SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 10 (Phần Đầu)

BẢN LUẬN QUYỂN 38 PHẨM BỒ-ĐỀ.

Tức phẩm thứ năm trong năm phẩm Học xứ, pháp thứ bảy trong bảy pháp. Bồ-đề. Hán là Giác. Ở phẩm này sẽ nói rộng về nghĩa quả đức Bồ-đề, gọi là Bồ-đề. Ba là nói về tâm, bốn là nêu ra, năm là không có gì trên. Bồ-đề vô thượng nói ở đây.

Đã chứng chân thật, hiện đại thần thông thành tựu mình người, phải có quả chứng. Cho nên, sau phẩm thành thục là đến phẩm Bồ-đề này.

Trong văn có ba:

1- Y cứ ở năm môn, nhằm phát ra thể Bồ-đề.

2- Kết các thuyết, khuyên biết rõ.

3- Ba câu ở cuối phẩm, khen ngợi Bồ-đề.

Về văn của năm môn đầu, được chia làm năm:

1- "Y cứ ở trí đoạn, nêu ra thể Bồ-đề v.v... " trở xuống, gọi là tự tánh.

2- Y cứ ở hơn hết để nói về Bồ-đề.

3- Dựa vào công đức tùy niệm mười hiệu, để nói về Bồ-đề.

4- Y cứ ở công đức xuất hiện, để nói về Bồ-đề.

5- Y cứ vào đức khác nhau để nói về Bồ-đề.

Trong phần trước lại có ba:

1- Y cứ ở hai trí, hai đoạn.

2- Y cứ ở ba trí, hai đoạn.

3- Y cứ ở đức cộng, bất cộng.

Hai đoạn, hai trí gọi là Bồ-đề. Pháp sư Thái nói: "Như chín đoạn là quả trí, nên gọi là trí. Hai đoạn cũng là quả Bồ-đề, nên gọi là Bồ- đề".

Luận sư Trắc nói: "Hỏi: "Bồ-đề Hán dịch là giác, hai thứ Thể vô vi chẳng phải giác, sao gọi là Bồ-đề".

Giải thích: "Như Phẩm thù thắng thứ mười của Luận Nhiếp Đại thừa nói là đầy đủ ba thân trí thù thắng, ở đây cũng với hai thứ trí, đoạn như thế, đều gọi là Trí. Vì sao? Vì trong Chân như đầy đủ tất cả tánh công đức như số cát sông Hằng, thuận theo các môn công đức của chủ thể sinh tu, sinh trí v.v... nên gọi là giác, chứ chẳng phải vì "duyên" soi rọi, nên gọi là Giác".

Tam Tạng Chân Đế nói "Có trí Bản giác, Duyên theo lý bình đẳng, tức là kinh Kim Quang Minh nói chỉ có "Như chiếu", chỉ có "Như trí", đó là Pháp thân."

Nay, Ngài Tam Tạng nói là thuyết này không đúng. Vì, nhân không, Pháp "không", đã làm rạng tỏ Chân như, chẳng phải thể của thức, làm sao có thể soi rọi?

Nói, "Như chiếu", nói "Như trí", gọi là pháp thân, là nêu trí, nhằm làm sáng tỏ Chân như, gọi là pháp thân, chẳng phải tức trí Chân Như, gọi là Pháp thân.

Nói Hai trí, tức là trí "Nhân không" và Trí "Pháp không". Trong ba Trí, hai Đoạn, trước là nêu tên ba Trí, hai Đoạn.

"Tất cả phiền não đều là các tập khí vĩnh viễn hại. Nghĩa là chướng phiền não dứt, khắp tất cả hạt giống không nhiễm vô minh. Dứt hẳn không còn thừa, nghĩa là chướng sở tri dứt.

Trong giải thích thứ lớp, chỉ giải thích ba Trí, không giải thích về hai đoạn.

Luận sư Trắc nói: "Dứt trừ chướng phiền não và tập khí, gọi là trí thanh tịnh, tức là trí Chánh thể. Trong dứt trừ tất cả sự, vì không nhiễm ô "không có biết", nên gọi là Trí Nhất Thiết, tức là trí Hậu Đắc."

Nói Trí không có dính mắc, có hai cách giải thích:

1/ "Tức tác dụng của hai trí trước, vì mạnh mẽ, nhạy bén, nên gọi là Trí không có dính mắc".

2/ Giải thích: "Chỉ y cứ ở nghĩa mạnh mẽ, nhạy bén của tác dụng trên trí Hậu Đắc, nên nói là không có dính mắc, vì không có tự thể riêng".

Nói: "Tất cả phiền não", nghĩa là một trăm hai mươi tám phiền não và hai mươi Tùy phiền não, cùng các tập khí, Cựu luận chép: "Vì dứt trừ hạt giống chánh sử của Phẩm thô, nên có hạt giống phẩm Tế của tập khí tàn thừa."

Thuyết này nói không đúng. Nay, nói: "Tập khí nghĩa là do hạt giống phiền não, nên trong thân không có tánh chịu đựng, cũng gọi là tập khí, với thân năm uẩn "chẳng phải một", "chẳng phải khác", vì chúng không có tự thể riêng, nên không thể nói là "khác". Dứt trừ tập khí thô, nặng xong, vì năm uẩn không diệt, nên không thể nói là "một", gọi là tập khí."

Nói "Trí nhất thiết. Nghĩa là theo các kinh luận, Trí Nhất Thiết chủng là Tục trí; Trí Nhất Thiết là Chân trí. Nếu theo kinh, luận do Tam Tạng Chân Đế dịch thì Trí như Lý, gọi là trí Nhất Thiết chủng, vì pháp giới chân như là duyên chủng nhân của tất cả pháp. chủng nhân, gọi là Nhất Thiết chủng trí, là từ cảnh được tên. Như luận Câu-xá nói: "trí Nhất Thiết chủng diệt các tối tăm, nếu tục trí thì gọi là Nhất thiết."

Nay, dựa vào văn này, "duyên" theo chân trí, gọi là trí thanh tịnh; "duyên" theo tục trí, gọi là trí nhất thiết. Trong đức cộng, bất cộng, đại khái có hai đường:

1- Y cứ ở thân thành thục, nghĩa là chỉ có thân Phật thành tựu công đức. Hàng Nhị thừa không được gọi là bất cộng. Như trong đây nói ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp v.v... Nếu hàng Nhị thừa cũng thành tựu; thì nói là chung. Như trong đây nói là vô tránh nguyện trí, vô ngại giải v.v...

2- Y cứ vào thuyết, nếu giáo pháp của Đại, Tiểu thừa đồng nói về đức của Phật thì gọi là công đức chung; nghĩa là ba mươi hai tướng, tám mươi tùy hảo v.v... Nếu chỉ trong Đại thừa nói về công đức của chư Phật, còn hàng Tiểu thừa chẳng đề cập thì gọi là không chung, như tuệ rất thanh tịnh của hai mươi công đức trong Nhiếp Luận v.v... Lại, dựa theo đức của kinh Vô Thượng y, để nói về một trăm tám mươi pháp không chung của đức Như lai, (như kinh đó có nói rộng).

Trong y cứ bảy thứ vượt hơn hết, để nói về Bồ-đề, xưa, gọi là vô thượng, nay gọi là Tối thắng (hơn hết). Tối thắng, vô thượng, được giải thích lẫn nhau: do vô thượng, cho nên (sở dĩ) tối thắng; do tối thắng, cho nên vô thượng. Nhưng, theo nghĩa của bản Phạm, phải là Tối thắng, trong đó có bốn:

1- Nêu số lượng để khen vượt hơn.

2- Nêu bảy tên gọi.

3- Dựa vào danh để giải thích.

4- Thay đổi tên để giải thích khác nhau.

Sở y vượt hơn. Cựu luận gọi là "thân vô thượng." Trong luận Trí Độ nói: "Bồ-đề của các Thanh văn cũng dựa vào không đầy đủ mà được. Bồ-đề của Độc-Giác hoặc nương tựa thân tất cả thân mà được, cho đến đôi khi dựa vào ba mươi mốt thân tướng mà được, không có nương tựa đủ ba mươi hai tướng mà được, chỉ Bồ-đề Phật là nương tựa thân đủ ba mươi hai tướng trang nghiêm, được gọi là Sở Y vượt hơn.

Bốn viên mãn. Nghĩa là ba nhóm luật nghi, gọi là giới viên-mãn. Vì không có tà-Kiến, nên gọi là Kiến-Viên-Mãn. Oai nghi đi, đứng v.v... gọi là quỷ tắc viên-mãn. Không có tà-mạng xin cầu và nói pháp v.v... gọi là Tịnh mạng viên-mãn.

Trong trụ hơn hết, đầu tiên, lập ra hai chương: Do các Như lai phân nhiều trụ là chương thứ nhất. ba trụ Vô thượng, Vô-Đẳng v.v... là chương thứ hai.

Trong các giải thích trở xuống: 1- Nêu tên của ba Trụ. 2- "Phải biết rằng v.v... " trở xuống, trong giải thích chương, trước, giải thích chương hai, hai là trong ba trụ này trở xuống là giải thích lại chương đầu. Môn Ba không và Diệt định, gọi là Thánh trụ. Nghĩa là chỉ có Thánh trụ được gọi là Thánh Trụ, cho nên nói đức Như lai trụ ba không hạnh và trụ Diệt-định. Bốn thiền, Bốn không là chủng loại trời, là nhân sanh cõi Trời. Đức Phật trụ nhân cõi trời, nên gọi là Thiên-Trụ. Người dù được định, nhưng không thọ báo của định thì không gọi là Nhân Trụ. Bốn vô lượng chia ra đạo Phạm-Thiên, được báo của Phạm Thiên, phần nhiều là Phạm Trụ. Trong Thánh Trụ, đa số người trụ không và diệt định. Nếu trụ vô nguyện, thì nhàm chán Y tha. Nếu trụ vô tướng, thì ưa thích chân thật. Nay trụ không, tức dứt trừ sự nhàm chán, ưa thích. Nếu nhập diệt định, thì duyên lự đều thôi dứt. Định, Tuệ của ba Địa dưới, phần nhiều định ít, định của Bốn "không", đa số tuệ ít, chỉ có định, tuệ của định thứ lớp đều đồng với đức Như lai là nhiều trụ.

Trong bốn Phạm Trụ, ý Như lai phần nhiều gồm thâu khổ, nên trụ Đại bi.

