SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

BẢN LUẬN QUYỂN 26

Thứ hai, là Xứ Du-già, văn chia làm hai:

1/ Văn xuôi và Bài Tụng, nêu chung mười chín câu hỏi.

2/ Dựa theo thứ lớp câu hỏi để giải thích.

Câu thứ năm trong bài tụng nói: "Sư Du-già tác tu", trong đó có hai giải thích:

a/ "Sư Du-già sáng tác tụng ở trước, Văn xuôi đã sáng tác câu hỏi thứ mười. Câu hỏi thứ mười một của Bài Tụng Du-già có bao nhiêu thứ tu tức câu hỏi thứ mười hai của Bài Tụng về tu".

b/ Theo kinh, luận khác, thì bài Tụng ở trước Văn xuôi, chưa hẳn là thứ lớp. Vì thế nên văn bài Tụng này kết Văn xuôi trước, không thuận với thứ lớp, vì tùy theo lời nói thuận tiện. Cho nên Tụng của Sư Du-già là câu hỏi thứ mười một; soạn tụng, câu hỏi thứ mười: Tu tụng là câu hỏi thứ mười hai. Dựa vào trong giải thích, có mười bảy đoạn. Trước giải thích về phẩm loại sai biệt của Bổ-đặc-già-la, trong đó, nêu ra danh số, giải thích hai mươi tám người.

Đầu tiên, giải thích về người độn căn: người này có cả Học, Vô học. Độn căn này lại có hai hạng:

1/ Năm thứ tánh trước của độn căn từ xưa đến nay.

2/ Chưa thể chuyển căn thành thứ sáu, lợi căn cũng có cả Học, Vô học. Lợi căn này cũng có hai hạng:

1- Bản tánh bất động.

2- Khách Tánh bất động.

Kế có năm người như tham tăng v.v... và bình đẳng. Sáu người này có cả người chưa nhập Thánh và đã nhập chủng tánh Thanh văn.

Hướng có hai hạng:

1- Thứ đệ hướng.

2- Siêu việt hướng.

Về quả cũng có hai:

1- Quả thứ đệ.

2- Siêu việt.

Lấy quả thứ hai, thứ ba, trừ quả đầu.

Y cứ ở hạnh có siêu việt. Lại, có siêu việt, là lấy La-hán, tức dứt chung tu hoặc của chín địa.

Thời giải thoát thứ chín trụ ở quả thứ tư. Trong giáo lý của Tiểu thừa không có việc đó.

Người tùy tín hạnh. Người này ở kiến đạo trở xuống, tu giai vị bảy phương tiện. Tùy pháp hạnh cũng thế. Nếu nhập Kiến đạo, thì gọi là vô tướng hạnh, không đồng với phái Tát-bà-đa ở kiến đạo từ gốc đặt tên, gọi là Tùy tín, pháp hạnh. Lại đồng với bốn địa vị Hiện nhẫn của Luận Thánh Thật, gọi là tùy tín hạnh v.v...

Nhập thánh, gọi là Vô tướng hạnh. Luận Đối pháp chép: "Thông qua Kiến đạo, gọi là tín pháp hạnh, thuận với Tát-bà-đa.

Luận Trí Độ nói: "Kiến đạo, gọi là Vô tướng hạnh, đồng với Bát- ma nói, túc tùy tín hạnh trước, lúc trụ quả, gọi là Kiến trí. Hai người này từ căn lập danh hiệu, gọi là Tín căn và Tuệ căn".

Thân chứng. Nghĩa là vô tâm thứ tám trong tám giải thoát, dựa vào thân mà chứng.

Giải thoát thứ ba thành tựu ở thân, gọi là thân chứng, do vượt hơn ba địa vị trước. Lại, rốt ráo của giới địa không được đem làm thể lệ chung cho năm giải thoát còn lại.

Người thân chứng được năm giải thoát, cũng có thể chứng sắc v.v... kia và "duyên" chân như sắc v.v... mà không bằng "câu giải thoát".

Cực thất phản Hữu. Nghĩa là người được Sơ quả rồi, không dứt "tu hoặc", trừ thân mới đắc đạo, lại thọ thân người, trời, đều qua, lại sinh tử bảy lần, gọi là "cực thất hữu". Trời tự có bảy, người có sáu, Trời sáu, người năm v.v... Không đầy bảy hữu mà được Niết-bàn. Nay, vì y cứ ở những lần rất nhiều, gọi là Cực thất phản hữu.

Thân đầu tiên của bảy hữu, được gọi là dừng ở bờ mé khổ.

Nói dứt ba kiết được Dự Lưu. Nghĩa là chỉ dứt trừ ba kiết đoạn, mà không dứt trừ thân kiến của tu đoạn. Nêu cắt đứt ba phược (trói buộc), cũng dứt Tùy chuyển, mà thành pháp không có đọa, pháp không có đọa vào đường ác.

Những pháp này, như Luận Thành thật nói: "Gồm có mười bốn sinh, vì không thừa nhận Trung hữu". Đại thừa và Tát-bà-đa nói có hai mươi tám sanh phải thọ trung hữu.

Gia gia: Nghĩa là như Tạp Tâm nói: "Nếu dứt trừ ba, bốn thứ, sẽ thành tựu đối trị kia. Hai sinh còn lại gọi là Gia gia. Nghĩa là nếu dứt trừ ba phẩm, sẽ có. Nếu dứt bốn phẩm thì có hai đời. Số chung của người, trời, chỉ có bảy đời; số riêng của người, trời có mười bốn đời.

Nay, lại y cứ ở bảy sinh của số hợp chung để lập pháp. Tu hoặc của cõi Dục có chín phẩm kia:

1/ Một phẩm tổn nhuần hai đời.

2/ Thấm nhuần chung hai đời.

3/ Phẩm chỉ tổn nhuần một đời.

4/ Cùng tổn nhuần một đời.

5/ 6/ Tổn nhuần chung một đời

7/ Một phẩm chỉ tổn nhuần nữa đời. 8/; 9/ Cùng tổn nhuần nửa đời.

Nay, dứt trừ phẩm đầu trong chín phẩm, tổn hai đời, còn có năm đời. Nếu dứt phẩm thứ hai, thứ ba, hoặc lại tổn hai đời, còn có ba đời. Nếu dứt phẩm thứ tư, lại tổn một đời, hai đời khác. Nếu dứt ba, bốn phẩm thì hai đời, ba đời còn lại là gọi là Gia Gia. Nếu dứt phẩm thứ năm, thì trong một đời tất nhiên đoạn phẩm thứ sáu. Lại, tổn một đời, một đời khác, gọi là quả Nhất lai.

Gọi là m ộ t lần qua lại kia. Là y cứ vào mười bốn sinh để nói, nếu y cứ bảy đời mà luận, thì, hoặc gọi là một lần qua. Trong người, được quả thứ hai; một lần sanh lên cõi trời, tức nhập Niết-bàn. Nếu được sinh lên cõi trời lần thứ hai, thì chỉ một lần đến trong cõi người là nhập Niết-bàn. Nếu dứt phẩm thứ bảy, thì chỉ tổn nửa đời, trong mười bốn đời chỉ tổn một đời. Vì dứt hai phẩm tám, chín cùng tổn nửa đời trong bảy đời. Trong mười bốn đời chỉ tổn một đời. Vì hoặc của hai phẩm tám, chín chỉ gọi là một chủng tử, nên biết phẩm trên trong ba phẩm dưới chỉ nhuần tổn, phẩm trung, hạ đều bị tổn, tức giống với ba phẩm trên, ba phẩm Trung.

Hoặc phẩm thượng chỉ thấm nhuần, tổn riêng; phẩm Trung, hạ thấm nhuần tổn chung, do việc dứt "hoặc" của ba phẩm trên, vẫn còn có ba đời. Cho nên biết phẩm Trung có ba, phẩm Trung thượng thấm nhuần, tổn riêng một đời. Dứt năm tức dứt phẩm thứ sáu trong bảy đời, lại tổn một đời. Cho nên, biết trong ba phẩm Trung, hai phẩm hạ Trung, đều có một đời thấm nhuần, tổn chung của hai phẩm Hạ, trung. Như phẩm Trung thượng của ba phẩm Trung, nhuần thấm, tổn riêng một đời; phẩm Trung, Hạ tổn, thấm nhuần chung một đời. So sánh biết được sức phẩm Thượng trong ba phẩm trên mạnh hơn trong bảy đời, nhuần thắm, tổn riêng hai đời. Sức của phẩm trung hạ yếu hơn hai đời tổn, thắm nhuần chung. Trong đó, chỗ nguyện cầu sở dĩ phó thác ở sức mạnh, yếu mà thông suốt qua.

Bậc Thánh nhàm chán chỗ sinh, nên ở chỗ một nhà xuất hiện, đặc biệt không còn sinh. Nếu sinh trong loài người thì từ một nhà đến một nhà để thọ hai đời, ba đời, đều thay đổi cha, mẹ, không chịu sinh lại, không bỏ chỗ chủ trương đồng tánh. Hai nhà Đông Tây phô trương riêng, cũng được sinh lại. Thọ sinh trong cõi Trời, nhà trời rất nhiều, hoặc hay đổi loại Tứ Thiên vương để thọ sinh, hoặc đổi thay trong sáu loại trời trên, dưới để thọ sinh. Phải biết rằng hai gia gia của người Trời này dù thọ sinh trong nhất lai hướng, nhưng vì kèm theo Sơ quả nên gọi là Dư Lưu.

Tạp Tâm cũng nói: bậc Tu-đà-hoàn vượt hơn gọi là Gia gia, vì lên dứt hoặc kinh sanh, hơn kia trụ quả kinh sanh gọi là Thắng. Pháp sư Thái nói: "Tường phu nhân, Thiên gia Tây phương có hai thuyết.

Luận sư Nan-Đà nói: "Hoặc đi, hoặc đến hai cõi người, trời"

Luận sư Giới Hiền nói: "Gia gia hai lần thọ sinh, chỉ hai lần thọ sinh qua lại trên cõi trời. Ba lần thọ sinh, y theo đây.

(Hỏi: "Đoạn" "hoặc" của phẩm một, hai là từ gia đến gia. Vậy, vì sao không gọi là Gia Gia?"

Đáp: Xưa nói Gia gia có bốn

1- Dứt một trụ tám.

2- Dứt hai trụ bảy.

3- Dứt ba trụ sáu.

4- Dứt bốn trụ năm.

Pháp sư Huyền Trang nói: Giải thích này không đúng, theo kinh Đại phẩm thì chỉ dứt một hai phẩm là người trung gian, khiến có bốn thứ, Tu-đà-hoàn y theo dị thuyết nào gọi là Gia gia. Pháp sư Hưng nói nếu người chứng quả Dự Lưu dứt được ba phẩm vượt hơn quả Dự lưu, thì gọi là Gia Gia. Nhưng nếu người kia đã không có vượt hơn, thì thuộc về Bất tịnh rồi, nên không gọi là Gia Gia."

Nhất gián. Nghĩa là chỉ được một lần thọ sinh là đã gián cách, vì không được Niết-bàn, nên gọi là "Nhất gián". Gian là xen hở, ngăn cách. Xưa gọi là một hạt giống, là không đúng. Vì lẽ, dựa theo bản Phạm nói: "Ế-ca-tỷ-thân Ca, có thể nói rằng một hạt giống, nhưng ở đây nói "Ế-ca-tỷ-chỉ-ca, Hán dịch là "nhất gián", cho nên, không được nói là một hạt giống."

Trong mỗi người này được quả Nhất lai, tiến đến dứt "hoặc" của phẩm thứ bảy. Dứt "hoặc" của hai phẩm thứ tám, thứ chín, chỉ "hoặc" của phẩm thứ chín đã thấm nhuần nghiệp trời, nên chỉ thọ một thân trời, liền nhập Niết-bàn. Lại, không trở lại đời sống sau trong loài người, nên gọi là Nhất gián.

Trong đây, là y cứ ở người được quả Nhất lai sanh lên cõi trời, nhập Niết-bàn. Nếu ở trên cõi trời được quả Nhất Lai thì sanh xuống loài người chỉ thọ một thân, liền nhập Niết-bàn, gọi là Nhất gián.

Nói "Dứt hẳn phẩm thượng, phẩm trung." Gom chín thành ba phẩm thượng, trung, dứt hết nên nói là dứt phẩm Thượng Trung. Đối với triền phẩm hạ sinh chưa dứt hết, gọi là còn thừa.

Ba người của Trung bát phẩm Hạ:

1/ Người lợi căn, mới bỏ tử uẩn cõi dục.

2/ Lại Đến trong mười sáu xứ cõi Sắc, tùy một Trung hữu hiện ở trước, liền dứt trừ "hoặc" thừa mà nhập Niết-bàn. Đây là Niết-bàn Hữu Dư.

3/ Người thứ ba chưa dứt trừ kiết còn thừa, mà không tự biết, chỉ thọ ý chi Trung hữu qua đến Sinh hữu. Theo Tạp Tâm nói: "Ba thứ Trung bát đều thu hướng sinh hữu.

1- Cõi Dục không xa. Thì nhập Niết bàn hữu dư 2- Hành phân nữa.

