người hưng thạnh.

Đối với đạo Ba thừa, nhanh chóng được thành thục. Nghĩa là phương tiện nhanh chóng của Kiến đạo ba thừa khiến cho thành thục.

Từ đây trở xuống, là thứ hai, kết hợp nói về nhân quả của phước, trí, trong đó trước.

1/ Y cứ sáu độ, nêu ra thể của phước, trí.

2/ Giải thích về nhân của phước, trí.

3/ Giải thích về quả của phước, trí.

Ba thứ thí, giới, nhẫn trong phần trước, là phước, chứ chẳng phải trí; Bát-Nhã thứ sáu, chỉ là trí chẳng phải phước. Tinh tấn Tĩnh lự vừa là phước, vừa là trí. Kinh, luận chỗ khác cũng nói. Năm độ như tiền của, vì tiền của là phước; Bát-nhã như đường đi, nên là trí. Lại, dùng môn phước để giải nghĩa, thì sáu độ đều là phước, nên Nhiếp Luận nói: "Tất cả là đạo phước, đức lớn, mười độ đều gồm thâu". Luận nói: "Sáu thứ trước là trí vô phân biệt; bốn thứ sau, là trí Hậu đắc". Lại, ba thứ trước là phước; ba thứ sau là trí."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Như thật, năm thứ trước là phước; thứ sáu là trí, là nay chỗ này vì y cứ Luận Biến Sách, cho nên có cả hai phần. Lại, ba thứ trước là phước, về lý là định; ba thứ sau là tuệ, nghĩa là dùng Tinh tấn, Tĩnh lự, Sách tuệ, nên tùy tuệ gồm thâu. Vì ẩn sách phước, nên không nói phước chung. Về nghĩa Biến sách như văn rất dễ hiểu". Lại nói: "Dựa vào Tĩnh lự để tu Từ, là phước."

Không nói Thí v.v..., nghĩa là vì thí cho ở tâm tán, nên không nói.

Như thế, phước Trí đại khái có sáu thứ, mỗi thứ phân biệt, nên biết

vô lượng. Pháp sư Cảnh nói: "Nay, y cứ sáu độ, nói lược về phước, trí có sáu thứ. Mỗi phước, trí, nếu phân biệt rộng, nên biết là vô lượng."

Pháp sư Trắc nói: "Phước ba, trí ba, kết hợp gọi là sáu. Phước ba, nghĩa là ba độ đầu là một; thiền sinh là hai, Tinh tấn sinh là ba.

Trí ba, nghĩa là thứ sáu là một; Thiền, Tấn, mỗi thứ đều một, nên có sáu. Nếu theo giới kinh, thì sáu là sáu độ, nên kinh ấy nói: "Những gì là sáu? Nghĩa là sáu Ba la mật. Nói rộng thì vô lượng, nghĩa là hoặc nói mười hai, cái gọi là sáu độ, mỗi độ đều có cả phước, trí", nên Giới Kinh nói: "Nhân phước của Bồ-tát có sáu; nhân trí cũng có sáu. Có chỗ nói ba mươi sáu, nghĩa là sáu độ phước, đức có ba, sáu, mười, tám, cũng sáu nhân phước; sáu quả phước. Trí tuệ cũng thế, nên có ba mươi sáu, cho nên Giới Kinh nói: "Nhân phước Bồ-tát cũng nhân, cũng quả. Nhân phước của Bồ-tát vừa là phước, vừa là trí. Nhân trí của Bồ-tát vừa là trí, vừa là phước. Hoặc nói tám muôn bốn ngàn, hoặc nói vượt hơn số cát sông Hằng v.v... nên nói là vô lượng.

Phần thứ hai trong giải thích về nhân của phước, trí. Pháp sư Cảnh nói: "Nhân phước, trí nghĩa là dục tinh tấn, đối với phước trí ở trước chưa được, thì làm sao cho được; đã được, thì làm sao cho trụ; đã trụ, sao cho dài, gồm có ba thứ:

1/ Đối với phước, trí, năng được, năng trụ, tăng trưởng dục. Nghĩa là ba thời gian ưa muốn và với tinh tấn, là nhân đầu, nghĩa là đối với niềm vui chưa được, thì năng được.

2/ Đối với đã được, hay trụ ở dục, lạc.

3/ Đối với đã trụ dục thì khiến tăng trưởng ưa muốn phước, trí.

Hai thứ đối với phước, trí, giỏi hay thuận theo không có duyên chống trái, nghĩa là lìa ba thứ duyên chống trái:

1- Lìa cảnh giới điên đảo của dục.

2- Lìa bạn xấu ác nói trái ngược phước, trí.