"Ngày, đêm sáu thời v.v... " trở xuống, là giải thích rõ về ý trụ Đại bi. Như Luận Trí Độ của Bồ-tát Long Thọ chép: "Trên ba trụ trước, thêm một Phật trụ là bốn Phật trụ, nghĩa là Thủ-lăng-Nghiêm với vô lượng Tam-muội và các pháp bất cộng như, mười lực, bốn vô úy v.v... của Đức Phật, đều là Phật trụ. Hoặc chia mười sáu Thiên trụ có tám, nghĩa là cõi Sắc bốn, Vô Sắc bốn. Phạm Vương có bốn, tức bốn vô lượng. Địa vị Thánh có bốn, tức diệt định, vô nguyện v.v... nên có mười sáu, tức vô lượng, như Luận Trí Độ kia nói, thứ ba nói trong mười Hiệu, Pháp sư Cơ nói: "Mười Hiệu gọi là Tùy niệm công đức, tùy niệm của chúng sinh mà được công đức nên gọi là Tùy niệm công đức. Nói Thể của Đức Thế Tôn chỉ là một, có mười danh hiệu. Nếu như nay, Tam Tạng xếp một hiệu sau là hiệu chung thì chín hiệu trước là danh hiệu riêng.

Theo hiệu riêng, thì ba hiệu đầu có cả hai lợi; ba hiệu giữa chỉ lợi mình; ba hiệu sau chỉ lợi người.

Nếu vậy, như hiệu đầu và thứ ba chỉ nói về thắng nghĩa của pháp giác của lời nói không có luống dối thì chỗ nào nói về lợi ích?

Vì từng lời không có luống dối, không nói đơn độc, mà phải có người thọ lãnh, cho nên trong Như lai cũng có lợi người v.v... so sánh sẽ biết. Dưới đây trong lợi người cũng có lợi mình, nghĩa là so sánh giải thích, có thể như thế. Nếu như xưa Pháp sư Viễn nói chín hiệu riêng, năm hiệu trước là danh của đức mình; bốn hiệu kế là hiệu của lợi người thì lẽ ra là lợi người sao lại nói là đức mình? Lại trong năm hiệu trước, mỗi hiệu là hai cặp:

1- Nêu đạo viên mãn. 2- Quán diệt cùng cực.

Nói về hai nhân của Chỉ, Quán ban đầu và một quả đức sau. Nay nếu nói theo nghĩa, thì lẽ ra chỉ có nghĩa Ứng lợi, chứ chẳng phải là lợi người, nên cũng lợi mình.

Luận sư Trắc nói: "Mười hiệu như thế, được danh có bảy: ba hiệu Như lai, Ứng Cúng, Thiện thệ từ nhân mà được Danh; Chánh Đẳng Giác từ Dụng và Thể được Danh; Minh hạnh viên mãn, từ đức và thắng nghĩa được Danh; Thế gian giải và Thiên, Nhân sư là từ Cảnh và Dụng được Danh. Vô thượng trượng phu, Điều Ngự Sĩ, là từ giả Nhân và Dụng được danh. Phật, là từ đương thể được danh. Bạc-Già từ nhiều nghĩa được Danh, nghĩa là sáu nghĩa: như Tự tại v.v... như Luận Phật Địa nói."

Nói: "Không có luống dối, gọi là Như lai", Cựu Luận chép: "Chẳng có nói luống dối, nên gọi là Như lai. Hoặc như luận Trí Độ, luận Thành Thật nói: "Nương đạo như thật mà đến thành Chánh giác", nên gọi là Như lai." Kinh Niết-bàn chép: Nương sáu Ba-la-mật, mười một Không mà đến, nên nói là Như lai". Đại Phẩm Bát-nhã nói: "Vì nhân Tát Bát-nhã đến, hóa độ chúng sinh, nên gọi là Như lai". Kinh Kim cương Bát-nhã nói: "Không có từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên gọi là Như lai".

Hỏi: "Nếu nói không có luống dối, gọi là Như lai thì Đức Phật vốn do nhân duyên phát nguyện: "Nếu các chúng sinh không nhập Niết-bàn, thì ta cũng không nhập. Nếu mọi chúng sinh không được Bồ-đề, thì ta cũng sẽ không chưng". Dù Đức Phật phát nguyện này, nhưng các chúng sinh không tự Niết-bàn, không được Bồ-đề, Đức Phật bỏ chúng sinh, tự nhập Niết-bàn và chứng Bồ-đề, thì sao được gọi là lời nói không có luống dối?"

Luận sư Cảnh đáp: "Về mặt đạo lý cũng khó, một là nói phát tâm căn bản dù có nguyện này, nhưng từ đây về sau, quán Bồ-tát dù lợi ích mà không bằng Phật. Nếu không thành Phật thì sự nghiệp lợi người sẽ không rộng, vì thế phải thành Phật đạo, chỉ vì các chúng sinh không nhập vô dư, cuối cùng, không nhập Niết-bàn vô dư, nên không có luống dối".

Lại, có thuyết nói: "Phát tâm căn bản, thệ độ chúng sinh, không được Bồ-đề, ta thề sẽ không chứng". Nay, các Bồ-tát dù công hạnh Thập địa đã hoàn thành nhưng không thủ chứng, như Bồ-tát Văn-Thù v.v... tức Kinh Lăng-già nói: "Xiển-đề có hai hạng:

1- Dứt thiện căn.

2- Bồ-tát Xiển-Đề rốt ráo không nhận lấy Chánh Đẳng Giác Vô thượng Bồ-đề. Luận sư Trắc nói: "Ở đây lấy trí chánh thể làm Thể. Về sau, nói là Thế gian giải lấy trí Hậu Đắc làm Thể.

Nay, giải thích: "Cũng có thể Chánh Trí, gọi là Chánh Giác; Hậu trí gọi là Đẳng giác."

Nói "Như Thắng nghĩa kia". Nghĩa là Y tha, Chân thật, gọi chung là Thắng nghĩa, do đối với tính Biến kế sở chấp vì có pháp, nên nói là y tha cũng gọi là Thắng nghĩa.

Minh, là ba Minh; Hạnh như kinh nói. Hai phẩm v.v... Chỉ, Quán, như Cựu Luận nói: "Ba minh, như kinh nói. Hạnh là hai phẩm của các Chỉ, Quán. Nay luận trái với kinh ấy, do đối trị với ngu ba đời, nên gọi là ba minh."

Hỏi: "Phàm phu, người hữu Học, La-hán, Bích-chi, Bồ-tát và Chư Phật đều biết quá khứ, vì sao có minh, chẳng phải minh, có lực, chẳng có ực?"

Đáp: "Phàm phu, người hữu Học chỉ biết quả chung, biết quả có cùng tận, nên không được gọi là minh. La-hán, Bích-chi Phật không bằng Chư Phật nhân, quả đều biết, soi rọi pháp cùng khắp, đều gọi là Minh. Tám muôn kiếp về trước, đi suốt qua đối tượng không bằng, vẫn còn có không có biết. Không biết đã bị khuất phục, không được gọi là Lực."

Hỏi: "Túc mạng biết quá khứ. Phàm phu, Nhị thừa đồng biết trong tám muôn kiếp, vì sao Thiên Nhãn thấy hiện tại, tức nói là phàm phu thấy bốn thiên hạ; Phạm vương thấy Tiểu Thiên; hàng Thanh văn thấy Nhị Thiên; Bích-chi Phật thấy ba ngàn thế giới ư?"

Luận sư Cảnh nói: "Tác dụng của tuệ kém trong năm thức Thiên Nhãn, Nhĩ thông, nên tùy theo khí lực của con người thấy cảnh hiện tại, xa, gần, ngăn cách với chung quanh, tùy khả năng thấy xa, gần.

Túc mạng, thông v.v... là ý thức mạnh mẽ biết được tám muôn kiếp."

Có giải thích: "Chỉ chủng tánh Bồ-tát vô sinh, biết được tám muôn kiếp, như Số Luận v.v... chẳng phải phàm phu khác. Tỳ-Bà-Sa quyển một trăm nói về thường kiến, thấy kiếp khác nhau, rằng, chủng tánh Thanh văn nhớ hai muôn kiếp; chủng tánh Độc giác nhớ bốn muôn kiếp, chủng tánh Bồ-tát nhớ tám muôn kiếp."

Trong giải thích Thiên, Nhân sư, là nêu bốn chương, lại dùng nghĩa để giải thích, với chỉ bày rõ ràng về liễu nghĩa, để khai Đạo.

Giải thích là thật nhãn, nên làm chỗ nương tựa cho tất cả nghĩa. Giải thích vì thật trí, nên nghĩa nương tựa trí, rõ ràng là nghĩa đã nương tựa, là chủ thể liễu cho bất liễu nghĩa, nên ngang với bốn trường hợp, giải thích là thật nghĩa:

1- Đức Như lai đối với nghĩa chúng sinh chưa liễu có khả năng quyết liễu.

2- Với nghĩa do chúng sinh cùng sinh ra, có khả năng dứt trừ.

3- Chỗ rất sâu sắc chung của Đệ Nhất nghĩa Đế có khả năng làm rõ.

4- Với người mới chứng rất sâu, lại giúp họ được suốt, sạch. Vì đủ bốn nghĩa này, nên gọi là Thật nghĩa. Vì làm căn bản cho tất cả pháp, nên đồng ba trường hợp, giải thích là Thật pháp.

Pháp là giáo pháp. Đức Như lai là căn bản cho tất cả giáo pháp, là người khai mở, dẫn dắt giáo pháp, vì làm nơi nương tựa cho giáo pháp, cho nên đức Như lai là thật pháp.

Trên, đã nói về công đức của đấng Đại sư, dưới đây, sẽ giải thích về nghĩa của Sư.

Đức Như lai, là người có khả năng truyền trao giáo pháp chân chính cho trời, người v.v... Luận sư Trắc nói: "Nói là Thật nhãn nên "duyên" trí nghĩa; vì là Thật trí nên "duyên" pháp trí; vì Thật nghĩa nên lại trí nghĩa; vì Thật pháp, nên nói lại Pháp Trí v.v...

Về nhóm pháp có khả năng dẫn nhiếp nghĩa lợi có ba. Theo Cựu luận nói: "Nghĩa lợi ích, chẳng phải nghĩa lợi ích; chẳng phải nghĩa không lợi ích. Đây là ba tánh: như Thiện v.v... có khả năng phá tan các ma, có nhiều công đức, được gọi là Bạc-già-phạm. Dựa vào Phẩm, nước phương Tây, cho hiệu này là hơn hết, không luận ngoại đạo và người Phật pháp, đều khen ngợi đức Bản sư là Bạc-già-phạm. Trong đây vì không có danh từ nào để phiên dịch, nên vẫn giữ nguyên tiếng Phạm. Nếu theo Bản Phạm thì hầu hết tựa đề các kinh đều nói là Bạc-già- phạm, không để là Phật nói, đến sau cuối cũng có hiệu là Thế Tôn.

Theo luận Thành Thật: "Vì có đủ chín đức nói trên, nên gọi là Thế tôn", cũng không hợp lý.