3- Lên đến cõi Sắc, mới nhập Niết bàn Hữu Dư. Vì chưa dứt kiết, mà không tự biết, nên đều thu hướng sinh hữu.

Sinh Bát. Nghĩa là ở mười sáu xứ cõi Sắc và Bốn Không Địa, tùy sinh bất cứ một xứ nào, nhanh chóng dứt trừ kiết thừa, liền nhập Niết bàn Hữu Dư. Vô hành tức đạo Thánh vô công dụng hiện ở trước vượt hơn, nhờ vào sức tác dụng hữu hành bát, mới thu hướng, nên ở trước hữu hành bát, không thể mới sinh, tức dứt phiền não, nhanh chóng nhập Niết-bàn, nên Sinh Bát về sau mới nói. Ở đây đồng với Câu-xá: "Vô hành là vượt hơn", không đồng với Tạp Tâm nói: "Hữu hành bát là vượt hơn". Hữu Hành Bát dù không có đạo tinh tấn nhanh chóng, nhưng đạo phương tiện siêng năng, gọi là "Hữu Hành". Người vô hành bát, cả hai tu đều không có, gọi là không có hành, vì kém nên về sau sẽ nói.

Thượng lưu có hai:

1- Ưa tuệ. Tạp tu tĩnh lự, vì có huân tu nghiệp, nên đến Sắc cứu cánh là tột đỉnh.

2- Ưa Định. Không có tạp tu nghiệp, sinh về cõi Vô Sắc, đến Phi Tưởng là cùng cực. Nhưng hai người này đối với Sắc cứu cánh, hoặc đối với phi tưởng, có người hoàn toàn vượt qua phân nửa, vượt kịp Nhất thiết xứ rồi mất.

Người được thời giải thoát chung cho cả năm chủng tánh, người nầy căn độn vì phải chờ đợi thời gian mới được giải thoát, nên gọi là thời giải thoát. Năm người, như văn, theo thứ lớp phối hợp.

Bất động, tức người căn trên hết thứ sáu, không bị duyên khác như phiền não v.v... làm dao động, nên được gọi là Bất động.

Người được tuệ giải thoát, như luận Bà-Sa nói: "Tự có tuệ giải thoát dựa vào định Vị chí, có khả năng dứt hết các lậu, nhưng không có khả năng nhập tám định căn bản. Hoặc có người dù nhập một, hai, ba, bốn Tĩnh lự căn bản mà vẫn không thể nhập định của Bốn Vô sắc, cho đến hoặc có khả năng khởi nhập định căn bản mà không thể khởi Diệt Tận giải thoát. Trong đây cũng thế, cho nên nói rằng: "Đối với tám giải thoát, chưa có năng lực thân chứng đầy đủ, an trụ, gọi là tuệ giải thoát. Câu Giải thoát. Nghĩa là chướng phiền não và giải thoát đều hết, gọi là "Câu giải thoát".

Chướng Phiền não tức Kiến, tu phiền não của chín địa. Giải thoát chướng: Tức tánh không thành tựu tám giải thoát.

Luận Đối Pháp Quyển mười ba chép; "Sự khác nhau của Bổ-đặc- già-la có hai mươi bảy, đó là: Tín giải, Kiến chí, Nhân chứng, tuệ giải thoát, Câu giải thoát, Dự lưu hướng, quả Dự Lưu, Nhất lưu hướng; quả Nhất lai, Bất hoàn hướng, quả Bất hoàn, La-hán hướng, quả La-hán, Cực thất phản hữu, Gia gia, Nhất quán, Trung Bát Niết-bàn, Sinh Bát Niết-bàn, Vô hành bát Niết-bàn, Hữu hành bát Niết-bàn, Thượng lưu bát Niết-bàn, La-hán Thối pháp, La-hán Trụ bất động, La-hán Kham Đạt, và La-hán Bất Động."

Luận Hiển Dương quyển ba thì nói có hai mươi chín, tức thêm Tùy tín hạnh và Tùy pháp hạnh. Hai mươi chín người kia, tức trừ chín người trong hai mươi tám người. Số còn thừa thuộc về mười chín người sau.

Nếu theo Tát-bà-đa thì có hai mươi bảy thứ lấy, bỏ hơi khác, như luận Thuận Chánh Lý, quyển sáu mươi lăm chép: "Ruộng phước có hai: 1/ hữu học; 2/ Vô học. Hữu học có mười tám, nghĩa là bốn hướng; ba quả, tức là bảy. Và Tùy Tín, Tùy Pháp, Tín Giải, Kiến Chí, Gia Gia, Nhất Gián; Trung Hữu; Sinh Hữu; Hành, Vô Hành và Thượng Lưu gọi là mười tám.

Vô học có chín, nghĩa là Thối Pháp, Tư Pháp, Hộ Pháp, An Trụ, Kham Đạt, Bất Động, Bất Thối tuệ và Câu Giải Thoát, gọi là chín, Hữu Học, Vô Học hợp thành hai mươi bảy.

Theo Kinh Bộ cuối, Luận sư Thành Thật, thì các vị Hiền, Thánh này cũng có khác nhau. Phẩm Hiền, Thánh thứ hai Luận Thành Thật chép: "Hữu học mười tám, vô học chín"

Hữu học mười tám là:

1/ Tùy Tín Hạnh ở giai đoạn Văn, Tư.

2/ Tùy pháp hành ở bốn thiện căn.

3/ Vô tướng hạnh, tức hai người trước nhập Kiến Đạo.

- Ba người này gọi là Dự Lưu Hướng.

4/ Quả Tu-đà-hoàn.

5/ Nhất lai hướng.

6/ Quả Nhất lai.

7/ Bất hoàn hướng.

8/ Quả Bất hoàn.

- Quả Bất Hoàn có mười một vị:

1/ Trung Bác.

2/ Sinh Bác.

3/ Hữu Hành Bát.

4/ Vô Hành Bát.

5/ Ưa Định.

6/ Ưa tuệ.

7/ Chuyển thế.

8/ Hiện Bát.

9/ Tín Giải.

10/ Kiến Chí.

11/ Thân Chứng và bảy người trên, hợp thành mười tám, gọi là Hữu Học.

Vô học có chín:

1- Tướng Thối Pháp. 2- Tướng Thủ.

3- Tướng chết. 4/ Tướng trụ,

5/ Tướng khả tiến, 6/ Tướng Bất Hoại, 7/ Tuệ giải thoát, 8/ Câu giải thoát, 9/ Tướng bất thối.

Luận Trí độ nói Hữu học có mười tám, Vô học có chín. Hữu học có mười tám là:

1- Tín hành,

2- Pháp hành,

3- Thất sanh, .

4- Gia Gia.

5- Trung Gian Hữu.

6- Hiện diệt.

7- Thứ Đệ Hướng Hạnh.

8- Nhất Lai Quả.

9- Một Hạt giống Hữu.

10- Thứ Đệ Hướng.

11- Hiện Bát.

12- Trung Bát.

13- Sinh Bát.

14- Hữu Hành Bát.

15- Vô Hành Bát.

16- Ưa định Thượng Lưu.

17- Ưa tuệ Thượng Lưu.

18- Thân Chứng.

Trên đây là Hữu Học.

Vô học có chín, đồng với Luận Thành Thật.

Trong đây dựa vào Tát-bà-đa, kinh Hiện Bát Đa chép: "Quả Bất Hoàn của Sinh Đắc cõi Dục một, không sinh cõi trên, vì hiện thân bác (nhập) nên gọi là người Hiện Bát. Hoặc tức nhập thân Thánh, không trải qua tử, sinh, được quả Bất Hoàn, hiện thân nhập diệt, gọi là người Hiện Bát, cũng gọi là chuyển thân, không đồng với xưa nói là chuyển thế, thuộc về Bất định. Ở trong cõi không có nghiệp định, chỉ có thuận với bất định nghiệp của ba cõi, chỗ duyên hợp, thì được nhập, nên gọi là Bất định. Vì đã bất định, nên cũng không lập riêng.

Bất hoàn của Vô Sắc kia, nghĩa là trừ người Trung bát thuộc bốn người còn lại trong năm Bất hoàn. Người bất định kia, có cả năm Bất Hoàn.

Theo Luận Thành Thật, Bất Hoàn của Vô Sắc có cả Tín giải, Kiến chí.

Giải thích về Bất định có hai:

1/ Chuyển thế Bất định, tức người bảy đời, không đủ bảy đời, nhập Niết-bàn v.v...

2/ Thượng Lưu bất định. Vì đối với ưa tuệ, ưa Định, đều không nhất định (trong Đại thừa chưa thấy văn nào nói).

Pháp sư Tuyển nói: "Trai qua sinh cõi dục, được quả Bất Hoàn, gọi là bất định. Nếu nhập thân Thánh tức là nhập Niết-bàn, gọi là Hiện bát. Về lý, thật sự nên nói."

Trong hai mươi bảy vị lược qua không nói. Tương truyền từ xưa đến nay, y cứ vào năm hạng Bất hoàn hiện hữu để phân biệt lợi, độn khác nhau.

Ngài Tam Tạng nói: "Năm hạng Bất Hoàn đều có sáu thứ chủng tánh khác nhau, khó nhất định lợi, độn (Nhạy bén, chậm lụt).

Từ đây trở xuống là phần thứ hai, trong kiến lập: Trước là nêu chung; kế là giải thích; sau kết.

Ngài Tam Tạng nói: "Dù có mười một đạo lý, nhưng không ngoài chín, bởi vì chúng sai biệt, vì hành tích cũng thuộc về sự khác nhau của đạo quả".

Luận sư Cảnh nói: "Trong mười một người này, chẳng phải là nói hai mươi tám hạng người trên sự kiến lập kia, mà là nói chung về nghĩa kiến lập đa số người. Trong khác nhau của giải hành."

Rằng, lại triền tham này trụ ở trong thân, chúng nối tiếp nhau qua thời gian lâu, cho đến bị pháp đáng yêu chế phục, không thể chế phục pháp đáng yêu kia. Trong đây ý nói vì bị tham trói buộc, bị cảnh chế phục tâm, chứ chẳng phải tâm có khả năng khuất phục cảnh. Như tham phẩm hạ, sân, mạn phẩm trung, văn y cứ theo đây nên giải thích.

Dưới đây, trong giải Thích-câu hỏi rộng, phần của bạc Trần hành giả không giải thích v.v... vì ở trên đã nói, lại vì sơ lược, nên không nói.

Trong giải thích về sự khác nhau của nguyện, đầu tiên, là hỏi, kế là giải thích; sau kết.

Trong giải thích có bốn:

1/ Nói về phát nguyện của Ba thừa khác nhau.

2/ Nói về người phát nguyện Ba thừa, mỗi nguyện đều chung cho căn tánh của ba thừa.

3/ Nói về tánh nhất định của Thanh Văn, dù phát Độc giác và nguyện của Đại thừa, những về sau, nhất định sẽ trở lại bỏ Độc giác và nguyện của Đại thừa, bám trụ vào nguyện của Thanh văn. Độc giác của tánh nhất định và căn Đại thừa, nên biết cũng như thế. Nhưng trong văn này chỉ nói về ba thừa của tánh nhất định, không nói về người có tánh bất định, một người thành hai, thành tánh của ba thừa. Gặp duyên liền tỏ ngộ Thánh đạo v.v... của thừa kia, nghĩa là sơ lược.

4/ Phân biệt về lấy nghĩa của địa, rằng, nay, trong nghĩa này, phải biết rằng, chỉ nói về chủng tánh v.v... của Thanh Văn, nguyện của thừa Thanh văn. Pháp sư Thái nói: "Ba thừa đều có tánh định, bất định nhưng vì biện biệt về địa Thanh văn trong nghĩa này, nên chỉ nói về chủng tánh của Thanh văn."

Luận sư Cảnh nói: "Chỉ nói nguyện của người Thanh văn."

Pháp sư Khuy Cơ nói: chỉ lấy người có chủng tánh nguyện của Thanh văn, trong giải thích Gia hạnh, Pháp sư Cảnh nói "Do thấy gia hạnh ở trước có khác, nay ở kiến đạo, từ phương tiện kia lập hai người Tín, Pháp. Trong kiết nói chỗ nêu nghĩa là đã nêu mười một đạo lý. "Đã mở bày là giải thích.

Thứ ba, trong sở duyên (đối tượng duyên), trước chia ra bốn chương; kế giải thích, sau là kết.

Trong giải thích đầy khắp, trước là hỏi, kế là giải thích; sau là kết.

Trong giải thích, trước là giải thích về bốn câu đối tượng duyên đầy khắp. Kế là giải thích riêng về bốn trường hợp khác của kinh. Sau dẫn hai bài tụng trong kinh để chứng thành.

Trong phần trước, trước là nêu, kế là giải thích, sau kết thành đầy khắp.

Trong phần nêu bốn đối tượng duyên:

1/ Hữu phân biệt ảnh tượng, đây là Noãn v.v... cảnh của bản chất giống với tướng phần sở duyên của tuệ trong định, gọi là ảnh tượng. Phân biệt tánh của tuệ, gọi là phân biệt ảnh tượng.

2/ Vô phân biệt ảnh tượng, tức là nhuyễn v.v... định vô phân biệt của tướng phần tâm định, gọi là vô phân biệt ảnh tượng.

