SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

PHẨM TUỆ

Tiếng Phạm là Bát-nhã, Hán dịch, là Tuệ, phải biết là Độ thứ sáu. Tiếng Phạm nói Nhã Na, Hán dịch là Trí là Độ thứ mười. Trước, nói về phẩm định, vì tâm chuyên chú được soi sáng, nên kế là, nói về Tuệ. Trong đây, vì nói rộng, nên nói là phẩm Tuệ.

Trong giải thích tự tánh, Cảnh, Pháp sư Khuy Cơ đồng nói "chủ thể ngộ nhập tất cả sở tri, là trí vô phân biệt, và đã ngộ nhập tất cả sở tri phân biệt, các pháp v.v... là trí Hậu Đắc."

Pháp sư Thái nói "Tự tánh Tuệ có hai công dụng:

1) Ngộ nhập tất cả cảnh sở tri.

2) Ngộ nhập xong, trong cảnh sở tri, lại phân biệt nữa, "duyên" khắp tất cả năm Minh xứ để chọn lựa.

Luận sư Trắc nói "Trong đây, 1) Nói "duyên" Chân tuệ. 2) "Duyên khắp..." trở xuống, là nói "duyên" Tục tuệ. Y theo trên, lẽ ra hữu lậu sinh ra tánh Tuệ, vì lược qua không nói, cũng có thể vì lợi sinh mà tùy duyên, nên càng không có tánh riêng.

Nói "Ngộ nhập tất cả sở tri, nghĩa là gia hạnh chính chứng hai trí."

"Và, đã ngộ nhập..." trở xuống, nói về trí Hậu Đắc "duyên" lý.

Hoặc có thể trước là gia hạnh; sau là chánh chứng trí Hậu Đắc là ngộ nhập tất cả sở tri, phân biệt các pháp, nghĩa là phân biệt lựa chọn tánh viên thành thật của tất cả pháp, chẳng phải cho rằng phân biệt, tánh Y tha khởi, mà gọi là phân biệt.

"Khắp tất cả..." trở xuống, nói về trí "duyên" tục, như phẩm Lực Chủng Tánh ở trước đã nói.

Trong nhất thiết Tuệ nói "Tánh Vô ngã đối với ly ngôn thuyết pháp, đây là nêu cảnh của Chân trí. Hoặc muốn giác ngộ về Chân đế, tức trí gia hạnh."

Chánh giác ngộ: là sự giác ngộ của trí chánh thể.

Tất cả trí tuệ mầu nhiệm là trí Hậu Đắc, rất vắng lặng, hiểu rõ ràng sáng suốt.

"Biết rõ ở trước không có phân biệt v.v..." trở xuống, là nói về hành tướng của ba tuệ trước.

Nhập tướng của Đại đức, nghĩa là Chân như là tướng chung. Lại, hai "Vô ngã" là chung. Pháp sư Cơ hỏi "Vì sao ở đây nói trí gia hạnh hữu lậu?"

- Nghĩa là "Ở trước nói về thế gian, ra đời gian có ba thứ, nên trong đây lui sụt trí gia hạnh hữu lậu."

Kế là trong Tuệ, Pháp sư Cơ nói "Nếu hành tướng Chân như chỉ có trí Hậu Đắc Vô lậu. Nếu nói chung, thì về chủng loại hữu lậu, trí Hậu Đắc cũng có. Nếu y cứ ở tánh mà nói thì như nói Vô phân biệt của nghĩa ba môn giải thoát cũng có. Nay, lấy lui sụt hữu lậu, vô lậu là tốt. Như cái khó của trí gia hạnh ở trước.

Giải thích "Nói tám Xứ, nghĩa là năm Minh xứ là năm; pháp của ba tánh là ba. Phẩm Tuệ này, thượng hạ đều lấy ba trí gia hạnh v.v... để phối hợp, nhiếp thu."

Tuệ Khó thực hành có ba, đó là:

1) Nói về chứng lý rất sâu, để nói về cái khó.

2) Rất dễ hiểu phương tiện điều phục, giáo hóa hữu tình, để nói về sự khó khăn.

3) Y cứ ở cảnh trí vô ngại để nói về cái khó. Tất cả môn Tuệ có bốn:

1) Tuệ do văn thành.

2) Tuệ do Tư thành.

3) Nên làm thì làm; không nên làm thì Tư Tuệ. Luận sư Trắc nói "Đây là đã thành Tu tuệ hữu lậu."

4) Nói do tu mà sinh tu tuệ Vô lậu.

Tuệ của bậc Thiện Sĩ có năm. Luận sư Cảnh nói "Ba thứ trước tức là ba tuệ; thứ tư, tức pháp, nên biết, nghĩa là trí biết nhân, quả. Thứ năm, tuệ xả phiền não, tức Tuệ chứng lý."

Pháp sư Thái nói "Thứ tư, nghĩa là tự tánh các pháp, gọi là pháp trụ của các pháp. Sự sai khác của các pháp gọi là pháp an trụ."

Trong tự tánh sai khác của các pháp, không có tuệ điên đảo. Pháp sư Khuy Cơ nói "Pháp, nghĩa là pháp quả, vì pháp quả trụ ở trong pháp nhân, nên nói là pháp trụ."

Luận sư Trắc thuật lại hai giải thích:

1) "Trí nhân trong biết mười hai duyên sinh."

2) "Pháp có hai thứ:

a) Có một pháp, nghĩa là tất cả năm trần v.v... có, không v.v... các tư tưởng đều trụ ở vị của chúng.

b) Có thể có sai khác trên pháp, nghĩa là về nghĩa sai khác của thường, vô thường v.v... có thể thấy, không thể thấy v.v... trên sắc v.v...

Nói "Pháp trụ đối với các pháp, nghĩa là "duyên" pháp hữu. An lập, nghĩa là "duyên" trí pháp.

Lại, có môn khác lạ v.v... Luận sư Cảnh nói "1) Xứ như tất cả. 2) Biệt tận tất cả. Luận giải thích hai câu này có hai:

1) Như Luận Đối Pháp nêu chung pháp của sự pháp Thế đế đều cùng tận, gọi là Tánh Tận tất cả, tức pháp của sự kia có nhiều môn nghĩa: các thứ nghĩa môn hữu lậu, vô lậu, hữu đối, vô đối, gọi là như tánh sở hữu.

2) Chân như này tức gồm thâu các pháp, như tận, gọi là tánh Tận sở hữu:

1) Tuệ vi tế ngộ nhập sở tri, tánh tận sở hữu, vì "duyên" theo lý.

2) Tuệ đủ khắp, ngộ nhập sở tri, tánh tận sở hữu, vì "duyên" sự, có thể đều nói rằng, Chân như và Bốn đế, mười sáu đế v.v... nghĩa là tánh như sở hữu "duyên" tất cả pháp, sự sinh ra uẩn, giới, xứ v.v... gọi là Tánh Tận sở hữu. Ở đây, như Đối Pháp và Du-già thượng, hạ, phần lớn có văn này.

3) Tuệ Câu sinh v.v... Tự tánh niệm sinh trí, vì Bồ-tát được, nên chẳng phải chỗ sinh được trí, các đường khác được.

4) Cụ giáo tuệ, tức là Văn tuệ.

5) Cụ chứng tuệ, tức là Tu tuệ.

Luận sư Trắc nói "Năm thứ trước là phân biệt chứng pháp của Văn, tư và tu. Năm thứ sau là cảnh, vì nhân cụ giáo trụ, nên phận biệt Địa. Hai thứ đầu trong năm thứ sau là cảnh; một Tuệ vi tế ngộ nhập sở tri, vì tánh như sở hữu v.v... Theo Tam Tạng Chân Đế nói "Như lý trí, gọi là tánh như sở hữu. Như lượng trí, gọi là tánh Tận sở hữu."

Nay, giải thích "Đều có cả hai trí. Nói tánh như sở hữu, nghĩa là xứng pháp mà biết được tự tánh các pháp."

Tánh tận sở hữu, nghĩa là đối với lý và sự, phân tích, đo lường cùng tận, biết được sự khác nhau của các pháp này.

Hai thứ như thế, đều có ba trường hợp:

1) Chỉ "duyên" ở "lý" mà có hai thứ.

2) Chỉ "duyên" về "sự", cũng có hai thứ.

3) Lý, sự đều "duyên", cũng có hai thứ.

Nếu theo văn dưới, chỉ y cứ riêng "duyên" lý, để chia làm hai thứ.

Nói Câu sinh tuệ, túc trí v.v... nghĩa là do sức trí mà đời trước thường tập, nên trong thân hiện tại, trí nhậm vận sinh, gọi là Câu sinh Tuệ.

Cụ giáo tuệ v.v... là trí có khả năng lãnh thọ, lắng nghe ý nghĩa, nên gọi là giáo tuệ. Cụ chứng tuệ: Đầu tiên, Sơ địa trở lên đã có trí tuệ, như văn. Sáu thứ, bảy thứ trong Tuệ Nhất thiết chủng; bốn Đế trong sáu y cứ ở Địa học; Tận vô sinh ở Vô học. Có các thứ nghĩa của Loại trí, Pháp trí của bảy môn.

Du-già nói là "duyên" danh, pháp của cõi dưới, danh loại của cõi trên.

Luận Thành Thật nói là "duyên" danh, pháp trong hiện tại "duyên" quá khứ, vị lai, gọi là Loại. Đối Pháp nói "duyên" lý, gọi là Pháp trí. "Duyên" trí "Năng duyên", gọi là Loại. "Duyên" tự loại này, gọi là Loại. Như Đối Pháp nói chín tâm trong Kiến đạo. Hoặc pháp của niệm đầu, niệm sau trở đi, đồng "duyên" gia cảnh của niệm đầu, gọi là Loại. Như Luận Đối Pháp nói ba tâm trong Kiến đạo. Hai tâm trước là Pháp; tâm thứ ba là Loại.

Trí thế tục, tức là Đẳng trí; trí thần thông, tức Tận trí, nói là: "Sự sinh tử của ta đã hết, phạm hạnh đã lập. Tướng đầu tiên của Vô học, gọi là Trí tướng. Hạnh trí trước của mười Lực, tức là trí Vô sinh."

Có trí Vô sinh, nghĩa là căn tánh rất nhạy bén, có thể được mười Lực, gọi là trí hạnh trước của mười Lực.

Lý trí của chánh đạo trong bốn đạo lý, tức trí của bốn Đế, Chánh biến tri trong trí bốn Đế.

Pháp sư Thái nói "Biết được tướng các pháp, gọi là Trí tướng. Trí tiền phương tiện của mười lực gọi là gia hạnh trước của mười Lực."

Xưa Pháp sư Viễn nói "Ba thứ trước như trên. Trí thần thông, nghĩa là trí sáu thần thông. Trí tướng, nghĩa là tướng của pháp trí. Phương tiện của mười lực. Là nhân của mười lực cũng có thể vì công dụng khéo, nên gọi là sự phương tiện."

Cụ túc trí là bốn trí Vô úy. Cựu luận chép: "Cụ túc sự." Nay, nói là lý trí của bốn Đạo.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Sáu thứ như văn, vì sao không nói là trí khác? Ở đây vì lấy sáu môn làm pháp, nên, nếu lấy trí khác, thì tức là số tăng, cho nên, không nói.

Lại, về môn nhân, quả, bốn trí trong nhân vì gồm thâu trí khắp; hai trí trong quả vì gồm thâu trí khắp. Lại, vì phần vị nhân y cứ ở Đế, nên chỉ có bốn trí hạnh; phần vị quả vì luận chung, nên y cứ ở hai trí, gồm thâu các Tận trí. Bảy chủng trí trước được nói rõ là nhận lấy.