Trong phần nói về xuất hiện, văn chia làm ba:

1/ Nói trong một thế giới, hoặc nhiều kiếp không có Phật, hoặc trong một kiếp có nhiều Đức Phật ra đời.

2/ "Kia kia v.v... trở xuống, là nói về các thế giới mười phương có vô lượng Phật.

3/ "Quyết định không có trong một cõi Phật". Trở xuống, đại ý nói trong một thế giới, không có hai Phật ra đời.

Trong phần trước, hoặc một kiếp có nhiều Phật, nghĩa là trong kiếp hiền có một ngàn vị Phật xuất hiện thế gian, nên luận Trí Độ chép: "Vào lúc thế giới mới hình thành, trên biển hiện ra hoa sen ngàn cánh, cho đến cõi trời A- Ca-Ni-Trá thấy trong nhóm nước có hằng ngàn hoa sen, tức nói rằng, ở kiếp này có một ngàn vị Phật ra đời là bậc Hiền, thiện."

Hỏi: "Nếu một ngàn Đức Phật kia đều xuất hiện trong cùng một kiếp Thành, Hoại, thì vì sao Ngài Chân Đế lại nói rằng kiếp Thành, Hoại, Không, đều chẳng có Phật ra đời, chỉ ở kiếp Trụ có Phật ra đời. Trong mười kiếp trước trong hai mươi kiếp, có Phật ra đời, mười sau không có. Năm kiếp trước trong mười kiếp cũng không có Phật xuất hiện. Trong kiếp thứ sáu đạo Phật Câu-lưu-tôn ra đời; kiếp thứ bảy, có Phật câu-na-hàm-mâu-ni ra đời. Trong kiếp thứ tám, có Phật Ca-diếp ra đời. Trong kiếp thứ chín, Đức Thích-ca xuất hiện thế gian. Trong kiếp thứ mười, Đức Phật Di-lặc sẽ ra đời. Từ kiếp Không trong vô lượng kiếp sau kiếp Di-lặc, sẽ không có Phật ra đời. Cho nên, biết một ngàn vị Phật không được xuất hiện liên tục trong một kiếp thành, hoại. Nếu ở kiếp hiền có một ngàn vị Phật, nói là đồng ở trong một kiếp Thành, Hoại thì cũng trong một kiếp Trang Nghiêm ở quá khứ có một ngàn vị Phật, lẽ ra cũng đồng ở trong một kiếp thành hoại.

Nếu nói là đồng thì không đúng, vì như kinh Quán Dược vương, Dược Thượng Bồ-tát nói: "Phật bảo đại chúng! Xưa kia, khi gặp Đức Phật Diệu Quang, lần đầu tiên phát tâm, nghe nói danh hiệu năm mươi ba vị Phật, ta cảm thấy lòng mình rộn lên niềm vui mừng, liền nói cho người khác nghe, thì có một ngàn người phát tâm Bồ-đề. Cứ như thế, lần lượt dạy bảo, lại cò thêm một ngàn vị phát tâm Bồ-đề! Này người thiện nam! một ngàn vị đầu tiên, tức một ngàn vị Phật trong kiếp Trang nghiêm ở quá khứ. Ngàn người giữa, tức một ngàn vị Phật trong kiếp hiền. Một ngàn vị sau, tức một ngàn vị Phật trong kiếp Tinh tú ở vị lai, xuất hiện ở thế gian, như kiếp Trang Nghiêm. Ở quá khứ cuối cùng có. Ba vị Phật tức là Phật Tỳ-Bà-Thi, ra đời vào kiếp đầu tiên trong chín mươi kiếp. Như các Đức Phật Thi-khí, Tỳ-Xá-Phù, tức ra đời trong ba mươi hai kiếp. Về sau, không có Phật. Mãi cho đến kiếp thứ chín, mười một, tức là đầu kiếp hiền, mới có Đức Phật Câu-lưu-tôn ra đời trước nhất.

"Đã nói một ngàn vị Phật trong kiếp Trang Nghiêm, ba vị Phật sau cuối trải qua trước sau trong chín mươi kiếp, một ngàn vị Phật trong kiếp hiền lúc ra đời cũng không đồng ở trong một kiếp Thành, Hoại?". Đáp: "Ông dẫn điều mà ngài Chân Đế phán quyết, chưa đủ làm chứng. Vì sao? Vì phương Tây hiện phán quyết, này chính là hai mươi tiểu kiếp của kiếp Trụ. Tiểu kiếp về trước, có bốn vị Phật ra đời. Bồ-tát Di-lặc sẽ ở đầu kiếp Trụ này. Từ giảm đến lúc tăng tám van tuổi, mới xuất hiện ở thế gian, vì theo Đại thừa phán quyết rằng hai mươi kiếp Trụ đều có một lần tăng, một lần giảm, mới thành một Tiểu kiếp. Nếu căn cơ của các chúng sinh đã thành thục, thì sẽ có duyên gặp Phật. Cứ mỗi Tiểu kiếp, có một ngàn vị Phật ra đời, là không có lỗi, há nói lại có mười chín Tiểu kiếp? Ông dựa vào ngài Chân-Đế mà phán quyết vội rằng: "Trong mười kiếp sau không có Phật ra đời và năm kiếp trước cũng không có Phật, là không hợp lý".

Lại dẫn luận Câu-Xá nói ba vị Phật sau trong kiếp Trang Nghiêm ở chỗ đức Thích-ca, tu nghiệp tướng tốt trước, sau trong chín mươi mốt kiếp, mới ra đời là đủ biết không đồng một loại kiếp có một ngàn vị Phật, thì không đúng. Vì, Đại thừa không nói sau ba tăng-kỳ, đặc biệt trong một trăm kiếp tu nghiệp tướng tốt, mà nói là đức Thích-ca, ba tăng-kỳ đã mãn, lại gặp ba vị Phật kia trong chín mươi mốt kiếp, tu nghiệp tướng tốt ấy, đây là nói thuận với bất liễu nghĩa của Tiểu-thừa, nên không thể dẫn lời ngài Chân-Đế để chứng minh. Cho nên, nay thấy kinh Dược-Vương, Dược-Thượng nói: "Một ngàn vị đầu tiên đồng ở một kiếp Trang-nghiêm ra đời, cũng là một ngàn người trong một kiếp Thủy-hỏa, đồng ở một kiếp Hiền ra đời. Một ngàn vị sau, đồng ở một kiếp Tinh-Tú, ra đời ở thế gian". Lại, tức Khoái Thuận Trí luận đã nói: "Trong kiếp này có một ngàn vị Phật ra đời, như lời ghi nhận của quyển hai ở trước đã nói về nghĩa ấy".

Trong văn thứ hai được chia làm ba:

1/ Sơ lược lập tông, ở nhiều thế-giới lại có nhiều Phật.

2/ "Vì sao?" trở xuống, là hỏi đáp, nói rộng.

3/ Giải thích xong, tổng kết.

Vì sao? Nghĩa là vì sao các thế giới ở mười phương có nhiều vị Phật? Ở đây cũng có ba:

Đầu tiên, hỏi; kế là, giải đáp, sau là kết. Trong giải thích có ba:

1/ Nói về tu nhân có nhiều người thành Phật, cũng phần nhiều chứng có nhiều vị Phật.

2/ "Lại, ở mười phương hiện có v.v... " trở xuống là nói trong một cõi không có hai vị Phật đồng ra đời, là chứng minh có nhiều vị Phật.

3/ "Lại không nên nói v.v... " trở xuống, là phá chấp đồng thời tu nhân, theo thứ lớp thành Phật và không thành Phật.

Trong phần trước nói rằng đối với phần như thế luận Địa Trì nói: "Oai-nghi như thế, ở đây gọi là phần. Lại, nếu lúc bốn oai-nghi kia riêng biệt thì gọi là phần, cũng có thể là sáu thời phần kia".

Kế là, nói: "Lại, ở mười phương, cho đến người nhất thời thành Phật. Nay, ý ở đây nói là có người tu tư-lương Bồ-đề trong nhất thời viên mãn, đa số là các Bồ-tát. Nếu không một lúc thành Phật ở thế giới khác mà ở một thế giới, là không đúng. Vì phá chấp của Tiểu-thừa nên nói là không có Phật mười phương. Ý của đoạn văn dưới đây nói: "Nếu đều trụ ở Đỗ-Sử kế là thứ lớp thành Phật và không thành Phật là không đúng". Trong đây có vấn nạn: "Như một lúc phát nguyện, nhất thời viên mãn, chúng sinh ở một thế giới một Đức Phật, chúng sinh nhất thời, căn cơ thành thục, làm sao hiểu được?"

Nghĩa là không có việc này, nếu vậy, thì Bồ-tát Di-Lặc, đức Thích- ca, chúng-sinh hãy còn có trước, sau, căn cơ thành-thục mà không đồng nhau, huống chi nhất thời, chúng sinh căn cơ thành-thục đồng ở một cõi?"

"Cho nên, phải biết rằng v.v... " trở xuống là thứ ba, kết.

"Do lý này." Trở xuống, là đoạn văn thứ ba trong đoạn lớn thứ hai, văn kết có nhiều Phật.

Trong ý nói về một cõi không có hai Đức Phật.

1/ Lược nói một cõi không có hai Đức Phật.

2/ Hỏi đáp, nói rộng.

Trong đáp có ba:

1/ Nêu tùy theo lời nguyện xưa: không có hai Đức Phật cùng lúc ra đời.

2/ Nói về Đức Phật thứ hai ra đời, lẽ ra không có lợi ích.

3/ Nói về một Đức Phật ra đời, thì lợi ích; nhiều Phật ra đời, thì tổn hại.

Từ đây trở xuống, là thứ năm, y cứ vào đức khác nhau v.v... để nói về Bồ-đề. Trước nói về thật đức, tức đồng. Kế là, nói về tướng hóa có khác nhau. Sau là nói về chuyển y thân nữ có khả năng chứng Bồ-đề." Hỏi: Nếu nói thân nữ không chứng Bồ-đề, thì vì sao kinh Pháp

Hoa nói: "Long nữ thành Phật v.v... ", làm sao hiểu được?"

Nghĩa là: "Nhưng Long nữ kia cũng biến thành người nam, sau đó mới thành Phật, chứ chẳng phải ngay thân nữ mà thành Phật được."

Từ trên đến đây là năm đoạn, nói chung thứ nhất, là nêu thể Bồ- đề. Từ đây trở xuống, là thứ hai, kết các thuyết rất dễ hiểu. Thứ ba, trong ba câu khen ngợi, gồm nêu:

Ba thứ vượt hơn:

a- Thể vượt hơn, vì vượt qua đạo Tầm, Tư.

b- Đức vượt hơn, vì mọi đức đã nhóm họp thành. c- Dụng vượt hơn, vì sinh ra Bồ-đề của Ba thừa. Lại dùng bốn Danh để kết ngợi khen.