3/ Tánh biến tế của sự. Nghĩa là phần vị ở Kiến đạo đã duyên Chân như, gọi là tánh biến tế của sự.

4/ Việc phải làm đã làm xong. Nghĩa là địa vị ở Vô học, đối với ba cảnh trước đều được tự tại, gọi là việc làm đã xong.

Trong giải thích riêng dưới đây, được chia làm bốn đoạn:

I. Trong giải thích Hữu phân biệt ảnh tượng: Trước hết nêu Văn, Tư: lắng nghe chánh pháp của ba phương tiện trước, hoặc nghe bên Giáo Thọ sư v.v... làm đối tượng nương tựa; hoặc đối với chỗ thấy, nghe khác, trong đó phân biệt. Đối với sự sở tri, thì có "Đương tâm", đồng phần ảnh tượng, dường như bản chất, gọi là đồng phần. Đây là ảnh tượng phân biệt, của đối tượng duyên (sở duyên) của tán tâm Văn, tư sinh đắc tuệ. Do đây làm duyên sinh ở địa Noãn v.v...

Nói "Do Địa Tam-Ma-Hý-Đa, Tỳ-bát-xá-na, hạnh quán sát phân biệt v.v... Nghĩa là lại dựa vào tuệ trong định Vị Chí, quán sát lực chọn ảnh tượng sở duyên trong tâm Văn, tư.

"Sự Sở tri" trở xuống, phát ra sự sở tri gốc của Văn, Tư ở trước, nghĩa là năm pháp quán dừng tâm; năm thiện xảo; sáu hạnh quán; Bốn Đế, gọi là sở tri.

"Sự Sở tri này v.v... " trở xuống, là nói do nghe pháp với tâm tán làm duyên, khiến cho tác ý trong định kia hiện ở trước. Hoặc "duyên" giáo pháp mà khởi thắng giải; hoặc "duyên" giáo hạ đã giảng nói về sự sở tri mà khởi thắng giải.

Nói: "bấy giờ, người kia đối với sự sở tri, như hiện lãnh thọ thắng giải mà chuyển" v.v... Nghĩa là do tiền phương tiện "duyên" sự sở tri, nay, ở trong định Noãn v.v... đối với sự sở tri, như hiện lãnh thọ."

Hỏi: "Sở tri trong định như Noãn v.v... chỉ là ảnh tượng tùy tâm định khởi, vốn chẳng phải là bản sự sở tri của tâm tán, sao lại nói là đối với sự sở tri, như hiện lãnh thọ"

Vì giải thích vấn nạn này, nên kế ý đáp sẽ phải ở vào thời gian Noãn v.v... mà vốn là sự sở tri, dù chẳng phải là hoà hợp với sự lãnh thọ hiện tiền, cũng chẳng phải lìa vốn sở tri, vật loại khác lãnh thọ hiện ở trước. Nhưng do Thắng giải trong định, đã lãnh thọ vốn là sự sở tri của tâm tán, vì dường như ảnh tượng, nên nói là đối với sự sở tri, như hiện lãnh thọ. Do tướng phần của tâm định như Noãn v.v... này, giống như bản sự sở tri kia, gọi là ảnh tượng đồng phần của sự sở tri.

Người tu quán hạnh tìm kiếm ảnh tượng trong định, có lỗi của đức.

Hiện vốn sở tri cũng có thể xét định công đức, lỗi lầm.

II. Trong giải thích vô phân biệt ảnh tượng: Trước giải thích ảnh tượng, sau giải thích tên gọi.

Nhận chấp tướng của ảnh tượng như thế. Xong, là nhắc lại hạnh Noãn ở trước vốn đã phân biệt, không còn quán sát, lựa chọn v.v... nữa, nghĩa là dùng Xa-ma-tha vận hành tâm vắng lặng, lại không tìm cầu lực chọn công đức, lỗi lầm, chỉ lấy chín thứ hành tướng để cho tâm được an trụ. Bấy giờ người kia tùy tâm quyết định có tướng phần riêng, trở thành đối tượng duyên của ảnh tượng vô phân biệt.

Giải thích tên gọi, có tám, cũng gọi là Tam-ma-địa khẩu v.v... Luận sư Cảnh nói: "Do "duyên" dòng định nối tiếp nhau của tướng phần trong mỗi niệm, như thức ăn dựa vào miệng, nối tiếp nhau vào bụng. Dụ gọi là pháp, gọi là Tam-ma-địa khẩu. Như người nương vào cửa mà được ra vào. Như thế, tâm định dực vào "duyên" ảnh tượng để nhập định, xuất định, nên gọi là môn Tam-ma-địa."

Pháp sư Thái nói: Cảnh năng sinh ra tâm, như miệng bình phát ra vật, nên gọi là tướng của sự sở tri của miệng định, lấy định làm thể, gọi là thể phân biệt, làm cho sự hiểu biết rõ ràng sáng tỏ, nên gọi là quang ảnh (bóng sáng).

III. Giải thích Biến Tế của sự: Tất cả việc sở tri, thuộc về bốn Thánh Đế. Nay, trong Đại thừa Hư không phu Trạch diệt vì lấy "như" làm thể, nên đều thuộc về diệt Đế.

Trong tánh như sở hữu, trước là nói về Chân như, tức là "Lý như". "Do bốn đạo lý" trở xuống, là nói về "sự như" kia. Nhưng "Tánh tận sở hữu" này và tánh "như sở hữu" có sáu môn không đồng nhau:

1/ Chỗ này nói: "Tánh tận sở hữu" là ngoài ắc uẩn, không còn có sắc nào khác. Ngoài bốn uẩn: như Thọ v.v... không còn có thọ v.v... nào khác". Rằng: "Như Tánh sở hữu", nghĩa là tánh chân như và tánh của bốn đạo lý như Quán đãi v.v...

2/ Quyển tám mươi lăm chép: "Thế nào là do hai tướng quán sát tất cả tạp nhiễm, thanh tịnh?

a/ Do tánh như sở hữu. b/ Do tánh tận sở hữu.

Tánh như sở hữu. Nghĩa là đối với các hạnh, hoặc ái vị; hoặc tai họa lỗi lầm; hoặc xuất ly.

Tánh tận sở hữu. Nghĩa là ở tong các hạnh, tận sở vị hữu ái ; tận tất cả tai họa lỗi lầm và tận tất cả xuất ly.

3/ Theo quyển sáu mươi bảy chép: "Tận sở hữu là y cứ vào mười một trong, ngoài, thô, tế v.v... của ba đời, để nói. Hoặc "Như tánh sở hữu" là nối theo ở Chân như".

4/ Quyển chín mươi ba chép: "Như Tánh sở hữu", nghĩa là các pháp duyên sinh vô minh v.v... Với thể tánh, nhân quả lần lượt thích hợp với nhau. Và vì có nhân chưa dứt này, nên mới có quả chưa dứt kia. Vì nhân chưa dứt này sinh, nên quả chưa dứt kia sinh. Như thế gọi là "Như Tánh sở hữu".

Tánh tận sở hữu. Nghĩa là các "duyên" như vô minh v.v... sinh ra hành, tất cả thứ tướng, như vô tri v.v... của mé trước vô minh kia.

5/ Luận Hiển dương quyển năm chép: "Tánh tận sở tri, nghĩa là cùng tận bờ mé của tất cả thứ sai khác trong pháp tạp nhiễm, thanh tịnh, gọi là nghĩa tận sở tri, như năm số uẩn, sáu số nội xứ, như thế v.v...

Nghĩa như sở tri. Tức thật tánh Chân như trong pháp tạp nhiễm, thanh tịnh, gọi là nghĩa Như sở tri.

Lại, bảy thứ này, nghĩa là lưu chuyển Chân như cho đến chánh hạnh Chân như.

6/ Luận Đối Pháp quyển mười một chép: "Tánh tận sở hữu, là uẩn, giới, xứ. "Như Tánh sở hữu, nghĩa là Bốn Thánh Đế; mười sáu hạnh Chân như, tất cả hành vô thường; tất cả Hành Khổ; tất cả pháp vô ngã; Niết-bàn vắng lặng; không, vô nguyên; vô tướng".

Hỏi: "Vì sao các giáo như thế không đồng?"

"Vì hai nghĩa "tùy" này không nhất định: hoặc chỉ tự tướng của phần nhiễm so sánh như quyển chín mươi ba nói; hoặc tướng hữu vi; vô vi, so sánh như quyển sáu mươi bảy nói. Vì các pháp không nhất định như thế, nên các Luận không đồng.

IV. Trong giải thích về đối tượng tạo tác thành xong:

"Ảnh tượng của các duyên tất cả tác ý đều được viên mãn, cho đến vì được "chuyển y", nên vượt qua ảnh tượng v.v... Ý trong đây nói, hễ có vô phân biệt ảnh tượng, thì đều chưa chứng chân, vì đều có ảnh tượng.

Nhập Kiến đạo gọi là Tánh tận như sở hữu của việc Bờ mé. Nay, đến việc làm của Vô học đã thành xong, được "chuyển y",

chứng vô lậu viên mãn, siêu việt qua ảnh tượng, thì tâm vô lậu không có ảnh tượng.

Phân biệt "có" "không", hoặc định, hoặc tuệ, văn của luận Đối Pháp dù có mà văn của ảnh tượng thì không. Người phương Tây giải thích có ba:

Tùy ý lấy nghĩa này, tâm vô lậu kia có ảnh tượng, rằng, giải thích văn này siêu việt qua ảnh tượng, nghĩa là Pháp hữu lậu siêu vượt này chấp ảnh tượng, chư chẳng phải tâm vô lậu không có ảnh tượng.

Lại, không có nghĩa ảnh tượng, dùng văn này làm chứng. Rõ ràng như văn của Luận kia.

Văn này thì chứng minh rằng, nhân tâm vô lậu có quả của ảnh tượng, tâm vô lậu không có nghĩa ảnh tượng.

Trong đoạn kết nói rằng: "Sự hệ thuộc nhau của nhân, quả, nghĩa là ngay trong nhân hạnh này đã được quả là việc đã làm thành xong."

Từ đây trở xuống, là phần thứ hai giải thích riêng bốn trường hợp của kinh khác, trong đó trước là nêu lúc gặp là hỏi. Sau, thuyết minh về Phật đáp.

Hiệt-Lệ-Phạt-Đa, Hán dịch là "Ngộ thời", vì được sinh vào đời có Phật. Về phần hỏi có ba câu:

1- "Vì sao mà "duyên" tâm trụ?" 2- Công dụng của pháp trụ tâm?

3- An trụ tâm khéo đầy đủ vào lúc nào? Y cứ trong lời Phật đáp có ba:

1- Khen, răn, nghe. 2- Chính đáp.

Trong phần đáp ở trước chia ra bốn trường hợp, kế là giải thích; sau kết đáp lại ba câu hỏi. Chia ra bốn câu:

1/ Hoặc ưa tạo ra năm dừng tịnh hành phiền não. Hoặc ưa tu uẩn, xứ, giới, duyên khởi xứ, phi xứ thiện xảo. Hoặc ưa giải thoát các lậu của ba cõi. Vì có ý này, nên đối với "duyên" tương xứng an trụ tâm mình.

2/ Đối với duyên giống nhau, an trụ tâm mình.

3/ Đối với duyên không trái ngược, an trụ tâm mình.

4/ Đối duyên không xả tĩnh lự. Trong đây, hoặc ưa tịnh hạnh, cho đến khiến tâm giải thoát các lậu, nghĩa là đáp lại câu hỏi đầu tiên.

"Đối với duyên tương ứng an trụ tâm mình". Trở xuống, là bốn câu đáp lại câu hỏi thứ hai. Dựa vào bốn câu này tu tập hoàn thành viên mãn, nên ở phần sau cùng, kết rằng: "Gọi là khéo an trụ, " lời đáp an trụ này là đáp lại câu hỏi thứ hai".

Y theo giải Thích-câu đầu rằng, nếu ngu đối với nhân kia, trụ ở nơi khéo léo vì nhân môn nghĩa, nên luận đối pháp nói: "Thành tựu nhãn giới, vì không thành tựu nhãn v.v... Nên nói người ngu nhân, phải quán ở giới. Ngu duyên trụ xứ nghĩa là môn mười hai xứ y cứ ở cảnh giới của duyên tăng thượng, vì "duyên" môn sinh ra thức, cho nên người ngu duyên, nên quán về "xứ". Nếu ngu vô thường, khổ, không, vô ngã, thì nên đói với duyên khởi xú, phi xứ, thiện xảo. An trụ tâm mình. Nghĩa là duyên khởi định với nghĩa xứ, phi xứ trao dồi nhau: Khéo biết vô minh sinh ra hành; Hành sinh ra thức, cho đến sinh ra sinh, già, chết, gọi là ở nơi duyên khởi, khéo biết nhu nghĩa chân thật, kể cả khéo hành hay vẫn sinh thức v.v... cho đến sinh ra chi sinh, già chết của Người, Trời, gọi là "xứ". Nếu cảm chi sinh, già chết của đường ác, thì gọi là "phi xứ".

Vì thế, đối với duyên khởi và thiện xảo xứ, phi xứ, thì biết hữu vi, hữu lậu, Khổ, Không, kể cả Vô thường, Vô ngã.