Trí tướng tức trí tận. Trí hạnh trước của mười Lực, tức trí Vô sinh.

"Nếu vậy thì vì sao ở đây lại không nhận lấy trí của bốn Đế trước?"

Có người nói "Trí tướng, nghĩa là trí "duyên" ba mươi hai tướng. Trí hạnh trước của mười Lực, tức trí phương tiện khi định khởi mười lực."

Nay, giải thích "Nếu y theo sự thật, thì hai trí Pháp, Loại, tức trí bốn Đế. Nay, lấy mỗi tướng của mười trí để nói thì chẳng phải là trí của mười Lực đồng với giải thích trước."

Trong Tuệ lạc của hai đời có chín: Tuệ của năm môn Xứ là năm, tức dựa vào năm tuệ này, đối với sự ngu si, buông lung, yếu kém của người mà siêng tu chánh hạnh bốn thứ sau, như thứ lớp đó, đối với người ngu, thì thị hiện; đối với kẻ buông lung thì giáo hóa, dẫn dắt; đối với người yếu hèn, thì khen ngợi, khích lệ, đối với người siêng năng tu hành, thì chúc mừng an ủi.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Một thứ nội minh là Tuệ Bồ-tát đã vận hành, đã chứng, đã làm là khéo an trụ. Bốn Minh còn lại thì không như vậy, nên chẳng phải đối tượng an trụ (chỗ an trụ)."

Luận sư Trắc nói "Năm thứ đầu, nói về biết sự khác nhau của các pháp; bốn thứ sau, nói về điểm sai khác giữa giáo hóa và lợi ích. Bốn thứ sau, vì hóa độ bốn hữu tình như ngu si v.v... như thứ lớp, thị hiện, giáo hóa, dìu dắt, khen ngợi, khích lệ, vui mừng, an ủi, tức là thị, giáo, lợi, Hỷ đã nói trong kinh khác."

Lại, như phẩm Giới nói "Hữu tình đã được giáo hóa, có bốn hạng khác nhau:

1) Đối với người thiện không có đức, thì thuận theo chuyển biến tâm, tức thích hợp với sự khen ngợi, tưởng lệ hữu tình yếu hèn trong đây.

2) Đối với người thiện có đức, thì khen ngợi biểu dương đức chân thật, tương đương với ở đây là chúc mừng, an ủi hữu tình siêng tu hạnh chân chính.

3) Đối với hữu tình, tánh nhuyến có lỗi, điều phục, đuổi đi, đây là giáo hóa, dẫn dắt hữu tình buông thả ở đây.

4) Đối với người ác có lỗi ngang bướng, dùng thần lực nhằm chế phục họ, thích hợp ở đây thị hiện hữu tình ngu si.

Trong tuệ thanh tịnh có năm cặp, mười thứ. Luận sư Cảnh nói "Nói về nghĩa chân thật có hai thứ Tuệ: Tánh tận sở hữu và Tánh như sở hữu, lấy nghĩa Chân thật. Đây là đối với nghĩa trong Chân như nói là hai." Pháp sư Thái nói "Đối với Chân như có hai thứ tuệ: Biết tự tánh Chân như, gọi là Tánh tận sở hữu; biết môn Pháp giới sai khác của Thật tế Chân như, gọi là Tánh như sở hữu, nghĩa là như sai khác.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Nếu tự tánh "duyên" Chân như một vị là tánh Như sở hữu; nếu mười sáu hạnh "duyên" Chân như sai khác là Tánh tận sở hữu, thì nhân là một, quả là một, lưu chuyển hai. Tuệ trôi lăn trong sinh, tử, so với chấp thường v.v... là một, chấp Vô thường v.v... không trái ngược là một, là chấp thọ hai. Hai trong rốt ráo, có khác gì với trái ngược?"

Nghĩa là "Luận sư kia chỉ y cứ ở bốn trái ngược, còn ở đây thì y cứ ở tất cả các "hoặc". Luận sư Trắc nói "Như Quyết Trạch nói "Lại nữa, Tuệ Ba-la-mật đa có năm thanh tịnh:

1) Thông đạt tướng thanh tịnh

2) Thông đạt duyên Khởi thanh tịnh

3) Thông đạt giáo đạo thanh tịnh

4) Thông đạt Sĩ dụng thanh tịnh

5) Thông đạt chứng đắc thanh tịnh.

Như thứ lớp tức thích hợp với nghĩa năm cặp trong đây.

Trên đây, lợi mình có hai đoạn trước trong ba đoạn, đã nói xong. "Lại nữa..." trở xuống, là thứ ba, tổng kết sáu thứ, dẫn chứng,

khen pháp vượt hơn. Văn chia làm hai:

1) Dẫn Kinh chứng thành

2) Tên khác, kết khen. Trong phần trước, lại có hai:

1) Nói về sáu Độ là thuyết do Đức Phật nói, để cho người khác chính thức sinh niềm tin.

2) "Lại, các Như lai..." trở xuống, là nói về sáu Độ này là pháp mà Đức Phật vốn đã tu tập trong nhân, để cho người khác ưa tu.

Trong phần trước lại có hai:

1) Dẫn thuyết chung.

2) Dẫn riêng chín môn của sáu Độ để nói.

"Lại nữa, sáu Độ như thế, cho đến "nên biết", ngài Tam Tạng nói "Xét Kinh Thiện Giới, đầu tiên, có kinh "Tôi nghe như vầy khoảng ba trang." Do đây, Đức Phật nói ba tạng xong, về sau, đều là Địa Trì, lại không có khác. Nghi rằng, ba trang đầu, người dịch vì không hiểu phương âm, nên dịch là Kinh. Thật ra, ba trang này chỉ là pháp do Bồ- tát Di-lặc nói. Rằng, nếu Phật nói giới thiện. Đây là Phật chuyên nói về sáu độ ở một chỗ trong thiện giới nói về Lục độ, không nên nói trong Du-già này. Sáu độ này nói rải rác khắp nơi. Thời kỳ sau ngài Di-lặc, được gồm thâu ở một chỗ.

Nói thu nhập, nhiếp thọ, nghĩa là ở chín môn này, thu nhập môn nào, tùy theo nghĩa nhiếp thọ?

Kế là, nói về sáu Độ là pháp mà Phật vốn tu, trong đó có hai:

1) Nói chung về khổ hạnh, nương vào sáu Độ.

2) "Hoặc chỉ dựa vào hạnh thí cho..." trở xuống, là nói riêng về Khổ hạnh, nương tựa sự khác nhau.

Ý trong đây nói rằng "Thuở xưa, đức Như lai còn là Bồ-tát, đã thực hành Khổ hạnh, như Xả thân v.v... phải biết rằng, tất cả đều tương ưng với công hạnh bố thí. Bồ-tát vì nương tựa bố thí, nên thực hành Khổ hạnh. Đôi khi thị hiện chỉ thực hành một Độ, hoặc hai, ba cho đến năm, sáu Độ."

"Với sáu thứ như thế..." trở xuống, là thứ hai, tên khác, kết khen.

Trong đó có ba:

1) Nói do tu làm ra.

2) "Biển v.v... bạch pháp lớn này làm rõ tên khác của sáu Độ.

Nói "là biển pháp bạch lớn, nghĩa là vì rất lớn trong tất cả pháp bạch, nên gọi là Đại bạch."

Biển pháp, nghĩa là tất cả pháp bạch đều gồm thâu vào trong biển, không lìa sáu Độ này.

Ao, suối báu lớn: là nước suối áo phun lên, sinh ra công đức vô cùng tận.

3) "Lại, tức như thế..." trở xuống, nói về quả cân xứng với nhân.

PHẨM NHIẾP SỰ

Hạnh lợi mình, gồm thâu lợi mình của sáu Độ trước, nếu muốn cùng tận viên mãn, thì phải có lợi người. Vì thế, kế là, giải thích về phẩm Nhiếp sự, nghĩa là dẫn dắt, truyền trao cho hữu tình.

Trong đây, nói rộng, gọi là phẩm Nhiếp. Trong phẩm này chỉ nói về ba Nhiếp sự.

Hỏi "Nếu vậy, ba Nhiếp sự lấy tuệ làm thể, vì sao lại nói?"

Nghĩa "Không đúng! Vì một bố thí trước đã nói rộng. Ba nhiếp sự là thuộc về Tuệ, nhưng trước đây chưa nói rộng, nên nay phải nói."

Trong văn, trước lấy tụng, văn xuôi để chia ra chung chín chương. Sau, giải thích riêng về ba sự. Đầu tiên, giải thích Ái ngữ, dùng chín môn để giải thích trong tự tánh. Luận sư Cảnh và Trắc đồng nói rằng: "Ngữ, ý vui vẻ, nghĩa là không nói lời thô ác. Đế ngữ, nghĩa là lời nói không giả dối. Pháp ngữ, nghĩa là lời nói không chia rẽ, dẫn nhiếp nghĩa ngữ, là lới nói không thêu dệt."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Lời nói vừa ý, là không chia rẽ, đế ngữ là không nói dối. Pháp ngữ, là không thô ác, lời nói dẫn nhiếp nghĩa là lời nói không thêu dệt. Lại, chưa hẳn phối hợp các ngữ đó, chỉ tùy theo mỗi ngữ đều có bốn thứ này.

Trong tất cả Ái ngữ, trước, là nói về ba thứ, sau, nhiếp ba thành hai.

Tùy theo nghi thức, phép tắc thế gian, đều thuận với tánh người.

Pháp sư Thái nói "Thuận theo phép tắc của triều đình, khu vực, ấp, tánh của nhân sĩ, không thuận theo tánh của người làm ruộng, họ đã được thịnh vượng mà không tự biết, như người nên giác ngộ để bày tỏ, chúc mừng, vui vẻ. Chúng sinh có sự tốt lành, hưng thịnh, không tự hay biết, để chúc tụng, an ủi mà bảo.

Ái ngữ Khó thực hành có ba:

1) Dùng kẻ hay có khả năng giết tất cả mọi người, là kẻ thù, bạn ác, có thể làm lợi ích cho họ. Ngoài ra, rất dễ hiểu.

Một trong tất cả các môn, là người muốn dứt trừ các Cái, hướng về đường thiện, là pháp mà trước họ đã làm.

Luận sư Cảnh nói "Nghiệp thiện của người, trời, từ đời Vô thỉ đến nay, vì thường đã được, nên nói là lúc trước đã thích ứng với tác pháp."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Bồ-tát hóa độ hữu tình, muốn cho chúng chứng Đại Niết-bàn, không thể trực tiếp vì nói đạo, nên trước, vì hành động của người, trời, gọi là pháp mà trước đây đã làm."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Giúp họ nhập Phật Pháp, trước nói ngũ pháp quán dừng tâm, trước là pháp đáng nên làm."

2) Trong Thiện sĩ ái ngữ nói "Được chỗ có nhân, chế lập Học xứ. Luận sư Cảnh nói "Trong Tỳ-ni, dựa vào có chỗ đã trái phạm đắc tội mà chế lập học xứ."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Tức Tỳ-nại-da nhân sự mà chế giới. Nếu pháp đã nói thuộc về Bốn y thì giả đặt ra người thực hành chính hạnh của luật pháp không điên đảo."

Pháp sư Cảnh, Pháp sư Cơ đồng nói "Như nói "thường khất thực, y phấn tảo, ngồi dưới cội cây, ưa dứt, ưa tu. Vì nương bốn việc này mà tu đạo, hành đạo, nên gọi là Bốn y."

