SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

BẢN LUẬN QUYỂN 39 PHẨM THÍ

Trên đến đây, Bồ-đề phần trì có mười sáu phẩm, đã nói năm phẩm là pháp sở học. Chia ra phẩm chủng tánh là phương tiện Học. Dưới đây, có mười phẩm kia là công hạnh của chủ thể Học (năng học), gồm có đối tượng Học (sở học), trong đó, nếu theo văn phán quyết của Luận sư Cảnh thì: Tám phẩm đầu, nói về lợi mình, lợi người, tạo nên hạnh tu. Một phẩm Bồ-đề phần pháp, nói về hạnh Nội chứng; một phẩm công đức sau cuối, do hai công hạnh trước chứng minh cho công đức đã được hoàn thành.

Sáu phẩm đầu trong tám phẩm trước, là nói về công hạnh lợi mình; một phẩm Tứ Nhiếp; là nói về hạnh lợi người.

Phẩm Cúng Dường thứ tám, nói về công hạnh gần gũi, tu tập, kết hợp với một phẩm Vô Lượng, là nói chung hai hạnh. Dù có thuyết này, nhưng nay, nếu theo sự phán quyết của Pháp sư Khuy Cơ v.v... thì bảy phẩm đầu là phần lợi mình, không nói về sự trùng hợp về thời gian, chỉ công hạnh của phần mình.

Kế là, có hai phẩm nói về đạo Thắng Tấn. Một phẩm sau cuối, nói về nhân thành quả mãn.

Theo phẩm Tự phần, chia làm hai:

Nói về nghĩa có ba. Phẩm chia làm hai:

1- Có sáu phẩm thuyết minh về công hạnh lợi người. Phán quyết về nghĩa được chia làm ba:

2- Phán quyết như trên, tức cuối phẩm Tứ Nhiếp.

"Như thế, đã nói về nhiều thứ Bố thí, trì giới, cho đến đồng sự" trở xuống, là song kết về hai lợi, tạo nghiệp, bày tỏ công hạnh tu, thành tựu lợi ích.

Sáu phẩm tự lợi, tức gọi là sáu độ. Vì phẩm Thí được lập ra trước nhất nên nói là phẩm Thí."

Hỏi: "Vì sao trước nói về sở học xứ? Như thế, phẩm Học Pháp sinh khởi hàng đầu.

Nói về văn của chủ thể tu học không sinh khởi trước là có ý gì ư? Nghĩa là: "Nghĩa y cứ rất dễ hiểu, đâu cần phân biệt. Trong phẩm

Công đức dưới đây, sẽ có văn kết.

Tóm tắc của đoạn văn nói về hạnh lợi mình đã xong. Phần giải thích đầu tiên của phẩm lực chủng tánh, như trước, trong hạnh lợi mình gồm có:

1) Nêu chung về số, nêu tên sáu độ.

2) Giải thích riêng theo thứ lớp.

3) Cuối phẩm Tuệ "Lại nữa, sáu thứ như thế v.v... " trở xuống, là tổng kết sáu thứ, dẫn chứng, khen vượt hơn. Theo giải thích riêng, thì chia làm sáu đoạn:

1- Cương yếu chung của bài Tụng đầu và văn xuôi trong giải thích bố Thí là chia ra chín chương môn.

2- Dựa theo chương nói rộng.

3- Giải thích xong tổng kết. So sánh văn của năm độ khác, đồng với văn ở đây.

Thí tự tánh: Nghĩa là nói riêng về tướng trạng của hạnh bố thí. Vì công hạnh Thí cho chẳng phải một, nên nói "tất cả".

"Y cứ ở công hạnh Thí cho này, chia ra bảy môn", trở xuống, là tự thuộc đương.

Nói: "Khó thực hành Thí": nghĩa là khó buông bỏ, gọi là "khó thực hành". Công hạnh thí thù thắng, gọi là thí khó thực hành.

Thí tất cả môn: Nghĩa là tất cả công hạnh thí đều gồm thâu vào môn này, gồm thâu công hạnh rộng khắp gọi là Thí trong tất cả môn. Lại, tu thí trong tất cả môn, gọi là Thí tất cả môn.

Thí Thiện Sĩ: Nghĩa là hạnh bố Thí thuần túy thiện, việc làm thuần thiện, gọi là thiện thí.

Thí tất cả thứ. Nghĩa là hạnh thí đầy đủ. Thành tựu công hạnh Thí cho này trong tất cả duyên, gọi là tất cả thứ.

Với hai thứ trước, nói tất cả, gọi là khác nhau.

Lại, Ngài Tam Tạng nói: "Môn tự ban đầu, đều là thể Thí của tâm. Kế là tâm riêng cho tất cả Thí. Thể của tất cả thí, tất cả môn thí, nghĩa là tâm thí trước. Do tất cả thứ thí, nghĩa là nói về mỗi thứ thí của nhân trước, gọi là riêng là Tất cả thứ Thí.

Năm độ dưới đây, là giải thích ba, tất cả y theo đây, nên biết.

Toại bèn cầu Thí, nghĩa là gọi là người đến, với tâm tùy hỷ những gì mình có, gọi là bèn toại cầu thí.

Niềm vui ở đời khác, nghĩa là lợi ích được vui của hai đời: đời này, và đời khác, gọi là niềm vui hai đời.

Thanh Tịnh Thí. Nghĩa là hạnh thí cho không có tội, công việc đã làm không có tội, gọi là thanh tịnh thí.

Trong dựa vào chương để nói, tự tánh Thí, tức dùng vô tham đều cùng tư duy và nghiệp thân, ngữ làm tánh Thí.

Y cứ ở văn, chỉ phát ra thể của tài thí. Về mặt lý, pháp thí không có vô úy thí, cũng đủ ba nghiệp và tánh vô tham.

An trụ Luật nghi, nghĩa là nói không phá giới.

"A-Cấp-ma v.v... " trở xuống, là nói không phá kiến, xưa gọi là A-hàm là sai. Nay theo bản Phạm, A-cấp-ma, Hán dịch là truyền lai, có hai nghĩa:

1- Nhân có khả năng truyền đến quả, kiến của bất nhân, gọi là A-Cấp-Ma.

2- Giáo gọi là truyền, vì Chư Phật ba đời xoay vần nói pháp, kiến của tín giáo, gọi là kiến A-Cấp-Ma tự cò ở giới phá, kiến không phá, kiến phá, giới không phá; đều phá, không phá, người hành thí có bốn trường hợp này: giới phá, kiến không phá; Đều không phá, hai trường hợp này là thiện thí, hài trường hợp còn lại chẳng phải thiện thí.

Văn trong tất cả Thí văn chia làm ba: 1- Hỏi.

2- Giải thích.

3- Kết trước, sinh sau. Trong giải thích có hai:

a- Nói rộng về sáu Thí.

b- Kết, tóm tắt nghĩa.

Trong phần trước, tức sáu thí:

1- Nói về thí có của, thì không có của.

2- "Cuối cùng, không trao cho bằng miệng", trở xuống là nói về pháp Thí.

3- "Đối với tất cả Thí, nghĩa là pháp Thí v.v... " trở xuống, là nói về Thí vô ngại giải.

4- "Đối với những người có oán v.v... " trở xuống, là nói về thí ý lạc vượt hơn.

5- "Đối với chướng ngại thí kia v.v... " trở xuống, là nói về trí đối trị với chướng ngại Thí.

6- Bên trong, ở chốn nhàn tản, tĩnh lặng v.v... " trở xuống, là nói về Thắng giải của ý lạc tăng thượng.

Trong phần trước có hai:

1- Nói về thí có của.

2- "Lại, nếu các Bồ-tát không có của, vật có thể thí.

Nơi phần trước lại có hai:

1- Nói về Thí trong, ngoài:

2- "Lại, các Bồ-tát chẳng phải không có khác nhau v.v... " trở xuống, là nói về đối với căn cơ nào nên Thí, không nên thí, tài vật trở xuống là nói không có tài vật mà thí.

Trong phần trước lại có hai:

1- Nói chung về Thí trong, thí ngoài.

2- "Lại, các Bồ-tát giản lược do hai tướng v.v... " trở xuống, là y cứ ở trong, ngoài, chia làm bốn. Trong phần trước lại có hai:

1- Nêu số, nêu danh, để bày tỏ trong, ngoài. 2- Trong chia ra giải thích, gồm có:

a/ Thí trong.

b/ Giải thích về Thí trong, thí ngoài.

c/ Giải thích thí ngoài, cách hành văn rất dễ hiểu. Về sau, chia ra trong, ngoài ở trước là bốn:

1) Chia ra trong làm hai:

a) Hợp với thí thân.

b) Chia ra thí chi tiết.

2) Chia ra ngoài ra làm hai:

a) Thọ dụng

b) Tự tại.

Luận sư Cảnh nói:

1) Thí cho thọ dụng, như Bố thí y phục. Một ngày thọ dụng của bằng thí cho, sử dụng một năm. Chẳng phải chỉ Thể của thí, gọi là Thí thọ dụng.

2) Cầu tự tại. Nghĩa là tất cả tâm đoạn đều thí cho. Pháp sư Khuy Cơ nói "cầu thọ dụng trong của tiền, dụng cụ, tùy ý những gì mà người kia mong cầu, tùy thọ dụng của họ là bậc nhất, không muốn thọ dụng về của cải. Bồ-tát dứt bỏ vật dụng của mình với tâm tưởng lìa bỏ của cải để cho người kia, tùy ý tự tại là thứ hai.

Kế là, trong phần nói đối với căn cơ nên cho, không cho, trước lược, sau rộng.

Trong nói rộng có ba:

1) Y cứ ở trong thân để nói về thí cho không thí cho.

2) Y cứ vật ngoài, nói về thí, không thí.

3) "Lúc thực hành bố thí trùm khắp tất cả..." trở xuống, là nói về cách thức thí.

Trong phần trước nói "Nếu các Bồ-tát với ý ưa thanh tịnh đối với việc thực hành thí cho, cho đến không nên lìa bỏ lợi chúng sinh ngay trước mắt, mà thí cho phần thân.

Trong đây, các Bồ-tát với ý ưa thanh tịnh từ trên đến đây, không tiếc thân mình, nhất là đối với việc có lợi chúng sinh ở hiện tiền. Nếu có người đến cầu xin các thân phần của Bồ-tát, thì không nên thí cho, vì lợi ích hiện ở trước nhiều, vì lúc bỏ lợi ích ít, nên tùy theo việc đem lại nhiều lợi ích mà thực hành. Nếu tâm đổi thay lui sụt, hãy tự cảm nghĩ rằng "Về việc này đáng cho hay không cho, sinh tâm keo kiệt, bỏn xẻn, luyến tiếc thân mình. Vì phá bỏ sự bỏn xẻn, nên phải lìa bỏ thân phần. Tâm đã thanh tịnh ở trước không bỏ thân mình hiện ở trước. Đối với việc lợi ích về sau nhiều hơn thành ra không nên thí thân phần, là ý ở đây.

Y cứ ở ý trong vật ngoài, có mười lăm trường hợp, trường hợp thứ năm "Đối với vật vui chơi v.v... trước là nêu chung ý nghĩa. Kế là, giải thích riêng năm trường hợp. Sau, tổng kết cương yếu của Tông chỉ.

Nói "Nếu có người đến xin lờ, lưới săn thỏ, cung nỏ. Lờ, lưới, là dụng cụ để bắt cá, lưới săn thỏ là dụng giăng lưới bắt nai. Cung nỏ, là dụng cụ để săn bắt thỏ, trĩ v.v...