Nếu một người ưa thông suốt và ưa giải thoát. Luận sư Cảnh nói: "Nghĩa là nếu người ưa thông suốt về nhân quả của thế, xuất thế và ưa giải thoát thân hữu lậu ba cõi v.v... thì đối với bốn Đế như khổ v.v... an trụ tâm mình".

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nếu người ưa thông suốt, nghĩa là dứt trừ dục của cõi Dục. Lại nghĩa là nhập Kiến đạo và ưa giải thoát v.v... trở xuống, gọi là Tu đạo, thấy giống như duyên trụ trong tâm, ý nói rằng, Bí-sô kia ở trong tâm định. Đối với sự sở tri trước của tâm phân tán kia, vì muốn phân biệt, lựa chọn lúc tư duy quán sát khắp, do tâm phân tán ở trước đã có sức tăng thượng thấy, nghe, hay, biết, nên khiến tác ý của tâm định phân biệt mà khởi thắng giải."

Hỏi: "Lúc tâm định khởi có đối tượng phân biệt tướng phần của tự tâm, không biết cảnh sở tri xưa của tâm tán, sao ở đây lại nói là tâm định phân biệt từng là sự sở tri?". Vì đáp lại câu hỏi này, nên nói rằng: "Thức từ tâm định dù đối với sự sở tri ở trước, vẫn không thể hoà hợp với sự quán sát hiện ở trước. Nhưng vì tướng phần được biến ra trong tâm định giống với gốc nên được nói là phân biệt sự sở tri gốc.

Ở trên, y cứ sự sở tri, để nói về sự giống nhau rời, dưới đây, lại đối với thời gian v.v... của thời gian, y cứ ở tâm năng quán nhằm nói về sự giống nhau; tức là công hạnh thường khởi chỉ, quán. Về sau, lại khởi lên giống như công hạnh trước, gọi là trụ giống nhau, tất cả thô nặng đều dứt mất, tùy theo được đối tượng nương tựa (sở y) xúc chứng thanh tịnh v.v... Đây là giải thích bốn thanh tịnh:

1/ Thân tịnh. Trong đây gọi là sở y (đối tượng nương tựa). 2/ Sở duyên (đối tượng duyên).

3/ Tâm.

4/ Trí Kiến thanh tịnh.

Thứ ba, dẫn hai bài Tụng của kinh để chứng thành nghĩa trước.

Trong dẫn bài Tụng thứ nhất, tụng lại câu thứ tư: "không bỏ tĩnh lự" trong bốn câu sau.

Câu thứ hai tụng lại: "tánh Bờ mé của việc thứ ba" trong bốn câu trước.

Câu thứ ba tụng lại câu thứ hai trong bốn câu trước.

Câu thứ tư tụng lại câu thứ tư: "việc làm thành xong" trong bốn câu trước.

Trong bài Tụng thứ hai, câu đầu kết ba câu đổi tên thuyết khác trong bốn câu trước.

Bốn câu sau của bài tụng trong câu thứ hai.

Trước là ưa đoạn, tức là ưa giải thoát các lậu. Ưa tu, tức là hoặc ưa tịnh hạnh, ưa thiện xảo.

Câu thứ ba (chung cho) thứ tư trong bốn câu sau: "không xả vô gián ân cần trân trọng tĩnh lự, vì tu gia hạnh, nên được tâm thanh tịnh, trí thanh tịnh v.v...

Giải thích về sự đầy khắp đã xong.

Từ đây trở xuống, là phần thứ hai, trong sự sở duyên của tịnh hạnh, trước hỏi, kế giải thích, sau là kết.

Trong phần giải thích, nêu năm môn, tức là môn năm độ quán.

Sau giải thích theo thứ lớp.

Quyển này từ trên đến nay, chỉ giải thích hai môn trước, đầu tiên, trong giải thích bất tịnh có ba:

1/ Nêu rộng cử đối tượng duyên của sáu bất tịnh.

2/ Đem sáu đối tượng duyên bất tịnh để trừ năm thứ tham. 3/ Phân biệt lấy pháp đã nói.

Trong phần trước, trước là nêu, sau giải thích: Phần nhơ bất tịnh có hai:

1/ Dựa vào trong, tức quán thân mình có ba mươi sáu vật bất tịnh.

2/ Dựa vào ngoài, thì quán thân người có mười sáu việc bất tịnh. Khổ não bất tịnh, tức khổ thọ của cõi Dục.

Nói thuộc về thọ, nghĩa là đồng thời các thân nghiệp, ngữ nghiệp v.v...

Bất tịnh thấp kém là pháp mười tám giới của cõi Dục. Bất tịnh quán đãi là pháp của hai cõi trên. Bất tịnh phiền não là hoặc của ba cõi.

Nhanh chóng hư hoại bất tịnh, thì năm thủ uẩn vô thường.

Thứ hai, trong phần nói về trị tham, trước là nêu năm thứ tham:

1-Là tham, ái dục đối với thân mình.

2- Đối với thân người, vì sự dâm dục, mà khởi tham dâm.

3- Tham các tư cụ của ngoài cõi Dục.

4- Tham cõi Sắc.

5- Đối với ba cõi, có thân khởi tham.

Ở đây, Pháp sư Thái nói: "Đầu tiên đối với trong thân, khởi dục, vì dục nhẹ, nên gọi là dục dục. Tiếp theo khởi dục tham nặng, gọi là tham dục. Lại, đối với thân người, đầu tiên, là khởi dâm nhẹ, nên gọi là dâm dục. Kế là, khởi dâm nặng, nên gọi là tham dâm."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Đối với trong thân, lần đầu khởi dục vi của cõi Dục, nên gọi là "Dục Dục". Kế là vì khởi tham nặng cõi Dục, nên gọi là tham dục". Cách giải thích này đồng với Pháp sư Thái.

Lại, giải thích: "Trong thân là pháp mà mình mong muốn, nên nói: "Đối với trong thân ". Dục ở trong thân, khởi dục nên dục là tâm của chủ thể dục, đây gọi là tham dục. Chữ "Dục" đầu, thuộc về đối tượng dục (Sở dục); chữ Dục thứ hai thuộc về chủ thể dục (năng dục); chữ dục thứ ba là kết tên.

Thứ hai, là nói đối trị nhau. Trước, là nói chung về đối trị. Sau nói riêng về hai pháp:

1/ Trị tham ban đầu. Nghĩa là dựa vào bất tịnh bên trong để chửa trị bệnh tham của trong thân.

2/ Trị tham thứ hai, trong đó, trước là nói lược là do bất tịnh bên ngoài, nhằm chưa trị bệnh tham dâm ở ngoài thân. Kế là nói rộng về phương pháp đối trị chứng tham dâm. Sau là dẫn các thuyết để chứng thành.

Trong phần nói rộng, trước là nêu tham dâm có bốn:

1/ Tham hiển sắc. Nghĩa là yêu sắc mặt ửng hồng v.v...

2/ Tham hình sắc. Nghĩa là tham lưng eo, ngón tay thon dài, trán bằng phẳng, mày cao v.v...

3/ Tham sự xúc chạm êm ái. 4/ Tham thờ phụng.

Sau, nói về đối trị lẫn nhau. Nếu nói theo chánh lý, thì một quán một bộ xương đối trị cả bốn tham; vì không có cảnh bốn thứ tham trong một bộ xương. Nay luận này chỉ nói rằng chửa trị "Tham xúc chạm êm ái. Pháp sư Thái nói: "Nếu theo giải thích về duyên chết của Tiểu thừa, thì đầu tiên là quán màu xanh, sau biến thành màu đỏ, trắng. Nay, Đại thừa giải thích màu đỏ của da, v.v..., bỏ đi hình sắc của da, thịt, gọi là biến thành màu đỏ.

Đối trị tham tướng mạo. Pháp sư Cơ lại giải thích: "Đối với tham hiển sắc trắng trẻo, hồng hào, thì dùng sắc xanh, bầm tím v.v... để đối trị. Đối với hình sắc, khởi tham dài, ngắn, vuông, tròn v.v... thì dùng trừ khử da, thịt để đối trị. Nếu Tiểu thừa nói rằng, biến đổi tướng màu đỏ, nghĩa là thây chết lúc đầu xanh, sau đổi sang màu đỏ, biến thành thân có máu đỏ, để trừ tham hình sắc". Đại thừa giải thích: "Ở trước, màu da thịt đỏ, bỏ đi hình sắc da thịt, gọi là đổi thành màu đỏ, ngay khi biến đổi thành đỏ. Dưới đây, dẫn thuyết để chứng thành, đều dựa vào bốn thứ đường như sợ hãi v.v... Thới, Pháp sư Thái Cơ v.v... đồng nói: "Dùng hai nghĩa để giải thích:

1/ Đặt thây chết vào chỗ im lặng, vắng vẻ không có người lui tới, nên gọi là sợ khiếp đảm. Vì thực hiện quán bất tịnh, là khả năng dẫn đến Niết-bàn, nên gọi là con đường.

2/ Trước hết, con đường run sợ đầy khiếp đảm là nhìn thấy thây chết nọ trải qua bảy ngày, bỉ chim chóc v.v... cắn ăn rút rỉa, để so với thân của cảnh dâm, cũng có tánh chất giống như thế.

Vì dùng kinh để chứng minh cho luận, nên gọi là "hiển thị". Một trong ba câu dưới đồng với nghĩa này, về tướng văn rất dễ hiểu.

3/ Đối trị tham thứ ba. Nghĩa là do thứ bất tịnh khổ não thứ ba, cho đến bất tịnh thấp kém thứ ba, làm cho tâm tham phi tình bên ngoài được thanh tịnh.

4/ Đối trị tham thứ tư. Nghĩa là do quán hạnh bất tịnh thứ tư, làm cho tâm tham đối với cõi Sắc được thanh tịnh.

5/ Đối trị tham thứ năm, nghĩa là do phiền não bất tịnh thứ năm. Và với bất tịnh hư hoại nhanh chóng thứ sáu, khiến cho tham có thân của ba cõi được thanh tịnh.

"Tham này làm đối tượng duyên của tịnh hạnh", là thứ ba kết.

Thứ ba, trong phân biệt lấy đối tượng đã nói, với đại ý là như thế. Nếu y cứ trong năm pháp quán dừng tâm, thì "dừng" đầu tiên hay tịnh hành tham, nói chung là tất cả tham dục. Vì chung cho công hạnh đối trị, nên nói sáu thứ đối tượng duyên bất tịnh mà thôi.

Nay, bản ý trong nghĩa này, chỉ lấy thứ bất tịnh mục rã, nhơ nhớp. Năm thứ bất tịnh còn lại, tự là đối tượng duyên hành tham của chủ thể tịnh khác kia, chư chẳng phải đối tượng mà luận này nói.

Từ bi thương Xót thứ hai, tức là chủ thể tịnh hành sân, qua đó, trước hỏi, kế là giải thích và sau là kết.

Trong giải thích có ba:

1/ Nói chung về duyên từ. Ý ưa thích của ba phẩm hữu tình là bình đẳng, yên vui, lợi ích, công năng dẫn sinh ba phẩm: Diệu lạc, Địa định và Thắng giải.

2/ Giải thích bốn câu trong kinh đã dẫn.

3/ Nói về cảnh duyên của Từ bi với Hỷ không đồng.

Trong phần trước, đầu tiên, là nói, dựa vào ý ưa lợi ích của cõi dục, tâm "duyên" ba phẩm lợi ích bình đẳng của con người, dẫn sinh ba phẩm vui sướng của địa định, kể cả thắng giải.

Trong phần thứ hai, là giải thích về câu chung ở trước có hai chủ thể duyên, đối tượng duyên riêng: Cõi Dục là phương tiện của Từ; cõi Sắc là căn bản. Người tu hành do khởi tâm từ bình đẳng cho vui, cứu khổ. Đối với bản thân mình, tự động có thể được dẫn sinh ba phẩm thượng, trung, hạ, vui sướng thắng giải.

Kế là trong dẫn chứng bốn câu kinh, gồm có:

1/ Nêu ý ưa thích lợi ích, đối tượng duyên của ba phẩm.

2/ Chỉ rõ về ý ưa lợi ích có ba thứ tướng: không có sự oán ghét là chung; không có kẻ thù địch và không gây tổn hại, là giải thích.

3/ Nói về đối tượng dẫn. Tĩnh lự thứ ba v.v... trở xuống, là ba thứ vui sướng. Tĩnh lự thứ tư trở lên, vì không có vui sướng cho nên không nói.

4/ Chỉ rõ về chủ thể dẫn sinh diệu lạc, thắng giải của Địa định. Lại nữa chủ thể dẫn sinh an vui, thắng giải của địa định này đều hiện hành với tác ý của ý ưa thích tăng thượng.

Dưới đây là phần nói về cảnh duyên (Đối tượng duyên) không đồng, so với luận Trí Độ kia.

Bốn tâm vô lượng đều gọi là Từ Bi Quán. Luận này muốn giữ lấy nghĩa ấy, nên phân biệt về cảnh duyên Từ, Bi, Hỷ không đồng, do Xả là chung, nên không nói về cảnh kia.