Pháp sư Thái nói "Dựa vào pháp, không dựa vào người, đều thuộc về bốn y. Nay, lại giải thích rằng, bốn y là "

1) Y phấn tảo; 2) Khất thực; 3) Ngồi dưới gốc cây; 4) Thuốc mục rã, nói lên Khổ, hạnh xuất ly không lui sụt, có quyết định mạnh mẽ?"

Luận sư Cảnh nói "Vì nói khổ hạnh xuất ly của hai đạo Kiến, Tu, gọi là không lùi lại."

3) Thần biến: là thần thông luân, ký tâm luân, giáo giới luân.

Sáu thứ, bảy thứ trong tất cả ái ngữ. Hai thứ đầu trong sáu tức là khai già. Bốn thứ sau tức nói bốn cảnh Vô ngại, pháp, nghĩa, từ biện, như thứ lớp.

Trong bảy, Luận sư Cảnh nói "Một thứ đầu là úy dụ ngữ. Hai là "Khánh duyệt ngữ..." trở xuống, là y cứ trong Thắng ích ngữ, chia làm năm. Một thứ đầu trong năm thứ sau là dạy bảo, chỉ bày cho người khác hiểu rõ về tiền của, dụng cụ, ham muốn nhỏ, phóng túng rộng. Kế là, một Ái ngữ; Vô úy thí ngữ. Kế là, một pháp thí, hai thứ sau, rất dễ hiểu.

Luận sư Trắc nói "Hai thứ đầu trong bảy chi là đồng sự ngữ. Kế là, có ba bố thí ngữ trở xuống, là hai ngữ lợi hành. Một thứ đầu trong thí là tài thí. Một thứ kế là Vô úy thí; một thứ sau là pháp thí. Bốn trong Toại cầu tức lìa bốn lỗi của ngữ. Tám thứ thật ngữ, gọi là tám Thánh ngữ. Pháp sư Thái nói "Nói nương tựa bốn tịnh ngữ tám Thánh ngữ, nghĩa là thật thấy nói là thấy, người khác hỏi nói là thấy. Thật không thấy thì nói là không thấy, người khác hỏi nói là không thấy. Hai thứ này thuộc tưởng, cảnh về đều thiếu. Không thấy cho là không thấy, người khác hỏi nói là thấy. Thật thấy mà nói là không thấy, người khác hỏi nói là không thấy. Hai thứ này thuận với tưởng, trái với cảnh. Bốn thứ này là Thánh ngữ kia.

Nói chẳng phải Thánh ngữ, nghĩa là thật thấy, mà nói là không thấy; người khác hỏi nói là thấy. Thật sự không thấy, mà nói là thấy, người khác hỏi nói là không trông thấy. Hai thứ này trái với tưởng, thuận với cảnh. Thật thấy, mà nói là thấy, người khác hỏi nói là không thấy. Thật không thấy, mà nói không thấy; người khác hỏi nói là thấy. Hai thứ này là cảnh, tưởng đều trái nhau. Bốn thứ này là lời nói của phàm phu kia."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Toại cầu hữu, nghĩa là không lấy bốn tịnh, lấy tám Kiến v.v... sau."

Trong niềm vui của hai đời có chín: năm thứ vui đầu, trừ nạn; bốn vui sau, khen ngợi điều thiện.

Trong phần trước, Luận sư Cảnh nói "Ba thứ đầu là Vô úy thí. Thứ tư, nói chánh pháp."

Dứt chánh giới khó, nghĩa là trừ ngoại đạo kia đã thực hành giới pháp Khổ hạnh.

Thứ năm, trừ tà kiến. Pháp sư Thái nói "Thứ tư, thứ năm, là ta kiến phá giới, là hiện tạo nên chánh kiến của tịnh giới. Đời sau, sẽ cảm các Khổ trong ba đường ác. Bồ-tát nói Thánh ngữ vì trừ đoạn."

Luận sư Trắc nói "Ba thứ còn lại trừ nạn Dị thục, một thứ kế là, trừ nạn nghiệp ác, một thứ sau, là dứt trừ nạn phiền não. Về pháp tắc thứ tám, như Địa Thanh văn nói. Thanh tịnh có hai mươi thứ, như phẩm Lực chủng tánh ở trước đã nói. Phẩm ấy nói có hai:

1) Dựa vào thuyết thuận theo có mười lăm.

2) Dựa theo thuyết thanh tịnh có năm. Trên đây, đã nói về ái ngữ xong.

Dưới đây nói về lợi hành, trong đó, trước, chỉ nói rộng như trong Ái ngữ. Kế là, phân tích sự khác nhau; sau, lại dựa vào chín môn giới để phân biệt.

Nói khác nhau, nghĩa là "các Bồ-tát... cho đến "nên gọi là lợi hành", Luận sư Cảnh nói "Ái ngữ, thông thường nói về lý, giáo, quả, pháp. Nay, trong lợi hành, tùy theo căn cơ, chính là trao hạnh Đại thừa, để cho chúng sinh kia tu tập, gọi là môn lợi, nên khác với Ái ngữ."

Luận sư Trắc nói "Ở trước, trực tiếp nói pháp, nay, đem pháp này khuyên hữu tình khởi sự tu, gọi là sai khác còn lại."

Trong tự tánh rằng, do Ái ngữ kia vì các hữu tình thị hiện lý chân chính, nghĩa là nói về pháp mà Lợi hành đã nương, tức là Ái ngữ, nói các thứ pháp, nêu bày chánh lý.

Tùy theo sự thích ứng là chính nói về lợi hành, so lường căn được thích nghi, chỉ riêng một môn, để họ như thu Yết-mà thực hành.

Trong hạnh ấy, an trụ tâm Bi, là nói khởi nhân duyên hạnh.

Không có tâm ái nhiễm: là nói dứt trừ chướng lợi hành. Khuyến khích, dẫn dắt v.v... là phân biệt về hành tướng của lợi hành.

Trong tất cả lợi hành, nói rằng, chưa thành thục. Luận sư Trắc nói "Nếu theo Đại thừa, chưa nhập Tam kỳ da về trước, gọi là chưa thành thục. Nếu bắt đầu nhập Kỳ-da trở về sau, thọ gọi là đã thành thục, cũng như trong quyển ba mươi bảy nói về ba phẩm Thành thục."

Đối với lợi hiện pháp, công hạnh lợi tha là khuyến khích, dẫn dắt, nghĩa là chính khuyên bảo, dẫn dắt, dùng pháp, nghiệp, đức để chiêu cảm, nhóm họp, giữ gìn v.v...; Luận sư Cảnh nói "Giáo học tạo nên pháp vàng, bạc, hoặc cách thức gieo trồng v.v... gọi là pháp."

Nghiệp, nghĩa là dạy làm nghề nghiệp khéo léo v.v... Đức, nghĩa là dạy tu học đạo đức. Do có pháp, nghiệp đức, nên chiêu cảm, nhóm họp rộng của cải, được tên gọi là lớn và niềm vui hiện pháp.

Pháp sư Thái nói "Hoặc do truyền bá giáo pháp v.v... Hoặc do sự nghiệp tinh tấn v.v... ; hoặc do đạo đức v.v... có thể nhóm họp tiếng khen ngợi và lợi ích, giữ gìn, tăng trưởng phần vị tiền của, tài sản, gọi là vui hiện tại."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Pháp, là đúng như pháp, không do tà mạng mà được của. Nghiệp, về sau, pháp lợi khuyến đạo lợi hành: là chánh khuyên, dẫn dắt, v.v... là nghề nghiệp của lái buôn mà được của. Đức, nghĩa là đạo đức. Vì có đức nên được của, do người khác cúng dường." Luận sư Trắc nói "niềm vui hiện tại và mai sau, vì về sau mới quyết định, nên gọi là sau. Vì hiện báo không nhất định, nên không gọi

là hiện."

Trong khó làm rằng "Người kia đối với dấu vết rất buông lung rộng lớn, vì chuyển biến sự ham vui, chấp mắc ở chỗ rất buông lung. Pháp sư Thái nói "Nghĩa là người sống buông thả bước theo dấu vết, đã nương tựa chỗ đình chỉ."

Luận sư Trắc nói "Chốn vườn, rừng, ngựa, săn bắn, qua, lại, gọi là dấu vết buông thả. Chỗ nghỉ lại đêm ở lầu quán, điện, đường, gọi là chỗ buông thả, ý rất đồng."

Tất cả môn lợi hành, tức giản lược lấy bốn tài trong bảy Thánh tài.

Trong Thiện sĩ có năm, trong nhất thiết chủng có bảy. Luận sư Cảnh nói "Năm thứ đầu là Hạnh, hai thứ sau là quả. Một phần của chỗ yên ổn đã hóa độ hữu tình. Nghĩa là vì phân biệt chủng tánh của ba thừa, nên gọi là một phần."

1) Về tư lương thiện, thủ hộ, trưởng dưỡng v.v... nghĩa là thực hành bảy phương tiện trước của đạo Ba thừa, đều là Tư lương. Hoặc dựa vào sự xuất ly của Tiểu thừa, hoặc nương tựa xuất ly của Đại thừa. Phương tiện xuất ly cũng gọi là xuất ly. Như sự giáo hóa ngày nay ở tư lương thiện, thủ hộ, trưởng dưỡng của hạnh trước của Địa kia.

"Như thế, hoặc..." trở xuống, là so sánh, giải thích về Kiến, Tu lìa chướng, nhiếp thiện.

Lăng Pháp sư nói "Hoặc đối với xa lìa, nghĩa là hạnh lìa chướng của Kiến đạo, hoặc đối với một tánh cảnh của tâm, nghĩa là công hạnh nhiếp thiện của Kiến đạo. Hoặc đối với thanh tịnh các chướng, nghĩa là công hạnh lìa lỗi của Tu đạo. Hoặc đối với tu tập Tác ý, chính là ở chỗ yên ổn, nghĩa là hạnh nhiếp thiện trong Tu đạo."

Về sau, cũng y cứ ở quả, tức phân biệt Đại thừa, Tiểu thừa, cho nên khác nhau. Pháp sư Thái nói "Nói "Hoặc đối với xa lìa", nghĩa là ở chốn A-Lan-Nhã v.v... Hoặc đối với một tánh cảnh của tâm, chính tu định. Hoặc đối với thanh tịnh các chướng, nghĩa là hoặc dựa vào định dứt "hoặc", hoặc đối với tu tác ý, nghĩa là dựa vào định, tu bảy tác ý." Pháp sư Khuy Cơ nói bảy thứ: là theo Nhị thừa xuất ly bậc nhất.

Pháp sư Tuệ Viễn nói: "Là Văn tuệ. Dùng tài v.v... trưởng dưỡng nhập vào văn tuệ xa lìa, là Tư tuệ."

Thứ ba là chỉ, thứ tư là quán, thứ năm là xả. Căn của hai Đại, Tiểu khác nhau. Nay, y cứ thì không đúng, vì dựa vào xuất ly bậc nhất của Nhị thừa, chính là nương tựa phương tiện giáo của Nhị thừa khiến cho xuất ly.

Đây là y cứ tùy ở một phần thiện xảo của Nhất thừa.

2) Xa lìa, nghĩa là hoặc xa lìa một phần "hoặc" v.v... hoặc so sánh chung xa lìa "hoặc" v.v... của thừa mình.

3) Hoặc ở một tánh cảnh của tâm mà được định.

4) Thanh tịnh các chướng được tuệ.

