SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

PHẨM BỒ ĐỀ PHẦN

Trên đây, phẩm Cúng Dường trước trong hạnh Thắng tấn, nói về thuyết tùy duyên xây dựng tu hành.

Ở đây, đã nói phần Bồ-đề phần, tức là hạnh nội tại. Như bài tụng đã nêu mười lăm pháp đều hướng đến Bồ-đề, gọi là chung là pháp Bồ- đề.

Phần cũng có thể thứ chín trong mười lăm pháp, nói thú hướng về Bồ-đề. Gọi chung là phần pháp Bồ-đề, cũng có thể thứ chín trong mười lăm pháp là nói về Bồ-đề phần. Từ đây, nêu tên Phẩm là phẩm Bồ-đề Phần.

Trong văn, trước hỏi, sau đáp. Trong phần đáp, đầu tiên, có hai bài tụng nêu mười lăm môn. Sau là giải thích riêng theo thứ lớp trong văn xuôi.

Trong hai bài tụng, bài tụng đầu, nêu chín, bài tụng sau, nêu sáu. Nếu theo kinh, luận Thập Địa nói chung cho thực hành pháp Bồ-đề phần có mười thứ:

1/ Tín. 2/ Xả. 3/ Từ. 4/ Bi. 5/ Tàm. 6/ Quý.

7/ Sức giữ vững. 8/ Không có nhàm chán. 9/ Luận trí mười đời.

Sáu pháp như Tàm v.v... của Kinh Thập Địa kia, đồng với chỗ này. Bốn pháp như Tín v.v... lược qua không nói. Vì sao? Luận sư Trắc giải thích "Phẩm chủng tánh ở trước nói tám thứ. Trong phẩm Thí, giới, nói rộng về Xả v.v... Trong phẩm Cúng Dường, nói rộng về Từ, Bi, cho nên chỗ này không nói."

Trong phần giải thích riêng của Văn xuôi, tức là mười lăm đoạn:

Đầu tiên, giải thích về tàm, quý. Rằng, đối với mình mà sinh ác tác hữu y, theo đuổi không Xả mà cảm thấy hổ thẹn. Luận sư Cảnh nói "Ác tác là ăn năn. Vì ăn năn rồi làm trở lại, nên gọi là Hữu y tùy trục."

Pháp sư Thái nói "Vì ăn năn chỗ đã nương tựa, nhưng không thể bỏ, dựa vào sự ăn năn chỗ nương tựa này mà sinh hổ thẹn. Phải biết gọi là Y Xứ thứ tư."

Pháp sư Khuy Cơ nói, "do làm ác thứ ba đã ăn năn, ăn năn rồi, lại làm nữa. Vì làm sau dựa vào làm trước, nên gọi là "hữu y"."

Luận sư Trắc nói "Đối với mình đã làm điều thiện, ác vì nghi ngờ Khởi lên mà cảm thấy hổ, thẹn. Ác tác là ăn năn; "hữu y" là nghi. Cho nên, Cựu luận nói "Nếu là nghi ngờ ăn năn, tự có thể trừ diệt, tiếp tục khởi hổ thẹn, gọi là Y xứ thứ tư."

Kế là, giải thích về sức tánh giữ vững. Luận sư Cảnh nói "Nói cấm được tâm nhiễm, tức lấy Niệm, Tuệ làm tánh."

Kham nhẫn tánh khổ, nghĩa là an nhẫn là Trí. Đối với nhiều sự sợ hãi mạnh mẽ, nhạy bén, không có tánh nghiêng động, nghĩa là khó phá hoại tánh tinh tấn, cho đến hay chính đáng tư duy lựa chọn, lại là Trí. Tìm văn, lượm lặt, tức dùng Niệm, Tuệ, tinh tấn làm tánh của sức giữ vững.

Luận sư Trắc nói "Tánh dũng cảm tương ưng dưới đây phát ra Thể của trì. Nói tánh dũng cảm, nghĩa là tinh tấn. Nói tương ưng, nghĩa là định này. Chủ thể tư duy, lựa chọn, là Tuệ. Cho nên, trong luận Trang Nghiêm, hỏi thế, tướng của Vô úy thế nào? "Kệ rằng "Ba tấn, định, tuệ Khởi."

Tâm không nhàm chán, mệt mỏi. Luận sư Cảnh nói "Tức dùng ba pháp Tinh tấn, Tuệ, Bi làm Thể."

Trong năm nhân duyên, 1/ Tự tánh có sức mạnh. 2) Thường tu tập. Do hai nhân duyên này, nên không có nhàm chán, mỏi mệt. Ba pháp dưới đây phát ra Thể. Thứ ba, Tinh tấn; thứ tư, là Tuệ mầu nhiệm; thứ năm, là tâm Bi. Nên biết, ba pháp là Thể.