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 7 (Phần Đầu)

BẢN LUẬN QUYỂN 27

Từ trên đến đây đã giải thích về hai phần đầu trong năm pháp quán dừng tâm xong. Từ đây trở xuống, là phần thứ ba, Duyên Khởi Quán, trong đó, trước hỏi, kế giải thích, sau là kết.

Trong phần hỏi, "Tánh duyên", là bốn duyên, Duyên khởi, là duyên mười hai chi.

Trong phần giải thích gồm có hai:

a) Nói về dựa theo bốn đạo lý, nhằm tìm kiếm ba hành của ba đời, chỉ có các pháp, không có tác giả, thọ giả.

b) Nói do tư duy nên tâm si thanh tịnh. Trong phần trước có hai:

Một, là đối với ba đời, chỉ nhận thấy có hành; chỉ pháp; chỉ sự, chỉ nhân, chỉ quả.

Hai, nương tựa bốn đạo lý để tìm kiếm, mong cầu:

Vì quán đối đãi vô minh v.v... nên có hành v.v... Vô minh, hữu chỉ sinh ra tác dụng của hành, cho đến sinh không có tác dụng dã sinh ra già chết.

Có lượng của chí giáo nói là có duyên khởi; có khổ, tập trí hiện lượng, nói là chứng biết.

Biện luận đối địch có tỷ lượng: Có Phật hay không có Phật; vô minh duyên hành v.v... tánh của việc đó là pháp vốn như thế (pháp nhĩ) vì không có người tạo, kẻ thọ lãnh.

Ở đây, chỉ có các pháp như vô minh v.v... các pháp có công năng dẩn phát hành v.v..., tức là duyên khởi. Vô minh v.v... đối với hành v.v... là duyên nhiều ít, tức là tánh duyên.

Phần thứ tư, trong quán sai khác của cõi, đầu tiên là giải thích rộng về tánh tướng khác nhau của sáu cõi:

Hai, "Nếu các hành mạn v.v..." trở xuống, là nói về ngã mạn, nghĩa là đối với sự khác nhau của cõi, tác ý tư duy tâm ngã mạn được tịnh.

Trong phần trước, gồm có hai: Một/ Nêu ra sáu tên gọi là.

Hai/ Giải thích rộng về sáu giới tức là sáu đoạn.

Nếu dựa theo kinh Niết-bàn thì quán mười tám giới, được gọi là giới phân biệt quán. Nay, ở đây nói về sáu giới là sao?

Khuy Cơ Pháp sư nói: "Sáu giới này vì chung cho cả cõi Dục, cõi Sắc có đủ, nên dù địa không đủ, chẳng phải mười tám giới có giới này đủ;

Nói rằng, tánh giới riêng trong thân này, thuộc tánh cứng chắc v.v..., thuộc cứng chắc là đất. Căn thân bên trong thuộc về đất này, có trần là chấp thọ của A-lai-da. Nay giới địa này phần lớn nương tựa gần căn trần chấp thọ kia. Vì địa đại trong đây cũng là chấp thọ của A-lại- da, nên nói rằng nương tựa gần chấp thọ như thủy v.v... ở dưới, một phần chỉ ở đây.

Trong giới Địa ngoài, nói rằng, chẳng nương tựa gần, chẳng phải chấp thọ. Nghĩa là nếu giới địa bên trong nương tựa gần, đã dựa gần ở bản thức, thì có thể chấp thọ v.v... Nay, giới đọa bên ngoài chẳng phải là lửa ngoài có thể đốt cháy một phần v.v... các thôn xóm v.v... Luận sư Cảnh nói: " Hoặc khiến đốt một làng, hoặc đốt một phần làng, cho nên nói rằng:" đốt một phần v.v... thôn xóm. Cho nên nói hoặc từng phần của các thân, nay lại giải thích rằng: Hoặc thiêu đốt xóm làng hoặc giới ngoài xóm làng, nghĩa là trừ chỗ có rác rưỡi, v.v...

Như luật đã nói: "Gió bên hông khi nằm trong giới phong bên trong. Luận sư Cảnh nói:" có người mắc phải chứng bệnh phong, chỉ được nằm ngửa, gọi là Tích ngọa phong (gió dưới xương sống lúc nằm). Hoặc có người mắc chứng bệnh phong. Chứng bệnh của thân như bị nhiều lưỡi dao lớn, nhỏ cắt, cũng như kim châm chích. Hoặc có người khi bị bệnh phong, trên mặt nổi những chấm đen, mỗi chấm đều như hình dáng Tất-Bát-La".

Pháp sư Khuy Cơ nói: gió v.v... của hông khi nằm, nghĩa là thứ gió này dứt trong hông mà được nằm v.v... có thứ gió như lưỡi dao to, nhỏ làm hại con người.

Gió Tát-bát-la. Như Luận sư Cảnh giải thích: "lại giải thích về Tát-bát-la, tức con người ăn Tát-bát-la. Gió này cay, gây đau đớn, vì giống như Tất-Bát. Trong gió ngoài, nói rằng gió Tỳ-thấp-Bà, Hán dịch là gió của các thứ Khéo Trang Nghiêm. Như nơi Tỳ-Chấp-Yết-Ma v.v... gọi là xảo thiên. Gió Phệ-Tam-Bà, Hán dịch là toàn Phong (gió xoáy), tức là thứ gió thổi mạnh, gió xoáy vòng trong núi Tô-mê-lô.

Bàn tay Đa-La v.v... Phương Tây có một cây, hình dáng chiếc lá giống như cây móc, cây cọ (tông lô). Cắt bỏ đọt lá, chỉ thừa lại thân lá, cũng quạt mát được.

Trong giải thích thức giới, đầu tiên, y cứ ở sáu thức. Sau nói rằng, Tâm, ý, thức. Nghĩa là lấy chung cả tám thức hữu lậu.

Hỏi: " Như bậc thánh thành tựu thức vô lậu v.v..., có phải cũng được y cứ ở thức Vô lậu đi để lập làm Thánh Nhân không?"

Đáp: "Chỉ có y cứ chung cho năm uẩn vô lậu, có phải cũng được y cứ ở thức vô lậu, người đó được nói là bậc Thánh. Tuy nhiên không được nói là thức vô lậu v.v..., được lập trong sáu giới, vì sáu giới là gốc của sự sinh.

Lìa một hợp tướng, tức chấp làm ngã, thật ra, các giới bị thân chấp làm một hợp ngã. Nay lìa tướng này, tức kinh Bát Nhã nói rằng: "Như Lai nói là một hợp tướng v.v...."

Thứ năm, trong A-na-ba-na niệm quán, trước là hỏi, kế là, giải thích, sau, là kết thành nghĩa kia.

Trong giải thích có hai:

1/- Nêu sơ lược; 2/- Giải thích rộng.

Trong phần trước, trước là giải thích về niệm; sau, giải thích đối tượng duyên (sở duyên):

A na, Hán dịch là Trì lai, tức là hơi thở vào; Ba-na, Hán dịch nói là Trì khứ, tức hơi thở ra.

Pháp sư Thái nói: "Đời Đường gọi là Trì tức lai, trì tức khứ."

Trong giải thích rộng dưới đây, trước là giải thích về thể hơi thở của đối tượng duyên (sở duyên); sau phân tích chủ thể tu tập niệm.

Trong phần trước có bảy câu:

1- Phân tích về thể của hơi thở ra vào, mỗi hơi thở đều có hai phần khác nhau.

2- Nêu ra nhân duyên.

3- Phân tích đối tượng nương tựa của hơi thở.

4- Nói về sự vận hành của hơi thở.

5- Nói về địa sở y.

6- Phân tích tên khác.

7- Người tu quán hơi thở có hai tai hại lỗi lầm.

Thở vào v.v... Luận sư Cảnh giải thích "Thở vào, lúc vào khắp trong thân, cho đến chỗ rún".

Khoảng giữa thở vào. Nghĩa là hơi thở vào diệt rồi, hơi thở ra chưa sinh, ở khoảng giữa tạm thời có hơi thở giống như làn gió thoáng nhẹ. Dưới đây, nói về niệm lúc hơi thở vào ngắn, duyên thở vào của khoảng giữa này.

Hơi thở ra cũng thế v.v.... Nghĩa là phát ra từ rún cho đến miệng, mũi. Hoặc thở ra ngoài mũi, là hơi thở ra dài. Hơi thở ra đã diệt, hơi thở vào chưa sinh. Khoảng giữa từ rún đến mũi, tạm thời có hơi thở ra, giống như làn gió. Dưới đây, sẽ nói về niệm khi hơi thở ra ngắn, "duyên" hơi thở ra của khoảng giữa này."

Cơ Pháp sư nói: "Khoảng giữa hơi thở ra vào. Nghĩa là khoảng giữa hơi thở vào, ra dù hơi thở chưa ra vào, ở khoảng giữa đó cũng vẫn có hơi thở nhỏ nhiệm chuyển biến, gọi là hơi thở khoảng giữa."

Xưa, ngài Viễn Công nói: "Hơi thở ra xuất phát từ rún, tam sinh đến ngoài liền diệt. Hơi thở vào bắt đầu từ ngoài thân mà đến vào thân, tức là diệt, tùy tâm thô, tế, xa gần không nhất định."

Pháp sư Thái, Pháp sư Cơ đồng nói: "Hơi thở kia vì chỉ đến rún, vì phía dưới rún không có con đường của hơi thở, lại không có chỗ thoát ra, trở lại, tức là cho đến từ miệng thở ra và thở ra từ chóp mũi."

Hơi thở có hai nhân duyên. Luận sư Cảnh nói:

1/ Nghiệp dẫn dắt là nghiệp quá khứ. 2- Con đường của gió đã nương tựa và chỗ nương tựa của các lỗ chân lông. Chỗ nương tựa cũng được gọi là nhân duyên."

Pháp sư Thái nói: "1/- Do nghiệp dĩ vãng đã dẫn phát gió nghiệp. 2/- Giữa rún có lỗ nhỏ, hoặc phía trên miệng, mũi. Giải thích về đối tượng nương tựa rằng: "Một thân, hai tâm, do phải nương tựa ở chỗ thân, tâm, thì hơi thở ra vào mới vận chuyển như các đối tượng thích hợp với nó. Luận sư Cảnh nói: "Tức là Tỳ-Bà-sa nói: "Nương tựa thân, nương tựa tâm, tu theo điều mà hơi thở cảm thấy thích hợp."

Tùy theo sự thích hợp của hơi thở. Có thuyết nói: "Lúc trẻ thơ hơi thở ít, lúc trung niên, hơi thở vừa; khi tuổi già, hơi thở nhiều."

Có thuyết nói: "Do bốn việc, nói là tùy theo sự thích hợp":

1- Nương tựa thân.

2- Đường gió thông suốt qua.

3- Lỗ chân lông mở ra.

4- Tâm thô của Địa hơi thở hiện ở trước, nếu chia nương tựa thân, không nương tựa tâm, thì hơi thở kia của hai định vô tâm lẻ ra quay trở về. Lúc bấy giờ, dù có thân là đối tượng nương tựa của hơi thở đi nữa, thì đường gió cũng thông suốt qua lỗ chân lông, cũng mở ra, chỉ không có tâm thô hiện ở trước, nên hơi thở không quay về."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Hoặc nương tựa thân, tâm; hoặc nương tựa ở nghiệp; hoặc theo lỗ hỏng, nên nói: "Như đối tượng thích hợp với nó. Chỗ nương tựa được thích hợp, đều nương tựa.

"Nếu chỉ nương tựa ở thân mà hơi thở được vận chuyển" v.v..., trong đây, ý vấn nạn rằng: "chẳng phải chỉ dựa vào thân mà hơi thở được vận chuyển, như khi nhập định vô tâm v.v..., thân ở cõi dưới mà hơi thở của người kia không chuyển vận, cho nên, chẳng phải chỉ nương tựa thân, mà hơi thở được chuyển vận. "Nếu chỉ dựa vào tâm mà hơi thở được vận chuyển v.v... ". Trong đây, ý vấn nạn rằng: "chẳng phải chỉ dựa vào tâm mà hơi thờ được vận chuyển. Nếu không như thế thì khi nhập định Vô Sắc, hơi thở của người kia chuyển vận? "Nếu chỉ nương tựa vào thân, tâm mà hơi thở được vận chuyển": Trong đây, ý vấn nạn rằng: "Cũng nương tựa lỗ hổng, nghiệp v.v... mà hơi thở được chuyển vận?", chẳng phải chỉ nương tựa thân, tâm, như bốn phần vị thời gian ở trong bụng mẹ, không có nghĩa hơi thở. Vì thế nên luận nói là phần vị đóng cửa v.v...

Hơi thở có hai lối đi. Nghĩa là hơi thở vào đi trở xuống, là vì từ mũi, miệng, hướng xuống phía dưới chỗ rún. Hơi thở ra đi trở lên, vì từ trên chỗ rún, đi đến miệng, mũi.

Hai Địa. Nghĩa là lấy đường gió, tế là lỗ chân lông. Đối tương nương tựa gọi là Địa trước cứ ở chỗ vì nhân lỗ chân lông, nên hơi thở được ra vào, tức gọi là nhân duyên. Có hai tai họa lỗi lầm: Nếu phương tiện quá chậm, thì biếng nhác hôn trầm, thùy miên. Nếu phương tiện quá gấp thì cả hơi thở đều kết tụ, làm nảy sinh nỗi khổ không đồng đều của thân, tâm.