Xa lìa trước, nói chung là lìa "hoặc", không nói là được Tuệ v.v...

5) Tu tập Tác ý, chính là đặt vào chỗ yên ổn. nghĩa là tác ý trong Tu đạo, hoặc ở yên ổn đối với tất cả Tác ý.

6) 7) Ở yên ổn trong hiện tại xong, sẽ được quả của thừa mình.

Toại cầu có tám. Luận sư Cảnh nói "Trong đây, chỉ Bồ-tát giản lược không nói về tám triền của hữu tình chướng. Cựu luận gọi là trừ não, tức thuận với văn luận này nói bỏ đi triền buộc ràng người khác."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Vì sao chỉ tám thứ này? Nghĩa là vì chướng ba Học v.v... Hai thứ Vô tàm, vô quý, hai chướng giới. Hai thứ Hôn trầm, thùy miên, gây trở ngại cho định, hoặc tuệ. Điệu cử, ác tác chướng ngại tuệ, hoặc định. Hai thứ ganh tị, keo kiệt chướng chung ba học. Vì thế, nên không nói là khác."

Hoặc có thể là tám triền. Luận sư Trắc nói "Gồm thâu tám thành bốn, nghĩa là Vô tàm, Vô quý là chướng của giới. Hôn trầm, thùy miên là chướng của định. Trao cử, hối là chướng của Tuệ. Ganh tị, keo kiệt là pháp đồng, nghĩa là chướng ngại cho sự xoay vần thọ dụng tài, pháp. Cho nên, quyển tám mươi chín nói "Lại nữa, tất cả phiền não đều có triền ràng buộc của chúng, vì phiền não hiện hành, đều gọi là Triền. Nhưng có tám thứ: Các Tùy phiền não thường xuyên hiện hành suốt trong bốn thời gian. Cho nên, chỉ lập tám thứ làm triền, nghĩa là trong khi tu học giới tăng thượng, vô tàm, vô quý thường xuyên hiện hành, hay làm chướng ngại. Nếu ở vào thời gian tu học tăng thượng Định, hôn trầm, thùy miên (ngủ gật) thường hiện hành, có thể gây chướng ngại. Nếu là pháp đồng, thì sẽ xoay vần nhận dùng tài, pháp. Sự ganh ghét, keo kiệt, thường xuyên biểu hiện, hay làm chướng ngại.

Trong niềm vui của hai đời có chín: Ba thứ đầu, là thân nghiệp, không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm. Thứ tư, là không uống rượu. Nếu theo Cựu luận, thì chỉ nói là tất cả trừ không uống rượu. Nay, nói rằng "Tất cả Túy la nhã, là rượu gạo. Mễ Lệ Da, Pháp sư Cảnh, Cơ đồng nói là rượu thuốc. Pháp sư Thái, Luận sư Trắc v.v... nói "Rễ, cọng, cành, lá như mía ngọt v.v... là rượu."

Mạt-Đà, Hán dịch là Rượu bồ đào.

Kế là, miệng lìa bốn lỗi. Ba căn bản của ý sau, tổng hợp thành một, công với trước thành chín.

Lợi hành thanh tịnh có mười, dựa theo ngoài có năm, theo trong có năm, nghĩa là theo duyên ngoài của hữu tình mà khởi, gọi là thanh tịnh ngoài. Dựa vào trong mình có bi khởi công hạnh vì đem lại lợi ích cho chúng sinh, gọi là thanh tịnh bên trong. Nếu theo Kinh Thiện Giới nói, thì năm thứ trước, y cứ đối tượng được giáo hóa lìa lỗi gọi là ngoại tịnh, công đức giáo hóa quy về mình, nên gọi là tịnh bên trong. Năm thứ sau, y cứ vào Tông chỉ của bốn tâm Vô lượng vì lợi người, gọi là ngoài. Lúc giáo hóa, hóa độ tâm không có nhiễm, gọi là trong."

Kinh Thiện Giới ngộ nhận rằng, các Bồ-tát đối với hạnh ác, tạp nhạp của các hữu tình. Nếu y theo Cựu luận thì chỉ có ba thứ trước, thiếu không có câu hạnh tạp nhiễm thứ tư."

Luận sư Cảnh nói "Hai câu trước trong bốn câu này là nói về tại gia."

Hạnh ác tạp nhiễm, nghĩa là hạnh ác lẫn thiện.

Hạnh trước, nghĩa là thông thường, hễ có được địa vị, là lấy việc ác làm trước nhất. Dưới đây là hai hạng xuất gia:

1) Có các tội.

2) Tâm có tạp nhiễm.

Pháp sư Thái nói "Về hạnh ác tạp nhiễm của các hữu tình, nghĩa là trước làm ác, sau tu thiện. Hạnh có tội, nghĩa là tội giá (ngăn), vì là tội, chẳng phải nhiễm. Hạnh tạp nhiễm, nghĩa là tánh tội."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Hoặc từ trên đến đây, kẻ gây ra điều ác, gọi là người làm ác ở trước."

Luận sư Trắc nói "Người tu hành có tội, là ở tâm Vô ký thiện, phạm giới mình đã tho, như ở địa vị vô học phạm tội."

Hạnh tạp nhiễm. Tạp, tức phạm tội tạp nhiễm. Lại nói "Hai thứ đầu, về phần mình đã khởi hai phần lỗi: thuần túy, tạp nhạp."

Không đối với chẳng phải giải thoát, chẳng phải Xứ v.v... định thanh tịnh. Pháp sư Thái nói "Nghĩa là không là ở trời Vô Tưởng v.v... chẳng phải Xứ giải thoát, mong được Chân giải thoát. Không là định của bốn Vô Sắc, chẳng phải xứ thanh tịnh, cầu được định tịnh, tức ở trong đó, có thể chính thức khuyên bảo, dẫn dắt, gọi là lợi hành không thay đổi."

Lại, giải thích "Chẳng phải đạo, chấp Đạo, gọi là Định thanh tịnh."

Luận sư Trắc nói "Cầu Đạo điều phục của thế tục là định thanh tịnh."

Pháp sư Khuy Cơ nói "không vận chuyển pháp Phật, khiến vào trong tà, chẳng phải không thay đổi tà mà tiến đến Đạo."

Về bốn tánh. Luận sư Trắc nói "Ba thừa và địa vị đường thiện là bốn tánh. Hoặc bốn tánh như Sát-Lợi v.v... như thích ứng."

Trong Lợi hành. Pháp sư Thái nói "Nói là các phẩm thiện ở nghĩa của mình, tùy theo công năng khác nhau của phẩm hạ, trung, thượng có thể khuyến khích, dìu dắt. Nghĩa là nếu đối với tự tánh của các phẩm pháp lành thành thục, thì công năng khác nhau. Hạ, trung, thượng có thể khuyến khích, dẫn dắt hữu tình, khuyên bảo chúng tu tập. Và, do công năng khác nhau của phương tiện mà khuyến hóa dẫn dắt: Ở hiện tại khởi công năng khác nhau phương tiện gia hạnh, có thể khuyến khích, dẫn dắt ấy, khiến tu gia hạnh khác nhau.

Đối với kia, như kia. Nghĩa là đối với nghĩa tự tánh kia, như phương tiện, mà khuyên bảo, dẫn dắt họ. Pháp sư Khuy Cơ nói "Đại ý trong đây nói, nếu có hữu tình đối với ba phẩm đức của thừa mình: thiện, quả, pháp có thể khuyên bảo, dẫn dắt, thì hãy khuyên bảo, dẫn dắt chúng. Nếu họ đã vào thừa mình rồi, hãy dùng pháp sau mà khuyên bảo, dẫn dắt chúng."

Dưới đây, là nói sơ lược về tướng mạo đó trong Đồng sự, không trải khắp chín môn để phân biệt.

Luận sư Trắc nói "Y cứ theo loại trên để giải thích, nên có chín môn."

Do công dụng của đồng sư kia, nên chúng sinh đồng chung với các hạnh trước, lại không có pháp riêng, y theo trên, rất dễ hiểu, nên lược qua không nói.

Sở dĩ biết có chín môn là vì như văn dưới đây nói "Từ tất cả thí cho đến đồng sự, cho đến thí cho thanh tịnh; cho đến đồng sự thanh tịnh", cho nên biết đều có chín môn.

Nay, trong văn dưới đây, trước hỏi, sau đáp. Trong phần đáp, 1) Y cứ ở pháp để nói.

2) Y cứ ở bốn trường hợp của người để phân biệt. Trong phần (1) trước có hai:

1) Chính nói về Đồng sự.

2) "Vì sao gì..." trở xuống, giải thích lại.

Nói "Nếu ở đây v.v... Nghĩa là người Cựu luận nói "Nếu ở nghĩa này, nghĩa là dựa vào cảnh mà tu Thể của Đồng sự. Dưới đây là nói "Nếu ngang đồng, nghĩa là trở thành nghĩa tu của phần mình ở trên. Nếu tăng, thì sẽ trở thành nghĩa tu của phần Thắng tấn ở trên."

Nay, giải thích "Đại khái luận về chủ thể giáo hóa với hữu tình, đối tượng được giáo hóa hoặc ngang đồng, hoặc vượt hơn, mới trở thành chủ thể giáo hóa. Nếu vì kém mà ruồng bỏ chúng thì không gọi là chủ thể giáo hóa, nên nói "Hoặc tăng đồng đều."

Trong giải thích lại, 1) Giải thích về đồng sự. 2) Giải thích về xa lìa sự chê bai, ngờ vực.

Trong bốn trường hợp, Luận sư Cảnh nói "trường hợp một, nói về Bồ-tát, chủ thể giáo hóa, tự cho là thầy, Bồ-tát được giáo hóa, người thật sự có công đức mà vì tiềm ẩn điều tốt lành của mình, mà vì không bày tỏ oai lực đức của mình, nên tiếp nhận sự giáo hóa."

Trường hợp hai, chẳng phải Đồng sự của người khác chứng tỏ sự việc chung. Vì hóa độ hữu tình thấp kém, nên hóa hiện giống như Chiên-đồ-la, cho đến chó v.v... mà sinh trong đó.

Trường hợp thứ ba, có các Bồ-tát là đồng sự của người khác, nghĩa là nhận thấy thiện căn được giáo hóa, được tiếp nhận, cũng có thể bị lay động. Vì muốn cho họ không bị nghiêng động, hiện đều được đồng sự.

Hoặc tăng, nghĩa là phần vị công hạnh dù ngang đồng, nhưng vì chưa thành tựu viên mãn, còn có nghĩa lùi bước, nghiêng động, nên Bồ- tát đồng sự chung mà hành động chung.

Pháp sư Thái nói "Trường hợp thứ nhất, có một Bồ-tát chung với oai lực công đức của đa số Bồ-tát đều được bình đẳng. Đối với đạo Bồ- tát, hoặc Khởi tăng thượng mạn, tự cho là bực thầy, hoặc thật sự thọ địa vị thầy. Ngoài ra, có chúng sinh cần che giấu điều tốt lành của mình, mà không biểu lộ rõ oai lực đức mình, tương tợ với thầy. Do tự giấu điều thiện nên không tự tỏ bày chung với đồng sự của người khác.

Trường hợp thứ hai, vì hóa độ chó v.v... nên sinh trong loài chó v.v... nhưng không chung với loài chó v.v... đồng làm hành động của chó, gọi là chẳng phải đồng sự của người khác. Mà tự làm sáng tỏ hiện đời sanh kia, nên gọi là tự làm sáng tỏ hiện cùng với kia đồng sự.