Luận sư Trắc nói "Cựu luận chép: không nghiêng động." Nay, ở đây nói là tâm không có nhàm chán, mỏi mệt. Nếu theo luận Trang Nghiêm thì gọi là không lui sụt.

Chia ra bốn môn:

1) Phẩm loại có ba:

a) Nghe pháp không nhàm chán, không lui sụt.

b) thường đại tinh tấn, không lui sụt.

c) Đối với khổ sinh tử, thường không lui sụt.

2) Y chỉ có hai:

a) Tàm,

b) Dũng.

Người có hổ thẹn, không lui sụt, lui sụt thì chẳng phải mạnh mẽ.

3) Tự tánh. Nghĩa là ưa thích Đại Bồ-đề. Nếu quay lại sự muốn ưa, tức lui sụt.

4) Sai khác, có ba:

a) Chưa thành, nghĩa là ở Địa Tín, Hạnh, Bồ-tát không lui sụt.

b) Thành, nghĩa là Sơ địa, cho đến Thất Địa, Bồ-tát không lui sụt.

c) Cực thành không lui sụt, nghĩa là bát Địa trở lên, Bồ-tát không lui sụt. Nên biết lấy muốn ưa thường xuyên làm Thể của không nhàm chán, mệt mỏi.

Khéo biết nói. Luận sư Cảnh nói "Phần này có bốn:

1)Văn tuệ.

2) "Đối với..." trở xuống, là kế là, luận về Tư tuệ.

3) "Như thế, biết pháp, biết nghĩa..." trở xuống, là vì ôn lại, nên không quên, tức dùng niệm với tinh tấn làm thể.

4) "Lại, vì biết rõ..." trở xuống, là biết cái mới, cũng chung cho văn, tư. Luận sư Trắc nói "Nếu theo luận Trang Nghiêm thì gọi là biết pháp.

Chia ra sáu môn:

1) Biết pháp, nghĩa là biết luận Ngũ minh

2) Biết pháp nghiệp, nghĩa là biết lợi mình, lợi người, lấy đây làm nghiệp.

Biết Nội luận, nghĩa là tự tu và nói cho người khác nghe. Biết nhân luận, nghĩa là vì bày tỏ nghĩa của mình và khuất phục nghĩa của người. Biết Thinh luận, nghĩa là vì âm tốt lành, nên khiến người tin, nhận. Biết y luận, nghĩa là vì chữa bệnh cho người. Biết Xảo luận, nghĩa là vì giúp cho người hiểu.

3) Biết tướng Luận, nghĩa là biết năm luận này có được năm nhân, là Bồ-tát biết tướng của luận:

a) Nghe được.

b) Giữ gìn được.

c) Tụng được.

d) Tư duy được.

e) Thông suốt được.

Trước khi nói, Bồ-tát có nghe, nghe xong, thọ trì; trì rồi tập tụng, tụng rồi dừng lại tư duy, tư duy rồi, thông suốt. Thông suốt, nghĩa là biết là công năng, biết lỗi lầm ấy. Đây là lời nói thiện, đây là lời nói ác.

4) Tướng Vô tận. Nghĩa là như trí này, cho đến phiền não vô dư cũng không cùng tận.

5) Đắc quả. Nghĩa là tự biết chứng được trí Nhất thiết chủng.

6) Hai môn:

a) Môn Tam muội.

b) Biết Đà-la-ni.

Biết luận, Bồ-tát dùng môn tam-muội, để thành thục chúng sinh, tùy hóa độ dẫn dắt. Dùng môn Đà-la-ni để thành thục pháp Phật, tùy theo pháp đã được, đều có thể giữ gìn.

Nay, trong Văn này có ba:

1) Nói Văn tuệ, tức thích hợp với ba tướng: Nghe, trì, tụng trong phần biết tướng của Luận Trang Nghiêm.

2) "Tức đối với như thế..." trở xuống, là nói về Tư tuệ, thích hợp với tư duy tướng đắc của Luận Trang Nghiêm.

"Lại, vì biết rõ..." trở xuống, là nói về Tu tuệ, tức thích hợp với thông suốt tướng đắc của Luận Trang Nghiêm, trong đó có hai:

1) Nói về Tu tuệ hữu lậu.

2) "Ở đây" trở xuống, là nói Tu tuệ Vô lậu, khả năng biết Thể, tức số Tuệ.

3) Khéo biết trong thế gian, đầu tiên là hỏi, kế là, giải thích, sau là kết.

Trong giải thích, trước là biết thế gian. Sau, là thuận theo thế gian.

Luận Trang Nghiêm nói "Bồ-tát có ba thứ biết thế gian:

1) Thân biết thế gian, nghĩa là dung nhan sáng rỡ, hớn hở, cười vui tươi.