Từ đây trở xuống, là phần thứ hai, giải thích về chủ thể tu niệm, trong đó, đầu tiên, là chia ra năm môn. Kế là, dựa vào môn để giải thích. Sau, là tổng kết.

Nếu y cứ theo Luận tạng v.v... thì có sáu, nghĩa là thường tùy chỉ quán trở lại tịnh. Nay môn đầu ở đây sẽ là thường tùy chỉ quán kia, môn khác không đồng.

Trong phần giải thích về môn đầu, trước là chia ra bốn câu; sau, giải thích bốn câu, trong đó có bốn:

1- Giải thích bốn câu.

2- Nói về toán số thắng tấn.

3- Nói về lợi độn, khác nhau.

4- Nhắc lại chung để kết.

Trong phần đầu, nói lấy một làm một toán số: Luận sư Cảnh nói: "Đầu tiên, "duyên" hơi thở vào, vì không quán hơi thở ra, nên nói rằng hơi thở ra dứt ở niệm".

Pháp sư Thái nói: "Đây chỉ "duyên" hơi thở vào, nhưng niệm từ cảnh mà đặt tên, gọi là hơi thở ra vào dứt ở niệm.

Lấy hai làm một số tính. Nghĩa là hai hơi thở ra vào hợp số thành từ một đến mười thuận theo toán số, tức là hai số trước từ một đến mười gọi là Thuận.

Số tính ngược. Nghĩa là nếu lấy một làm số một, từ số mười đến số một, cái gọi là vào mười, ra chín, vào tám ra bảy, vào sáu ra năm, vào bốn ra ba, vào hai ra một. Nếu dựa theo lấy số hai làm số một, thì đầu tiên, hơi thở ra vào là số mười. Kế là, hơi thở ra vào là thứ chín. Kế là, hơi thở ra vào là thứ tám. Kế là, hơi thở ra vào là thứ bảy, cho đến thứ nhất."

Hỏi: " Chỉ lập số thuận là được rồi, đâu cần phải số nghịch?".

Giải thích: "Vốn vì Chế Trì nhiều tầm từ, nên tạo ra tính số để quán. Nay, lập ra nhiều môn nhằm đếm hơi thở, hoặc một, hoặc nhiều, hoặc thuận, hoặc nghịch, điều phục tầm từ, để cho không được khởi, nên tạo ra quán này, "

Pháp sư Thái nói: "Đếm xuôi đến mười xong, không đếm mười một, đếm ngược lại từ số chín, kế là, nói tám, cho đến hai. Kế là, nói một, nên gọi là đếm ngược. Bà-sa không có cách đếm này.".

Hỏi: "Niệm này hoàn toàn "duyên" cảnh hiện tại, sao lại từ số một đếm ngược lại số chín, tám, bảy v.v... quá khứ?".

Ngài Tam Tạng đáp: " Chỉ giả tưởng quán số mười. Tiếp theo là chín cho đến số một, không "duyên" thể của chín, tám, bảy v.v... trong quá khứ để làm số ngược.

Thứ hai, trong nhân tích về số tính của thắng tấn, nghĩa là nêu y theo lấy một làm một số tính, thì thời nay, hoặc hợp hai hơi thở ra vào làm một số đến mười. Hoặc hợp một vào, hai ra; thứ ba vào làm một số đến mười số, cho đến tăng dần. Tổng hợp năm mươi tám hơi thở vào, năm mươi hơi thở ra, hợp một trăm hơi thở làm một số đến mười. Nếu dựa vào lấy số hai làm một số tính, thì đầu tiên, hợp bốn hơi thở: hai vào, hai ra làm một số đến mười, cho đến tăng đến một trăm vào, một trăm ra, có hai trăm hơi thở, tổng hợp thành một số đến mười.

Như thế, người siêng tu niệm đếm hơi thở, mười mười là một trăm số dùng làm một, cho đến đủ mười, vì sao từ một số đều đến mười? Do đây, lấy mười làm một số tính, khoảng giữa số đó, tâm không tán loạn.

Ngang đây, gọi là người đã tu tập xuyên suốt."

Khởi Pháp sư nói: "Đầu tiên, lấy một trăm làm số một đến thứ mười, tức là mười trăm, gọi là ngàn. Lại lấy mười mười trăm làm một, nên nói rằng mười mười đếm là một, dần đếm cho đến đủ mười, tức là muôn. Vì mười cái mười trăm, nên nói rằng mười mười.

Lại, đây là người siêng năng tu niệm đếm hơi thở, Nghĩa là từ số một chưa đủ mười, đếm đến khoảng giữa lại lầm lộn, nên bỏ không đếm nữa, lại khởi sự đếm từ một. Hoặc có lúc vì số tính rất quen, cho nên trước khi hơi thở vào, đã có thể lấy chuyển nghĩa là lúc có biết có, hơi thở vào diệt xong, đối với phần vị trống không của hơi thở, có khả năng lấy chuyển, lúc không có, thì biết không có. Kế là, đối với hơi thở ra trở xuống, là đối với hơi thở ra kia biết có, biết không. Như thế, lần lược rót chảy nối tiếp nhau cho đến giúp cho tâm an trụ.

Từ trên đến đây, đã nói rất nhiều quán hạnh lần lượt nối tiếp nhau, cho đến khiến tâm an trụ. Đối với hơi thở ra vào, nên chính đáng thực hành theo, nên xem xét rõ ràng, thấu đáo. Nghĩa là về hơi thở ra vào, đếm riêng; đếm kép; hoặc đếm xuôi; đếm ngược; hoặc không lầm lẫn, nên chính thức thực hành theo. Nếu có sự lầm lộn, nên xem xét, hiểu rõ một cách thông suốt. Về hơi thở ra vào, và hai khoảng giữa, hoặc chuyển tiếp, hoặc trở lại phần vị khác, đều khéo biết rõ. Nếu lúc hơi thở vào ra sanh khởi thì gọi là hoặc chuyển. Khoảng giữa đã diệt, sau lại chưa sinh, gọi là hoặc hoàn. Như thế sự khác nhau của phần vị chuyển vận, trở lại, đều phải khéo hiểu biết rõ ràng. Như thế, gọi là tu tập toán số.

Thứ ba, trong phần nói về lợi, độn. Nghĩa là nếu đối với người căn tánh chậm lụt (độn căn), thì vì họ nói pháp tính số để giúp cho tâm an trụ. Nếu khác với tính số, thì sẽ bị triền hôn trầm v.v... khuấy nhiễu. Nếu đối với người lợi căn, hoặc vì họ nói pháp tính số, cũng có thể nhanh chóng thấu rõ không có ngăn cách, nhưng họ không ưa thích.

Thứ tư, trong nhắc lại chung để kết, nếu theo giải thích của Luận sư Cảnh, thì theo thứ lớp như đã nêu ở trước.

Phần nhiều gia hạnh vì làm nhân duyên, nên được thân, tâm khinh an, chứng một tánh cảnh. Cho nên, biết từ trên đến đây, đa số quán đều là văn, tư và đều có nhân sinh ra tuệ. Tu tập này được định Vị chí, gọi là tánh cảnh. Nói nếu là xứ chuyển": Là nhắc lại kết trên, về nghĩa của bốn thứ tính, là lấy một làm một v.v....

"Hoặc cho đến chuyển". Nghĩa là kết tính số thắng tấn ở trên. "Hoặc như đã chuyển". Nghĩa là kết " Sự lầm lộn, nên lùi trở lại, bắt đầu đếm từ một".

"Hoặc có lúc chuyển vận". Nghĩa là kết "Hoặc có lúc tính số mất quen thuộc, nên biết có, biết không v.v... nói trên.

"Đối với pháp này do an trụ ở niệm v.v... " là Kết: "Như thế lần lượt chảy rót nối tiếp nhau" trên, cho đến khiến tâm an trụ v.v...."

Pháp sư Thái nói: "Các chỗ lỗ hổng", gọi là "nếu là xứ chuyển". "vào thân cho đến vùng rún" gọi là "cho đến chuyển". "Như hơi thở ra vào" gọi là "Nếu như đối tượng được chuyển": Là thời gian hơi thở ra vào dài, ngắn nối nhau" gọi là "Hoặc có lúc mà chuyển"."

Luận sư Bị nói: "Hoặc hơi thở vào bắt đầu từ chóp mũi, cuối cùng đến vùng rún. Hoặc hơi thở bắt đầu từ chỗ rún đến chóp mũi, gọi là "hoặc là chỗ chuyển". Hơi thở vào từ mũi, dần dần đến rún, dần dần đến mũi, gọi là "hoặc cho đến chuyển", tức vị trí lúc hơi thở vào, ra chuyển vận, có thể tùy thuộc vào chỗ mà hai hơi thở ra vào đã vận hành, gọi là "Hoặc cho đến chuyển". Hai hơi thở ra vào lúc vô tâm định không được mà chuyển. Phần vị chuyển khác này hoặc tùy thuộc vào lúc đi mà chuyển, gọi là "Hoặc có lúc mà chuyển".

Pháp sư Khuy Cơ lại nói: Nếu là đối tượng chuyển, nghĩa là nhắc lại các lỗ huyệt trên, tức lỗ thô, lỗ tế v.v..., chính là xứ chuyển ở đây. "Hoặc cho đến chuyển", tức nêu "Từ lỗ huyệt rún cho đến chỗ rún, tức hơi thở vào thân cho đến chỗ rún chuyển". "Hoặc như đối tượng chuyển", nghĩa là nêu lấy một làm một hơi thở ra vào ở trên. Ngoài ra, lúc thở, như đối tượng thuận, nghịch v.v... chuyển. "Hoặc có lúc mà chuyển', tức là nhắc lại "Hoặc có lúc hành giả lấy một làm một v.v... cho đến mười lần mười làm một. "Thời gian, dài, ngắn, nối tiếp nhau" gọi là có lúc mà chuyển", tức với ngần ấy thời gian, đếm hơi thở nên chuyển. Về sau, vì đã thành tựu, nên không nêu.

Thứ hai, trong giải thích về ngộ nhập uẩn tu tập, đầu tiên, là nói chung về ngộ nhập.

"Rằng, đối với hai việc đối tượng lấy, chủ thể lấy, tư duy ngộ nhập các uẩn, nghĩa là tư duy về đối tượng lấy, thể của hơi thở ra vào và thân, đối tượng nương tựa, ngộ nhập sắc uẩn. Tư duy chủ thể lấy niệm hơi thở vào, ra đồng thời với bốn uẩn, tức là ngộ nhập của bốn uẩn còn lại.

"Thế nào là ngộ nhập?" trở xuống, là kế là, nói về riêng ngộ

nhập.

Pháp sư Thái nói "Như nhãn thức "duyên" màu xanh, là gọi là

chứng lượng, đồng thời có tưởng, tưởng không có công dụng. Khởi tâm tìm cầu màu xanh này chẳng phải màu vàng, trở lại là cộng tướng, vì duyên pháp giả, đó gọi là Tỷ lượng. Nếu nói thể cực vi này là xanh, vì màu xanh là thể, nên là cảnh của chứng lượng, không chung cho các màu xanh, cho nên là tự tướng. Nếu nói đây là màu xanh thì lìa màu xanh, sẽ không có, màu xanh riêng, cho nên là pháp giả, gọi là cảnh của Tỷ lượng. Chẳng phải, chẳng phải là nghĩa màu xanh cùng khắp tất cả màu xanh, nên gọi là công tướng. Lại nữa, màu xanh này lấy màu xanh làm thể. Vì thể không khắp nhau, nên là tự tướng, gọi là cảnh chứng lượng.

Chẳng phải, chẳng phải xanh, thì chẳng có cái không, vì thể khắp tất cả, nên là công tướng. Hiểu rõ cộng tướng này, gọi là "đẳng liễu".

Tác ý tư duy, ngộ nhập tướng uẩn. Tưởng đồng thời này nhất định có thức, thọ, nhưng vì công dụng yếu kém, cho nên không nói.

Phần thứ ba, trong ngộ nhập duyên khởi, trước chung, sau riêng. Trong giải thích riêng, đầu tiên, là tìm cầu thể của hơi thở vào,

ra, nên nương vào duyên thân, tâm. Kế là tìm kiếm thân, tâm. Nên dựa vào "duyên" mạng căn. Ba thứ này tức là thể của sinh, già chết của mé giữa, đồng thời mạnh yếu để chia ra chủ thể sinh, đối tượng sinh. Lại mong cầu mạng căn hiện tại. Từ các hành mé trước đã sinh, lại tìm kiếm hành này từ vô minh sinh ra. Từ mười nhân của mé trước, đại khái nêu hai vô minh với hành ở đầu.

Từ trên đến đây, là nêu quả để tìm nhân, theo thứ lớp nghịch đã xong. Từ đây trở xuống là thuận với thứ lớp.

Như thế, là biệt rõ vô minh, nương tựa vào "duyên" trước hành, cho đến thân, tâm đều nương vào "duyên" hơi thở kia.

Từ trên đến đây, đối với phần vị khởi tác, ngộ nhập duyên khởi. Lại biết rõ vì vô minh diệt, nên hành diệt v.v... Lại y cứ vào phần vắng lặng, ngộ nhập duyên khởi.