Trường hợp thứ ba, rằng, các Bồ-tát nhận thấy kẻ được giáo hóa, vì căn lành đã tu không trụ vững chắc, nên hóa hiện đồng tu chung, để giúp cho họ được trụ vững chắc. Hoặc nói tu điều thiện giống như người kia, hoặc điều thiện vượt hơn.

Trường hợp thứ tư rất dễ hiểu.

Từ trước trên đây, tự phân tích về nghĩa trong công hạnh được chia làm ba.

Hai công hạnh trước, đã nói xong. Từ đây trở xuống, là thứ ba, song kết tác nghiệp của hai lợi, tỏ bày thành tựu lợi ích, trong đó được chia làm ba:

1) Nói về sự khác nhau của tác nghiệp lợi mình, lợi người của sáu Độ và bốn Nhiếp, Nghĩa là sáu Độ, pháp tự thành Phật. Tứ nhiếp thành thục hữu tình. Đây là y cứ ở phần vượt hơn mà nói.

2) Nói về hiện hạnh của sáu độ và Bốn nhiếp hơn hết, kể cả ba thứ nhân duyên thanh tịnh.

3) Nói về sáu độ, bốn nhiếp được nghĩa quả riêng trong tám môn sau.

Đến trong văn thứ hai, trước là nêu chung, kế là, giải thích riêng, sau là kết.

Trong giải thích:

1) Do ba thứ nhân duyên hiện hạnh như thí v.v... của thân, ngữ, ý.

2) Do hai nhân duyên không có tạp nhiễm rộng lớn, nên rộng lớn hơn hết.

Kế là, có ba:

a) Khắp vì chúng sinh

b) Khắp các hạnh tu

c) Tu khắp tất cả thời gian.

Do bốn tướng trở thành không có nhiễm.

Luận sư Trắc nói "Dùng bốn tướng như thứ lớp phối hợp với Sơ địa, nhị địa, Tam địa, Tứ địa trở lên để giải thích.

3) Do ba nhân duyên thanh tịnh thí cho v.v... Nghĩa là do hừng cháy, nên không có lay chuyển, nên thanh tịnh. Sơ địa trở lên, gọi là hừng cháy không có lay động. Thập địa gọi là Thanh tịnh, đến Địa rốt ráo tức Địa thứ mười.

Hoặc hệ thuộc lần sinh, tức trụ ở cõi trời, là hữu sau cùng, tức sinh thân trở xuống.

Y cứ thứ ba, nói về được quả khác nhau, đầu tiên, là nói được quả Phật, sau, nói được nói được quả trong phần nói về nhân.

Chỉ nói tám thứ sau, nói được tám quả, không nói tự tánh. Luận sư Cảnh nói "Trong đây, muốn nói được quả khác nhau. Môn sau, sẽ phân tích về nghĩa được quả của nghĩa khác nhau, nhằm phát huy môn tự tánh, cho nên không nói.

Lại, chỉ nói về đắc quả của tám môn sau, tức gồm thâu tự tánh, cũng nhập trong đó, phân biệt ngoài không có, vì chung. Lại nữa, tự tánh nói về Thể không thể được quả. Vì tám môn chính là nói về công dụng của nghĩa, nên nói được quả.

Pháp sư Khuy Cơ lại nói "Do môn tự tánh không lìa tám môn sau, cho nên không nói."

Hỏi: "Nếu vậy, như trên đây, chỉ nói rằng tất cả phương sau của môn thứ hai, bảy môn còn lại là sự khác nhau này. Nếu vì không lìa tám môn sau, nên không nói, thì lẽ ra phải nói môn thứ hai đã cảm quả?"

Nghĩa là "Không đúng! Vì thứ nhất là Tự tánh, thứ hai là sai khác. Cảm quả tự tánh không nói, được giống nhau trong cảm quả này, nghĩa là chẳng phải khẳng định thể cảm chung một, từ vì môn nhân của các quả."

Luận sư Cảnh nói "Nếu là phần nhiều tu tập, là mới tu. Nếu nói khéo thanh tịnh, là kế tu. Nếu nói đầy đủ viên mãn là tu thành. Cũng có thể phối hợp với ba-tăng-kỳ để giải thích ba nghĩa này."

Trong khó thực hành cảm quả, Luận sư Cảnh nói "Khó thí cho v.v... chiêu cảm quả thần thông biến hóa v.v... kỳ lạ ít có của pháp môn giải thoát."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Cảm quả mầu nhiệm ít có, nghĩa là pháp mầu nhiệm ít có của Thánh giáo, hoặc pháp ít có của thần thông."

Lại nói rằng "Trong thanh tịnh cảm quả, nói bốn thứ tịnh, nghĩa là tịnh, là đối tượng nương tựa, Thần túc là chủ thể nương tựa. Lấy trụ, bỏ tự tại tức là mạng sống dài ngắn, v.v..."

Cảnh giới tịnh, tức là biến hóa Khởi ba thứ lớp tại, tâm thanh tịnh, nghĩa là tức một sát-na nhập Vô lượng định v.v...

Trí thanh tịnh, tức trong một chữ nói tất cả pháp. Như Đối Pháp quyển mười bốn giải thích "Hoặc đối tượng nương tựa v.v... như trong hai mươi ba công đức đã nói. Cũng chiêu cảm trôi lăn sinh, tử, thuận với hạnh quả của Bồ-tát. Luận sư Cảnh nói "Thời kỳ nhân hạnh của Bồ-tát, trôi nổi trong sinh, tử đã lâu, do tu thí v.v... nên giúp chiêu cảm duyên tăng thượng. Nếu hạnh hữu lậu đối với quả hữu lậu là chiêu cảm chính đáng.

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 11 (Phần Đầu)

BẢN LUẬN QUYỂN 44

PHẨM CÚNG DƯỜNG THÂN CẬN VÔ LƯỢNG

Trên đây, bảy phẩm nói về hạnh tự phần lợi mình, lợi người đã xong.

Dưới đây là hai phẩm nói về thắng tấn của công hạnh ấy. Trong đó, trước, là phẩm Cúng dường, nói chung về hạnh lợi mình, lợi người, tùy duyên tạo nên hạnh tu. Sau, phẩm Bồ-đề phần, là nói về hạnh nội chứng kia.

Nay, trong phẩm này nói rộng về cúng dường Tam Bảo, gần gũi bạn lành, tu Bốn Vô lượng, cho nên dùng để nêu danh.

Trong văn, trước hỏi, sau đáp. Trong đáp, trước nêu bài tụng, chia ra ba chương môn. Sau là dựa vào môn để nói, giải thích, tức là ba đoạn:

Đầu tiên, văn giải thích cúng dường chia làm hai: Trước, nói về mười thứ cúng dường. Sau, nói về sáu thứ ý lạc tăng thượng.

Trong phần trước lại có hai:

a) Nói về cúng Phật.

b) So sánh cúng Pháp, Tăng. Trong phần trước có ba:

a) Hỏi.

b) Đáp.

c) Kết.

Trong phần đáp trước, nêu mười môn. Sau, dựa vào môn để phân tích.

Một cặp sơ, nhị trong mười môn, nghĩa là cúng dường thân Phật kể cả Chế-đa. Luận sư Cảnh nói "Thiết-lợi-la, Hán dịch là Thể. Nghĩa là cúng dường Thể của Phật.

Ca-Da, dịch là Thân. Xá-lợi là nếp, lúa. Lại, đệ tử Phật, gọi là Xá-lợi-tử, nên nói là Xá-lợi-phất-đa. Xá-lợi là chim biết nói. Mẹ tên Xá-lợi, vì có đôi mắt giống như con chim kia.

Phất-Đa, dịch là Tử. Nay, vì chữ Xa này khó nói, nên lại nói là Xá-lợi-tử.

Nói Chế-đa, ngài Tam tạng nói "chứa nhóm. Chứa nhóm gạch, đá, cho đến vàng, bạc để làm tháp Phật. Do xây dựng tháp Phật, nên có thể khiến mình, người khác chứa nhóm nghiệp phước, cũng gọi là chứa nhóm, bên trong đôi khi có thờ Xá-lợi, hoặc không có, đều là tháp Phật, đều tên là Chế-đa."

Tốt-đổ-ba là nghĩa cao, tỏ rõ, cũng tương đương với nghĩa Phù-đồ của Xứ này.

Pháp sư Thái nói "Thiết-Lợi-La, Hán dịch là Thân, nghĩa là gần gũi cúng dường sắc thân Như lai. Xá-lợi là âm sai.

Tốt-đổ-ba, Hán dịch là chỗ cúng dường. Cựu luận nói Phù-đồ là âm sai. Theo bản Phạm gọi là Bột Đà, Chế-đa, Hán dịch là Cao Thắng, là chỗ tốt đẹp.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Thiết-lợi-la là Thể, tức là thể của Đức Phật. Ở đoạn văn dưới đây dù nói là cúng dường Sắc thân Phật, nhưng vì ngụ ý cúng dường Pháp thân Chân Phật, nên nói là Thể."

Luận sư Trắc nói "Theo pháp phương Tây, phần nhiều là nơi thờ Xá-lợi Phật, gọi là Chế-đa. Hoặc theo Luật-Tăng-kỳ nói rằng "Nơi có Xá-lợi, gọi là tháp, không có Xá-lợi gọi là Chi Đề."

Kế là, một cặp hai hiện tiền, không hiện tiền. Kế là, một cặp hai tự mình làm, bảo người khác làm, tức thứ bảy, tức bảy thứ trước.

Đối với sự nhiều của, vận dụng tâm rộng lớn, gọi là cúng dường rộng lớn, tức tám thứ ở trước. Tịnh tâm cúng dường, gọi là không có nhiễm.

Chín thứ trên đây, là cúng tài vật, chánh hạnh thứ mười là cúng dường hạnh.

Trong phần dựa vào môn để phân biệt, tức chia làm hai:

1) Nói về chín thứ cúng dường tài ở trước.

2) Nói về cúng dường hạnh thứ mười. Trong phần trước, gồm có:

a) Nói có chín thứ cúng dường tài, hạnh

b) "Nếu không có sức" trở xuống, là kế là, nói không có tài, vận dụng tâm để cúng dường.

Trong phần trước, lại có hai:

1) Nói riêng chín thứ

2) Nói chung.

(1) và (2) trong phần trước rất dễ hiểu.

Y cứ giải thích hiện, bất hiện trong phần trước, văn chia làm hai: Trước, nói về cúng dường hiện, không hiện. Sau, nói về cúng dường sẽ được quả khác nhau.

Trong phần trước có ba:

1) Hiện đối trước Phật và hiện đối với Chế-đa cúng dường.

2) Chung cho hiện, không hiện.

3) Không hiện cúng dường.

Nói "Nếu một Pháp tánh Như lai, tức là Pháp tánh Như lai ba đời. Một tánh Chế-đa tức là tất cả Pháp tánh của Chế-đa trong mười phương, nghĩa là lý Chân như đồng với thể của Pháp thân là một.

Thời nay, Bồ-tát đối với một Như lai và một Chế-đa, "duyên" Pháp tánh của Như lai và Chế-đa ấy, Khởi lên ý cúng dường, tức là vận dụng tâm Như lai khắp mười phương và Chân như Chế-đa, đều Khởi cúng dường.

Đối với tất cả Như lai, tất cả Chế-đa, không hiện tiền, đối với Phật ba đời và Chế-đa, thi thiết cúng dường, nghĩa là ngay khi vận dụng tâm, không nhìn thấy Phật và Chế-đa, gồm đối với Đức Phật hiện tại của phương khác và với Chế-đa, đều tưởng đến Phật quá khứ, vị lai và Chế-đa, không hiện cúng dường. Dưới đây, sẽ nói về đắc quả.