Trường hợp thứ bảy "Trong không hợp với cha, mẹ, sư trưởng. Rằng, tùy ý được làm đồ tể, giết hại, đánh đập, trói buộc, mua bán, trao đổi. Nghĩa là thuận theo cha mẹ, vì để biết ơn, nên tùy ý cha mẹ, làm đồ tể giết hại. Còn tự không dám thầm ôm ấp tâm thí, huống chi công khai cho người đến xin."

Đây là tổng kết không được cho cha mẹ v.v... ở trên. Có tâm còn tự không ôm ấp, huống chi dùng phẩm vật để bố thí một cách công khai.

Đại ý trường hợp thứ tám "Không được đem vợ, con, quyến thuộc, của các trăm họ v.v... đoạt lấy riêng để bố thí, chỉ giữ lấy thôn, ấp, châu báu, cõi nước, hoặc trọn vẹn, hoặc từng phần mà khi bố thí, vợ con, một trăm họ v.v... kia ở trong đó đều được bố thí. Dù được bố thí, nhưng vẫn bảo với người kia rằng "Biết ơn tôi, làm việc cung kính, tôn thờ Phật pháp, ông cũng nên thế!"

Trường hợp mười lăm "Không vượt qua Học xứ mà thực hành tuệ thí", nghĩa là không dùng sát sinh, trộm vật v.v... của người mà thực hành tuệ thí.

Trong phần nói phương thức thí có hai mươi chín trường hợp. Trường hợp thứ tư "Không dùng ý khác lạ, không dùng tâm phẫn nộ khuấy đục mà tuệ thí", nghĩa là không dùng giả dối có riêng nhằm cầu danh, không dùng ý khác.

Trường hợp thứ chín "cuối cùng, không chấp luống dối, chỉ có tất cả thứ rất thiện, thanh tịnh mà thực hành tuệ thí v.v... " nghĩa là hoặc có người chấp luống dối về người thí cho, danh như pháp, tất cả thứ rất thiện, thanh tịnh. Người thí cho như thế, tức là đạo lý dục thanh tịnh thế gian và ra đời gian. Đây là chẳng phải đạo, chấp là đạo.

Bồ-tát không có chấp giả dối này, Bồ-tát chỉ xem xét, biết rõ là đã thực hành ba việc như thế, chỉ là tư lương của lìa dục thanh tịnh, chứ chẳng phải đạo chân thanh tịnh. Đạo chân thanh tịnh, là Tuệ Vô lậu.

Trường hợp mười ba "Trong không thí, vật không hợp nghi thức", có nêu, giải thích, kết. Lại, không thưa bạch, cho đến Bồ-tát không làm. Pháp sư Khuy Cơ nói "Rằng, như có người ở trước không ăn hành, không bạch cho người biết, như pháp bố thí mà có ý cho, Bồ-tát không làm, cho đến nói rộng, chứ chẳng phải trực tiếp không cho người kia hành này, cũng không dùng đồ tể vàng bạc này, các sự nghiệp v.v... không hợp nghi thức, mà thì cho người kia, là ý trong đây. Lại, theo phương pháp vớt lấy mà thí cháo. Nếu không kính trọng thì đối với Bồ-tát kia không làm. Không chánh oai nghi mà thí thì Bồ-tát sẽ không làm. Pháp sư Cơ nói "Nói hoặc lại xử trí v.v... nghĩa là hoặc xử trí người khác khiến họ làm những việc không đúng như pháp, rồi sau đó, mới thực hành bố thí. Chẳng hạn như bảo người khác giết v.v... rồi sau mới cho.

Trường hợp mười lăm, phân tích kỹ trong đây dựa vào tiếng tăm, lợi dưỡng mà thực hành thí cho, có bốn trường hợp. Quyển hai mươi sáu nói "Hợp thời, không lấy phi thời, nghĩa là khi đói, cho cơm, không cho áo. Lúc thời tiết oi bức, nóng nực thì cho mát mẽ, không cho lửa v.v...

Mình, người tịnh thí. Nghĩa là không thấy người trao, kẻ nhận. Hợp với nghi thức, nghĩa là đối tượng thí, là dao, rượu độc v.v... thí cho với tâm không rối loạn, nghĩa ấy rất dễ hiểu.

Trong quyển hai mươi chín nói thêm tuệ trong thực hành thí cho, gồm có:

1) Nêu chung các trường hợp

2) Hỏi đáp, giải thích rộng

3) Kết.

Trong giải thích rộng, có bốn lượt văn. Trong lượt thứ ba nói rằng "Tánh quyết định tham lam keo kiệt là loại keo kiệt tham lam, nghĩa là bản tánh keo kiệt tham lam, gọi là tánh là keo kiệt tham lam. Nếu chẳng phải bản tánh keo kiệt tham lam, bị người xúi giục khiến keo kiệt, tham lam, là loại keo kiệt tham lam."

Trong lượt thứ tư nói "Còn che giấu lỗi của người, không cho họ biết, huống chi tiếp xúc với họ", nghĩa là huống chi lại hiện diện dùng lời lẽ tiếp xúc để giác ngộ họ.

Trên, đã nói về hiện có tài thí, dưới đây, trong phần nói về không có tài thí, văn chia làm hai:

1) Chính nói hiện không có của báu, thêm tuệ để thực hành thí cho.

2) Xếp vào giai vị, là Địa tiền, giả gọi là Bồ-tát thực hành bố thí, chứ chẳng phải đăng Địa.

Thứ hai, trong phần nói về Pháp thí, 1) Y cứ vào kinh sách, v.v... nói về thí cho, không thí cho.

2) "Thế nào là phương tiện không thí cho của Bồ-tát...?" trở xuống, là hỏi đáp, để giải thích lại phương tiện thực hành thí cho.

Trong phần trước có hai:

1) Nói dùng kinh sách để thí cho và không thí cho. Nghĩa là có người đồng học Phật pháp, mong cầu Kinh điển, Bồ-tát tự xem xét, nếu đối với kinh này, mình đã nói về nghĩa Kinh rồi, thì nên thí cho. Nếu chính mình chưa hiểu, thì phải có thời gian tìm đọc thì không nên thí cho.

2) Nói về không có Kinh sách v.v... tức quán sát tâm mình có ba trường hợp. Trong hai trường hợp đầu rằng "Dù do thực hành pháp thí này, thậm chí khiến cho ta thiếu kém tư lương của trí mầu nhiệm." Pháp sư Thái nói "Dù do pháp này nên ta thành lỗi lầm, si mê, câm ngọng, pháp không nhẫn, keo kiệt, phiền não, vẫn còn nên bố thí pháp, huống chi lúc thí pháp, do tự mình không có pháp, nên đã làm cho ta phải thiếu kém đi tư lương của Diệu trí ngay trong hiện tại, mà không si mê, câm ngọng, không thể thí ư?"

Nay, xét Cựu luận nói "Thà rằng ta đem pháp để thí cho những kẻ si mê, câm ngọng hiện đời, vì dứt trừ phiền não, vẫn còn nên bố thí cho, huống chi tạo nên phương tiện trí tuệ ở đương lai."

Trong trường hợp thứ ba, lại có ba cảm nghĩ: Nói là vì bị tổn hại phiền não của mình v.v... chăng? Nghĩa là vì thực hành pháp thí, sẽ gây tổn hại cho phiền não của mình ư? Hay là vì thực hành bố thí pháp, sẽ được viên mãn tư lương của trí mình?"

Các kiến thông khí cho Kinh sách của người kia, người này, ngang đồng với trí tư lương vượt hơn. Nghĩa là để lai bản Kinh tự đọc là tư lương nuôi lớn trí, chứ chẳng phải đem thí cho người kia nhằm kiến lập công đức, nghĩa là cho người kinh sách, sẽ không có ích này, vỉ chỉ đối với lợi của pháp, nhiêu ích mong manh ở đương lai, chứ chẳng phải là giác tuệ. Nếu bỏ đi sự tìm đọc, đem Kinh quyển thí cho người khác, thì có lợi của pháp được, mất ở đời sau, chứ chẳng đủ giác tuệ.

Trong hỏi đáp, giải thích lại, phương tiện nói "Như Bí-sô tịnh Xả, nghĩa là có tịnh thí xoay vần, có tịnh thí chân thật, như trong luật nói."

Nói về Vô ngại, giải thí. Luận sư Cảnh nói "Trong đây nói đối với ba thí, rõ thấu thể danh, vì người nói pháp, tức là hai thứ pháp, và nghĩa không có hành thí bình đẳng. Nếu hiểu rõ lý khác nhau của nhân, quả thì tùy sự ưa thích, vì họ nói, tức gọi là ưa nói Vô ngại. Khéo về phương ngôn, khuyên tu ba thí, tức Biện Vô ngại." Pháp sư Thái nói "Nếu là môn khác thì: Một phần thí cho Từ, bi, gọi là môn khác. Hoặc thí cho thể tánh, hoặc giải thích tên gọi bố thí. Hoặc thí cho nhân, quả, đều biết như thật. Đây gọi là Vô ngại giải thí. Pháp sư Cơ thuật lại lời ngài Tam Tạng rằng "Nếu thể, tướng của môn khác, giải thích về danh thì đây là Pháp Nghĩa Vô ngại giải, năng thuyên, sở thuyên phân biệt v.v... nếu nhân quả khác nhau là Biện Vô ngại giải, vì biện nói về nhân, quả. Lại, nếu theo đoạn văn kết ở dưới, thì chỉ nói rằng, do tài thí, do pháp nên ở đây kết hai môn trên, do Vô ngại giải, không nói là Vô ngại nào? Vì sao không nói bốn Vô ngại đều gồm thâu?"

Nay, giải thích nghi vấn đó, rằng "Nói là trong Tài thí, Pháp thí, Vô úy thí trước đã nói có môn khác là Pháp Vô ngại, nghĩa là các giáo pháp phần nhiều dùng môn khác để phân biệt pháp tướng. Nếu thể tướng tức nghĩa Vô ngại. Về nghĩa "sở thuyên" phần nhiều y cứ ở thật thể để nói về thể tướng. Nếu giải thích về danh, thì nói là Huấn từ Vô ngại. Vì giải thích danh tự, nếu nói là sự khác nhau của nhân, quả là Biện thuyết Vô ngại, do hay nói về nhân, quả của thuyết pháp, tức bốn Vô ngại đều ở trong đây, do ở trên tài thí v.v... có Vô ngại này. Như thật biết rõ mà thực hành bố thí, gọi là Vô ngại giải thí.

Lại, trong bốn Vô ngại, mỗi Vô ngại đều có thể, tướng của môn khác, cho đến nhân, quả v.v... không hẳn phải phối hợp riêng. Nay, y theo Cựu luận nói rằng "So sánh tướng mạo của loại, nếu lấy danh nghĩa để phân biệt về nhân, quả, thì do Pháp sư Cơ nói rằng, môn khác là pháp Vô ngại, đều là khéo giải thích."

Nói về Vô lượng tâm thí. Các người có ơn v.v... dựa vào tâm Xả gần.

Nói về Đối trị thí, trong đó có hai:

1) Nêu chung

2) Giải thích riêng.

Trong giải thích riêng có ba:

1) Nói về bốn chướng bị đối trị (đối tượng trị)

2) Nói về bốn trí "năng trị" (chủ thể trị)

3) Nói về công dụng của bốn trí có khác nhau. Luận sư Trắc nói "Thể của bốn chướng là:

1) Trước chưa quán tập, vì do trên hạt giống không có tánh kham nhậm làm thể.