Phần thứ tư, trong ngộ nhập thánh Đế, trước là ngộ nhập bốn lý của khổ Đế, đó là vô thường khổ; không, vô ngã. Nhận biết rõ nỗi khổ này sinh ra từ tham, ngộ nhập tập Đế. Lại chính ngộ nhập sinh khổ là do ngộ nhập tham ái, vô dư dứt trừ hẳn. Ngộ nhập diệt đạo.

Phần thứ năm, trong mười sáu thắng hạnh, văn chia là ba:

1- Nhắc lại trước để nêu chung.

2- Giải thích.

3- Kết.

Đầu tiên, vì dứt tu hoặc, nên lại tiến tu mười sáu hạnh thù thắng.

Nói thắng hạnh là có nghĩa gì? Xưa ngài Viễn Công nói: "Vì tám nhân duyên nên gọi là thắng hạnh."

Pháp sư Bị nói: "Vì tánh trí tuệ không chung với ngoại đạo, nên gọi là thắng hạnh."

Nay, giải thích: " Vì vượt hơn kiếm đạo ở trước, nên gọi là thắng hạnh.

Trong giải thích, trước nêu sau giải thích.

Trong phần nêu, y cứ theo luận chánh lý dần kinh nêu ra mười bảy niệm. Trước nói chung, sau, nói riêng. Có mười sáu luận này cũng thế.

Pháp sư Khuy Cơ nói: " trong đây, trước là "duyên" chung niệm trụ. "hoặc dài, hoặc ngắn". Trở xuống, là mới nêu mười sáu. Trong câu hỏi dưới đây sẽ giải thích.

Mười sáu niệm nương tựa bốn Niệm trụ. Xưa nay, bốn với bốn phối hợp:

1- Quán hơi thở dài.

2- Quán hơi thở ngắn.

3- Quán hơi thở khắp thân.

4- Hơi thở trừ hành của thân. Bốn thứ này là quán thân.

5- Quán hỷ hơi thở vào, ra trong hỷ.

6- Quán lạc hơi thở vào, ra trong lạc.

7- Quán hơi thở ra vào của tâm hành.

8- Quán hơi thở trừ tâm hành trong hơi thở ra vào. Bốn thứ này là quán thọ.

9- Quán hơi thở ra vào của tâm.

10- Quán hơi thở của tâm vui mừng.

11- Quán hơi thở của tâm chế trừ.

12- Quán hơi thở của tâm giải thoát.

13- Quán hơi thở vô thường.

14- Quán hơi thở đoạn.

15- Quán hơi thở lìa dục.

16- Quán hơi thở diệt. bốn thứ này là quán pháp.

Trong phần giải thích, trước là nêu giới hạn của tu. Nghĩa là học kiến tích đã được bốn niệm trụ v.v... ba mươi bảy pháp phần Bồ-đề, đối với đối tượng duyên (sở duyên) của hơi thở, tác ý tiến tu, vì dứt trừ các kiết còn lại, nên nghĩ rằng: " đối với niệm hơi thở ra vào, nay tôi có thể học.

Giải thích riêng mười sáu. Trong giải thích thân bốn. Ngài Tam Tạng nói: "hà hơi ra, hít hơi vào thì hơi thở dài. Lúc tạm dứt ở khoảng giữa hơi thở vào và khoảng giữa hơi thở ra, gọi là ngắn. Giác biết rõ hơi thở khắp thân, nghĩa là lúc đầu tiên quán hơi thở, chỉ ở chóp mũi. Về sau, khi quán thành, có thể nhận biết được hơi thở kia ra vào khắp thân, nên được gọi là " Giác".

Hơi thở trừ thân hành: Thân hành, nghĩa là hơi thở ra vào, khiến hơi thở bỏ thân hành, gọi là hơi thở trừ thân hành.

Trong thọ bốn, lại tức giác biết rõ hỷ như thế, giác biết rõ lạc, là bằng nhau.

Giải thích tâm hành trong đây, hoặc có quên niệm, khởi ngã, ngã sở và mạn, rằng ta sẽ có Vô Sắc v.v....

Cơ pháp giải thích: " Kiến Đế này được gọi là tạm quên Niệm sinh, chứ chẳng phải " kiến" trong sáu mươi hai kiến này, nếu y theo kiến trong sáu mươi hai kiến này thì ngã sẽ có là thường kiến, người thấy Đế ở chỗ nào mà khởi thường kiến? Vì không có văn nào nói là tu Đạo khởi thường kiến cả. Nay ở chỗ này tức hiện khởi: hoặc" nào? Hơn nữa, đây là ở đọa vị phàm phu khởi, vì chưa kiến Đế, nên không ngại".

Nếu vậy, thì người thấy Đế ở trước tạo nên mười sáu thắng hạnh này, làm sao được khởi thường kiến v.v... nghĩa là với mười sáu hạnh này, phàm phu cũng tạo ra hay sao?

Nói người thấy Đế ở trước, nghĩa là y cứ vào người thấy Đế để nói, chứ chẳng phải chung cho phàm phu, thật ra là chung cho cả phàm phu. Khởi thường kiến v.v... này tức là chứng. Nay giải thích: "cũng có thể địa vị Thánh tạm thới quên niệm, khởi nhỏ nhiệm đoạn, thường kiến v.v... mà chẳng phải thuộc về sáu mươi hai kiến tức lấy văn này để làm chứng ở trong "tâm".

Lại, nếu được ba tĩnh lự căn bản trước thì định kia đã được vị chí của cận phần sơ tĩnh lự nương vào định. Dựa vào định này quán sát sinh khởi tâm mười cặp, gọi là giác biết rõ tâm v.v....

Trong pháp bốn nói: "Lại thời gian ở trước, hoặc dựa vào ba tĩnh lự của địa dưới, hoặc dựa vào Vị Chí. Dựa vào định xong, đối với Xa- ma-tha tu hạnh Du-già ". Văn này chính là thừa nhận phương tiện căn bản của ba tĩnh lự dưới đều được tạo ra quán sổ tức, không đồng với luận tiểu thừa chỉ ba cận phần.

Nơi năm địa trung gian của cõi Dục tao ra giới, đoạn, ly, diệt, nghĩa là nếu theo luận Chính Lý, quyển Bảy mươi hai chép: "Ba cõi đoạn v.v..., tức phân biệt thuyết trước nói vô vi gọi là giải thoát dùng làm tự thể. Nhưng thể của ba cõi y cứ ở giả có khác. Nếu y cứ vào thật thì sẽ không có khác nhau.

"Sao gọi là y cứ ở giả có khác? Nghĩa là kìa kiết tham, gọi là lìa giới. Dứt trừ tám kiết, gọi là đoạn giới. Diệt trừ tất cả các kiết như tham v.v..., đối tượng trói buộc thể của sự, gọi là diệt giới."

Vì sao ba cõi khác nhau như thế? Nghĩa là pháp hữu lậu lược chung có ba:

1/- Chủ thể trói buộc chẳng phải chủ thể nhiễm. 2/- Chủ thể trói buộc cũng là chủ thể nhiễm.

3/- Chẳng phải cả hai thuận với pháp trói buộc ô nhiễm.

Dứt trừ ba pháp này, được chứng vô vi, như thứ lớp gọi là ba cõi như đoạn v.v....

Nay, Đại thừa này không đồng với thuyết kia.

Hỏi "mười sáu hạnh này đến địa vị nào mới được tu tác?"

Pháp sư tuệ Viễn nói "Theo nói chung bắt đầu từ phàm phu đến quả Vô học, đều thực hành quán này. Nếu nói theo tướng riêng thì bốn hạnh đầu, bắt đầu quán ở năm pháp quán dừng tâm, thành tựu ở bốn niệm xứ. Tám hạnh kế là đều ở Vị niệm xứ. Bốn sinh sau từ Noãn đến quả Vô học".

Từ đây trở xuống, là thứ ba, giải thích đối tượng duyên (sở duyên) của thiện xảo. Trong đó, trước hỏi, kế là, giải thích, sau là kết.

Trong giải thích có ba:

1/- Nêu năm thiện xảo.

2/- Giải thích theo thứ lớp.

3/- Dùng tự tướng, cộng tướng gồm thâu năm.

Nhưng thiện xảo này, hoặc lược, hoặc rộng, chỗ văn không đồng. Nếu theo Tỳ-bà-sa quyển sáu nói thì có bốn pháp thiện, đó là giới, xứ, duyên khởi và xứ, phi xứ. Nếu theo Du-già ở quyển nấy nói thì có năm thiện xảo. Quyển Năm mươi bảy nói sáu thiện xảo, nghĩa là nói năm thiện xảo trên, thêm căn thiện xảo. Luận Hiển Dương, quyển mười bốn nói bảy thiện xảo, lại thêm Đế thiện xảo. Biện Trung Biên quyển hai nói có mười thiện xảo.

1- Uẩn; 2- Giới; 3- Xứ; 4- duyên khởi; 5- Xứ, Phi Xứ; 6- Căn; 7- Thế; 8- Đế; 9- thừa; 10- Hữu vi, vô vi. kinh Bồ-tát Tạng Quyển 17 nói có mười thiện xảo:

1- Pháp; 2- Giới; 3- Xứ; 4- Đế; 5- Vô ngại giải; 6- Y thú; 7- bốn y, như y nghĩa, không y văn v.v... 8- Đạo pháp, tức 37 phẩm trợ đạo; 9- Duyên khởi; 10- Tất cả pháp gồm thâu khắp tất cả hữu vi vô vi.

Trong giải thích về uẩn thiện xảo, thế nào là tưởng uẩn?

Có tướng, không tướng v.v..., nghĩa là duyên tưởng của tục Đế, gọi là có tướng. "duyên" tưởng của thắng nghĩa, gọi là không có tướng. Lại duyên" pháp có thể y tha, viên thành gọi là có tướng. Nếu "duyên" pháp vô thể của biến kế sở chấp, thì gọi là vô tướng. "Duyên" cõi Dục, gọi là tướng nhỏ, "Duyên" cõi Sắc, gọi là rộng lớn; "duyên" "không"; "thức"; xứ, gọi là vô lượng. Không có các xứ sở hữu v.v... là vô sở hữu xứ.

Thức uẩn, nghĩa là tâm, ý, thức. Đây có hai giải thích:

1- "Tức thể của sáu thức có nghĩa tập khởi, gọi là Tâm; có nghĩa tư lương, trù tính, lo nghĩ, gọi là ý; liễu biệt, gọi là Thức."

2- "Lại-da gọi là Tâm; Mạt na gọi là Ý; Sáu thức gọi là Thức. Thọ, Tưởng, Hành, Uẩn trước và thức uẩn này, đều có quá khứ v.v.... Nghĩa là thể của bốn uẩn như thọ v.v... có ở cả ba đời rất dễ hiểu. Nếu theo "duyên" trần bên ngoài, tùy cảnh, gọi là ngoài; nếu "duyên" trong thân, tùy theo cảnh, gọi là Trong Năm thức tương ưng với bốn uẩn, gọi là thô; ý thức tương ưng với bốn uẩn, gọi là tế. Bốn uẩn có cả ba tánh thiện, gọi là tốt, gồm hai tánh, gọi là xấu. Quá khứ, vị lai, gọi là xa, hiện tại, gọi là gần.

Trong giới thiện xảo, nếu lại ở trong mười tám thứ pháp kia, cho đến gọi là giới thiện xảo, thì thể của mười tám giới chính là lấy chủ thể sinh hạt giống để làm giới. Nhưng trong văn lại nói mười tám pháp như nhãn, sắc, thức, giới v.v..., cũng gọi là giới, là vì "theo nhau" cũng là giới, chẳng phải thể của chính giới. Vì thế, nên văn này lại nói mười tám pháp từ giới riêng riêng, hạt giống riêng riêng sinh khởi, xuất hiện, cho nên biệt mười tám thứ pháp chẳng phải là thể của chính giới. Vì giới và chủng tử, chủng tánh, danh khác, thể đồng. Đồng là hạt giống là thể của mười tám giới.

Nay, đem sự biệt rõ hạt giống của mười tám thứ pháp đều riêng, gọi là giới thiện xảo, tức đồng với nhân duyên trong bốn duyên mà được thiện xảo.

Trong Xứ thiện xảo, nghĩa là hiểu rõ mười hai xứ tạo ra ba duyên sinh ra sáu thức. Thức thứ sáu đồng thời với căn tăng thượng duyên, tức là Mạt na, nên luận nói rằng: "Mạt na này sinh tác ý là "duyên" tăng thượng. Cũng có thể ý thức đồng thời với tác ý thường làm "duyên" tăng thượng. Nếu theo nghĩa này, tức ý, pháp xứ cả hai làm duyên sinh ra ý thức, nghĩa là duyên Tăng thượng và duyên sở duyên (đối tượng duyên, chủ thể duyên) sẽ không bằng cách giải thích ở trước.

Trong duyên khởi, chỉ có các pháp thấm nhuần các pháp v.v..., thấm nhuần có hai:

1/ Chủ thể thấm nhuần tức ái.

2/ đối tượng thấm nhuần tức "hữu" và "thức" v.v....