Đắc quả có hai:

1) Thành đức Nhân.

2) Thành đức Quả. Đức nhân có ba:

a) Gồm phạm hạnh, phước rộng nhiều công đức.

b) Nói về xa lìa lỗi, không rơi vào đường ác.

c) Có công năng thành tựu tư lương Bồ-đề.

Trong văn, đại khái nói về cúng dường không hiện tiền để trở thành đức nhân.

Trong thành tựu đức quả, trước nói về hiện cúng chỉ đối với một vị Phật và một Chế-đa, tâm, cảnh ít, hẹp, chỉ được quả lớn. Kế là, "duyên" Đức Phật không hiện và Chế-đa, tâm, cảnh rộng dần, được quả rộng lớn. Thứ ba, cúng hiện, không hiện ở trước, cảnh khắp, tâm khắp, hạnh được quả trên hết.

Kế là, trong phần nói về tự làm, bảo người khác, làm 1) Nói về ba thứ cúng dường. 2) Nói về được quả không đồng.

Nói "Không dựa vào sự lười biếng, trễ nải, các chốn buông lung. Cựu luận nói "Không có chữ "Xứ". Nói là Xứ, nay cho là chỗ thường dựa, nằm và chỗ của lỗi quấy. Không được dựa vào chỗ này mà đặt bày cúng dường.

Trong giải thích về tài cung kính, như Cựu luận nói "tài Vô tận là của hơn." Nhưng xét trong bản Phạm, không có nói của tài hơn. Nay, nói là tài Vô lượng, nghĩa là đã được định tự tại của vật mà Bồ-tát đã hóa hiện ra là để cúng dường Vô tận.

Ngài Tam tạng nói "Pháp sư Viễn nói Vô tận là nhiều."

Trong sự rộng lớn. Luận sư Cảnh nói "Đầu tiên, là nhắc lại trước, khởi sau, nghĩa là trên đã bày tỏ tài cung kính cúng dường, để nhắc lại trước. Dưới đây, biện minh về tướng rộng, hoặc nhiều mầu nhiệm, nghĩa là hai thứ này nói về vật rộng. "Hoặc hiện, không hiện, hoặc tự làm, bảo người khác làm, bốn thứ này nói về sự rộng."

"Hoặc tâm thuần tịnh..." trở xuống, là nói tâm người kia rộng. Dưới đây, nhắm vào lấy bảy thứ cúng dường ở trước, khéo Xa cầu Bồ- đề để giải thích về nghĩa rộng lớn. Pháp sư Cơ nói "Bảy thứ gọi là trên là nhiều đối tượng cúng dường, tức phụng thí tài Vô tận, là đối tượng cúng dường mầu nhiệm.

Lại tức tài cung kính cúng dường, như đã nêu trên là chung. Nói chung, là nêu như trên, hoặc nhiều thứ cúng dường là thứ nhất, cúng dường mầu nhiệm là thứ hai, cho đến tâm thuần tịnh, mạnh mẽ, nhạy bén, thắng giải là bảy.

Pháp sư Tuệ Viễn nói "Nếu các Bồ-tát ở chỗ Như lai là một, chỗ Chế-đa là hai, cho đến ba thứ tài cúng dường, nhiều mầu nhiệm v.v...; hiện tiền bốn, không hiện tiền năm, tự làm sáu, người khác làm bảy."

Hoặc tâm thuần tịnh..." trở xuống, là giải thích sự phát tâm trên, về ý nghĩa có trở ngại. Lại ý văn có trái, lấy gì làm bảy, nghĩa là trong đây, nói về sự rộng lớn, là ý ở tâm tài cúng dường, kể cả vật tự mong cầu Bồ-đề, mà lấy Như lai, Chế-đa là không đúng, vì cảnh được cúng dường. Các Pháp sư đều đồng với giải thích này.

Nay, Đại sư dựa vào thứ hai để giải thích "Dùng nhiều tài của là thứ nhất; của mầu nhiệm là thứ hai; cho đến tâm thuần tịnh là thứ bảy." Luận sư Trắc đồng với giải thích của Pháp sư Viễn.

Cúng dường vô nhiễm có sáu. Luận sư Cảnh nói:

1) Không có tâm khinh dễ, ngạo mạn

2) Không có tâm buông lung, biếng nhác

3) Không khinh thường vất bỏ, tâm không tản mạn, tâm không tạp nhiễm.

4) Không giả dối đặt bày cúng dường.

5) Không được xoa "thư hoàng" vào kinh, tượng, vì nó hôi hám. Không được dùng bơ dầu để tẩm, rưới tượng.

6) Không dùng hương Cuộc-quật-La, vì khi đốt, nó tỏa ra mùi rất hôi, giống như mùi hôi của keo ở trong đây, mùi hôi của hoa Át-Ca v.v...

Nên dùng hoa thơm v.v... làm vật cúng dường. Hoa này to như tay người, màu đỏ thắm như thịt. Đây là hoa phược ca thời Bàn-Lập.

Pháp sư Thái nói "Người phương Tây cúng dường hình tượng Chư thiên, quỷ thần ở miếu, hoặc dùng thư hoàng, đồ tể để rưới, vì đều là vật hôi hám, nên gọi là cúng dường nhiễm ô."

Bồ-tát không như thế. Cuộc-quật-la, Hán dịch nói là An tất hương; hoa Át Ca là hoa mầu đỏ, đều là loại hoa thơm để cúng dường thần, quỷ, do đó, không nên dùng để cúng dường Phật.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Nói vô nhiễm có sáu, nghĩa là có năm chữ cúng dường là năm, trong chữ cúng dường thứ ba được chia làm hai:

Không khinh thường, vứt bỏ, nghĩa là không ném vật cúng dường, tức là một, không tản mạn, không tạp nhiễm là một, nên có sáu thứ.

Pháp sư tuệ Viễn giải thích hoàn toàn khác ở đây. Luận sư Trắc nói

1) Tự tay cúng dường

2) Lìa khinh khi, ngạo mạn

3) Lìa lỗi buông lung v.v...

4) Lìa khinh miệt v.v...

5) Lìa dua nịnh, giả dối, tham lam.

6) Lìa lỗi tài vật nhiễm.

Trên đây, là nói riêng chín thứ cúng dường, dưới đây là nói chung, trong đó,

1) Nói dùng ba tài của làm chín thứ cúng dường ở trước.

2) Nói về Bồ-tát tự tại hóa ra sự cúng dường. Ba thứ tài của là:

1) Tự lực được.

2) Từ người khác được.

3) Được mọi dụng cụ, của báu tự tại. Trong văn thứ hai, có bốn trường hợp:

1) Nói về hóa ra nhiều thân để cung kính, lễ bái.

2) Nói về mỗi hóa thân hóa ra nhiều tay cầm hoa cúng dường.

3) Nói về tất cả hóa thân đều phát ra âm thanh mầu nhiệm khen ngợi Đức Phật.

4) Nói về hóa ra các dụng cụ trang sức để cúng dường Như lai.

Dưới đây nói: "Do Bồ-tát này đã được chứng nhập Địa v.v... bất thối chuyển."

Luận sư Trắc nói "Do đã nhập Đệ bát Địa trở lên, nên thường ở Tịnh độ, thường thấy thân tha thọ dụng của Chư Phật, mà làm việc cúng dường."

Lại giải thích "Bất thối có hai:

1) Bát Địa trở lên, vì chứng được Vô tướng vô công dụng, nên nhậm vận thường có tiến, không có lùi.

2) Sơ địa trở lên chứng kiến Chân như vô phân biệt v.v... các kiến phiền não và sự xúc chạm các khổ không thể nghiêng động. Nay, ở trong đây, y cứ chung một thứ không lay động.

Trên đây, đã nói rộng về hữu tài cúng dường, dưới đây, là nói không có tài sức, vận tâm "duyên" ba phẩm dụng cụ trong đại thiên giới kia, để cúng dường Như lai.

Trên đây, nói chung là chín cúng dường ở trước đã xong. Dưới là nói về hạnh cúng dường thứ mười:

1) Chính nói về hạnh.

2) Trong so lường, chỉ bày hạnh vượt hơn. Luận sư Cảnh chia làm sáu:

1) Tu bốn Vô lượng.

2) Tu bốn pháp.

3) Tu tập tùy niệm.

Ốt-Đà-Nam, Hán dịch nói là nghĩa sơ lược, nghĩa chung. Tam Bảo và Ba-la-mật, tu tập tùy niệm.

4) Tín giải ly ngôn Chân như.

5) Tu ba học.

6) Tu sáu Độ, Bốn nhiếp.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Nói tu tưởng Vô thường, tưởng khổ, tưởng Vô ngã, đây là ba pháp ấn. Chẳng nói "không", tức là đồng với Vô ngã, cho nên không nói."

Lại nói "Tu tưởng thắng lợi về Niết bàn kia, rằng, đây là tụng nói là thường tụng. Già Tha là tụng. Ốt Đà Nam là nhóm (họp). Ở đây nói đối với Niết-bàn kia, tu tưởng thắng lợi là thường tụng."

Luận sư Trắc nói

1) Nói về Đạo Tư lương.

2) "Ít thời gian..." trở xuống, là nói về Đạo phương tiện.

3) "Pháp tánh ly ngôn..." trở xuống, là nói về Kiến đạo.

4) "Huống chi..." trở xuống, là nói về Tu đạo.

Trong phần trước, nói về bốn Vô lượng. Kế là, nói về pháp ấn.

Sau, nói về bốn Niệm, là Phật, Pháp, Tăng, Ba-la-mật-đa.

"Như thế, Bồ-tát ở chỗ Tam bảo..." trở xuống, là thứ hai, nói lúc Khởi sự cúng dường, phát khởi sáu thứ ý lạc tăng thượng.

Hoa mầu nhiệm Ổ-Đàm, trong đây không có danh từ để dịch. Phương Tây nói là Đại hữu. Cây này không có hoa, chỉ ở trong lá có hạt mà mọc lên. Khi Luân Vương xuất hiện, nó mới trổ hoa. Như hoa sen xanh có hoa không có hạt chính là trái với cây Ổ-Đàm-Bát có hạt, không có hoa.

Dưới đây là thứ hai, giải thích về sự gần gũi bạn lành. Trước, là bảy câu hỏi, trong đó, bốn câu hỏi trước hỏi về thể, tướng của bạn lành; ba câu hỏi sau, hỏi về việc cầu pháp.

Trong phần trước, câu hỏi đầu, thành tựu bao nhiêu tính chất tốt mới được làm bạn lành?

Câu hỏi hai: Có bao nhiêu đức tương ưng mới được làm bạn lành giáo hóa không giả dối?

Câu hỏi ba: Thành tựu bao nhiêu tướng, để cho người khác nghe từ xa, rất sinh niềm tin thanh tịnh?

Câu hỏi bốn: Do bao nhiêu thứ tướng đối với đối tượng đã giáo hóa, sinh ra việc bạn lành?

Văn ba câu hỏi sau rất dễ hiểu.

Dưới đây, dựa vào bảy câu hỏi, theo thứ lớp giải thích:

"Nói oai nghi v.v... mầu nhiệm vượt hơn. Luận sư Trắc nói "Trong câu hỏi đầu có bốn trường hợp:

Trường hợp đầu, tập lâu, nay thành.