3- Lìa phước trí năng được; năng trụ và năng tăng trưởng, siêng tu tập chướng. Lìa ba chướng này, gọi là khéo tùy thuận duyên không có chống trái.

Đối với phước trí, trước đã quán tập, nghĩa là nhân của phước, trí này. Pháp sư Cơ nói: "Nhân của phước trí này cũng có cả hữu lậu, vô lậu. Địa tiền, Địa thượng chính là nhân của chủ thể sinh ra phước trí.

Trong giải thích về quả của phước trí. Pháp sư Cảnh nói: "Nói quả phước, nghĩa là trôi lăn trong thời gian dài, không có tổn não. Lại, tùy theo nghĩa đã muốn hóa độ người khác, quả trí cũng có hai:

1/ Nương theo thọ phước thuộc về trí là chánh, chứ chẳng phải tà.

2/ Có khả năng khởi tạo vô lượng khéo léo, cho đến rốt ráo vô

thượng Bồ-đề.

Tên gọi phước, trí, phải biết bốn thứ phẩm loại khác nhau, lại có vô lượng. Luận sư Trắc nói: "Bốn thứ, nghĩa là như trên đã nói, vô lượng, nghĩa là nói về phần giới hạn của quả, hoặc dựa vào phước, trí, mỗi thứ đều sinh bốn vô lượng, tức có tám quả", có chỗ nói: "Bốn tâm vô lượng cũng là quả phước trí của Bồ-tát"

Lại, vô lượng đều có ba duyên, ba nhân bốn là mười hai. Lại, Dị thục có tám; nhân quả cũng có tám, ba nhân tám là hai mươi bốn, đều nói là phước sinh, đều là quả phước, đều tùy theo pháp mà luận. Pháp đã thực hành rộng, đều là quả của phước, trí. Nói có vô lượng. Pháp sư Cảnh nói: "Quả của phước, trí kia, là nương tựa phước, trí đã khởi, là quả của phước, trí lìa vật, lợi sinh v.v... Ở đây hoặc nhân, hoặc quả v.v... đều chỉ là việc lành có cả hữu lậu, vô lậu.

Từ đây trở xuống, là nói về hơn, kém của Dị thục kia. Nên biết, trong đây cho đến "từ trí mà khởi". Pháp sư Cảnh nói: "1- Y cứ Địa tiền, tám thứ thể thuần thục, nhân Dị thục, quả Dị thục trong địa vị hữu lậu, đều từ phước hữu lậu của Địa tiền sinh. Nếu sinh tám thứ thể Dị thục là nhân báo sinh; nếu sinh tám thứ nhân Dị thục, quả Dị thục là nhân tự phần sinh. Phước này là do trí dẫn đường mới khởi, lại từ trí sinh. Ba thứ này tự ở phần đạo của Địa tiền, thuộc về gốc lành. Nếu ở Địa thượng mà khởi ba thứ trong Dị thục là hữu lậu, nhưng, do phước của thí, giới v.v... vô lậu giúp đỡ, làm cho nhân Dị thục, quả Dị thục của Dị thục kia, mỗi niệm càng vượt hơn thêm, gọi là từ phước sinh. Lại, do trí dẫn đường mới khởi. Cho nên, hai thứ cho đến trí là vô thượng v.v... Pháp sư Khuy Cơ nói: "Hai thứ, nghĩa là phước, trí. Phân biệt Dị thục, vì chẳng phải là nhân chính để chứng Bồ-đề."

Giải thích: "phước là hơn hết, trí là vô thượng. Nghĩa là vì trôi hơn trong phước, nên gọi là hơn hết; vì so với trí, nên có trí trên, là vô thượng."

Trong giải thích về hiện pháp, trong pháp sau, trước là hỏi; kế là, giải thích; sau là kết.

Trong phần giải thích có ba:

A. Hiện pháp lợi mình:

1/ Chứa của đúng pháp, biết so lường thọ dụng.

2/ Hiện thọ Dị-thục đáng yêu của nghiệp trước.

3/ Vì hiện pháp lạc-trụ của tự thân.

4/ Nhân Phật nói mà được, nói; lại, các Như lai, cho đến gọi là hiện pháp lợi mình. Pháp sư Cảnh nói người phàm phu dùng đạo thế gian chế phục "hoặc" mà được Niết-bàn của phần kia. Bậc Thánh Ba thừa dùng đạo Xuất thế để dứt "hoặc" được Niết-bàn, đều nhờ pháp mà đức Như lai nói mới được, cho nên nói: "Niết-bàn hiện pháp của Như lai".