PHẨM LỰC CHỦNG TÁNH.

Các sư xưa nói: "trên đến đây, với năm phẩm nói về pháp sở Học. Mười một phẩm dưới đây sẽ nói về hạnh của Học kia. Dù rằng phẩm hạnh là pháp, nhưng trước là thể của pháp, còn dưới đây là nghi thức của phương tiện tu tạo, nên, gọi là chung là xứ phương tiện. Trong đó có ba:

1- Một phẩm đầu nói về phương tiện Nhiếp Học căn bản. 2- Kế là, có chín phẩm tạo duyên chánh Học.

3- Một phẩm sau, Nhân Học, thành đức.

Nay, thì không như thế, Trì Học thứ ba có mười sáu phẩm, năm phẩm trước, nói xứ sở học. Y cứ nói sở học (đối tượng Học), gồm có người "năng học" (chủ thể học), chưa nói nên học như thế nào?. Một phẩm thứ sáu, chính nên là nói học hành như thế. Mười phẩm còn lại chánh là nói về năng Học. Y cứ nói về hạnh của năng học, gồm có pháp sở học, nên về Trì học, trước nói rằng: "Nếu xứ "sở học" nói là Học như thế có thể tu học, nên có ba chương. Nếu theo phẩm thứ nhất này thì tức là sẽ có sinh khởi, hoặc văn của xứ sở học."

Đã giải thích năm phẩm xong, đến phẩm Lực Chủng Tánh này lại có sinh khởi, nếu văn của sự Học như thế là nói

Từ trên đến đây, nói về sáu phẩm xong.

Giải thích: "Nếu có thể tu học trong phẩm Thí, thì đầu tiên, dù không có sinh khởi văn để tu học, nhưng lấy lý này để y theo tông của năm phẩm trước, để nói xứ sở học gồm có người "năng học".

Mười một phẩm dưới đây sẽ nói về hạnh sở học, dù nói về pháp sở học, người "năng học", tức ba câu đầu của Học trì, hoặc xứ sở học; hoặc học như thế.

Chia phẩm nhiều ít. Câu đầu, nói pháp mới học, dù nói về pháp sở học mà chưa nói "nên học như thế", cho nên, hai câu theo thứ lớp nói "nên học như thế". Nếu chủ thể tu học là xứ sở học, thì trong "Học như thế" gồm để nói. Về nghĩa nấy cũng chưa rõ ràng, chưa giải thích như trước chia làm ba lại vượt hơn.

Hoặc xứ sở học; hoặc học như thế, sáu phẩm trước mới có sinh khởi, có thể tu học trong phẩm Thí, dù không có sinh khởi, nhưng công đức cuối cũng có văn kết. Cho nên biết Mười phẩm là Học chứng".

Chủng tánh của Lực. Lực là mười lực, hạt giống của mười lực, gọi là chủng tánh lực. Phẩm chủng tánh thứ nhất trước, nói chung tất cả tánh, chủng tánh, chưa nói tập thành chủng tánh của mười Lực. Nay vì muốn nói riêng về tập chủng tánh, nên nói phẩm Lực chủng tánh.

Trong văn, đầu tiên, là kết trước, sinh sau; kế là, chia ra nêu chương môn. Sau dựa vào chương để nói rộng.

Trong phần chia ra gồm có:

1- Nêu tụng.

2- Văn xuôi nói về kệ.

Bồ-tát trước, muốn nói năm phẩm, bảy pháp, Học xứ được thích hợp, tinh tấn, siêng năng tu học. Trước nên phát nguyện. Nguyên là Thắng giải. Thắng giải xong, cầu pháp. Tự mình đã cầu pháp, nên nói cho người khác nghe. Nói xong nên tự tu hành. Chính mình đã tu rồi, lại truyền dạy cho người khác sao cho họ tu điều thiện. Lại dạy răn người khiến họ dứt bỏ việc ác. Người khác đã trụ trong truyền dạy, khuyên răn, thì có thể thu nhiếp thân, ngữ, ý khởi sự thực hành điều lành.

Trong phần dựa vào chương để nói, có mười đoạn; đầu tiên, trong phần nói về Thắng giải, trước, là nói về tám thứ thắng giải, sau, nói chung tu tám nhân duyên thành tựu viên mãn.

Ở phần trước nói: "Đôi với tám thứ kia, cho đến quyết định Hỷ, Lạc: Pháp sư cảnh nói: "Thắng giải, Tín, dục trong đây, "dục" là Hỷ, Lạc đều là thể của nguyện, với tám cảnh này gọi là chỗ nguyện nương tựa."

Luận sư Trắc nói hai giải thích:

1/ "Hỷ, Lạc của số Thắng giải là số của dục khởi sự vào địa vị Phật, cần phải trước hết, khởi tín hạnh, thuận với cầu Tam bảo thì mới nhập được ".

2/ "Thắng giải là số giải thoát đối với Tam bảo, đối tượng duyên, quyết định Thắng giải".

Hỏi: "Nếu vậy, vì sao luận nói rằng: "Tín tịnh là quyết định Hỷ, Lạc ở trước ư?"

Giải thích "Hai pháp: Tín, dục này là số giải thoát, đồng thời là giúp đỡ. Do hai pháp này có thể tạo ra tướng quyết định đối với Tam bảo."

Dù có hai giải thích, nhưng giải thích trước là vượt hơn. Dưới đây sẽ giải thích về không là số của số một, hai v.v... của Cựu luận, nên Pháp sư Viễn v.v... đã lầm số tám thứ Tắn giải, tức số Tam bảo là ba; đối với Bồ-tát v.v... là thứ tư; nghĩa Chân là thứ năm; Nhân, quả kết hợp là thứ sáu; về nghĩa nên được là thứ bảy; đối với phương tiện được là thứ tám.

Đối với ngôn ngữ v.v... thiện là nói chung tám pháp ở trước. Nay tân luận này nói: "Một, hai v.v... rõ ràng không biết. Y cứ mỗi pháp trong tám, so sánh có hai đoạn:

1/ Dẫn kinh nói thành Thắng giải.

2/ "Các ở" trở xuống, là Bồ-tát Di-lặc giải thích y kinh:

1- Đối với Tam bảo nguyện cúng.

2- Nguyện được thần thông.

3- Đối với hai Đế, nguyện chứng.

4, 5- nguyện thông suốt trong lý nhân, quả.

6- Nguyện được Bồ-đề.

Pháp sư Thái nói: "Đối với nghĩa nên được, Bồ-đề có nghĩa lợi lớn, gọi là đó là nghĩa. Vì nên được Đại Bồ-đề, nên nói rằng, ở nghĩa nên được.

7- Tu hành phương tiện Bồ-đề.

8- Nguyện hiểu rõ mười hai phần giáo.

Nói: "Ở thiện ngôn, thiện ngữ, thiện thuyết: Luận sư Cảnh định bổ khuyết rằng: "Mười hai bộ kinh vì y cứ ở Tạng không đồng, nên có ngôn, ngữ, nói riêng."

Thứ hai, trong giải thích về cầu pháp, trước hỏi, sau đáp. Trong hỏi có ba:

1- Sẽ cầu ở đâu? là hỏi pháp đã cầu.

2- Cầu là thế nào? là hỏi về cách thức cầu.

3- Nghĩa nào nên cầu? Nghĩa là hỏi về ý cầu. Dựa vào ba câu hỏi này, đáp cũng có ba: Trong đáp câu hỏi một, có hai:

a/ Khai hợp năm minh, nói về cầu bốn pháp.

b/ "Tất cả như thế, v.v... " trở xuống, là ly hợp bốn pháp, nói cầu năm minh.

Trong phần trước, nói "Sẽ cầu tạng Bồ-tát, tạng Thanh văn", đây là chia nội minh ra làm hai pháp. Tất cả luận của ngoại đạo, đây là kết hợp: Nhãn minh, Thinh minh; Y phương minh làm pháp ngoại. Vì trong luận ngoại đạo, trước nói về luận Nhân minh, Thinh minh v.v... Pháp Phật cũng thường nói về Nhân minh, nhưng chưa áp dụng nhiều. Về sau, đến Luận sư Như ý, mới bắt đầu soạn tập, nhằm ngăn ngừa vấn nạn của luận ngoại đạo, mới thực hành dần, nhưng chưa thể chế phục được đối phương. Sau, đến ngài Trần-na, bộ môn này mới bắt đầu hưng thịnh. Tất cả ngoại đạo đều đến nghe, tập. Cho nên, từ gốc kết hợp với ba minh kia là luận của ngoại đạo. Tất cả luận giả công nghiệp xứ của thế gian, việc làm của xứ sở công xảo minh, phần nhiều lập riêng làm một, là thứ tư.

Nói: "phải biết đối với mười hai phần giáo, một phần phương Quảng chỉ cho Tạng Bồ-tát, các phần còn lại là tạng Thanh văn". Luận của cực dịch Địa Trì nói: "Mười một bộ khác chỉ có Tạng Thanh văn, tức là Đại thừa không có mười hai bộ. Nay nói: "Các phần còn lại có Tạng Thanh văn, là tức Đại thừa có đủ mười hai. Trong Thanh văn chỉ có mười một trừ phần Phương Quảng. Một chữ sai lầm, thì lý thú sẽ cách xa. Nghĩa ấy ra sao? Vì một phần phương Quảng nói về lý Đại thừa, nên chỉ có Tạng Bồ-tát, Mười một còn lại là tạng Thanh văn, có khi chẳng phải Thanh văn tạng. Như Đối Pháp nói: "năm thứ như khế kinh v.v... thuộc về Tố-Đát-Lãm trong tạng thanh văn ". Thì Đại thừa cũng có nghĩa của năm bộ này, vì đều nói về sự Phương Quảng. Vì thế, ngoài Phương Quảng không lập riêng. Vì Tiểu thừa không có phương Quảng, nên lập riêng năm bộ này. Năm bộ này vì không có hai tạng tương ưng riêng, nên chỉ thuộc Tố-Đát-Lãm.

Về sau, Luận Đối Pháp kia nói: "Duyên khởi, Thí dụ, Bản sự, Bản sinh, bốn pháp này thuộc về quyến thuộc Bồ-tát của tạng Tỳ-nại- da trong hai tạng. Phương Quảng, pháp vị tăng hữu, hai pháp này thuộc Tố-Đát-Lãm trong tạng Bồ-tát.

Kinh khác và Luận tạng này, ở đoạn văn sau có điểm bất đồng, nghĩa là kết hợp giải thích trong lời ký của quyển tư, quyển năm như trước."

Nói về bốn pháp ly, hợp nhằm nói, tìm cầu năm Minh.

Trong phần đầu, nêu về năm minh, thứ hai, là hỏi đáp, phân biệt, trong đó.

1) Hỏi đáp nói về pháp " giải thích" của năm minh nhiều, ít.