Trường hợp thứ hai, quần áo được xem xét rất kỹ càng. Trường hợp thứ ba, ba ngàn oai nghi đều đủ.

Trường hợp thứ tư: Toàn thân tề chỉnh, nhìn thấy nghiễm nhiên.

Nói "Bốn câu đối với bạn lành, hoặc chính thức y chỉ ở nghĩa đúng như pháp, hoặc hợp, hoặc ly tùy tự tại chuyển v.v... Pháp sư Cơ nói "đã nương tựa sư nói pháp, nếu đồng với Cựu luận thì gọi là hợp, nếu khác nhau, gọi là ly. Hoặc nương tựa kinh, luận v.v... gọi là hợp, nếu phát ra riêng kiến thì sẽ không dựa vào kinh v.v... gọi là ly, đều kiến như pháp, tùy theo Sư tự tại mà không nghiêng động."

Lại, tự tánh, gọi là hợp; Sai khác, gọi là Ly. Lại, hợp là làm cho nghĩa này phù hợp nhau, như hợp v.v... trong Nhân minh. Nếu ly, thì sẽ khiến nghĩa này riêng, như ly trong Nhân minh v.v... :

1) Khởi tưởng quý báu, vì nghĩa khó được, nghĩa là giáo pháp khó được.

2) Khởi tưởng mắt, nghĩa là do pháp mở mang, dẫn đường, nhân tuệ rộng lớn, như mắt dẫn đường, có thể có sở đắc. Cũng có thể giáo pháp mở mang, dẫn dường có thể sinh Tuệ nhãn, vì nhờ mắt, nên gọi là khởi tưởng mắt, do đó được tên quả.

3) Có ý tưởng sáng suốt. Đã được Câu sinh Tuệ nhãn rộng lớn. Nghĩa là nhắc lại nghĩa ở trước.

Vì nghĩa soi rọi khắp tất cả sở tri v.v... Nghĩa là do giáo pháp soi rọi, sinh ra tuệ v.v... gọi là sáng suốt. Do đó được gọi là quả, nói giáo pháp là sáng suốt.

Trong văn giải thích tu bốn Vô lượng, được chia làm ba:

1) Y cứ ở ba duyên, tu bốn Vô lượng.

2) Đối với một trăm mười khổ, nói riêng về Tu tuệ.

3) Kết khen tướng thắng lợi. Trong phần trước lại có ba:

1) Nêu số, nêu danh.

2) Giải thích.

3) Phân biệt môn nghĩa.

Trong phần trước, gọi giải thích ở trước là Thể.

Về Thể. Luận sư Cảnh nói "bốn Vô lượng: Từ, bi, hỷ, xả. Nếu chúng sinh "duyên", nghĩa là theo thuyết Tiểu thừa nói, chỉ quán giả tưởng. Từ bi, dùng Vô nhuế làm thể. Hỷ là hỷ căn, xả là Vô tham. Theo giải thích của Đại thừa thì có chung giả, thật. Nếu Bồ-tát mới học vì điều phục tâm mình, nên tu tập giả tưởng, phát ra Thể như trước. Nếu học lâu, thì sẽ tự tại cho vui, cứu khổ, có thể có ích thật, tức sử dụng trí tuệ làm Thể.

Pháp "duyên" vô lượng, tức dùng trí quán Nhân không của Chư Phật, Bồ-tát để làm Thể. Chỉ quán nhân duyên của năm uẩn là giả có, rốt ráo không có "nhân". Do trí quán này, nói bày hữu tình giúp cho họ đồng được, gọi là pháp "duyên" Bốn vô lượng tâm. Vì thế, nên Kinh Duy-ma nói "Quán chúng sinh là thế nào? Đáp "Như mầm (mộng) lúa bị cháy sém, như thân Kiến của Tu-đà-hoàn, như thai người của A-na- hàm, như ba độc của A-la-hán, như tham, nhuế, hủy hoại giới cấm của Bồ-tát đắc nhẫn."

"Nếu vậy, thì sao gọi là Từ?"

Đáp "Được pháp này xong, vì chúng sinh nói, là Từ chân thật."

Vô duyên Bốn vô lượng, tức là trí Vô phân biệt, xa lìa tất cả phân biệt hí luận. Do được trí này, thấy lý bình đẳng, sự nghiệp lợi tha được thành tựu. Cho nên, lúc bấy giờ gọi là chứng Địa của con một rất đáng yêu. Vì thế, Vô duyên Từ lấy trí vô phân biệt làm Thể tánh. Kinh Niết-bàn cũng nói rằng "Vô duyên, nghĩa là duyên theo Pháp thân Vô duyên của Như lai. Như lai vì lìa phân biệt, nên gọi là Vô duyên."

Hỏi "Chứng trí, duyên lý đã không có phân biệt, không có tướng lợi vật, sao gọi là Từ?"

Đáp "Như Bồ-tát vì muốn đem lợi ích cho hữu tình, nên cần châu báu như ý. Khi được ngọc báu này rồi, dù không có phân biệt, vẫn có thể tùy theo năng lực phước của chúng sinh mà trên, dưới khởi mây mưa báu, nhằm thành tựu công việc lợi ích. Ở đây cũng thế, Bồ-tát vốn vì sự nghiệp lợi tha, nên đã tu tập trí này. Khi được trí này rồi, dù không có phân biệt, nhưng tùy phước lực của chúng sinh, trên dưới, khởi mây Hậu trí, cho pháp, cho của, mưa các thứ châu báu, tất cả đều hoàn thành, dù không có phân biệt mà là Đại từ."

Nếu vậy, tại sao trong luận đều xếp trí này, vào gọi là lợi mình?"

Đáp "Vì hai trí khác nhau, nên nói lên thuyết này. Nay, y cứ ở sự nghiệp lợi tha của Hậu trí sở dĩ được thành tựu, đều do Trí Vô phân biệt này, nên nói chứng trí là Thể của Chân từ."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Căn lành Vô si của Từ là tánh, căn lành Vô sân của Bi là tánh, căn lành Vô tham của Hỷ là tánh. Xả như số Xả. Nếu theo Tiểu thừa, thì vì dứt trừ "hoặc" trái với tướng trên, nên mượn để nói về quán, mà nay, Đại thừa vì dùng ba cảnh sở duyên, nên thật sự Khởi Vô lượng để cứu giúp chúng sinh."

Giải thích về danh hiệu của bốn Vô lượng. Vì thương yêu rất mực, gọi là Từ, thương xót, gọi là Bi. Yêu vật, gọi là Hỷ, quên nhớ, gọi là Xả, đều từ nghĩa được danh. Đây là y cứ trong duyên chúng sinh mà giải thích danh.

"Nếu vậy, "duyên" pháp Vô duyên Từ, Bi, Hỷ, Xả làm sao được tên?"

"Duyên" pháp Vô lượng là Trí "Nhân không" còn Vô duyên Vô lượng là trí chứng kia, lúc hai trí khởi, thật sự không có bốn hạnh khác nhau yêu thương, thương xót v.v... Do trí này, nên có thể Khởi hạnh giải của tướng riêng: Từ, Bi, Hỷ, Xả trong duyên hữu tình. Vì từ quả mà được tên. Cho nên, cũng đặt bốn thứ tên."

Trong giải thích có hai:

1) Nêu cảnh của Bốn Vô lượng.

2) Đối cảnh để nói về tu.

Đầu tiên, nói rằng "Nếu các Bồ-tát đối với tất cả hữu tình đều được an lập ở ba Nhóm kia, cho là không có khổ, không có vui v.v... :

1) Nhóm tà định, nghĩa là gây ra năm tội nghịch, nhất định đọa Địa ngục.

2) Nhóm chánh định, được Nhẫn xong, bỏ định, được Niết-bàn.

3) Nhóm bất định, ngoại trừ hai nhóm trước còn lại là chúng sinh, Đại, Tiểu thừa đều chấp nhận nghĩa này.

Nay, Du-già y cứ ở chúng sinh mang tánh cố định của Ba thừa, gọi là Chánh định. Người không có tánh của Ba thừa, gọi là tà định. Người có tánh bất định của Ba thừa, gọi là Bất tịnh.

Bồ-tát mới học, đến với ba nhóm này, giả tưởng an lập cho là ba thứ:

1/ Không có khổ, không có vui, tức cảnh của Từ. Từ là cho vui, Từ không "duyên" khổ. Vì "duyên" khổ là Bi. Cảnh của Từ không có khổ. Vì người không có niềm vui, nên cho họ niềm vui, không có khổ cho là cảnh Từ. Có khổ là cảnh Bi. Có vui là cảnh Hỷ. Hỷ vì người kia vui, thì ba cảnh trước, nói chung là cảnh Xả."

Luận sư Trắc nói "Nếu phân biệt thô sơ, thì bốn Thiền trở lên, gọi là không có khổ, không có vui. Ba đường ác, gọi là có khổ. Ba Thiền trở xuống, là cho đến người, trời cõi Dục, gọi là có vui.

Phân biệt lớn, nhỏ, ở cõi Vô sắc có đủ ba thứ, nên Luận Trí Độ nói "Nghĩa Ma-ha-diễn nói là bốn Vô lượng "duyên" chung cho ba cõi, có cả hữu Lậu, Vô lậu."

Trong đối cảnh, nói về tu, đầu tiên, đối với Cảnh ban đầu, tu ba thứ Từ.

2/ "Như hữu tình "duyên"..." trở xuống, là so sánh nói đối với ba cảnh, tu ba Vô lượng.

Trong phần trước, dù không có nêu lên cảnh không có khổ, vui, như cảnh có khổ v.v... mà nói là cho vui, tức đã giải thích xong.

An trụ không có trái ngược. Luận sư Trắc nói "Chỉ giả lập hữu tình ở trong uẩn, không có ngã chân thật, nên gọi là hữu tình v.v... không có trái ngược.

Thứ hai, là nói so sánh, nói là xa lìa "hoặc" si, sân, tham. Luận sư Cảnh thuật lại hai giải thích:

1) "Xả chúng sinh, đối tượng duyên không có khổ, vui, phần nhiều sinh ra si. Do Xả Vô lượng, khiến người kia bỏ si. Hữu tình có khổ, thường sinh ra sân. Do sức Xả, nên làm cho chúng bỏ sân. Hữu tình có niềm vui, phần nhiều sinh ra tham. Do sức Xả, nên giúp họ bỏ tham, cho nên nói "như thứ lớp kia, lìa si, sân, tham, tu Xả, đều có tâm."

2) "Tất cả hữu tình, hoặc có một phần ở thân Bồ-tát, không sinh khổ, vui. Người như thế, phần nhiều sinh ra tâm si của Bồ-tát. Hoặc có một phần ở thân Bồ-tát là oán, sinh khổ, hay sinh ra tâm sân của Bồ- tát.

Thời nay, tu Xả, đối với hữu tình sinh ra khổ, không khởi tâm sân, một phần là sinh gần niềm vui của Bồ-tát. Đối với họ, Bồ-tát lẽ ra khởi tâm tham. Thời nay, tu Xả, không Khởi tâm tham, nên nói rằng "theo thứ lớp lìa tham."

Cách giải thích của Pháp sư Cơ cũng đồng với lối giải thích đó.

Lại nói "Lại, khiến chúng sinh lìa "hoặc", tiến đến quả vị Thánh mà buông bỏ, gọi là Xả. Lại, vì oán, thân đều bình đẳng, nên gọi là Xả. Ở đây, cũng y cứ khiến chúng sinh lìa ba "hoặc", ba hiện lạc ở trước chẳng có lợi ích. Xả một, khiến lìa ba "hoặc", đương lai, sẽ thoát khỏi khổ, mới gọi là lợi ích.