2) Vật thí rất thiếu kém. Nếu nói về vật ngoài thì do bốn tướng của sáu pháp là các trần. Nếu nói về pháp trong v.v... thì lấy năm uẩn, mười hai chi làm Thể.

3) Ham vui chấp mắc của vật với ý vui vẻ mầu nhiệm trên hết, lấy tham tăng thượng làm Thể.

4) Quán thấy mình sẽ có đầy đủ quả của cải ở đương lai mà rất ưa vui, lấy tà kiến mong cầu quả đương lai làm thể.

Kế là, nói về bốn trí, của chủ thể trị:

1) Giác ngộ, là giác ngộ mình, từ trên đến đây, vì chưa quen thí cho, nên dù hiện đang có nhiều của mà vẫn không ưa thí cho, cố gắng thực hành.

2) Chịu đựng các nỗi khổ, nghĩa là vật thí cho vốn có ít, có thể cam chịu khổ đói, lạnh, để cho ngay.

3) Biết khắp điên đảo. Nghĩa là ưa thích của cải tốt đẹp, cho là rất lạc, tịnh, bảo cho biết đều là nguồn gốc phát sinh phiền não, bất tịnh, cho nên có thể ruồng bỏ, gọi là biết điên đảo.

4) Thấy tánh hạnh không vững chắc. Nghĩa là không chấp mắc quả của việc thí cho, nhận hiểu rõ tính vô thường.

Nói về thí tăng thượng ý lạc. Cựu luận gọi là Nội trược tịnh tâm thí. Trong khó thực hành thí cho nói rằng "hoặc có ơn phẩm thượng", Cựu luận nói "vật thí tăng thượng".

Các Đại đức xưa giải thích "Nghĩa là vật tinh tấn, như bảy báu v.v... Nay, theo Tân luận, có ơn phẩm Thượng; hoặc có thể là ơn nặng, sai khiến, ban cho, đem ân Tuệ cho người; hoặc có thể là con cái, vợ, tôi tớ v.v... đối với mình có ơn, đem ban cho người, rằng thật là khó!

Trong tất cả môn thí cho, đại khái có bốn tướng. Nếu theo Cựu luận thì có năm đoạn văn, bốn đoạn đồng với Tân luận. Lại có một câu "Hoặc tự gom góp để bố thí", cho nên, người Cựu luận thường nói có bốn môn không đồng. Cha mẹ là một; vợ, con là hai; tôi tớ làm sứ giả là ba; bạn lành, quan lớn là bốn. Nay, dựa theo tân luận, tài sản của mình là một; giáo hóa người được của là hai; Thí cho bà con, cha mẹ v.v... là ba; thí cho người đến xin là bốn.

Hai môn trước, y cứ của cải, chia làm hai; Môn sau y cứ ở cảnh thí có hai. Bực Thiện Sĩ thí có năm tướng rất dễ biết.

Trong tất cả thí có mười ba tướng.

1) Vô y thí. Nghĩa là không dựa vào tiếng tăm, quả báo.

2) Quảng đại thí. Nghĩa là không thấy có người nhận, vì phàm, Thánh cầu xin đều là không. Kinh Thiện Giới nói "Không thấy ruộng phước, chẳng phải ruộng phước."

3) Hoan hỷ thí. Nghĩa là ba thời đều vui vẻ.

4, 5) Điền khí thí. Nghĩa là thí bốn biên đạo, tịnh ruộng phước.

6) Phi điền khí thí. Cựu luận quyển sáu, gọi là nhất thiết thí.

7) Tất cả vật thí. Nghĩa là có vật đều Xả.

8) Tất cả xứ thí. Nghĩa là đã phân biệt xứ sở.

9) Tất cả thời thí. Nghĩa là không phân biệt thời tiết.

10) Vô tội thí. Nghĩa là chẳng phải pháp, tài vật, cho nên thí cho người.

11, 12) Phương độ thí. Tùy theo địa phương nào cần, đều thí cho tất cả.

13) Luận bản dịch xưa "thiếu hữu tình vật thí, chia tài ra làm hai số, thành mười ba. Bèn cầu thí cho có tám. Cựu luận nói "Trừ não thí. Đời này, đời khác ưa thí, đại khái có chín thứ. Pháp sư Cơ nói "Vả như Cựu Viễn Sư giải thích rằng "Tài, pháp, vô úy v.v... mỗi thứ đều có ba: Trong tài có ba, nghĩa là thượng diệu là một, thanh tịnh là hai, Như pháp là ba. Thượng diệu tức vật mầu nhiệm trên hết như Mạt ni v.v... thanh tịnh, nghĩa là vật chẳng phải do trộm cướp mà được. Như pháp, nghĩa là của cải đúng như pháp, chẳng phải dao, rượu v.v...

Pháp thí, vô úy thí v.v... kia đều có ba, rất dễ hiểu.

Lại, có người nói "Đầu tiên nói là Tài thí; Pháp thí, Vô úy. Đây là nói về ba thứ thể. Trên ba thứ này chia ra sáu công dụng. Tài thí có hai công dụng, nghĩa là chứa chất sự nhơ bẩn keo kiệt, bỏn xẻn."

Vô úy thí có ba, nói về là sự sợ, Pháp thí hợp thành một.

Hỏi "Trong đây, vì sao ở chỗ khác, pháp thí là đầu, sau mới nói về Vô úy? Nay, Vô úy thí này ở trước, pháp thí ở sau. Nghĩa rằng: Luận ở dưới chép: Tài thí, vô úy thí có thể khiến chúng sinh, được yên vui trong đời này, vì cả hai thí này đều là niềm vui hiện tại. Cho nên, gần Kế tài thí, trước nói, Vô úy thí, pháp thí ở sau. Vì lợi ở đời sau, cho nên nói sau."

Pháp sư Thái nói "Điều phục keo kiệt, bỏn xẻn, nghĩa là ruồng bỏ sự chấp mắc của vật. Tự có người biết được vật kia vô dụng đối với mình, nhưng vì tính keo kiệt, bỏn xẻn, chấp mắc, nên không cho người. Điều phục chứa chất cất giữ, nghĩa là bỏ chấp mắc, nghĩa là chứa nhóm của vật, định tự thọ dụng. Bồ-tát cũng bỏ nốt tâm này. Trong ba thí, thứ nhất, bỏ của vật tốt đẹp, thứ hai, thứ ba, chẳng phải của vật tốt đẹp.

Thanh tịnh thì có mười tướng. Nói chẳng phải người đến cầu xin, hy vọng nhanh chóng được của, như các Bồ-tát mong mỏi nhanh chóng tuệ thí, nghĩa là hy vọng nhanh chóng chung tuệ thí, gặp người ở trước, hy vọng nhanh chóng được của.

Không chấp sự thí cho. Cựu luận nói "Kiến, ngôn không khác nhau, hoặc chấp kiến này là không, không có quả v.v... Có ba Kiến:

1) Kiến chấp không có quả

2) Hại vì chánh pháp không có

3) Kiến chấp chẳng phải vượt hơn cho là vượt hơn.

Ba Kiến này đều thuộc về tà kiến. Vì sao? Vì nếu theo Tát-bà-đa thì, kiến chấp chẳng phải vượt hơn, là thuộc về Kiến thủ. Nay, theo Đại thừa, Kiến thủ, tất nhiên, phải giống với Kiến mới gọi là Kiến thủ. Nay, trong đây, vì đều không "duyên" Kiến, nên chẳng phải kiến thủ. Lại, chính quán thấy người cầu hoặc chung, hoặc riêng giống như nhau, cho dần, cho ngay, vật bình đẳng, vì sao chấp có khác nhau? Nghĩa là nếu một trăm người mà thí cho riêng dần trước sau, và cùng một thời gian, thí cho ngay một trăm người, phước kia vẫn bình đẳng, vì sao lại chấp cho rằng phước có khác nhau?

BẢN LUẬN QUYỂN 40 PHẨM GIỚI

Nếu theo bản Phạm thì giới kia có ba tên: Thi-la, Hán dịch là Thanh lương, tức nói giới thể có oai lực thù thắng, có công năng giúp cho thân, tâm người tu hành thường được mát mẽ. Tiếng Phạm là Tỳ- nại-da, Hán dịch là Điều phục, y cứ ở giáo là chủ thể điều phục. Lại có một tên gọi là Tỳ-Xí-Đa, là "đã điều phục", đây là y cứ ở người hành luật, gọi là đã điều phục. Bản Phạm chỉ có ba tên gọi này, cũng không có tên Tỳ-ni. Nếu nói là Luật nghi, kể cả giới v.v... thì đều là tên gọi là trong đây. Luận sư Cảnh nói "Vì có đối tượng ngăn ngừa, nên gọi là Giới. Giới chung cho cả thiện lẫn ác, thiện, ác đều có sự ngăn ngừa, đề phòng. Nay, nói về giới thiện, nhằm đề phòng pháp ác, nên gọi là giới.

Nếu nói vì ngăn ngừa điều sai quấy, thôi dứt việc ác, gọi là giới, thì giới ác làm sao gọi là ngăn quấy, dứt ác? Do có trở ngại này, nên được nói phòng ngừa gọi là giới, cũng gọi là Luật nghi. Điều phục nội tại gọi là Luật, biểu lộ pháp thức bên ngoài, gọi là Nghi. Luật nghi dù chung cho giới thiện, ác, nay, nói về Luật nghi thiện pháp.

Sư Khuy Cơ nói "Giới là tên khác của sự ngăn quấy, Nói giới ác, nghĩa là thể của ác chẳng phải là Thi La. Ác ở Thi-La, gọi là Ác thi- la."

- Nếu vậy, lẽ ra Thể của điều ác cũng chẳng phải ác kiến, vì đối với Kiến, nên gọi là ác Kiến?

- Giải thích "Tức không đúng, vì tìm kiếm, mong cầu để hiểu thì thiện, ác đều tìm kiếm, mong cầu. Thanh lương, gọi là Thi-La. Thi-La tìm cầu thể ác, ở trước nói về phẩm Thí để dứt bỏ keo kiệt bên ngoài. Nay, kế là trì giới, để ngăn ngừa vết nhơ bên trong, đó là lý do có phẩm này."

Trong văn có ba: Trước hỏi, kế giải thích; sau kết. Trong giải thích lại có ba:

1) Giải thích chín môn tịnh giới

2) Nói về sự thắng lợi của giới

3) Nói về tác dụng của giới.

Trong phần trước, đầu tiên, là tụng và văn xuôi nêu lên môn, sau, dựa vào môn để nói, tức là chín đoạn.

Trong giải thích về tự tánh, trước hỏi, kế là, giải thích, sau là kết.

Trong giải thích có ba:

1) Nêu số, nêu danh

2) Thứ lớp, giải thích riêng

3) Kết, vấn nạn về thắng lợi.

Dựa vào giới tu đắc trong trình bảy bốn, gọi là, chánh thọ từ người khác, không dựa theo sự truyền trao của thầy, chủ yếu là kỳ hạn tự tịnh, gọi là khéo tịnh ý nghiệp.

Cựu luận nói "Khéo tịnh tâm, thọ, phạm rồi liền ăn năn, được gọi là tịnh trở lại. Hoàn toàn mát, tịnh, gọi là trừ cung kính, chuyên niệm. Hai thứ trước là thọ, hai thứ sau là trì. Trong giải thích có ba:

1) Dựa vào hai thọ sinh ba đức

2) Nói về thọ tùy theo phân biệt

3) Nói về vốn tịnh, tịnh trở lại.