2) Nói rộng về nghĩa "sở thuyên" của Nhân minh.

Trong phần trước, hỏi về giáo của năm minh, gọi là pháp giải thích nghĩa, mỗi thứ có bao nhiêu tướng chuyển?.

Trong phần đáp, về nghĩa giải thích của Luận Nhân minh dù có vô lượng tông nói về Nhân, quả. Nhưng vì tông của Nhân Minh nói về tỷ lượng, nên chứng tỏ dẹp bỏ người khác, tự lập đạo lý.

Về Thinh minh:

1/ Bày tỏ an lập tướng của giới, nghĩa là bày tỏ Thể của chữ, chủ thể thành lập tướng, đây là nói về "duyên" chữ.

2/ Hiển bày tướng thắng lợi của ngữ công, nghĩa là nói về dụng của Thinh minh, cái gọi là tướng nam, nữ, trên, dưới v.v... gọi là thắng lợi của ngữ công. Về tướng trạng của hai minh sau, rất dễ hiểu.

Từ đây, trở xuống, là hỏi đáp, nói rộng về nghĩa "sở duyên" của Nhân minh, trong đó, trước là giải thích về tướng của chánh nhân, quả. Sau, nói về tướng-trạng đã làm, chưa làm, được, mất.

Trong phần trước có ba:

1/ Giải-thích về tướng Nhân, tức là mười Nhân. 2/ Giải-thích về tướng Quả, tức là năm quả.

3/ Tổng kết, Bồ-tát biết tướng Nhân, Quả xong, khiến cho chủng- tánh, trí lực của Xứ, phi xứ ngày càng được tăng-trưởng dần.

Trong phần trước, gồm có; 1/ Nêu chung về số.

2/ Nêu ba chương. 3/ Giải-thích.

4/ Giải-thích xong, tổng kết không có quá tăng.

Theo trong giải-thích thứ ba, trước giải-thích về nêu số. Sau, giải thích ba chương.

Trong phần trước, trước là hỏi, sau là đáp. Trong phần đáp, đầu tiên, nêu mười danh. Kế là, giải-thích mười Nhân. Sau, đối với hai nhân, bốn duyên nhiếp nhau thông bít.

Văn giải-thích mười nhân, tức giải-thích chung về nghĩa của mười Nhân, ba tánh. Trong đó, ba pháp: danh, tưởng và ngôn-thuyết là nhân tùy thuyết. Do tưởng, thuyết, pháp, danh mà khởi ngôn thuyết, do nói nghĩa rõ ràng là tức pháp tùy theo thuyết làm rõ danh, tùy theo thuyết nhân. Luận sư Cơ nói nghĩa là vì có sắc, danh như trước, cho nên về sau, khi nghe danh này, liền khởi tưởng nhận lấy hình-tượng thiện, ác. Do nhận lấy hình-tượng này nên bèn khởi nhân của ngôn-thuyết là lời nói về sắc v.v...

Lại, như luận Tạp Tập, quyển hai nói nhân tùy thuyết, nghĩa là danh, tưởng thấy ngôn thuyết, dùng cả trước làm thể, luận này không nói ngôn, kiến đó là có ý gì? Do tưởng nhận lấy hình tượng của sắc, nên liền khởi chấp mắc, chấp mắc, gọi là kiến, do chấp mắc, nên khởi ngôn-thuyết".

Hỏi: Nếu là nhân Thanh-tịnh thì sao gọi là chấp mắc?

Vì kiến của Nhân thanh-tịnh, tức chánh-kiến. Vì gọi là pháp kia, nền dù chẳng phải chấp mắc, nhưng cũng gọi là "Kiến".

Thuyết của Luận Tạp Tập kia nói, do tác-dụng của tưởng đều khác nhau, nên luận v.v... không nói đến, nghĩa là đối với nhận lấy hình-tượng, khởi chấp mắc, tức một vật giống nhau, do "Kiến" thuộc trong tưởng, cho nên không nói.

Lại, như thông thường có nói năng, chỉ có tưởng, chưa hẳn khởi chấp, nên luận kia y cứ ở kết hợp pháp tạo tác, đều khởi chấp mắc mà nói luận này chỉ y cứ ở chỗ không chấp mà nói, do đó, không trái nhau".

Kế vì quán đối đãi pháp này làm nhân, nên cầu lấy pháp kia, gọi là nhân quán đãi.

Nói: "Tất cả hạt giống đối với quả của mình sau này, gọi là nhân dẫn dắt." Nghĩa là theo văn trong đây, chung cho phần huân tập thủ, hữu, lôi kéo quả Dị thục sau. Lại, có huân tập danh ngôn, dẫn đến quả đồng loại sau, gọi là nhân dẫn dắt. Trừ ba duyên khác của hạt giống nhân duyên, gọi là nhân nhiếp thọ, gồm thâu chung hai thứ hạt giống của phần hữu, danh ngôn. Mới niệm về quả của mình, gọi là nhân sinh khởi, tức đồng thời sinh.

Pháp sư Thái nói: "Như Quyết Trạch nói: "Dựa vào các hành nghiệp tịnh, bất tịnh, chỗ tập khí nương tựa, giả đặt ra nhân dẫn dắt. Dựa vào hạt giống thấm nhuần hữu, chỗ nhân nương tựa, giả đặt nhân sinh khởi. Vì sao? Vì các hạt giống đả được thấm nhuần này, trước đã lôi kéo, đều có tự thể riêng, sẽ được sinh khởi. Như kinh nói: "Nghiệp là nhân của bào sinh; ái là nhân sinh khởi."

Giải thích: "Do nghiệp thấm nhuần hạt giống ái, nên báo mới được sinh khởi. Khi mới khởi; vì cần ái thấm nhuần mói khởi, nên hạt giống của; ái đối với quả mới khởi".

Giải thích: "Do nghiệp thấm nhuần hạt giống ái, nên báo mới được sinh khởi. Khi mới khởi vì cần ái thấm nhuần mới khởi, nên hạt giống của ái đối với quả mới khởi, gọi là nhân sinh khởi. Thời gian sau, nối tiếp nhau, lại không do ái, như La-hán không có báo ái, cũng được nối tiếp nhau, chỉ do sức nghiệp nối tiếp nhau khởi báo sau, nên nói rằng: "Tất cả hạt giống đối với tự quả sau, gọi là nhân dẫn dắt. Hai nhân này tức nghĩa của hai nhân dẫn sinh của luận Nhiếp Đại thừa.

Theo Pháp sư Viễn, thì phương Tây có ba giải thích:

1- Giải thích: "Tất cả hạt giống của báo đối với niệm ban đầu khởi, gọi là nhân sinh. Đối với niệm sau trở đi, khởi báo, gọi là nhân dẫn.

2- Giải thích: "Đầu tiên đối với một báo sinh thân, gọi là nhân sinh, đối với thây chết sau, gọi là nhân dẫn. Cho nên Luận Nhiếp Đại Thừa nói: "Chết, vẫn còn nối tiếp nhau".

3- Giải thích: "Vô minh, hành đối với sinh, già chết ở vị lai, gọi là Nhân dẫn. Ái, Thủ, Hữu đối với sinh, già chết là nhân sinh. Vì cho nên vô minh, hành trong mười hai nhân duyên là chi "năng dẫn" (chủ thể dẫn), Ái, Thủ, Hữu là chi "năng sinh".

Kế là gồm thâu chung tất cả hạt giống trước đã sinh hiện hạnh, gọi là nhân dẫn phát. Gồm thâu chung pháp ba tánh v.v... của nội, ngoại, mỗi pháp đều là nhân duyên khác nhau, gọi là nhân quyết định riêng. Tùy bất cứ pháp nào khởi, đều nhờ vào nhân quán đãi này v.v... mới được sinh khởi, gọi là nhân đồng sự. Tất cả hữu vi trở ngại, pháp sinh là nhân trái nhau. Nhân không trái nhau rất dễ hiểu.

Theo cách giải thích của luận Địa Trì bản cựu dịch, "Hai nhân ban đầu và hai nhân sau chung. Trong sáu nhân trung gian đều giải thích trong đây, chỉ y cứ ở nhân vô ký của pháp ngoại để giải thích.

Dưới đây nêu sáu thứ trái nhau: Chính thức lấy trái nhau của sinh khởi, gọi là nhân trái nhau.

Trong oán địch trái nhau nói rằng: "Nói là rắn độc, chuột, sói, mèo, chồn, chuột dữ. Các loài này là kẻ thù lẫn nhau. Cho đến chuột dữ trở nên sợ rắn độc. Như thế theo thứ lớp mà oán thù lẫn nhau, lúc gặp nhau, chúng không có tâm tình."

Từ đây trở xuống đối với hai nhân, bốn duyên nhiếp nhau thông suốt, bít lấp. Đầu tiên, đối với hai nhân phải biết dẫn dắt, hạt giống sinh khởi hạt giống, gọi là nhân "năng sinh"; các nhân "sở thuyên", gọi là nhân phương tiện: Duy thức nêu ra hai thuyết:

1/ "Ở đây nói dẫn dắt, sinh khởi, dẫn phát, quyết định sự việc đồng khác, , các hạt giống nhân duyên trong bất trái nhau, ở phần vị chưa thành thục, gọi là hạt giống dẫn dắt, phần vị đã thành thục, gọi là hạt giống sinh khởi. Các hạt giống nhân duyên trong sáu nhân kia đều gồm thâu trong hai giai vị này, nên dù có nhân của chủ thể sinh hiện tại, như sinh tự chủng trong bốn nhân mà phần nhiều xen hở.

2/ Ở đây lược qua không nói. Hoặc gần nói về quả, cũng đặt tên là chủng, như nói giống lúa mì hiện hành. Nhân khác nghĩa là hai, năm, chín nhân ban đầu và pháp chẳng phải nhân duyên trong sáu nhân, đều là hạt giống nhân duyên khác của sinh, thục, nên nói chung thuộc về nhân phương tiện, chứ chẳng phải hai hạt giống này chỉ thuộc về hai nhân kia. Vì có hạt giống nhân duyên trong bốn nhân khác, chứ chẳng phải tám nhân kia gọi là nhân khác. Hai nhân kia cũng có hạt giống chẳng phải nhân duyên, nên nói "ở đây nói hạt giống dẫn dắt, tức các nhân khác của hai nhân kia, tức tám nhân khác kia dù trong hai nhân có chẳng phải năng chủ thể sinh, mà chung nhân duyên vì vượt hơn rõ ràng nên nói khắp. Dù trong nhân khác co nhân chẳng phải phương tiện, mà tăng thượng nhiều là vì rõ ràng nên nói khắp".