2) Miệng biết, nghĩa là trước hết, ngỏ lời hỏi thăm, an ủi, khen tốt đẹp.

3) Đế biết, nghĩa là: 1) Biết thế sinh, đây là biết khổ, Tập. 2) Biết thế diệt, tức đây là biết Diệt đạo, nói rộng như trong Luận Trang Nghiêm.

Y cứ trong phần đầu tiên biết thế gian có năm:

1) Biết chúng sinh thế gian.

2) Biết Khí thế gian.

3) Thực hành tám quán.

4) Thực hành thắng nghĩa quán Nhân vô ngã.

5) Nhắc lại để kết. Trong phần trước có hai:

1) Biết thế gian không biết rõ như thật về nhàm chán sinh, tử, trên đến xuất ly. Pháp sư Thái nói "Đạo Vô lậu, có công năng dứt sinh tử, gọi là trên đến, xuất ly, mà các hữu tình đối với đạo xuất ly, không biết rõ như thật. Luận sư Trắc nói "Người, trời, phàm phu ra khỏi ba đường, gọi là trên đến; ba Thừa, Bồ-tát giải thoát ba cõi, gọi là xuất ly.

2) Biết thế gian vẩn đục, tăng, giảm. Thể tánh (tánh chất) của năm vẩn đục (năm trược):

- Tuổi thọ trược, người Đại thức lấy thức A-lại-da giữ gìn mãi không chết để giả lập ra Mạng căn, tức dùng mạng căn này làm Thể của tuổi thọ vẩn đục.

- Hữu tình trược trong giải thích ở dưới nói "Không biết cha, mẹ, Sa-môn hoặc Bà-la-môn, không nhận thức gia trưởng, lấy sự kiêu căng, ngạo mạn làm thể. Không sợ tội đời này, lấy vô minh làm thể. Không tu thiện v.v... lấy sự lười biếng làm Thể, tức lấy năm pháp làm Thể vẩn đục của hữu tình. Nếu năm uẩn đồng thời, thì lấy cả năm làm Thể.

- Phiền não trược. Nghĩa là trừ kiến, và phiền não khác của năm thứ trước, làm Thể của vẩn đục này.

- Kiến trược. Nghĩa là đói khát, bệnh dịch, lấy hai số trong năm trược làm Thể. Việc đao, binh, dùng bốn trần, hoặc năm uẩn làm Thể của Kiếp. Nếu y cứ ở giới để phân biệt thì chỉ cõi Dục, chỉ cho cõi Diêm-phù Đề ở phía Nam. Sở dĩ biết được như thế, là vì trong văn tự nói. Chẳng hạn như con người ở thời đại ngày nay, số tuổi thọ ngắn ngủi v.v... cho đến như vào thời kỳ này dần dần sẽ đi vào cảnh đói khát, trộm cướp v.v...

Nếu nói về đối trị thì vì lẽ do hành động giết hại, nên bị chết yểu.

Nay, tu không sát hại, sẽ lìa khỏi mạng trược.

Do không cung kính, si mê, keo kiệt, lười biếng, nên sự vẩn đục của hữu tình Khởi (nổi lên). Nếu tu cung kính, sẽ tách rời sự si mê, keo kiệt v.v... lìa Hữu tình trược. Nếu được Thánh đạo, thì lìa phiền não trược và Kiến trược.

- Kiếp trược, nghĩa là nếu ở vào thời nay, giữ giới không sát trong một ngày, đêm thì cuối cùng sẽ không sinh vào kiếp đao binh kia. Nếu dùng một bữa ăn thí cho ruộng phước tăng thì không bao giờ sinh trong kiếp đói khát kia. Thí một quả A-Lê-Lặc cho một người binh thì sẽ không bao giờ sinh trong kiếp dịch bệnh lan tràn kia.

Nói tập tham phi pháp, nghĩa là tham lấy vật của người dần dần sẽ đi vào kiếp đói khát v.v... Phải biết rằng, thời nay đã bước vào trong ba tai, nhưng chưa rốt ráo. Tai đói rốt ráo là đến thời gian ba mươi tuổi, bệnh đến thời gian hai mươi tuổi, binh đao, chủ yếu là vào thời gian, tuổi thọ con người chỉ còn mười tuổi.

"Lại nữa, các Bồ-tát đối với thế gian kia..." trở xuống, là thứ ba, thực hành tám quán. Cựu luận lược qua không có quán thứ tư. Đối với hành vi nhóm tập có thể qua đến thế gian, có bảy trường hợp còn lại.