Trong phần trước, vốn thọ, đối với người, nói "Con giữ được", nên hôm nay phạm, cảm thấy xấu hổ với người. Vốn tự kỳ hạn rằng "mình không bao giờ phạm giới", nên hổ thẹn đối với mình."

Nói "Vì hai nhân duyên nên lìa các ác tác."

Pháp sư Thái nói :

1) chính thức thọ, Từ người khác.

2) Ý lạc thanh tịnh, dùng làm nhân duyên, nên về sau, không sinh tâm ăn năn.

Luận sư Trắc có bốn giải thích:

1) "Hai thọ là một "duyên", hai trì là một "duyên".

2) "Tức lấy hai trì là hai "duyên".

3) "Tàm, quý là hai nhân duyên; hai thọ là hai "duyên".

4) "Hai thọ là hai "nhân", tàm, quý là hai "duyên".

Dù có nhiều giải thích, nhưng nay nhận lấy, tức lấy hai trì làm hai "duyên", vì thuận theo giải thích của cách hành văn.

Trong phần kết khen thắng lợi, nên biết tức là giới thiện mầu nhiệm, chính thức thọ tùy theo giới học v.v...

Y theo luật nghi giới, nên biết tức là Vô lượng tịnh giới v.v... Giới Nhiếp thiện pháp, nên biết chính là lợi ích tất cả hữu tình v.v...

Giới Nhiếp Hữu tình, nên biết tức là có thể đạt được quả lớn, là tịnh giới. thù thắng v.v... gồm ba giới, được quả lợi lớn.

Trong tất cả giới, trước hỏi, kế giải thích, sau là kết trước, sinh sau.

Trong giải thích có hai:

1) Y cứ ở tại gia, xuất gia, nói lược nói tất cả giới.

2) "Lại tức dựa vào đây..." trở xuống, là nói rộng tất cả giới, trong đó lại có hai:

a) Nói về giới thể của ba nhóm, tức là Sở học (đối tượng học)

b) "Nếu các Bồ-tát muốn được sở học của Bồ-tát như thế v.v..." trở xuống, là nói dựa vào giới để tu học, tức chủ thể học.

Trong phần trước có ba:

1) Nói lược về giới thể của ba nhóm trong thọ.

2) Bồ-tát trụ Giới luật nghi, trụ Giới nhiếp thiện pháp ra sao?... " trở xuống, là nói về giới tướng của ba nhóm trong trì.

3) Kết.

Trong phần trước có hai:

1) Nêu chung, nhắc lại để chia ra

2) Dựa vào chương, giải thích riêng.

Nói là các Bồ-tát đã thọ giới luật nghi giải thoát của bảy chúng, tức là giới của Bí-sô v.v... Luận sư Cảnh nói "Giới luật nghi của Bồ-tát xa đến Bồ-đề. Nay, y cứ hình bảy chúng ở luật nghi, để nói về Bồ-tát, do đồng ngăn cấm lỗi thô. Lại, thân Bồ-tát kia ở bảy chúng, bảy chi của thân, ngữ tùy theo bảy chúng kia có đủ, không đủ. Tỳ kheo, Tỳ-kheo-ni có bảy chi thân, ngữ. Năm chúng như Sa-Di, Sa-Di-Ni và chánh Học v.v... chỉ có bốn chi thân, ngữ. Ý ba đều đầy đủ. Đại giới của Bồ-tát, hai chúng có đủ mười chi. Năm chúng còn lại chỉ có bảy chi, trừ ba chi trong ngữ. Cũng có thể Bồ-tát dù hình ở năm chúng sau, nhưng lìa đủ các điều ác. Bảy chúng khi thọ Giới luật nghi đều có mười nghiệp đạo thiện, do tất cả điều ác đều xa lìa, vì thiện này đều tu, chúng sinh này đều nhiếp hóa."

Luận sư Trắc nói "Luật nghi Bồ-tát thật sự khác với luật nghi của Thanh Văn, chỉ vì bảy chúng xưa kia người thọ giới Thanh văn, về sau đến khi thọ giới Bồ-tát, mới phát ra chủng chi. Nếu Bí-sô tức như chủng chi của giới Bí-sô, trừ người không chung học với Thanh văn, ngoài ra chủng chi tức đồng với chi mà Bí-sô đã phát, cho đến nếu nam nữ, cận sự thọ năm giới xong, về sau, lại khi thọ giới Bồ-tát đã phát ra chủng chi với giới Cận sự, nên nói "Bảy chủng giới như thế tức là giới luật nghi của giới Bồ-tát." Dù thọ không phát, chỉ do chủng chi đồng, nên nói "Tức là giới mà bảy chúng đã thọ. Ngoài ra, bốn Ba-la-di, bốn mươi hai giới khinh của Bồ-tát, đều là giới Nhiếp thiện pháp.

Trong giới Nhiếp chúng sinh, vì có trái phạm, nên lập các giới này, chứ chẳng phải nghi Nhiếp giới luật.

Lại, mất giới Thanh văn, không mất giới Bồ-tát, vì sao? Vì giới Thanh văn, khi qua đời, có hai hình sinh đều mất giới Thanh văn, mà không mất giới Bồ-tát.

Hoặc có hai duyên:

1) Thối, mất tâm Bồ-đề.

2) Khởi tăng thượng phiền não, mất, mà không mất giới Thanh văn. Cho nên, biết giới Bồ-tát khác với giới Thanh văn.

Trong giới Thiện pháp, nói các Bồ-tát sau khi thọ giới luật nghi thì tất cả là Đại Bồ-đề v.v... là nêu tóm tắt.

Luận sư Cảnh nói "Thọ ba nhóm giới, về lý thật đồng thời, nói về nghĩa thì có trước, sau, vì trước lìa ác, sau mới thiện."

Luận sư Trắc nói "Theo Cựu luận cho rằng "Bồ-tát thọ Giới luật nghi trên." Người Cựu luận giải thích "Hình ở trước, khen ở sau. Xét lường luật Nghi vượt hơn, chính là ý đồng nhau. Bảy chúng sở dĩ không bằng là vì Nhiếp thiện làm tu không chung với Nhị thừa, nên gọi là "trên". Nay, nói là thọ giới Luật nghi sau, đây là về nghĩa, nên nói có trước, sau, chứ chẳng phải việc thọ giới có trước, sau."

- Hỏi "Ba nhóm tịnh giới đều là "thọ được". Vì sao nay lại nói rằng "thọ Luật nghi sau, vì Đại Bồ-đề chứa nhóm các điều thiện, là giới Nhiếp thiện pháp ư?"

- Giải thích "Ở đây nói tướng mạo hiểu rõ: Giới luật nghi là "chỉ thiện", nói hiểu rõ giới "Nhiếp thiện pháp là "Tác thiện", vì trụ tịnh giới là đã tu tập tướng rõ ràng, nên nói "Thọ Luật nghi vì Đại Bồ-đề gom góp điều thiện, gọi là giới Nhiếp thiện pháp. Đó là lý do y cứ ở sự thật, ba nhóm giới đều nói là "thọ được".

"Đó là thế nào?" trở xuống, là nói rộng, trong đó có ba:

1) Y cứ ở ba tuệ, để nói về "Nhiếp thiện".

2) Y cứ vào ba nghiệp để nói. Như thế, thường nói về thân, nghiệp.

"Đối với các khu Yết-mầu nhiệm..." trở xuống, là nói về ngữ nghiệp.

"Ở các thế giới mười phương v.v..." trở xuống, nói về ý nghiệp. "Dùng thân, ngữ, ý..." trở xuống, là y cứ chung ba nghiệp, để nói

về hồi hướng, phát nguyện và công hạnh cúng dường, mà không có buông lung thân nghiệp. Trước là y cứ ở ruộng kỉnh để nói về ba.

"Đối với bệnh tật v.v..." trở xuống, là y cứ vào Ruộng bi để nói.

3) "Đối với các học Xứ v.v..." trở xuống, nếu theo Luận sư Cảnh thì nói, nói về bảy điều thiện. Nay, dựa theo Luận sư Trắc thì nói về chín việc thiện:

1/ Chánh niệm

2/ Chánh tri

3/ Chánh hạnh

4/ Ngăn giữ thầm hộ căn môn.

5/ Ăn, phải biết lượng.

6/ Đầu, hôm, gần sáng thường tu thức tỉnh.

7/ Gần gũi bậc Thiện Sĩ, y chỉ bạn lành.

8/ Hộ trì không trái phạm

9/ Phạm rồi, ăn năn.

Chín pháp thiện trên đây đều trong hai đạo tư lương của Địa Xuất ly, và Địa Thanh văn đã nói.

Ở đây nói rằng chánh niệm, tương đương với địa vị Tư lương thứ năm kia, chính là khả năng ngăn ngừa, giữ gìn căn, thể của luật nghi.

Chánh tri, tương đương với địa vị Tư lương thứ tám kia.

Chánh hạnh, tương đương với an trụ giới Cụ túc v.v... của địa vị Tư lương thứ tư.

Giữ gìn, thầm hộ căn môn, nghĩa là luật nghi ngăn ngừa tâm, căn. Thể của sáu căn do đã ngăn ngừa không có lỗi, vì thanh tịnh, đồng vì suy nghĩ, so lường một chỗ thiện.

Nói "Đối với ăn phải biết lượng; đầu hôm, gần sáng thường tu thức tĩnh, gần gũi bậc Thiện Sĩ v.v...", như Luận sư Trắc có nói rộng.

Nói "Đối với tội lỗi mà mình đã trái phạm, xét kỹ, biết rõ, nhận thấy lỗi ấy một cách sâu sắc rồi chưa bỏ, là thích hợp với Tư lương thứ tư."

Có năm trong sáu câu nói về tội ít, nhỏ nhặt, nhận thấy rất sợ hãi.

Trong giới Nhiêu ích hữu tình, nếu theo Cựu luận thì chính trong phần này được chia làm hai, là sự nghiệp kia kia và chăm sóc người bịnh v.v... chia ra làm hai." Nay, luận này cho rằng đều là giúp đỡ nên hợp thành một. Hai môn thứ tư, thứ năm của luận này hợp thành thứ năm, cho nên có khai hợp, khác nhau. Do đó, số mười một là đồng.

Luận kia có nói riêng chữ thứ nhất, thứ hai v.v... còn luận này có chữ "hựu" (lại). Người Cựu luận liền dựa vào y cứ của sự nghiệp kia để giải thích rằng "Hai pháp đầu trong mười một là đồng sự kia, một pháp kế là Ái ngữ; bốn pháp kế, là bố thí, bốn pháp sau là lợi hành.

Sự lợi ích trong Đồng sự là sự vui của bạn. Đồng bệnh v.v... là nỗi Khổ của bạn, đồng trong việc chung. Nay, theo Tân luận, thì một pháp đầu là Đồng sự; một pháp kế là Ai ngữ; Kế đến là năm bố thí, sau là bốn lợi hành.

Đồng sự có hai:

1) Đồng sự tùy theo nghĩa lợi.

2) Đồng sự về việc cứu khổ.

Trong năm bố thí, có: 1) Thí Trả ơn. 2) thí Vô úy. Trong Vô úy thí có: 1) Vì một pháp đầu tiên nên Khổ, thí cho Vô úy. 2) Một pháp kế là, bỏ đi ái, thí vô úy. Một pháp kế là, chính là tài thí, một pháp sau, thí chúng chế ngự.