Ngài Tam Tạng nói: "Trong Địa Bồ-tát này nói hai nhân dẫn dắt, sinh khởi, đều chung cho huân tập phần hữu và danh ngôn, nên hai nhân này đều thuộc về nhân "năng sinh". Trong Địa Tầm, Từ chỉ nói huân tập phần hữu là nhân dẫn dắt, cho nên không nhập "năng sinh" (chủ thể sinh) thuộc về nhân dẫn dắt."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Hai nhân dẫn dắt, sinh khởi đâu có riêng khác?"

Nghĩa là: "Hai thứ khác nhau:

1- Rộng, hẹp khác nhau. Nhân dẫn dắt chung cho duyên tăng thượng, nhân duyên, nên thuộc về hai nhân: Nhân năng sinh và nhân phương tiện. Nhân sinh khởi hẹp, chỉ thuộc nhân duyên.

2- Thấm nhuần, chưa thấm nhuần khác nhau, nên trong y xứ nói: "Nhân dẫn dắt là nhân y xứ của tập khí, hạt giống của chi Hành, Thức chưa bị thấm nhuần. Nhân sinh khởi là nhân y xứ của hạt giống có thấm nhuần, tức đã bị thấm nhuần, cho nên có khác nhau.

Kế là, đem bốn duyên chung với hai nhân gồm thâu nhau. Ở đây nói nhân duyên thuộc về nhân "năng sinh", tánh của duyên tăng thượng tức thuộc nhân Nhiếp Thọ, của hai duyên trung gian của nhân phương tiện. Luận Duy thức giải thích: "Dù cho nhân phương tiện có đủ ba duyên sau, nhưng vì duyên tăng thượng nhiều, nên ở đây nói riêng. Nhân khác cũng có hai duyên trung gian, nhưng vì làm rõ trong Nhiếp Thọ, nên nói riêng.

Trên đến đây, đều là giải thích, đầu tiên nêu số có mười nhân xong. Dưới đây là giải thích mười nhân của ba tánh và lập ba câu hỏi. Sau, đáp theo thứ lớp, trong đó trước là giải thích về nhân thế gian. Nói rộng như Nhiếp xác luận nói. Luận sư Cảnh nói: "Cũng như người đi buôn trong đây, cần phải thuật lại giống nhau". Pháp sư Cơ nói: "theo tục lệ của cõi nước kia, chép sự việc sáng suốt, xác thực v.v... gọi là Nhiếp xác luận."

Kế là, giải thích về mười nhân tạp nhiễm.

Nói: "Cảnh giới quán đãi mà có vị ái, cho đến làm nhân quán đãi. Nghĩa là ái là gốc của sinh, tử, do ái kia là gốc của các phiền não sinh nhiều "hoặc" khác, phát nghiệp được báo, nên Chi Hữu nối tiếp nhau, tức nói ái kia là nhân quán đãi.

Pháp vô minh v.v... trong hiện pháp cho đến làm nhân dẫn dắt. Pháp sư Thái nói: "Vô minh, Hành ở hiện tại huân tập thành hạt giống, do hạt giống này đối với sinh, già chết v.v... của đời sống khác ở vị lai, vì dẫn dắt xa nên làm nhân dẫn dắt. Nếu ái, thủ, hữu trong hiện tại, thì đối với sinh, già chết là nhân sinh khởi trong nhân dẫn phát.

Luận sư Trắc nói: "Hạt giống vô minh v.v... ở hiện tại do nhân dẫn dắt ở trước, đối với dẫn sinh, già chết, đều là hạt giống. Nay, nhân dẫn phát này cũng do hạt giống của danh sắc, sáu nhập v.v... đối với dẫn sinh, già chết, đều là hạt giống, đâu có khác nhau?"

Giải thích: "Y cứ sự thật để nói thì đều là hạt giống. Đối với một hạt giống là hai nghĩa kia. Chủ thể dẫn dắt gần khởi, gọi là nhân dẫn dắt; dẫn phát xa, gọi là nhân dẫn phát.

Nói: "Chi vô minh khác và tự hạt giống, cho đến Chi hữu, sinh ra Na-Lạc-Ca (địa ngục) v.v... Luận sư Cảnh nói: "Chi vô minh khác, lược qua không nói Hành. Tự chủng tử, là tức hạt giống của năm chi như thức v.v... Cho đến Chi Hữu, nghĩa là vượt qua ái, thủ, chỉ nói chi Hữu. Từ mạnh mẽ chỉ nói ở nghiệp. Nếu duy trì sự thấm nhuần kia về sau, sự mạnh yếu gồm thâu chung năm chi như thức v.v... hạt giống danh ngôn cũng là chi Hữu."

Pháp sư Thái nói: "Từ chi Vô minh, cho đến chi hữu hiện khởi và hạt giống làm nhân, đều sinh ra sự khác nhau của năm đường, là quyết định nhân riêng."

Luận sư Trắc nói: "Đọa Na-lạc-ca, chi vô minh, cho đến chi Hữu, đối với bốn đường còn lại, gọi là khác."

Dưới đây, nói về mười nhân thanh tịnh:

Các hạnh quán đãi, vì nhiều tai hoạn lỗi lầm, nên ưa mong cầu thanh tịnh. Luận sư Cảnh nói: "Các hạnh quán đãi nhiều lỗi lầm, nghĩa là chính đáng phát ra Thể của nhân quán đãi.

"Ưa mong cầu v.v... " trở xuống, là nêu ra quả do nhân quán đãi sinh ra. Ưa mong cầu thanh tịnh, nghĩa là phát nguyện. Nhiếp thọ thanh tịnh là khởi hạnh, thành mãn thanh tịnh là đắc quả."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Như thứ lớp, nghĩa là địa vị trước của địa mới phát tâm đã được vô lậu. Sơ địa trở lên và đã mãn, vì quả Phật vô lậu Viên mãn an trụ chủng tánh cho đến làm nhân dẫn dắt. Luận sư Cảnh nói: "Nếu đối với đạo Đế, thì gọi là nhân dẫn dắt. Nếu đối với diệt Đế, thì gọi là nhân chứng đắc. Trong văn tự nói là chứng hữu dư đối với diệt Đế. Chủng tánh kia đối với thanh tịnh là nhân dẫn dắt, dẫn đến đạo Đế."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Tức chủng tánh đối với chứng hai cõi Niết-bàn, Trí là nhân dẫn dắt. Đối với Niết-bàn, các căn thành tựu, nghĩa là tám thứ báo vượt hơn, như trước đã nói. Thuộc về chủng tánh cho đến là nhân sinh khởi. Luận sư Cảnh nói: Tướng đồng thời này sinh ra nhân dẫn dắt ở trước, lôi kéo xa nhân quả khác thời ở vị lai."

Luận sư Trắc thuật lại các nước phương Tây có ba giải thích:

1- Theo Ngài Hộ pháp nói: "Do bản hữu "pháp nhĩ", hạt giống vô lậu, chủ thể sinh của hiện hạnh vô lậu. Cho nên hiện hạnh vô lậu của Sơ địa trở lên, đều có nhân duyên, hoặc có hạt giống mới huân tập Địa tiền, là vì hữu lậu, nên chỉ là duyên tăng thượng. Sơ địa trở lên, mới huân tập hạt giống vô lậu, đối với hiện hạnh vô lậu kia cũng được làm nhân duyên, vì là vô lậu."

2- Ngài Hộ Nguyệt nói: "Chỉ có hạt giống pháp nhĩ sử dụng hạt giống này làm nhân duyên sinh hiện hạnh vô lậu."

3- Ngài Thắng Quân nói: "Chỉ có mới huân tập".

Nay, luận này lại y cứ ở nghĩa có thể sinh nói là hạt giống.

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nhất định trong nhân khác như, chỉ dùng tác pháp của Ba thừa, đây là y cứ theo thô để nói. Y cứ ở tế trong ba thừa lại chia ra vô lượng, vô số về quả nào, nhân nào v.v... ?"

Trong nhân đồng sự nói: "Nếu phẩm thanh tịnh, là phân biệt với đồng sự tạp nhiễm, nhưng trong tạp nhiễm ở trước không nói. Nếu nói nhân đồng sự của pháp phẩm tạp nhiễm, thì đây là ảnh lược. Lại ở đây nói nếu thanh tịnh, tức biết được nhân đồng sự của Tạp nhiễm ở trước, nên phải lựa chọn."

Thứ tư kết rằng: "Như thế, hiện có mười nhân tạp nhiễm, mười nhân thanh tịnh, cho đến trừ mười nhân này, không có thêm quá. Pháp sư Thái nói: "Trước đây, nói trong ba thứ mười nhân trong mười nhân như lúa mì, v.v... mười nhân cũng là thuộc về phẩm Tạp nhiễm. Trong đây, nói chung là hai.

Trên đến đây, đã giải thích tướng mạo của chánh nhân xong. Dưới đây là thứ hai, nói về tướng trạng của chánh quả, tức là năm quả:

Thể của luận tức lấy Dị thục sinh và hạt giống của Dị thục danh ngôn, đều là thể của quả Dị thục.

Nói Dị thục, nghĩa là A-lại-da.

Khi khởi nhân báo đáp, trước, sau thường khởi chung khắp cả ba cõi, được gọi là Dị thục.

Dị thục sinh, nghĩa là ngoại trừ quả báo của A-lại-da, năm uẩn từ hạt giống của Dị thục khởi, được gọi là Dị thục sinh. Hạt giống của danh ngôn dù không là nhân báo đáp, nhưng nó là loại Dị thục gọi là quả Dị thục. Lại do vô minh và vì hành đã dẫn phát, nên cũng gọi là quả Dị thục.

Kế là lấy chung ba tánh lậu, vô lậu trong ngoài. Kết tất cả hữu vi từ nhân đồng loại ở trước sinh, đều gọi là quả Đẳng lưu.

Niết-bàn Trạch diệt do được Thánh đạo khắc ghi, gọi là quả ly hệ, gồm thâu tất cả hữu vi và Phi trạch diệt, đều do tác dụng của sĩ phu đã đạt được, đều gọi là quả sĩ dụng. Tất cả hữu vi do tự thể của nhân không chướng ngại mà sinh, là quả tăng thượng. Lại, do Thánh đạo vô vi được hiển tỏ, cũng là quả tăng thượng. Văn luận giản lược, mà không đầy đủ, pháp nói không hết.

Kế là, giải thích tên Dị thục. Nhân là thiện, ác, quả là vô ký. Nhân khác nhau mà vì thành thục, nên gọi là Dị thục, là từ nghĩa được tên. Tất cả hữu vi trước, sau giống nhau gọi là nhân Đẳng lưu. Đẳng lưu là quả, gọi là quả Đẳng lưu, tức ngay thể mà được tên. Cũng có thể Đẳng lưu chung là quả, gọi là quả Đẳng lưu, tức từ nhận được tên.

Thể của Trạch diệt vô vi dứt hết trói buộc nên gọi là ly hệ (lìa trói buộc) Ly hệ tức quả, đương thể được tên.