3/ Dưới đây là thứ ba, phân biệt về môn nghĩa:

1) Nói về ba duyên có chung chung, không chung. Duyên hữu tình, chung với ngoại đạo. Về đạo lý, cũng chung với Nhị thừa. "Duyên" pháp chung với hàng Nhị thừa, nghĩa là Nhị thừa cũng quán chỉ pháp không có Nhân. "Duyên" pháp này không chung với ngoại đạo, vì các ngoại đạo đều có "ngã chấp", nên không có "duyên" pháp. "Vô duyên" chỉ Đại thừa mới có.

2) Y cứ ở việc lợi lạc để phân biệt. Luận sư Cảnh nói "Ba Vô lượng trước chỉ gọi là ý yên vui, vì cho ích hiện tại và thế gian. Xả, gọi là ý lợi ích, vì cho đời sau và ích xuất thế."

Pháp sư Thái nói "Ba Vô lượng trước chính thức có thể cứu khổ, cho vui, gọi là ý an vui, thuộc về lạc. Xả Vô lượng, trừ bỏ trái, thuận, bình đẳng, lợi vật, gọi là ý lợi ích, thuộc về lạc.

3) Nói về tên khác. Dưới đây là thứ hai, đối với mười khổ, nói riêng về ba Tu Bi, trong đó có ba:

1) Nói về đối khổ tu bi.

2) Nhân giải thích về nghĩa Đại bi.

3) Kết, khen thắng lợi của tu bi.

Trong phần trước lại có ba:

1) Nói chung đối với khổ, tu Bi.

2) Hỏi đáp, biện minh rộng về một trăm mười khổ.

3) Giải thích xong, tổng kết.

Y cứ trong phần nói về một trăm mười khổ, gồm có:

a) Y cứ ở năm mươi lăm khổ trong môn tăng một.

b) Y cứ riêng phần nói về năm mươi lăm khổ trong môn chín khổ.

Hai lượt như thế, như Giới kinh nói "Năm mươi lăm thứ trước, quán khổ của chúng sinh, năm mươi lăm thứ sau, tự quán nỗi khổ của mình.

Trong phần trước nói rằng "Nỗi khổ trôi lăn không có khác nhau, tức là khổ đế."

Lại, có hai khổ v.v... Pháp sư Thái nói "Nói dục là nỗi khổ căn bản. Vì nhân dục, nên tham lam chấp mắc việc đáng yêu trong, ngoài. Những việc đáng yêu nếu đến khi đổi thay, hư hoại, thì sinh ra các khổ."

Nói Dị thục si, nghĩa là đo thọ báo si, vì không có tuệ biết, nên, nếu bị Thể khổ mạnh mẽ, nhạy bén tăng thượng. Khi bị xúc chạm, tức thì ở nơi thân mình chấp ngã, ngã sở một cách ngu si, mê muội, thật là tự oán trách lắm thay!

Vì thân, tâm đã bị mũi tên khổ bắn vào, nên không thể tự giải tỏa một cách sáng suốt. Nếu là người trí tuệ sáng suốt dù xúc chạm khổ đau, vẫn tự mình cởi mở, không có hai mũi tên.

Luận sư Cảnh nói "Thông thường, thọ khổ xúc chạm, chấp ngã, oán trách, thở than, tất nhiên, ở lúc tuổi hai mươi trở đi, nên nói là thể mạnh mẽ, nhạy bén, tiếp nhận đối tượng xúc chạm, chấp ngã, ngạ sở v.v... Hiện đã chịu khổ, chính là do nghiệp trước đã cảm. Đến nay gặp phải khổ báo này, không biết nó đã xuất phát từ đâu? Nên gọi là Dị thục sinh ra khổ.

Duyên hiện tại sinh ra khổ, tức là dục trước là nỗi khổ căn bản, chỉ vì nghĩa khác nên có.

Trong thêm chín, Luận sư Cảnh nói "Pháp hư hoại, pháp hết, đây là y cứ ở nương tựa bên ngoài, dựa vào quả hư hoại, dứt hết, cho nên sinh khổ."

Pháp sư Thái nói "Nỗi khổ khi pháp hư hoại, tan rã. Lúc có thể tan rã, sinh khổ."

Nỗi khổ khi tận của pháp cùng tận, nghĩa là pháp có thể cùng tận, nếu đến khi hết, bèn sinh khổ lớn, ở trước chỉ hư hoại, không cùng tận. Trong tám pháp, không nói khổ, chỉ nói ba thứ lợi v.v... tức nỗi khổ đã nói trong đây, nên không nói khổ, nghĩa là như phẩm Tự lợi, tha lợi ở trước đã nói:

1) nhân vui, nay, trái lại nói là nhân khổ, cái gọi là nghiệp ác trái lại nghiệp thiện. Căn, cảnh thuận với khổ thọ xúc, trái với thuận Lạc thọ, nhân khổ.

2) Lạc thọ, nay trái lại nói là khổ thọ, tức thọ khổ.

3) Lạc đối trị khổ, nghĩa là đói được ăn v.v... Nay, trái lại khổ không được.

4) Thọ đoạn lạc, nghĩa là nhập Diệt định. Nay, trái lại là vì ở giai vị Hữu tâm, nên khổ.

5) Niềm vui xuất ly, tức vui xuất gia. Cho nên, dưới đây nói "Gia, tức nỗi khổ của tại gia." Xa lìa, tức được Sơ định của cõi Sắc, xa lìa kiết cõi Dục. Nay, vì không được Sơ định cõi Sắc, nên có khổ của kiết cõi Dục.

Vắng lặng, tức định thứ hai lìa vui Tầm của Sơ Thiền. Nay, vì không lìa Sơ thiền, nên có khổ của Tầm.

Niềm vui Bồ-đề, tức ba Bồ-đề. Nay, vì ở địa vị phàm phu, Tầm là pháp của cõi Dục, như thứ lớp phối hợp.

Ba khổ trước trong năm khổ là khổ khổ, Kế là khổ Hoại, sau là Hành khổ.

"Lại, các Bồ-tát..." trở xuống, là thứ hai, nhân giải thích Đại Bi, trong đó có hai:

1) Nói về đối tượng duyên (sở duyên) của Đại Bi.

2) Giải thích nghĩa Đại. Cựu luận chia "nỗi khổ ép ngặt do tự mình tạo ra" trong Tân luận quyển sáu ra làm hai, nghĩa là khổ tự tạo ra và nỗi khổ bức não." Lại có một nỗi khổ, đó là nỗi khổ do người khác tạo nên, ít hơn tất cả khổ trôi lăn thứ mười bốn và nỗi khổ theo đuổi thứ mười bảy, nên chỉ mười tám.

Nay, tám thứ trước trong mười chín đến trong năm mươi lăm nỗi khổ trước, mười một nỗi khổ sau đến trong năm mươi lăm khổ sau.

Hỏi "Vì sao chỉ ngấn ấy nỗi Khổ đến, còn khổ khác không đến?"

Nghĩa là "Vì lấy tăng thượng trong mỗi môn, nghĩa là "đến" để làm cảnh của Đại Bi, cái gọi là nỗi khổ ngu si, tức khổ ngu si trong hai môn trước. Nỗi khổ rốt ráo, tức khổ hành trong ba môn trước. Nhân khổ tức nhân khổ trong sáu môn trước. Sinh khổ, tức sinh khổ trong bảy môn.

Nỗi khổ bức não do tự tạo, nghĩa là nỗi khổ tự ép ngặt trong tám môn trước. Nỗi khổ hao hụt, suy đồi của giới, tức nỗi Khổ hao hụt, suy đồi của giới trong chín môn trước.

Nỗi khổ của nhân đời trước, là năm mươi lăm khổ sau. Nhân đời trước trong hai môn trong đã sinh ra khổ.

Nỗi khổ rộng lớn, tức là tên chung trong bốn môn. Nỗi khổ Na Lạc Ca, tức khổ Na Lạc Ca trong bốn môn. Nỗi khổ thuộc về đường lành, lại là nỗi khổ đường lành trong bốn môn. Tất cả nỗi khổ do tà hạnh sinh ra, tức là tên khổ chung trong năm môn.

Tất cả nỗi khổ trôi lăn, tức là tên khổ chung trong sáu môn. Nỗi khổ không có trí, nghĩa là nỗi khổ của hiện hạnh không có trí trong bảy môn. khổ tăng trưởng, nghĩa là phiền não tham v.v... của các người xuất gia trong tám môn Tăng ích sinh khổ. Nỗi khổ theo đuổi tức tên khổ thứ tám trong chín môn. Thọ khổ tức khổ thọ trong mười môn. Nỗi khổ thô nặng của phiền não ba cõi trong mười môn.

Trong Hiển Dương, giải thích rộng năm mươi nỗi khổ khác. Nhưng hơi khác với luận này.

Kế là, giải thích về nghĩa Đại, do bốn duyên, nên Bi, gọi là Đại Bi v.v... nghĩa là nếu Bi ở Bốn Vô lượng, gọi là Bi, không gọi là Đại Bi, còn chung với Thanh văn, Bồ-tát sơ địa trở lên cũng có. Nếu Bi gọi là Đại Bi, chỉ ở Phật địa và Địa thứ mười.

Hỏi "Vì sao Sơ địa đến cửu Địa không gọi là Đại Bi?"

Nghĩa là "Do bốn duyên mới được gọi là Đại Bi. Cửu Địa trở xuống, dù Bồ-tát có "duyên" khổ hạnh rất sâu và hai nhân duyên tác ý mạnh mẽ, nhạy bén, nhưng vì không có tập trong thời gian dài và nhân duyên rất thanh tịnh. Do ba duyên tập v.v... trong thời gian dài, nên rất thanh tịnh, chủ yếu là Địa thứ mười v.v... Vì thế, nên Bồ-tát cửu Địa trở xuống không gọi là Đại Bi."

Dưới đây trở là kết khen thắng lợi. Trong đó, 1/ Trước là khen ngợi. 2/ Nói về sự thắng lợi. 3/ Dẫn thuyết về chứng thành. Thắng lợi có hai:

1) Nói về thắng lợi tu Bi của Địa tiền.

2) Nói về thắng lợi tu Bi của Địa thượng. Địa tiền có hai:

a) Nói về Địa tiền do tu Bi, nên nhanh chóng nhập Địa, được sáu thứ tâm.

b) Vượt qua tâm nhàm lìa Vô học Kiến đạo của Tiểu thừa.

Tâm hạnh trước của Bi, nghĩa là Địa tiền tu Bi, chính là tâm hạnh trước của Bi Sơ địa, chính thức quán hữu tình đọa ở một trăm thứ mười thứ uẩn khổ cực đại.

Dưới đây là dẫn thuyết để chứng thành: Hoàn toàn khác với Cựu luận. Luận ấy nói "Nếu có người hỏi "Ai được gọi là Bồ-tát?", thì nên chính thức đáp "Là người trụ Đại Bi."

Trên đây, giải thích tu bốn Vô lượng. Đoạn văn lớn có ba. Hai đoạn trước ở giữa đã giải thích xong.

Dưới đây là tổng kết khen tướng thắng lợi của bốn đẳng:

1) Tổng kết khen

2) Nói được bốn thắng lợi Bốn thắng lợi đó là:

1) Được trụ hiện pháp lạc

2) Được tư lương của phước

3) Ý lạc vững chắc đối với Bồ-đề.

4) Là khổ sinh nhẫn.