Trong bốn lợi hành, gồm có:

1) Một pháp đầu đối với người thiện không có đức, thuận theo tâm chuyển.

2) Đối với người thiện có đức, khen ngợi thật đức.

Nói "Hoặc che giấu, hoặc phát lộ v.v.... Nghĩa là 1/ hoặc ở nơi vắng vẻ; hoặc ở trước chúng, khen thật đức của người. 2/ Đối với hữu tình có lỗi, thì nhu nhuyến điều phục, phẩm Trung là quở trách, trị phạt; phẩm Thượng là đuổi đi.

Đối với hữu tình, người ác quá ngang bướng thì dùng thần lực để chế phục.

Giới tướng của ba trụ trong phần nói về trì, đầu tiên, đều đặt ra ba câu hỏi. Dưới đây, là đáp theo thứ lớp.

Trong luật nghi đầu, trước có mười câu giải thích, sau, là nêu mười câu kết.

Câu thứ hai trong mười câu trước nói "Đến đời vị lai, ở cung vua Thiên ma, nơi có dục mầu nhiệm, người không sinh hỷ lạc vì sao không mong muốn sinh lên Vô Sắc v.v... ? Vì cõi ấy là qua định, vì Giới luật nghi là tán thiện, nên không sinh lên Địa kia."

"Nhân duyên thì bó buộc, đến cõi kia không hiện hành hỷ, lạc cũng thế, nghĩa là tự thu lại gọi là bó buộc. Do bó buộc, nên lời nói không chính đáng, cho đến Tầm, tư không còn để tâm. Chẳng hạn như xưa, đối với ngôn luân không chính đáng, hiện hành sinh hỷ, lạc. Bồ-tát an trụ nơi đây, ngôn luận v.v... không thích đáng kia không hiện hành. Hỷ, lạc cũng đồng với Hỷ, lạc hiện hành ở trước, nên nói "cũng thế".

Nói "Các hữu tình đã không có tâm gây tổn hại, không có tâm sân nhuế, đối với họ, vì Đại bi, nên Bồ-tát đã phá hoại pháp của phẩm thượng." Luận bản dịch cũ nói: tâm không nhuế hận, khởi pháp tâm bi tâm.

Pháp sư Tuệ Viễn nói "Tâm pháp, nghĩa là Tuệ. Dùng Tuệ thêm vào tâm kia, là vì pháp số, nên không có người, để sân."

Tâm bi, nghĩa là cứu vớt người kia, e họ sẽ chịu đau khổ. Nay, lại giải thích rằng "pháp Đại bi, nghĩa là do phá hoại pháp phẩm thượng, nên có thể khởi ý Đại bi, để cứu khổ chúng sinh, không nói về pháp."

Trong năm chi không buông lung thứ chín, ba chi ở hiện tại, chính đã trái phạm, như pháp sám hối để tiêu trừ, là y cứ ở trái phạm hiện tại của ba đời lớn, lập tức sám hối để dứt trừ.

Bốn chi trước ở thời gian sau, sẽ bị trái phạm, phát Khởi mạnh mẽ, nhạy bén, tự thề về dục lạc v.v... cho đến kết rằng "Lúc trước đã thực hành không buông lung.

Luận sư Trắc thuật lại lời Pháp sư Viễn nói rằng "Như điều nên thực hành là thực hành pháp lành, như điều nên trụ là pháp "chỉ thiện".

Thực hành như thế, như thế, cho đến khiến không có trái phạm giới điều nào, là chuyên tâm gìn giữ.

Lại giải thích "Như như sự thích ứng, là nhắc lại thọ pháp trì ở trước. Như như đối tượng nên trụ, nghĩa là nêu pháp thọ ở trước. Đây là nói pháp sở y."

"Đi, đứng v.v... như thế", là nói đúng về hạnh trì giới. Pháp sư Khuy Cơ nói "Ý trong đây nói là như có một thân trước, ở vị lai, đã có chỗ trái phạm, tự thề không phạm, đối với điều nên làm, đều thề thế. Quá khứ phát nguyện, thân sau đã có pháp lành, hạnh ác đều thôi dứt, là ý trong đây. Chi thứ năm "Nếu các Bồ-tát lấy công hạnh không buông lung đã thực hiện ở thời gian trước như thế để làm đối tượng nương tựa, cho đến không khởi hủy phạm v.v... Luận sư Cảnh nói "Kế trước, tức lấy tác ý như lý ở trước của không buông lung trong ba đời làm cấm giới đã thọ thứ tư. Nay, chi thứ năm này tức do lý tác ý trước của không buông lung trong ba đời làm nương tựa sinh ra không buông lung trong ba đời kia, đều thực hành như lý tác ý là chi thứ năm."

Luận sư Trắc nói "Ba chi trước trong năm chi này là hạnh ăn năn lỗi lầm, hai chi sau là ngăn ngừa phi hạnh. Vì sự ăn năn lỗi lầm rơi vào ba đời, nên có ba thứ khác nhau. Ngăn ngừa lỗi quấy ở vị lai nên có hai khác nhau."

"Bồ-tát thành tựu mười chi như thế..." trở xuống, có mười câu.

Kết mười chi trước, nói rộng về nghĩa.

Chi thứ tư, lại ưa xa lìa, không sinh điều thiện là kết đoạn văn trước có hai. Dùng hai câu này, tìm kiếm nghĩa để phối hợp, theo chi thứ mười phối hợp, chi thứ năm cũng thế.

Trong chi thứ mười có hai:

1) Đầy đủ phép tắc

2) Đầy đủ tịnh mạng.

Đầy đủ phép tắc, nghĩa là kết phát lộ xong, ghét sự che giấu, tự khéo léo cho đến oai nghi đều vắng lặng.

Đầy đủ tịnh mạng, kết trước lìa sự giả dối v.v... tất cả có thể khởi tà mạng là pháp của pháp lớn tà mạng. Giả dối để được của cải là mạng bất tịnh, khiến lìa bỏ sự giả dối này, gọi là đầy đủ tịnh mạng.

Kế trong phần đáp câu hỏi thứ hai về Giới nhiếp thiện pháp, trước y cứ ở sáu Độ, chia ra thành mười tướng. Sau, kết phối hợp với văn trên.

Trong phần trước, y cứ ở năm Độ, tức là năm tướng; chia ra Tuệ Độ dùng làm năm tướng, trong đó có hai:

1) Nêu năm tên gọi

2) "Các Bồ-tát này v.v..." trở xuống, là giải thích:

a) Khéo biết thắng lợi của quả.

b) Khéo biết về nhân. Kế là, khéo biết về nhân quả.

3, 4) So sánh không có trái ngược là ba, bốn.

5) Khéo biết về chướng Nhiếp thiện pháp, Đối với vọng kiến vô thường không cho là thường, v.v... đối với bốn Thánh luận về tướng khổ là thô nhất, cho nên trong đó khởi điên đảo, chẳng phải ba đế còn lại. Chướng của nhiếp thiện pháp: Tức là sáu phát. Nếu theo Pháp sư Khuy Cơ giải thích rằng "trong luận Trí Độ, chia riêng thành năm Xứ. Năm Xứ, là như thắng lợi của quả thiện thứ nhất, nghĩa là tức có thể khi được Bồ-đề đã có tất cả công đức v.v... của tướng tốt, biết rõ nhân thiện, là thứ hai, nghĩa là hạnh sáu Độ v.v... biết rõ nhân quả thiện, trái ngược, không trái ngược thứ ba, nghĩa là tức tạo ra sự hiểu biết về thường, lạc, ngã, tịnh v.v... là nhân, quả không trái ngược.

Nếu cho rằng khổ, vô thường, v.v... là nhân quả không điên đảo biết rõ về chướng pháp lành thứ tư, là biết rõ chướng của sáu Độ, nghĩa là sáu thứ chướng như keo kiệt v.v... Biết rõ về sự thắng lợi của quả thiện, tìm cầu nhân thiện. Trong nhân, quả biết trái ngược, không trái ngược, không chấp là tịnh v.v... biết rõ chướng v.v... của thiện, mà có thể nhanh chóng xa lìa thứ năm. Nếu theo Pháp Viễn sư nói biết nhân quả thiện trái ngược, không trái ngược thứ ba này là hai. trái ngược như thế, có hai, chẳng trái ngược như thế, bốn. Lại trong chữ chia làm năm Xứ, "các Bồ-tát này có thể đối với quả thiện" trở xuống, là giải thích về năm Xứ trước. Nghĩa này không đúng. "Các Bồ-tát này" trở xuống, Văn cuối nói rằng "Biết rõ về chướng của Nhiếp thiện pháp, vì nhiếp thiện nên nhanh chóng có thể xa lìa, là giải thích văn nào trước? Nếu giải thích thứ năm trước, biết rõ nhiếp thiện pháp, nghĩa là ở trước chỉ nói tri chướng, không nói xa lìa. Nay nói xa lìa là kết thứ năm ở trước, há không trái nhau?"

Nay, "phân biệt các Bồ-tát này" trở xuống, là thứ năm, vì xa lìa chướng và Tri chướng riêng.

Hỏi "Nếu lấy xa lìa chướng làm thứ năm, thì có khác gì với biết nhân thiện ở trước?"

Đáp "Ở trước biết nhân thiện, biết sáu Độ v.v... là nhân, nhưng chưa thể dứt trừ chướng. Nay, thứ năm vì dứt trừ chướng, nên có riêng khác. Nếu ông dùng tri chướng để dứt trừ chướng thì sẽ không được là hai biết trái ngược, chẳng trái ngược lẽ ra không được là hai. Ông đã không thành, thì nghĩa của tôi hiển nhiên được lập, "biết trái ngược với chướng (chướng) điều thiện đâu có khác nhau?"

Đáp "Vì sao có sáu câu hỏi trong ba nhóm giới của câu hỏi trước?

Là trụ Giới luật nghi, khéo hộ trì Giới luật nghi v.v... ?"

Ở trước kết Giới luật nghi, tức nhắc lại cả hai pháp là trụ Giới luật nghi, khéo hộ trì Giới luật nghi. Nay, giải thích về Giới nhiếp thiện pháp và dưới đây giới nhiêu ích hữu tình, không kết câu hỏi thứ hai, chỉ kết trụ Giới nhiếp thiện pháp v.v... là có ý gì?"

Nghĩa là "Chỉ văn kết trước, lấy trước để so sánh sau. Song kết trong Giới luật nghi xong, so sánh với hai luật nghi sau, nên biết, cho nên không nói."

Lại, có giải thích khác "Trong Luật Biệt giải thoát nghi kia, mới sinh khởi trong văn, chỉ có trụ Luật nghi Biệt giải, "nói là không có nói thủ hộ khéo giới biệt giải" trở xuống, là văn kết, tức song kết, gồm lời nói có sự giữ gìn khéo léo."

Trong giải thích về Nhiêu ích hữu tình thứ ba kia, mới sinh khởi, chỉ có một ở lời nói có trụ, không nói khéo tu Giới nhiếp thiện pháp, tức cả hai thứ trong văn kết kia đều kết.

Giới nhiếp thiện pháp thứ hai kia sinh khởi, chỉ có trụ ở lời nói, trong văn kết kia nói rằng "Gọi là trụ Giới nhiếp thiện pháp, nhanh chóng có thể nhiếp thiện lời nói tất cả chủng tướng." Ý tức kết lời nói khéo tu Giới nhiếp thiện pháp. Lấy lý làm tiêu chuẩn giới Biệt giải thoát, tức sinh Khởi và kết đầy đủ có hai. Nhiếp thiện kia lợi ích chúng sinh lẫn nhau có tiêu chuẩn so sánh Nhiếp thiện đều có hai kết sinh khởi, chỉ có một lợi ích chúng sinh, tức có hai sinh khởi không có hai kết trong tiêu chuẩn, nên văn không nhất định.