Năm uẩn hoà hợp, giả lập sĩ phu, quả mà tác dụng sĩ phu có được, gọi là quả sĩ dụng. Quả nấy tức từ tác dụng của nghĩa đặt tên. Sĩ phu là dụng nghĩa, là tác dụng. Hoặc muôn pháp không chướng ngại, mỗi một pháp đều có tăng thượng. Tăng thượng tức quả, ngay thể được tên. Cũng có thể sử dụng nhân có được công của quả, gọi là quả tăng thượng, từ nhân được gọi là tên gọi là.

Lại nữa, nói: "hoặc giống như nghiệp trước, quả sau tùy chuyển. Như nói: "Sát sinh, tuổi thọ thân sau, tức mạng ngắn ngủi v.v... Quả có thể được, dường như nhân trước, nên nói dường như nghiệp trước, quả sau tùy chuyển."

Sau đây là tổng kết như văn.

Trên đến đây giải thích về tướng trạng của chánh nhân, quả xong.

Dưới đây nói về tướng mạo đã làm, chưa làm, được, mất, trong đó, trước giải thích, sau kết.

Biết xong, khiến cho nghiệp, trí lực, chủng tánh (chủng tánh của trí lực của nghiệp) được tăng trưởng dần.

Luận sư Cảnh nói: "Nhân nghĩa nhận, cho, trước là nói về bốn duyên nhận, cho. Nhân "duyên" sinh quả, quả khởi. Hạt giống hiện tại, khi đối với tướng quả sinh, được gọi là nhận, cho. Diệt tướng quá khứ không có pháp, không gọi là nhận, cho?"

Đáp: Tự loại của hạt giống danh ngôn lúc sinh ra nhau, lúc niệm trước diệt có quả dắt dẫn gọi là Thọ. Hạt giống của niệm sau khởi, lúc trụ tướng sanh thì, hạt giống trước mới được tên. Với duyên đẳng Vô gián, việc nhận, cho cũng thế.

Duyên Sở duyên: Nghĩa là nếu lúc "duyên" hiện cảnh, tâm, tâm sở sinh, thì tác nghiệp cảnh giới đồng thời nhận, cho. Nếu lúc "duyên" pháp không có: lông rùa, sừng thỏ ở quá khứ, vị lai, tâm đương lai của tướng phần biểu hiện rõ tướng phần, sinh ra kiến phần, cũng gọi là nhận, cho.

Duyên tăng thượng, cũng y cứ ở hiện tại sinh ra quả, gọi là nhận, cho. Pháp sư Cơ nói: "Nói là các hữu tình tự mình tạo nghiệp đến cuối cùng chẳng có mất mát, hư hoại. Đây là nói chung về nghĩa huân tập v.v... của phần hữu, cũng không có không làm, hoặc khác với quả Thục. Đây là kết Thủ, Hữu."

Pháp sư Thái nói: "Đây là khởi cách đối. Cũng không có không tạo nghiệp mà có quả thục. Hoặc về sau tạo ra nhân ác khác mà có dị thục như hương khác, v.v...

Luận sư Cảnh về sau giải thích thêm: "Không có người kia làm khác, người này Dị thục."

Đáp câu hỏi đầu tiên xong. Dưới đây, trong đáp câu hỏi thứ hai, trước hỏi, kế là, giải thích, sau là kết.

Bỏ câu hỏi xa trước, nên nêu lại câu hỏi rằng: "Bồ-tát cầu nghe chánh pháp như thế nào?"

Trong giải thích có ba:

1- Nghe pháp hết lòng trân trọng.

2- So lường, làm rõ vượt hơn.

3- Nói lại nghe pháp ân cần, trân trọng.

Trong phần so lường, Ngài Tam Tạng nói: "phân số, phần trăm, phần ngàn, tức tương đương phần muôn; phần toán tức tương đương phần ức. Cho đến phần Ổ-Ba-Ni-Sát-Đàm. Đây là cùng cực trong số của phương Tây, như giống với hư hoại trong đây, chở chuyên trong rãnh nước, số chở rất cùng cực."

Ngài Tam Tạng lại nói: "Theo số của Tiểu thừa, có sáu chục, gọi là một a-tăng-kỳ. Nếu theo số của Đại thừa, thì có sáu trăm, gọi là một a-tăng-kỳ."

Luận sư Trắc nói: Nếu trong Bồ-tát Đại thừa, có một trăm hai mươi số. Như kinh Tạng Nghiêm nói: "Tức là số một trăm hai mươi thứ nhất, tức Luận này gọi là phần Ổ-Ba-Ni-Sát-Đàm.

Nói lại nghe pháp hết lòng: Trước, nói vì kính trọng pháp, nên tâm không có vấn nạn. Sau nói ở chỗ thầy, không có nhiễm, tán loạn, trong đó, trước, nêu hai câu. Sau, hai câu của lúc khác.

Trong giải thích vô nhiễm gồm có: Hỏi, giải thích, kết.

Trong giải thích, trước nêu ba trường hợp. Kế là, chia ra số tướng của ba trường hợp. Sau giải thích riêng rằng: "Nói không vì thuận theo, không tìm kiếm lỗi lầm v.v... "

Định bổ khuyết: "Lúc Bồ-tát nghe pháp, không vì thuận theo mong cầu, mà vì người tu hành nên nghe pháp, cũng không tìm kiếm lỗi lầm của thầy. Nghe pháp không tự khinh miệt, nghĩa là khởi tâm rèn luyện, mài mò, chớ tự khinh miệt."

Giải thích không có tán loạn: "Nghe tiếng thuộc về tai. Linh là nghe. Nghe tiếng chuyên ở tai."

"Vì sao Bồ-tát cầu nghe chánh pháp" trở xuống, là đáp câu hỏi thứ ba về ý cầu pháp. Muốn cầu Trí nhất thiết, vì trí nên cầu pháp.

Trong giải thích nên nói chánh pháp, đầu tiên, là kết trước, sinh sau, tức là ba câu hỏi: Sẽ nói pháp gì?, nghĩa là hỏi về pháp đã nói; nói thế nào? Nghĩa là hỏi về cách nói; và vì nghĩa gì nên nói? Nghĩa là hỏi về ý nói pháp."

Dưới đây, trong đáp, trước là đáp hai câu hỏi đầu và sau. Sau là đáp phương của thuyết thứ hai, nghĩa là các Bồ-tát chính là đối tượng nên cầu, tức là đối tượng nói, tức Bồ-đề, Niết-bàn, chỗ của đối tượng nên cầu, vì Bồ-đề, Niết-bàn này mà nói cho người khác nghe.

"Dựa vào hai thứ tương ưng vì người khác nói " trở xuống, là v.v... đáp câu hỏi thứ hai, nói về phương pháp, trong đó có ba:

1- Chia ra hai môn.

2- Giải thích theo thứ lớp.

3- Tổng kết làm hai.

Mười tướng, thuộc về Chương môn ở trước, dựa vào thuận theo nói có mười lăm.

Nói không gián đoạn. Nghĩa là nói nghĩa cho người nghe, theo thứ lớp không có xen hở.

Không làm ra vẻ tay của thầy; nghĩa là cầm đưa lên không bỏ xuống, gọi là nắm. Bồ-tát nói pháp tác động không nắm tay, không keo kiệt. Cũng nói là không chấp tác động ý của sư trưởng, mà không bỏn xẻn chánh pháp. Nói thanh tịnh có hai tướng rất dễ hiểu.

Lấy hai mươi tướng thuộc đương hai môn.

Hai mươi câu, nghĩa là nếu theo Luận sư Cảnh nói rằng: "1- Nên phải an trụ, oai nghi đúng pháp v.v... gọi là đúng thời. Lại, đối với chánh pháp, sinh tâm tôn trọng, gọi là trọng pháp.

"Lại, vì tất cả nói pháp v.v... " trở xuống, có mười ba câu, gọi là theo thứ lớp nói.

Như thế, theo thứ lớp xét nghiệm lại, gọi là thuộc đương rất dễ hiểu."

Luận sư Trắc nói: "Như thứ lớp đó, phối hợp với hai mươi tướng trước".

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Bốn pháp nối tiếp nhau, nghĩa là chánh pháp không keo kiệt ở trước, nghĩa là vì không keo kiệt, nên vì nói một cách liên tục."

Mười pháp không đuổi, nghĩa là nói lời chúc mừng, an ủi trước đối với kẻ có tội, không xua đuổi trừng phạt họ, chỉ nên chúc mừng, an ủi."

Là trong giải thích về pháp tùy pháp hạnh, đầu tiên, chia ra năm môn. Sau giải thích theo thứ lớp: thân, ngữ, ý, nghiệp là ba. Chánh Tư thứ tư; chánh tu thứ năm.

Pháp tùy pháp hạnh. Đã giải thích như trước.

Luận sư Trắc nói: "Pháp là học pháp. Tùy pháp hạnh là nghi thức của Học"

Trong giải thích, chia làm ba:

1- Giải thích ba nghiệp

2- Giải thích chánh tư.

3- Giải thích chánh tu.

"Nếu Phật, Thế tôn chế phục thân ngữ ý tức giới luật nghi. Chia ra thân, ngữ, ý, tức hai nhóm giới: Nhiếp thiện và Nhiếp chúng sinh.

Không có xa lìa trái ngược. Nghĩa là lìa lỗi, tức Giới luật nghi, không có tu chứng trái ngược, tức hai nhóm giới sau.

Trong giải thích Chánh tư, trước hỏi, kế là, giải thích; sau là kết.

Trong giải thích, 1/ Nói về tướng của tám tư duy. 2/ Do chủ thể xa lìa không nghĩ bàn." trở xuống là thành tám tướng có lợi ích.

Trong phần trước, nói là các Bồ-tát cho đến trước phải xa lìa chỗ không nghĩ bàn, để tư duy pháp kia là tướng thứ nhất."

Nói "Chỗ không nghĩ bàn", như: khi thế gian là hữu biên, vô biên? Chúng sinh thế gian có hết, không có hết v.v... Nếu tư duy, thì sẽ phát sinh điên loạn! Luận Hiển Dương nói: "Xứ không nghĩ bàn gồm có chín:

1- Ngã.

2- Hữu tình.

3- Thế giới.

4- Nghiệp báo.

5- Tĩnh lự, nghĩa là cảnh giới.

6- Cảnh giới của chư Phật.

7- Mười bốn thứ không thể ghi chép.

8- Chẳng phải chánh pháp.

9- Tất cả thuộc về Niết-bàn.

Giải thích rộng, như Luận Hiển Dương kia.

"Kế trở xuống, cho đến" mà không có trễ nải, "thong thả" là thứ hai.

"Kế trở xuống, cho đến dùng lý quán sát mà tùy ngộ nhập, thứ ba."

" Kế trở xuống, đối với phần ít kia, chỉ tin hiểu sâu, thứ tư".