Nay, nói về hiện pháp lợi mình. Y cứ ở phàm-phu kia và người Ba thừa, nhân đức Như lai nói, hiện được Niết-bàn, đều là lợi mình. Cũng nói rằng, y cứ ở trí vô phân biệt của đức Như lai, gọi là xuất thế gian và Hậu trí duyên Niết-bàn, gọi là thế gian, trí được "duyên" trí Niết-bàn, như thế gọi là hiện pháp lợi mình. Nếu lấy Hậu-trí "duyên" chúng sinh v.v... tức là hiện pháp lợi người. Vì ở đây chỉ lấy duyên thế-trí Niết-bàn kia.

Pháp sư Khuy Cơ nói ý trong đây nói, Như lai chứng pháp thế gian, xuất thế gian của Niết-bàn, Bồ-tát đều thành thục pháp đó. Vì lấy trí làm đầu, nên gọi là lợi mình. Nếu lấy bi làm hàng đầu, như trước đã nói các công hạnh lợi mình gọi là lợi người".

Hỏi: "Vì sao ở quyển trước nói lợi mình là chướng, nay, nói lợi mình là hiện pháp của Bồ-tát?"

Đáp: Nay, lợi mình ở đây thật sự gồm lợi người, lấy trí làm đầu; đặt Bi ở đầu, vì có nghĩa riêng, nên nghĩa nói lá lợi mình, chứ chẳng phải trong một pháp chỉ có lợi mình. Nếu chướng ở trước, nghĩa là vì chỉ có lợi mình, không có lợi người trong một pháp, nên không đồng với chướng kia.

"Như các Bồ-tát" trở xuống, là nói về hiện pháp lợi người.

Nói chung về lợi mình, lợi người của pháp sau, cũng có bốn trường hợp:

1/ Bồ-tát sinh ở cõi Dục, được của báu ở đời khác và thân mình.

2/ Sẽ sinh Vô-Sắc Tĩnh-lự.

3/ Chính thức sinh ở Vô-sắc Tĩnh lự mà về sau, sẽ sinh cõi Dục, được thân, của cải.

4/ Đối với hiện pháp, và ưu khổ đều tu-tập nhân lành, đó gọi là Bồ-tát tu tập lợi mình, lợi người của pháp sau. Nếu với Hỷ, Lạc đều cùng tu tập nhân lành, thì tức là cũng gọi là hiện pháp lợi mình".

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Ý trong đây nói, chết ở cõi Dục, sinh lại cõi Dục; hoặc sinh cõi sắc. Ở cõi sắc, chết rồi, sinh lại cõi Dục, mà được của báu tự thể. Lại, hiện ưu khổ, đều tu nhân lành, ở đời tương lai sẽ được quả lành, nên lợi mình, lợi người của đời khác.

Kế là, có hai trường hợp nói về hiện pháp của các Bồ-tát, lợi mình lợi người của pháp sau:

1/ Đối với hiện pháp, và Hỷ, Lạc đều tu tập nhân lành của thể tài ở đương lai.

2/ Hiện được tĩnh lự Vô Sắc, chẳng phải thối phần định. Nếu được thối lui phần Tĩnh lự, vì ưa bất định sau Vô Sắc, nên nói chẳng phải phần thối.

Nay giải thích: "Vì phần thối thuận với phiền não, nên không gọi là lợi".

Hỏi: "Tĩnh lự có thể như thế. Vô Sắc đã không có xứ, làm sao đầy đủ của báu ư?"

Ngài Tam-tạng cho rằng chẳng phải chỉ có của báu, mà còn có y phục v.v... (rộng như kinh nói).

Trong giải thích về rốt ráo, không rốt ráo, trước, giải thích sơ lượt; sau là nói lại.

Nhân, quả thanh tịnh của phàm phu thế gian, nghĩa là nhân quả của người, trời. Nếu các phiền não, tất cả dứt hẳn, cho đến gọi là rốt ráo lợi mình, lợi người. Pháp sư Khuy Cơ nói: Như trong thân Vô học, duyên tăng thượng của năng lực tám chi đạo vô lậu, sinh ra pháp thiện hữu lậu, gọi là rốt ráo. Chỉ vì sinh này nên đến quả cùng cực.

Giải thích xong, dưới đây, là kết khuyến tu học:

Nói: "Có tất cả đã học, sẽ học lợi mình, lợi người trong quá khứ, vị lai, cũng chỉ có mười hạnh như thế". Từ trước đến đây, y cứ mười hạnh hiện tại, Bồ-tát tu. Từ đây, lại so sánh với tất cả Bồ-tát đã học trong quá khứ, tất cả Bồ-tát sẽ học ở vị lai, cũng đều có mười hạnh như thế.