Lại, giải thích "Câu hỏi trước lại có ba câu hỏi, rằng, trụ Luật nghi mà có thể khéo thủ hộ. Ở đây chỉ một nghĩa, chứ chẳng phải có hai câu hỏi."

Dưới là so sánh lợi ích chúng sinh và nhiếp thiện, cũng là một câu hỏi, nên phần sinh khởi và kết trong giải thích dưới đây cũng chỉ một thứ, không nhọc công giải thích nữa.

Trong phối hợp kết dưới đây nói "Xoay vần."

Pháp sư Thái nói "Các hạnh vì không thể tu tức khắc, nên dần dần tu thí v.v... Đáp câu thứ ba dưới đây, trong nhiêu ích hữu tình giới, đầu tiên, nêu số, nêu lược. Kế là, giải thích rộng, sau là kết."

Trước nói rằng "Do mười một tướng gọi là trụ v.v... Pháp sư Viễn nói "Mỗi một tướng trong mười một tướng đều có mười một tướng, cho nên được biết như thế là vì y cứ trong Báo ân thứ ba dưới đây, có đủ mười một nhất thiết chủng. So sánh trong tướng khác, cũng có thể đồng có, vì lược qua nên không nói."

Lại giải thích "Trong mỗi tướng vì có nhiều tướng, nên nói là "Tất cả", chưa hẳn có đủ mười một."

Pháp sư Khuy Cơ giải thích "Những gì là mười một tướng? Nếu xét cách giải sơ lược trước về mười một tướng của đoạn văn dưới, thì các Bồ-tát đối với sự nghiệp kia của các hữu tình đều làm giúp đỡ", trở xuống là thứ nhất. Lại, "các hữu tình Bồ-tát như lý giảng nói rằng, đối với lạc hạnh, ác hạnh v.v... " trở xuống, là thứ hai. "Lại, các Bồ-tát đối với hữu tình có ơn kia, đã biết ơn sâu sắc, ban cho tuệ" trở xuống, là thứ ba. Lại, "các Bồ-tát hay vì cứu hộ các loại hữu tình đang gặp phải sự sợ hãi" là thứ tư. Lại, các Bồ-tát đối với các loại hữu tình đang ở trong hoàn cảnh suy hao não nề, có thể khéo khai mở" trở xuống, nói thứ năm. Lại, các Bồ-tát sẵn sàng có người đến cầu xin, lập tức đều thí cho..." trở xuống, là thứ sáu. Lại, các Bồ-tát với tánh ưa nhiếp thọ các loại hữu tình, đúng như pháp chế ngự chúng..." trở xuống, nói thứ bảy. Lại, "các Bồ-tát thích tùy chuyển tâm tánh của các hữu tình, khi tùy tâm chuyển..." trở xuống, là nói thứ tám. Lại, "các Bồ-tát tánh ưa khen ngợi, biểu dương công đức chân thật, để cho người khác vui mừng..." trở xuống, là nói thứ chín. Lại, tánh các Bồ-tát ưa thương xót, dùng pháp điều phục để điều phục hữu tình..." để trở xuống, là thứ mười. Lại, các Bồ-tát vì muốn nhiêu ích các hữu tình, nên hiện thần lực..." trở xuống, là nói thứ mười một. Mười một thứ này so sánh với mười một tướng đã giải thích sơ lược ở trên để phối hợp.

Lại, theo trong Tĩnh lự nói ở quyển bốn mươi ba dưới đồng với đây. Dù giúp đỡ là hai, nhưng vẫn kết hợp là thứ nhất. Nếu chia làm hai, tức mười hai tướng, nên biết kết hợp với giúp đỡ làm một.

Nếu theo luận Địa Trì, bản cựu dịch thì có một, hai cho đến số mười một. Trong phần giản lược ở trước cũng thế.

Trong phần giải thích sơ lược ở trước đã hợp hai luận với lý do bất đồng. Nay, trong đây, dựa theo mười một của luận Địa Trì bản cựu dịch nghĩa là các Bồ-tát đều làm giúp đỡ đối với sự nghiệp kia của các hữu tình..." trở xuống là thứ nhất.

"Đối với các cứu khổ cũng là giúp đỡ..." trở xuống là thứ hai, tức chia ra thứ hai trong thứ nhất ở trước nói, tức kết hợp thứ tư, thứ năm ở trước, làm chung một tướng thứ năm, đã có khai hợp khác nhau như thế trong giải thích sơ lược ở trước. Phần giải thích rộng kia đồng với văn giản lược.

Nay, nếu theo quyển bốn mươi ba ở dưới, thì sự nghiệp giúp đỡ cứu khổ là hai môn. Lại, ở trước nói "Trong giải thích về trả ơn thứ ba, vì sao đối với sự nghiệp, đối với nỗi Khổ như thế, như lý mà nói v.v... tức chia sự nghiệp ra làm hai là ý gì?"

Nghĩa là "Nay, y theo giải thích sơ lược trước, thì về nghĩa của mười một tướng, tức sự nghiệp cứu Khổ được kết hợp thành một; để làm giúp đỡ, vì nghĩa đồng nhau. Nếu đã làm giúp đỡ, thì một là sự nghiệp, một là cứu Khổ, vì hai nghĩa khác nhau, do quyển bốn mươi ba sau và trong Báo ơn chia ra thành hai. Làm sao được biết? Vì chính trong Báo ân giải thích rằng "Đối với như lý nói, đối với phương tiện nói, đối với như lý, nói tướng thứ hai của mười một tướng ở trước. Phương tiện nói là gì?

Thứ ba là báo ơn, phương tiện nói kết hợp tương đương với thứ ba.

Chỗ nào trong Báo ân có nghĩa phương tiện nói?

Nay, giải thích "Trong thứ hai, như lý nói, có nói rằng "Hoặc là phương tiện khéo giảng nói, như về lạc hạnh v.v... tức là phương tiện nói. Ở đây, nếu mười tướng được nói về nghĩa, thì tức Như lý phương tiện giảng nói kết hợp với thứ hai. Nếu nói dù đồng như lý, nhưng về hai nghĩa phương tiện khác nhau, nên trong đây chia làm hai."

Hỏi "Nếu vậy, thì vì sao trong mười giải thích về báo ân này không nhắc lại báo ân có nghĩa là gì. Nghĩa rằng: Ở đây giải thích báo ân, báo ân có mười tướng trước sau, cho nên không nhắc lại riêng về tướng báo ân, nếu phương tiện nói cho nên khổ đều là một. Trong phần ở trước lẽ ra mười hai tướng chia giúp đỡ thành hai, nghĩa là giúp đỡ này có hai. nếu thế thì vì sao trong phần lược có mười một chữ "lại".

Nghĩa là "Chữ "lại" thứ tư, thứ năm kia kết hợp thành thứ năm, trong chữ "lại" thứ nhất kia chia giúp đỡ làm hai, tức cần phải biết đích xác trong văn rộng này. Nghĩa là "Do người xưa nói, thật ra trong bản Phạm của luận không có nêu tên một, hai, ba, bốn v.v... mà là do người dịch tự thêm vào. Do vậy, nghĩa thứ nhất trước là đúng, nếu theo Đại sư Tuệ Viễn thì thứ hai là Đồng sự, kế là, một ái ngữ. Kế là, bốn Bố thí, sau là bốn lợi hành. Nay, thì không như vậy, một thứ đầu tiên là đồng sự, một thứ kế là ái ngữ, năm thứ kế là bố thí, kế là bốn lợi hành. Do hai văn trái nhau, nên dẫn riêng như trước.

Lại, có vui, Khổ trong đồng sự, trước vui, sau Khổ của Đồng sự, dựa theo văn để tìm.

Kế là, trong một tướng Ái ngữ, nói rằng, do văn, cú v.v... tương ưng cho đến "mà vì nói rộng", tức lấy bảy câu để nói về như lý nói tướng:

1/ Do văn cú tương ưng. 2/ Giúp đỡ

3/ Thuận theo 4/ Trong sáng 5/ Có dụng

6/ Tương xứng, ưng thuận

7/ Thường ủy thác, phân chia pháp tư lương. Các trường hợp như thế trong luận Hiển Dương quyển mười ba và Nhiếp Thích phần, v.v... có nói rộng. Nhiếp Thích phần quyển ba nói thế nào là văn nghĩa là có sáu thứ: Một là danh thân, hai là cú thân, ba là văn thân, bốn là ngữ, năm là hành tướng, sáu là cơ thỉnh.

Dưới đây nói ngữ, phải biết rằng, đại khái có tám phần, nghĩa là tốt đẹp đứng đầu v.v... Do văn cú của ngữ kia tương ưng, cho đến ủy thác, phần tư lương, nên có thể nói chánh pháp, cho đến nói "Tám ngữ như thế, tóm tắt có ba đức:

1) Đức thu hướng, nghĩa là một thứ đầu

2) Đức tự thể, nghĩa là hai thứ kế

3) Đức gia hạnh, nghĩa là các thứ còn lại.

Tương ưng, nghĩa là: danh, cú, văn, thân an lập khéo theo thứ lớp.

Lại, vì dựa vào bốn thứ đạo lý tương ưng.

Giúp đỡ, nghĩa là thành thứ lớp. Thuận theo, nghĩa là giải thích theo thứ lớp. Trong suốt, nghĩa là câu văn, rõ ràng. Thanh tịnh tư trợ, nghĩa là tâm khéo nhập chúng. Tương xứng, nghĩa là như chúng hội, vì ứng cúng, vì xứng pháp, vì dẫn nghĩa và vì thuận với thời gian.

Thường gửi gắm phần tư lương, nghĩa là tra xét, điều đã làm, thường đã làm, gọi là thường gửi gắm.

Phần kia, nghĩa là chánh kiến v.v... đây là tư lương kia. Nhưng câu tương ưng v.v... này, Luận sư Trắc chia làm tám khác nhau, vì lấy ưng thuận làm thứ bảy. Pháp sư Khuy Cơ xếp thành làm tám câu để giải thích nghĩa, nghĩa là bảy ưng thuận thường gửi gắm, tám phân biệt pháp tư lương. Nay, đều không theo, tức xếp thành là bảy.

Kế là, nói về bố thí có bốn:

1) Một Báo ân thí

2) Vô úy thí.

3/ Kế là, một Tài thí,

4/ Sau là một Pháp thí.

Trong Báo ân thí, có mười một tướng ở trước. Luận sư Cảnh nói "Đầu tiên là Báo ân thí, rất dễ hiểu."

Kế là, "Đối với như lý nói, đối với phương tiện nói, nghĩa là bốn Ai ngữ trong Báo ân thí."

Kế là, đối với cứu giúp sự sợ hãi, đối với chỗ suy vi khổ não, giải tỏa nỗi lo buồn. Nghĩa là nói về Vô úy thí trong Báo ân thí. Hai câu rất dễ hiểu.

Đối với Tuệ tư cụ. Nghĩa là tài thí trong Báo ân thí, gọi là Tuệ tư cụ.

Đối với y chỉ chung, nghĩa là pháp thí trong Báo ân thí, dưới đây có bốn câu đối với lợi hành trong Báo ân thí.