Đẳng nhuận cũng có hai: Đối tượng thấm nhuần đồng với trước; chủ thể thấm nhuần tức "Thủ". Cũng có thể Ái, Thủ, gọi là thấm nhuần, còn các phiền não khác giúp cho nhuận sinh thì gọi là Đẳng nhuận.

Mười nhân gọi là chủ thể dẫn, hai quả, gọi là đối tượng dẫn, nên dưới đây nhắc lại các hành, nói là sinh, già chết, cũng có thể mười hai duyên khởi, đều gọi là các hành. Sinh gần (trực tiếp sinh) gọi là "nhân" giúp làm rõ nghĩa, gọi là "duyên". Lại, xứ, phi xứ, thiện xảo, phải là sự khác nhau, đồng của duyên khởi thiện xảo.

Xứ, phi Xứ Thiện xảo thứ năm kia vì xuất phát từ môn duyên khởi, sao lại là khác nhau? Sơ tâm ở đây, nói chung là vô minh "duyên" hạnh thiện, bất thiện, được quả sinh, già chết ở vị lai, chứ chẳng phải nhân bất bình đẳng là để nói về xứ. Khác với đây, gọi là "phi xứ". Về sau, nói riêng về pháp thiện, cảm quả đáng yêu; bất thiện cảm quả chẳng đáng yêu v.v..., gọi là "Thị xứ", khác với đây gọi là "Phi Xứ".

Trong gồm thâu năm thành hai, do uẩn thiện xảo làm rõ tự tướng thiện xảo. Nghĩa là trên nói có ba nghĩa trong uẩn thiện xảo:

1- Các thứ tánh khác nhau.

2- Chẳng có đa tánh một nhiều.

3- Ngoại pháp này, không còn có sở đắc (Đối tượng có được), không có đối tượng phân biệt (sở phân biệt).

Vì y cứ ở hai nghĩa trước để nói về thiện xảo, cho nên là tự tướng. Do thiện xảo khác đã làm thiện xảo cộng tướng, nghĩa là do giới có mười tám đồng với nhân duyên mà được thiện xảo. Mười hai xứ đồng với nhân duyên mà được thiện xảo. Mười hai duyên khởi đồng là vô thường v.v... mà được thiện xảo.

Trong xứ, phi xứ, nói chung về nhân quả bình đẳng của Duyên khởi ba đời, gọi là "xứ", nhân quả bất bình đẳng, gọi là "phi Xứ", vì thế, nên bốn thiện xảo khác, đều gọi là cộng tướng.

Trong giải thích về sở duyên (đối tượng duyên) của tịnh "hoặc" có hai:

1- Nói về đạo thế tục, quán địa dưới là thô; quán địa trên là tĩnh.

Khuất phục vô sở hữu xứ xong, lại tu "hoặc".

2- Nói duyên bốn Đế, đạo xuất thế dứt các phiền não tất cả tùy miên, chế phục. Dứt trừ dù khác nhau nhưng đều gọi là đạo tịnh "hoặc".

Tánh thô là sắc uẩn cõi Dục có nhiều phẩm loại, nên biết, nên dứt v.v.... Nghĩa là như trong cõi Dục có căn nam, nữ, sắc, hương, vị v.v..., Sơ định thì không có. Lại trong bốn uẩn cõi Dục có ba thọ, thọ tương ứng với sáu thức. Sơ định thì không như thế. Tưởng, hành, thức tùy theo nghĩa rất dễ hiểu đều là thường thô.

Như thế, ở các địa trên lần lượt so sánh nhau. Tất cả khổ não của địa dưới. Đa số là mạng sống lâu giảm, địa trên thì ít khổ, thọ mạng tăng thượng, là tướng thô tĩnh.

Kế là nói về đối tượng duyên của tịnh "hoặc" trong đạo xuất thế. Nghĩa là trí bốn Đế. Trong đó trước nêu chung. Kế là, giải thích, sau là kết.

Trong giải thích có bốn: 1- Nêu ra thể của Đế.

2- Giải thích nghĩa Đế.

3- Giải thích nghĩa thánh Đế.

4- "Lại sinh khổ." Trở xuống, là giải thích nghĩa loại khác nhau của khổ Đế v.v....

Trong phần đầu trước là pháp, sau là dụ.

Nói: "Như ái" trong tập Đế, câu này là chung "Nếu về sau có ái.", nghĩa là mong cầu ái trong thân, hai thứ ái dưới là tìm kiếm ái của cảnh ngoài. Đối với cảnh đã được, khởi hỷ, lục, ái kia.

Chủ thể được, chủ thể chứng. Nghĩa là Tập năng được, khổ, Đạo năng chứng Diệt.

Hỏi: "Luận Đối Pháp nói: "trong tám khổ bảy khổ trước là cảnh của trí thế tục; một khổ sau là cảnh của trí xuất thế. Vì sao luận này lại nói tám khổ đều là cảnh của trí xuất thế?".

Đáp: " Tục trí có hai: 1/ Trí sáu hạnh.

2/ Trí Thánh hạnh.

Luận Đối Pháp vì y cứ ở trí Thánh hạnh, nên "Duyên" bảy khổ trước, còn Luận này thì y cứ vào trí sáu hạnh, nên "duyên" tĩnh thô. Về nghĩa thì không trái nhau. Hơn nữa, Luận Đối Pháp kia vì y cứ ở phần vượt hơn để lập khổ Đế, nên không lấy khổ khổ và khổ hoại, mà y cứ toàn phần để lập ba Đế. Cho nên nói các "hoặc" "nghiệp" diệt và chủ thể đối trị, gọi là ba Đế. Văn luận này thì y cứ vào toàn phần để lập khổ Đế, phần vượt hơn để lập ba Đế."

Hỏi: "Tham và ái, danh khác, thể đồng, vì sao nói rằng. Hỷ, Tham đều cùng hành ái? "

Đáp: "Theo luận chánh lý nói rằng: "Do định này biết y cứ chung các "hoặc" để kiến lập tên ái. Khác với đây (trái lại) không nên gọi là tham đi chung.

Nay giải thích: "Văn này nói hỷ và tham đều có tham, tức gọi là ái, chẳng thể cho rằng tham và ái đi chung.

Trong giải thích nghĩa Đế, nói rằng: "Lại nghĩa khổ của Khổ đế, cho đến vì chẳng phải điên đảo để giải thích Đế, tức là để lại giáo thật khổ, không thể làm cho vui v.v....

Lại, tự tướng ấy không có sự lừa dối, (Tức tương đương với Tạp Tâm nói: "Lại, tự tánh không giả dối và nhận thấy người kia vì được giác biết không điên đảo, nên gọi là Đế."

Nếu theo Bà sa, thì lược có năm nghĩa:

1- Thật; 2- Chân; 3- Như; 4- Không điên đảo; 5- Không giả dối. Nay, trong văn này cũng có năm nghĩa:

1- Như; 2- Thật; 3- Không có trái ngược; 4- Không giả dối; 5- Thấy người kia được thí chính biệt.

Trong giải thích về nghĩa loại khác nhau, đầu tiên, là giải thích về văn của khổ Đế, chia làm hai:

Trước, nói lược về nghĩa của tám khổ rất dễ hiểu. Sau, giải thích ba khổ, qua đó có ba:

1- Gom tám thành ba, nghĩa là do môn khác như sinh v.v..., chỉ hiểu rõ khổ khổ v.v.... Luận sư Cảnh nói: Do y cứ ở môn khác, nên bảy nổi khổ trước chỉ làm rõ khổ khổ, do nhân sinh v.v... phần nhiều thêm khổ thọ.

Trong nổi khổ của năm thủ uẩn, có đủ ba khổ. Vì sao? Vì như năm thủ uẩn gồm thâu đủ ba thọ, cũng với khổ khổ trước là đồ đựng, cũng tức có đủ hai nỗi khổ Hoại, và khổ Hành. Nếu gồm thâu nghĩa tùy thuộc của môn chung để luận, thì mỗi khổ trong tám khổ đều có đủ ba khổ.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Lấy bảy khổ làm khổ khổ, nếu nói theo sự thật, thì chỗ khác chỉ nói năm khổ trước là khổ khổ, vì từ khổ tăng thượng, nên nói là khổ khổ."

2/ Hỏi đáp để nói về danh: Ý hỏi vì sao hai nỗi khổ còn lại, lấy tiếng "hoại", tiếng "hành" để nói là khổ? Một khổ đầu lấy tiếng "khổ" để nói là khổ?

Trong phần đáp có bốn:

a- Khổ Hành, khổ hoại chỉ bậc thánh biết, khổ khổ, người ngu cũng biết, nên từ tiếng để nói.

b- Khổ khổ, là tai họa rất đáng nhàm chán. c- Vừa nói khổ khổ, liền dễ dàng lãnh hội.

d- Có thể giáo hóa hữu tình nghe nói dễ dàng hội nhập Đế.

3/ Kiến lập ba khổ.(Bảy nỗi khổ trước, thì nói về khổ thọ và bốn uẩn mà thọ đã nương tựa. Tướng năm uẩn từ chung, gọi là khổ khổ trong Kiến lập khổ Hoại. Nghĩa là cách "hữu" là bảy khổ kia trừ sinh khổ, sáu nỗi khổ còn lại là pháp bị đối trị. Lại có "khổ thọ" và Xứ mà khổ thọ đã nương tựa, hoặc căn, hoặc trần, "duyên" các đối tượng đó mà sinh ra phiền não.

Lại có người vì ở trước không bị bệnh v.v... thuận với sinh "lạc thọ". Và nhân "lạc thọ" mà sinh ra phiền não.

Như thế, nói chung là tánh chất của khổ Hoại.

Do chí giáo này là chí giáo bậc nhất. Xưa nói là Thánh giáo, bản Phạm không có từ ngữ này, chỉ nói rằng Chí giáo, là giáo chí lý. Chí giáo gồm có nhiều hoặc liễu, không liễu. Nay vì dẫn liễu nghĩa, nên nói là bậc nhất.

Phiền não được gọi là Khổ Hoại, không chung với Luận của Tiểu thừa. về nghĩa khổ thì khó nhận thức nên cần phải dẫn chứng.

Do nghĩa này nên y cứ chung Khổ Hoại, chung cho cả ba cõi, chỗ khác chỉ nói "lạc thọ" nên đến định thứ ba trở xuống, là kiến tập Khổ Hành.

Nói rằng: "Nếu tánh của "Khổ Hành" cùng khắp, tánh chất của "Khổ Hành" hiện hành khắp tất cả đồng đẳng trong năm thủ uẩn". Nghĩa là thủ uẩn vô thường, gọi là Hành. Có tất cả tham lúc "duyên" ba thọ, thì có sự thô nặng, tánh không điều hòa nhu thuận, vì luôn bị theo đuổi. Thể của "hành" kia vì không an ổn, nên gọi là Khổ Hành. Tóm lại, trừ các pháp thuộc về khổ khổ "Khổ Hoại" thì còn lại là không khổ, không vui, lạc cùng đi chung. Nếu pháp trừ Xả thọ sinh ra; hoặc sinh ra Duyên của Xả thọ kia, hoặc "Xả thọ" sinh ra đã nương tựa, dứt ở các uẩn, tương ưng với sinh diệt, đều là thể của hành. Hành này do có bốn thủ, bị sự thô nặng theo đuổi, không được yên ổn, nên gọi là "Khổ Hành".

Kế là, lại nói rằng: "không thoát khỏi khổ khổ, kể cả Khổ Hoại, không tự tại chuyển". Nghĩa là nếu dựa vào thể của Xả thọ hành của Lý tùy chuyển, thì ắt sẽ không thoát khỏi hạt giống của khổ khổ, Khổ Hoại, nên gọi là Khổ Hành. Nếu khổ thọ tạo ra từ đầu, cũng không thể lìa hạt giống của hai khổ còn lại. Nếu dựa theo môn chân thật lý, thì Xả thọ Lại Da là thể của hành, vì thường có hạt giống của hai khổ còn lại đã theo đuổi, nên gọi là Khổ Hành. Dưới đây sẽ giải thích về ba Đế sau:

Sở Y Diệt (đối tượng nương tựa diệt). 1/ "Là dị thục diệt"

2/ Chướng "Phiền não lấy Chướng Sở tri làm đối tượng nương tựa.

Vì diệt tri chướng này, nên gọi là Sở Y Diệt. Giải thích về đối tượng duyên (Sở duyên xong).

Từ đây trở xuống, là phần thứ tư, giải thích về môn Giáo thọ, trong đó, trước giải thích về bốn thứ Giáo thọ. sau giải thích ba thứ Giáo thọ: Pháp sư Thái nói: "Do nhìn thấy thần biến, nên sinh tâm tôn trọng,

đối với người kia, chuyên tâm thuộc về tai nghe pháp, tư duy, sinh tâm- tôn trọng. Do tha tâm luân, tìm kiếm, mong cầu hành riêng như tham v.v... của tâm người khác. Do lậu tận luân, như căn của ba thừa, như phương tiện của Ba thừa. Như ba Thừa ngộ nhập Thánh Đế, vì họ nói pháp. Hoặc có thể ba phẩm căn hiện hành và ngộ nhập Đế, dùng ba luân này để nhiếp hóa công hạnh người khác, chẳng có gì không làm, nên gọi là gồm thâu tướng viên mãn.