" Kế trở xuống, cho đến chỉ dựa vào nghĩa kia, không theo văn kia", thứ năm.

"Như thật biết rõ nói là chắc, gọi là đại, " thứ sáu. nói: "Nói hắc, nói đại" là nói ác. Nói thiện. "Chính thức biết rõ tư duy trước nhất" là thứ bảy.

" Đã ngộ nhập rồi, thường thường tác ý, khiến được vững chắc, " thứ tám.

Lại trong thành tám tướng v.v... Pháp sư Thái giải thích rằng: "Đối với nghĩa chân thật, không có vật, không có pháp gì để khuynh đảo, có thể lay động, nghĩa là không có nhân, vật nào để khuynh loát, không có giáo pháp nào để lay động. Chính là có thể ngộ nhập tư duy ban đầu, nghĩa là tư Tuệ gọi là tư duy trước nhất".

Trong giải thích về chánh tu, trước hỏi, kế giải thích. Trong giải thích gồm có bốn:

1- Nêu số, nêu tên

2- Dựa vào nêu mà giải thích

3- Kết làm rõ lợi ích của tu.

4- Tổng kết hạnh nhiếp của bốn tu cùng khắp.

Thứ nhất, thứ hai trong bốn tu là tu riêng. Thứ ba, đều cùng tu, chưa được thành tựu viên mãn. Thứ tư, ưa được thành tựu viên mãn, nhậm vận khởi".

Luận sư Cảnh nói: "Về đạo lý, tu chỉ, quán đều có, vì lúc tu chỉ, quán, thế có tăng, giảm. Nếu thế của "Chỉ" tăng, thì gọi là Tu Xa-ma- tha; "Quán" tăng, gọi là Tu tỳ-Bát-Xá-Na; chỉ, quán đồng, đều gọi thì song tập. Thuần thục, gọi là ưa tu".

Luận sư Trắc nói: "Do tám thứ tư duy đều thiện, vì nương tựa, gìn giữ, tức tám thứ tướng của tư, là nói nhân.

Đối với lìa ngôn thuyết, chỉ sự, chỉ nghĩa trong cảnh sở duyên, là cảnh sở duyên. (Đối tượng duyên) của định. Lìa ngôn thuyết, nương tựa y tha và lìa ngôn thuyết, nghĩa viên thành thật tánh làm cảnh sở duyên.

Buộc tâm cho dừng lại, chính là nói về thể, lìa các hý luận v.v... nói về lìa chướng Hí luận, tức là năm thứ. Xét theo đối pháp, đối với các sở duyên mà tạo nên thắng giải".

"Xét về địa Thanh văn, phải biết rằng v.v... " trở xuống: trong kết nói lên lợi ích của tu, lượt đầu kết tu tập định, tuệ thứ ba trên. Định, tuệ thanh tịnh là kết ưa tu tập thứ tư trên. Dưới đây, chỉ nói riêng, dựa vào định mà được, nghĩa là trong đối tượng nương tựa, nên bỏ đi thô, nặng, là dứt trừ chất khoáng cứng, là tánh không điều hòa; nhu thuận trong thân người kia, là công năng của "chỉ". Và, đối với sở tri. Nên thanh tịnh tri kiến, là công năng của "quán".

Trong giải thích về giáo thọ, trước hỏi; kế giải thích.

Trong giải thích có ba:

1- Nói về tám loại giáo thọ.

2- Gồm tám thành ba.

3- "Bồ-tát như thế, hoặc do v.v... " trở xuống, là nhắc lại kết giáo thọ thành tám tánh.

Trong phần trước, đầu tiên là nêu số, phân biệt về sự truyền dạy mình, người.

" Đến khi truyền dạy" trở xuống, là nói thích đáng tám thứ.

1. "Nói là hoặc Tam-ma-địa vì làm y chỉ, nên từ bi v.v... đối với người kia, là nói các Bồ tát có khả năng dạy bảo người, ý nói hoặc do còn lại đến làm Giáo thọ cho người, là nói về Bồ-tát kia vì người, Đại Bồ-tát khác và Phật truyền dạy, văn dưới đây, lại tự chứng tỏ. Nhưng loại bốn trước trong tám giáo-thọ, xét kỹ căn cơ, dùng làm phương tiện truyền dạy. Bốn giáo-thọ sau, chính thức nói về giáo-thọ.

Đầu tiên, tư duy tâm mình. Pháp sư Thái nói Tâm là định. Tầm, Tư là bốn Tầm, Tư. Trí Như thật là bốn Trí Như thật. Trước hết, Bồ-tát dùng Tầm, Tư để tìm kiếm, tư duy định. Lại, dùng trí như thật để nhận biết đúng về định.

2. Kế là, căn Tầm, Tư: tức bốn căn như tín v.v... Ý ưa thích, tức ưa muốn.

3. Tùy-miên Tầm, Tư, Nghĩa là chủng-tử của Tầm, Tư, Dục v.v..., tức gọi là Tánh. Pháp sư Thái nói: Ở trước nói về dục v.v... đều y cứ ở hiện khởi, huân tập thành hạt giống, gọi là tùy miên. Tùy miên, là tên chung của hạt giống, cũng có thể y cứ riêng hạt giống phiền não để nói. Tánh căn dục của tâm này, tức là cảnh giới của bốn Lực, đều trước khởi Tầm, Tư, sau khởi Trí Như thật.

4- Tầm, Tư ở dưới, nói về giáo thọ.

5- Dạy thực hành năm pháp quán dừng tâm.

6- Dạy quán có nhân ở quá khứ, lìa chấp thường.

7- Dạy quán sẽ có quả của sinh, già chết ở vị lai, lìa chấp đoạn.

8- Dạy ruồng bỏ tâm tăng thượng mạn không được, cho là được.

Pháp sư Tuệ Viễn nói: "Chưa làm cho rằng đã làm, chưa được cho rằng đã được. Người này khởi ngạo mạn đối với giáo đạo. Chưa tiếp xúc, cho là đã tiếp xúc; chưa chứng cho là đã chứng, người này khởi ngạo mạn đối với chứng đạo, đều đầu cuối chia làm hai.

Nhiếp Luận về sau, các đức v.v... như thế nào? Hai đức trước, y cứ lượng trí, hai đức say y trí chánh thể, có khi chẳng phải bốn ngạo mạn không có khác nhau."

Có thuyết nói: "Chưa làm cho rằng đã làm là sự ngạo mạn của phàm phu. Không được cho rằng được là sự ngạo mạn của Dự lưu. Chưa tiếp xúc cho rằng đã tiếp xúc là ngạo mạn của Tư-đà-hàm. Chưa chứng cho rằng đã chứng là sự ngạo mạn của A na hàm."

Có thuyết nói: "Đều là sự ngạo mạn của bậc Thánh, hai câu đầu nói về ngạo mạn được quả vô vi. Bốn ngạo mạn này là thú hướng khắp hành v.v..."

Bốn lực sau, như thứ lớp phối hợp: gồm thâu tám, là năm thứ trước gồm thu trong ba là một, cái gọi là trụ nơi nhiếp tâm.

Kế là, chung cho cả hai thứ xa lìa đoạn, thường, được gọi là lợi mình.

Vì một xả ở lưu nạn, nếu biết tâm kia cho đến buộc niệm không có trái ngược giải thích về năm thứ trước là một nghĩa đầu.

"Nếu vì nói rộng về chủ thể trị đoạn, thường v.v... " trở xuống, là giải thích lìa đoạn, thường là nghĩa thứ hai.

"Nếu niệm xả v.v... " trở xuống, là giải thích thứ tám, là nghĩa thứ ba.

Nếu, kết giáo thọ thành trong tánh của tám lực.

Nói: "hoặc do người khác được từ chính thức truyền dạy, nghĩa là nêu, kết đoạn văn ở trước. Hoặc do Bồ-tát khác kia; hoặc do đức Như lai v.v... hoặc do bố thí cho người v.v...

Nhắc lại kết: hoặc do Tam-ma-địa là ba câu như Y chỉ v.v...

Đã nói chủng tánh của tám lực được tăng thượng. Luận sư Cảnh phân biệt: "Nói về tánh của chánh nhân, quả ở trước do mười lực đã xong, khiến cho chủng tánh của lực xứ, phi xứ được tăng trưởng.

Kế là, nói về việc đã làm thì không mất, chưa làm thì không được. Lại khiến chủng tánh của Nghiệp trí lực tăng trưởng. Tám lực còn lại chưa nói, vì rằng thời nay chỉ nói là chủng tánh của tám lực được tăng trưởng."

Luận sư Trắc nói: "Hai lực trước, đại khái nói về nhân, quả để cho động vật phát sinh niềm tin, vì chúng giáo hóa. Tám lực sau, nói về công hạnh truyền trao mọi người khiến họ tập nói, làm Giáo thọ. Vì thế, nên nay y cứ ở lực này nói là tám, hoặc giải thích đồng với Luận sư Cảnh.

Nói về dạy răn rất dễ hiểu.

Trong giải thích về thân, ngữ, ý thuộc về phương tiện cho rằng: "Lại, vì nhân duyên gì chỉ có bốn nhiếp Sự nói là phương tiện? Ý hỏi: Về công hạnh thì rất nhiều, vì sao chỉ nói bốn nhiếp lợi người?"

"Trong ý đáp ở dưới, về công hạnh lợi người rất rộng, trong đó, đại khái gồm thâu bốn, tức cùng tận, không có tăng trưởng quá.

Phương tiện tùy nhiếp. Luận sư Cảnh nói: "Bố thí nhiếp hóa người khác, vì thuận theo ái ngữ, nên gọi là phương tiện tùy nhiếp."

Luận sư Trắc nói: "Thực hành bố thí trước, là vì tùy thuận hữu tình kia, nên gọi là phương tiện tùy nhiếp."

Về phương tiện chủ thể nhiếp (năng nhiếp) Luận sư Cảnh nói: "Ái ngữ, khai đạo, chính là "năng nhiếp" Luận sư Trắc nói: "Người kia chưa nương tựa ở mình, khiến cho họ nhiếp thọ, quán sát lý lẽ chân chính, gọi là phương tiện Năng Nhiếp."

Khiến nhập phương tiện. Luận sư Cảnh nói: "Công hạnh lợi tha, là khiến cho hữu tình kia lìa điều ác, khuyên đến với đạo, điều phục chúng, gọi là khiến nhập. Pháp sư Trắc nói: Sau khi quán sát xong, bảo họ đi vào chỗ thiện, nên gọi là khiến nhập."

Phương tiện Tùy chuyển. Luận sư Cảnh nói: "Đồng sự, nghĩa là đối với sự nghiệp chính đáng, cũng tu hành chung, là phương tiện khiến người kia tùy theo công hạnh của mình mà đổi phương tiện.