Về tùy tâm chuyển, nghĩa là đối với người thiện, không có đức, tùy chuyển biến sự việc của họ, thể hiện rõ thật đức, để họ được hân hoan, vui vẻ sâu sắc. Đối với người lành có đức, thì khen ngợi đức để họ được vui vẻ.

Đối với người có tâm thân ái, dùng phương tiện điều phục, nghĩa là đối với người có lỗi, dùng tâm mềm mỏng để điều phục, đối với người có lỗi thì tâm mềm mỏng điều phục, xua đuổi họ. Về việc hiện thần thông là thứ mười một, nghĩa là trong trường hợp có kẻ ngang bướng, Bồ-tát sẽ hiện thần thông khuất phục sự sợ hãi, rồi dẫn dắt họ. Như cần nói rộng thì phải biết cũng thế, nghĩa là như vì sự sợ hãi, cho nên hiện thần thông, vì muốn dẫn dắt, nên hiện thần thông cũng thế.

Pháp sư Thái nói "Lập tòa ở chỗ tốt lành, nghĩa là ở chỗ đẹp, tốt lành, lập bày giường, tòa."

"Tánh ưa tùy chuyển" trở xuống, trong phần nói về lợi đắc có bốn:

1) Đối với người thiện không có đức, tánh ưa tùy chuyển, trước

chung, sau riêng. Trước, biết hữu tình, hoặc thể, hoặc tánh. Luận Địa Trì bản cựu dịch nói rằng "Hoặc tánh tự tánh." Pháp sư Viễn giải thích "Hoặc tánh nghĩa là có tánh cộng trụ (ở chung). Tự tánh, nghĩa là không có tánh ở chung. Có tánh tự hành xong, tùy các hữu tình, đồng ở, đồng làm."

Dưới đây là nói riêng về Tùy chuyển có bảy câu. Câu đầu có ba:

2) Nói về Bồ-tát đã biểu hiện thân, ngữ, sanh ra nỗi khổ ưu tư cho người khác vô ích thì thôi, có ích thì làm.

3) Kế là nói Bồ-tát hiện hành thân, ngữ trong việc của người, nảy sinh nỗi khổ lo lắng cho hữu tình khác thì dừng, có ích thì làm.

4) Nói về Bồ-tát hiện hành thân, ngữ trong việc của mình, sinh ra khổ lo cho người, thuộc phi Học xứ, không thuận với phước, trí thì thôi, nếu thuận thì thực hành. Như sinh nỗi khổ lo buồn cho người, sinh hỷ, lạc cũng thế.

Trên đến đây, sinh ra nỗi khổ, niềm vui cho người, có tùy, không tùy.

Dưới đây là thứ hai, biết triền phẫn của người có thể bỏ, không thể bỏ, có tùy, không tùy.

Thứ ba, là nói về người khác đến, phải bàn luận chung. Câu bốn, năm, sáu, như văn rất dễ biết.

Câu thứ bảy nói "Không thường hy vọng, biết lượng mà thọ, nghĩa là đối với đối tượng chẳng phải thân tình, không thường hy vọng được cúng dường, thí cho. Nếu có cúng thí, không nhận vật quá phần mình muốn dùng."

Dù có bảy câu, nhưng đều là công hạnh lợi người, là câu đầu trong bốn câu xong.

1) Nói khen ngợi người có đức, rằng, đối với công đức v.v... của tín, nghĩa là nói về bảy Thánh tài, lược qua không nói tàm, quý.

2) Nói về có lỗi, dễ điều phục, trị phạt, xua đuổi. Ba phẩm tâm phạm, ba phẩm quở trách.

3) Nói về có lỗi khó điều phục, hiện thần thông để chiết phục, hoặc vì sợ hãi, hoặc vì dẫn dắt.

4) Trước chia ra hai môn, sau giải thích rất dễ hiểu.

Thứ hai, trong phần nói là nương tựa giới để tu học. Trước là nói nương tựa giới để tu học. Sau, nói về thắng lợi của giới học.

Trong phần trước lại có hai:

1) Nói rộng về tu học

2) Tùy theo vấn nạn, giải thích lại.

Trong phần đầu lại có hai: Trước, nói chính thọ với người. Sau, nói từ tịnh tâm thọ.

Trong phần trước có ba:

1) Nói từ chính thọ với người khác,

2) Nói về chuyên tinh tấn, thủ hộ giới.

3) Nói về phạm rồi, mà biết ăn năn. Trong phần trước có bốn:

1) Nói về thọ giới

2) Nói về giữ giới

3) Nói lại nói về thọ giới

4) Nói về giới tướng. Trong phần đầu có hai:

Thứ nhất, chính nói về thọ giới.

Thứ hai, khen lợi ích của giới, xét nghiệm, so lường, nhằm làm rõ pháp vượt hơn.

Trong phần trước có ba:

1) Nói về tiền phương tiện

2) Nói về chính thọ giới

3) Nói về phương tiện sau thọ giới

Trước, phân tích sơ lược về nghĩa có ba môn:

1) Nói về người thọ giới

2) Nói thầy truyền giới

3) Nói về nhân của giới. Trong phần trước có hai:

1) Nói về người mới học phải nương theo Đại thừa mà phát nguyện.

2) Nói về giới, cõi. Người thọ giới Bồ-tát chung cho cõi Dục, bốn đường và cõi Sắc. Do Kinh Phạm Võng nói "Mười tám Phạm Thiên, tất cả quỷ, thần v.v... chỉ hiểu được lời nói của thầy, đều thọ được giới" mà không nói Địa ngục và cõi Vô Sắc. Mười tám vị Phạm Thiên, như Đại Bát-nhã nói "Trong Sơ thiền có bốn:

1) Trời Phạm Chúng

2) Trời Đại Phạm

3) Trời Phạm phụ

4) Trời Phạm.

Trong Nhị thiền có bốn:

1) Trời Thiểu Quang

2) Trời Vô lượng Quang

3) Trời Âm

4) Trời Quang

Trong Ba thiền có bốn:

1) Trời Thiểu Tịnh

2) Trời Vô lượng Tịnh

3) Trời Biến Tịnh

4) Trời Tịnh Thiên. Trong Bốn thiền có sáu:

1) Trời Phước Sinh

2) Trời Phước Ái

3) Trời Quảng Quả

4) Trời Thanh Tịnh

5) Trời Tự Tại

6) Trời Đại Tự Tại

Hình tướng của ba minh là chung cho Đạo, Tục. Bốn là nói ngăn ngừa vấn nạn. Như kinh nói "Tỳ-kheo không được hiện thân thọ giới chung với người gây ra bảy tội nghịch. Bảy tội nghịch là: Làm thân Phật chảy máu, giết cha, mẹ; giết A-Xà-Lê; Phá tăng Yết-ma; chuyển pháp luân; giết bậc Thánh.

Nếu có bảy "già" thì thân không đắc giới, tất cả người khác đều được thọ giới.

Năm Minh hư, thật, như kinh nói "Cho đến người biến hóa đều được thọ giới." Đây là chung cho cả người biến hóa, chứ chẳng phải như Thật báo của Tiểu thừa được thọ, chẳng phải người biến hóa.

Sáu, y cứ năm uẩn. Luận sư Trắc nói "phải đủ năm uẩn, không có tâm thì không được, chẳng phải như Tiểu thừa, cho đến nhập Diệt định, chỉ có hai uẩn, cũng đắc giới.

Nói về Sư có khả năng truyền trao học giới của Bồ-tát Đại thừa. Theo kinh Thiện Sanh Ưu-Bà-Tắc Giới, thì hai mươi sư Yết-ma, thọ bốn, giống như ni sáu pháp. Kinh Phạm Võng chép: "Đối trước hình tượng Bồ-tát, tự thệ thọ giới. Nếu sám hối, thấy được tướng tốt, tức là đắc giới. Nếu không thấy được tướng tốt, thì không đắc giới. Nếu hiện tiền thọ giới Bồ-tát, hoặc khi thọ giới trước Sư, thì không cần phải thấy tướng tốt. Nếu trong ngàn dặm, Sư không có khả năng truyền trao giới, được thọ giới trước Phật, Bồ-tát nhưng phải thấy tướng tốt."

Hỏi "Vì sao Thanh văn phải đủ mười Sư, trong khi Bồ-tát chỉ một?"

Đáp "Vì sức nhân của giới Thanh văn yếu, phải nhờ "duyên" mạnh mẽ, nên cần đủ mười Sư, còn Bồ-tát với tâm Bồ-đề mạnh, nên một sư vẫn được."

Lại hỏi "Theo đoạn văn dưới đây nói "Người trí muốn truyền giới Bồ-tát, trước, phải vì nói giới Bồ-tát và tướng phạm giới, để cho tự mình tư duy "Ta có khả năng thọ giới hay không?"

Vì lẽ gì hàng Thanh văn thọ giới về sau, vì nói bốn Trọng, bốn y?

Trước, Bồ-tát phải thuyết giới và tướng trái phạm?

Đáp "Trong pháp Thanh văn, nếu vì nói giới trước, e sẽ trở thành "Tặc trụ", nên không được nói trước. Bồ-tát thì không như thế. Cần phải đối diện, trước hết, Bồ-tát trù tính cân nhắc xem mình có đủ khả năng truyền giới hay không? Sau đó mới vì thọ.

1. Nói về nhân của giới, nếu là tướng chung, nói về nhân, tức tâm Bồ-đề, nên văn này nói "Phát nguyện Vô thượng Bồ-đề rồi, nếu nói riêng, thì phát ba tâm là nhân của ba nhóm, có nghĩa là dứt ác, tu thiện và độ sinh. Lại, nếu theo Nhiếp Luận, thì năm căn là nhân của ba nhóm. Tinh tấn là nhân của giới đầu trì căn là nhân của giới thứ hai, Định căn là nhân của giới thứ ba. Hai căn Tín, niệm, chung cho nhân của ba giới, vì hai căn này có thể nhiếp hộ chung, nên y cứ vào phương tiện trước có ba. Đầu tiên, lại có ba:

Trước là nói về phương tiện xa của thọ, nghĩa là trước phát nguyện, kế là, thỉnh sư cầu giới; sau, "vén y..." trở xuống, niệm công Đức Phật, Bồ-tát, vận tâm cúng dường.

Nói "Đối với nghĩa ngữ biểu, năng truyền trao, năng khai mở. Pháp sư Thái nói "Xưa nói hai tác thân và khẩu, nay nói hai biểu thân, khẩu, vì "năng biểu" ở trong tâm. Đối với nghiệp ngữ tác, có công năng khiến người khác hiểu rõ."

Luận sư Cảnh nói "Nay ta muốn ở chỗ người Thiện nam đối với người xuất gia, không thọ giới Bồ-tát, nên cầu khắp giới. Hoặc ở chỗ trưởng lão đối với người xuất gia nhỏ." Nay, tìm trong luật Thiện Kiến của Luật tạng nói rằng "Người già nói là Đại đức, người trẻ xưng là Trưởng lão." Luật Sư Thủ nói "Về việc này cũng không nhất định. Rằng, trong luật Tứ phần, nhóm Tỳ-kheo mười bảy vị đều nhỏ hơn nhóm Tỳ-kheo sanh vị, mà bảo nhóm Tỳ-kheo sáu vị rằng: "Trưởng lão là thượng tọa chúng ta."

Lại, trong năm trăm vị kiết tập, Ly-Ba-Đa kêu gọi là tất cả hãy bỏ đi Thượng tọa lớn nhất, làm trưởng lão đại đức.

Luật Thập Tụng nói "Từ nay, không được gọi là ngay Thượng tọa là Trưởng lão, nên nói là Trưởng lão tên gì? Chẳng hạn như gọi là Trưởng lão Xá-Lợi-Phất, Mục-Kiền-Liên v.v..."

Không nề mỏi mệt, thương xót chấp nhận truyền trao giới. Nghĩa là nguyện sư không ngại gì mỏi mệt, vất vả, xót thương chấp nhận lời cầu thỉnh của con và trao cho con giới pháp.

2. "Tùy theo các giới Sư kia có chấp nhận hay không..." trở xuống, cho đến "đứng im lặng, là nói về phương Tiện gần.

3. "Lúc bấy giờ, người có trí, có sức" trở xuống, là nói về phương tiện gần của giới sư. Luận sư Trắc nói "Về nghĩa phương tiện xa của giới sư trong đây, nghĩa có mà văn "Không, sở đắc biết là có, nghĩa là trong giới Bản Biệt hành nói "Chính nói giới tức phương tiện xa, cho nên biết có nghĩa. Nhưng đoạn văn dưới đây lại lựa chọn là chẳng phải thuyết trung dung, nên ở đây không nói."

Nói "Hoặc ngồi, hoặc đứng." Luận sư Cảnh nói "Nếu đối trước tượng giới sư đứng thì đứng, nếu đối trước tượng giới sư ngồi thì ngồi, nên nói "hoặc đứng, hoặc ngồi"

Pháp sư Huy nói rằng "Giới sư tráng niên, thiếu niên có sức khỏe, thì nên đứng, nếu không có sức khỏe thì ngồi. Sư này dựa vào Trì luận mà xếp. Chương Thọ Giới rằng "Có ba lượt hỏi đáp:

1) Hỏi về chủng tánh

2) Hỏi về danh tự

3) Hỏi về phát nguyện.

Dưới đây, ba lượt Yết-ma là căn bản thọ giới Bồ-tát. Cựu luận nói không có Yết-ma của chánh pháp. Ngài Tam Tạng xem trong đây không có người nào thọ giới Bồ-tát, nên không chịu dịch. Về các đức hoặc chiêm bao, được văn Yết-ma bày tỏ với ngài Tam Tạng. Ngài Tam Tạng nói "Nên được lưu hành, có Yết-ma riêng chính đồng với luận này."

Trong văn này, Sư chủ thể thọ hỏi, người thọ Bồ-tát giới đều đáp "Có thể", không đồng với thọ giới Tỳ kheo, lúc ba Yết-ma không có hỏi đáp. Về sau, văn trong phương tiện có hai:

1) Nói về giới sư chung cung thỉnh chư Phật mười phương tác chứng, pháp nhĩ tướng hiện trước chúng.

2) Nói về thọ xong, kính lễ rồi lui ra.

Trong sự khen vượt hơn, xem xét, suy lường thường có bảy:

1) một trăm. 2) một ngàn. 3) số. 4) kể. 5) Toán. 6) Dụ. 7) Ổ Ba Ni Sát đàm phần. Nếu dựa vào chủ thể đoạn, thì Kinh Kim cương thường có mười:

1) một trăm. 2) một ngàn. 3) một trăm ngàn. 4) Câu chi một trăm ngàn. 5) Câu-chi-Na-dữu-đa một trăm ngàn. 6) số. 7) kể. 8) Toán. 9) Dụ. 10) Ổ-Ba-Ni-Sát-đàm phần.

Trong đây, lược qua không nói một trăm ngàn Câu-chi-na-dữu-đa. Nếu theo Luận sư Bát-nhã, thì giải thích mười số trước dùng làm bốn thứ:

1) Một trăm, một ngàn, mười ngàn. Ba số này gọi là thắng số. Về phước trì kinh, số ấy vượt hơn rất nhiều so với phước thí cho ở trước.

2) Câu chi một trăm ngàn, Câu-chi-na-dữu-đa một trăm ngàn. Hai số này gọi là Thắng lực. Phước trì kinh, như trên thân người có nhiều lông, chỉ dựa vào một sợi lông mà phân tích thành trăm, ngàn phần, phước bố thí không bằng một phần, vì nói phước trì kinh có thế lực lớn.

3) Số, kể, toán, dụ, bốn thứ này gọi là sự vượt hơn không giống nhau. Phước trì kinh, phước ấy rộng lớn như núi Tu-di, so sánh với phước thí cho ở trước, cũng như hạt cải. Vì lớn, nhỏ, nên lại nói "không giống nhau."

4) Ổ-Ba-Ni-Sát-Đàm Phần, Hán dịch là Nhân quả thắng, nghĩa là nói đem công đức trì Kinh để thành tựu nhân quả vô lậu; phước bố thí, thành tựu nhân, quả hữu lậu. Nay, y theo cách giải thích này, công đức mà giới Bồ-tát có so với giới đức của hàng Thanh văn cũng thế. Đại khái không có Câu-chi-na-dữu-đa một trăm ngàn, gọi là Lực thắng.

Trên, nói về thọ giới rồi, dưới đây là thứ hai, nói về trì giới, trong đó, trước là thường tư duy đế lý, chuyên tâm nghe pháp.

Ma-đát-lý-ca, Hán dịch gọi là Bản mẫu. Sinh trí Bản mẫu, tức là tên của Luật tạng.

Lại, "các Bồ-tát không từ tất cả..." trở xuống là thứ ba, nói lại về phương tiện thọ giới, tức là vì phương tiện xa, nên lại nói sau, trong đó có ba:

1) Lựa chọn giới sư

2) Nói về người trụ giới, so lường căn cơ để truyền cho giới pháp.

3) Nói về thầy chọn lựa đệ tử. Trong phần trước có hai:

1) Nói về giới sư có tuệ, không có đức tin, không nên theo thọ.

2) Nói giới sư có sáu thứ chướng kia, không tu sáu Độ, thì không nên theo thọ.

Có người keo kiệt, tham lam v.v... Y cứ chướng đàn việt có bốn trương hợp. Luận sư Trắc nói "Hai câu đầu, y cứ ở sự phân biệt của đời, trong đó, câu trước là tham ở vị lai."

Như thế, Bồ-tát trụ Giới luật nghi có bốn thứ thắng Xứ khác..." trở xuống, là thứ tư, phân biệt rộng về giới tướng, trong đó có hai:

1) Nói về bốn giới Trọng

2) Nói về bốn mươi hai Khinh, trong phần trước có hai:

1) Nói về tướng của bốn trọng

2) Tùy nghĩa phân biệt.

Nếu theo Kinh Phạm Võng, nói có mười trọng, luận này lược qua, không có sáu pháp trước.

Xưa gọi là Ba-la-di, Hán dịch là "Bất cộng trụ." Ngài Tam Tạng nói "Tiếng Phạm là Chánh Ba-la-xà-dĩ-ca, Hán dịch là "Tha thắng xứ pháp", nghĩa là nếu người phạm giới này thì người khác vượt hơn. Bốn pháp Thắng Xứ khác này có đủ ba nhóm giới:

1) Không vì tham cầu mà khen mình, chê người là Giới luật nghi, tức hợp với Kinh Thắng-man nói "Không Khởi tâm ganh tỵ đối với các chúng sinh."

2) Không keo kiệt, luyến tiếc tài, pháp là giới lợi ích hữu tình, tức tương đương với Thắng-man nói "Không Khởi tâm keo kiệt đối với pháp trong, ngoài."

3) Kiết không giận dữ, cũng là giới nhiêu ích hữu tình.

4) Không chê bai Đại thừa nói pháp giống nhau, là Giới nhiếp thiện pháp.

Trong bốn tha thắng này, 1) Tham, 2) Keo kiệt, 3) Sân, 4) Si, mạn, như thứ lớp làm thể.

Thứ hai, trong tùy nghĩa phân biệt có năm:

1) Nói về lý do người khác vượt hơn, không có hai kham năng, nên bị ma vượt hơn.

2) Nói về Khởi triền phẩm hạ, trung, phạm giới không xả, triền phẩm thượng liền xả.

Nói "Chẳng phải các Bồ-tát tạm một hiện hạnh, cho đến liền xả bỏ giới Biệt giải thoát. Luận sư Cảnh nói "Như thuyết của Kinh Bộ, Thượng tọa Bộ, Chánh lượng Bộ v.v... trong Tiểu thừa đều nói rằng, trong ba phẩm triền, hễ Khởi bất cứ triền nào, phạm trọng tội đầu tiên liền xả Luật nghi. Chỉ có Thập Tụng, Tát-bà-đa Khởi ba phẩm triền, phạm tha thắng xứ, đều không xả giới." Nay, Tông Chỉ của Đại thừa không đồng với hai phái kia: Nếu khởi triền phẩm thượng mới Xả tịnh giới, phạm thì không xả giới, cho nên chẳng phải các Bồ tát tạm một hiện hạnh pháp tha thắng Xứ, tức Xả luật nghi. Như Tiểu thừa nói các "Bí-sô v.v... phạm pháp tha thắng, tức Xả giới Biệt giải thoát. Như Kinh Thập Luận chép: "Tỳ-kheo phạm trọng mà không Xả giới, vì để cho người tục sanh kính tín đối với tăng, nên nói là phạm trọng không Xả. Đây là y cứ ở Khởi triền phẩm trung phạm. Dưới đây Quyết Trạch nói trong năm duyên Xả giới rằng "Hoặc do Xả đối tượng Học Xứ, là Tác ý Xả giới, hoặc do phạm tội căn bản, nên Xả giới, nghĩa là vì y cứ ở triền phẩm thượng phạm. Kinh Niết-bàn nói "Các đệ tử của ta, hoặc nói vì phạm tội trọng nên Xả giới, hoặc nói không Xả đều không hiểu ý ta."

Nay, xem tông Đại thừa qua thể văn luận này nói "Giới Thanh Văn hễ trái phạm tội trọng liền Xả. Giới Bồ-tát do thường khởi triền phạm mà về sau mới Xả, ý đại khái đồng nhau."

Luận sư Cảnh lại nói "Như thuyết của Tiểu thừa nói, nay không dùng lời này."

3) Nói về thọ lại

4) Nói về hai duyên xả giới Bồ-tát. Vì Quyết Trạch dưới đây, nên bốn duyên xả giới, khai, hợp đồng, đến luận kia sẽ giải thích.

Luận sư Cảnh nói "Quyển năm mươi ba dưới đây sẽ nói về năm duyên đối với giới Bí-sô. Trong đây, vì sao Bồ-tát không có gốc lành đoạn, xả? Một là hình mất, hai hình sinh Xả?"

Giải thích "Giới Bồ-tát từ phương tiện khéo phát. Lúc dứt tiền phương tiện khéo, đã mất đi phương tiện khéo, liền mất giới Bồ-tát. Vì không có lúc chính đoạn thiện mới xả, nên không có đoạn thiện xả. Bản tánh của Bồ-tát thuần thiện, vì nghiệp ác nhẹ, nên không có hai hình sinh. Xả phạm trọng xả, nghĩa là sẽ khởi triền phẩm thượng, phạm tha thắng xứ. Xả sở học xứ, tức sẽ lui sụt nguyện Bồ-đề giới Bồ-tát, mạng chung Xả, vì trải qua sự sinh không mất.

5) Nói về tịnh giới, trải qua sự sinh không mất, dù rằng thọ lại nhưng không gọi là mới được.

DU-GIÀ LUẬN KÝ