Luận sư Cảnh nói "Nói đối với thế gian, thì quán khổ. Đối với Tập của thế gian, đối với Diệt của thế gian, thì quán Tập, diệt. Đối với hành vi nhóm tập qua đến thế gian, đây là quán Thọ. Nhân Thọ sinh ra Ái. Ái là Thể của Tập, Thọ là đi qua, hướng đến, là hành động của Tập. Chỗ khác chỉ thực hành bảy quán, không quán về Thọ.

Đối với hành diệt hay hướng đến thế gian, đây là quán Đạo.

Ái Vị, nghĩa là trùng quán đối với tập. Tai họa, nghĩa là trùng quán đối với khổ. Và, xuất ly, nghĩa là trùng quán đối với Diệt, lược qua không trùng quán đối với Đạo, vì tâm năng quán chính là Đạo.

Vì Tập là gốc của sinh, tử, cho nên dùng ba Độ để quán.

Pháp sư Thái nói "Hỏi "Vì sao Tập đế thì cần ba lớp quán, còn Không đế, Diệt đế chỉ có hai lớp quán?"

-Nghĩa là "Vì khổ, Tập sâu có thể nhàm chán, nên quán hai, ba lớp. Vì Diệt rất có thể phân tích, nên cũng trùng quán. Lại, bốn Đế của năm quán ở trước chỉ trùng quán Tập."

Hành động hướng đến Tập, gọi là Ái, nghĩa là do sâu có thể nhàm chán, nên cố ý quán lại.

Ở trước là quán riêng bốn Đế, dưới đây, là quán lại bốn Đế.

Ái Vị, nghĩa là Tập đế, hoặc khổ đế. Tai họa lỗi lầm, nghĩa là khổ đế, hoặc là Tập đế.

Xuất ly, là hai Đế Vô lậu là một quán.

Luận sư Trắc nói "Tương truyền giải thích rằng "Tám thứ quán là "Lấy bảy Xứ thiện làm bảy. Vô ngã là thứ tám." Thuyết này không đúng. Vì ngài Tam tạng xét Thích Luận của Phạm rồi giải thích. Về nghĩa, đồng với Luận sư Cảnh "Tám quán trên, gọi là An lập đế quán."

Dưới đây, phần thứ tư, nói về Quán Thắng Nghĩa của nhân Vô ngã. Rằng, trưởng lão này có tên v.v... như thế. Cựu luận chỉ có bảy thứ trước, lược qua không có thứ tám, đều đủ bờ mé của thọ lượng.

Từ đây trở xuống, là thứ năm, là nêu, kết bốn thứ trước, rất dễ

hiểu.

Trên, đã nói về biết thế gian xong. Dưới đây, là nói về thuận theo

thế gian, trong đó có bốn:

1) Nói về vận chuyển ái ngữ nhằm giáo hóa, thuận với tâm tình của chúng sinh.

2) "Hoặc biết, không biết..." trở xuống, là nói về chuyển hạnh lợi tha để hóa độ thích hợp với căn cơ chúng sinh.

3) "Hoặc vì nghĩa sự lợi ích hiện pháp..." trở xuống, là nói về chuyển hạnh thí cho, nhằm giáo hóa, vừa ý chúng sinh.

4) Trong việc đáng nên làm kia..." trở xuống, là nói về hạnh Đồng sự chuyển, nhằm giáo hóa thích hợp với thời cơ.

Mười bốn nghiệp nhơ bẩn, đây là xuất xứ từ Kinh A-hàm Thiện sinh vấn. Kinh ấy giải thích về mười nghiệp rằng "Lìa nghiệp bốn Kiết: Sát sinh; trộm cắp, tà dâm, nói dối. Lìa nghiệp do bốn phi Xứ Khởi. Nghĩa là tham sân, si, sợ hãi, lìa sáu thứ tài sản hao hụt, đó là:

1) Uống rượu.

2) Cờ bạc.

3) Phóng đãng.

4) Ham ưa ca múa.

5) Bạn ác làm tổn thương nhau.

6) Lười biếng, trễ nải.

Tàng ẩn sáu phương. Thiện Sinh kia hỏi Phật "Như việc của con đây, các quỷ thần ở sáu phương chưa biết Phật, pháp, có đồng với con chăng, bạch Thế tôn! Phật nói "Trong Phật pháp ta cũng nói về công việc của chúng sinh ở sáu phương, nhưng không đồng với ông. Cái gọi là cha mẹ là phương Đông, Sư trưởng là phương Nam; vợ, con là phương Tây, bạn thân là phương Bắc, tôi tớ là phương dưới, bực Sa-môn cao đức là phương trên. Cúng dường, thờ phụng sáu phương, gọi là Tàng ẩn.

Tránh xa bốn bạn ác:

1) Sợ bạn chế phục. Vì sợ, nên họ rất tâm chẳng phải tốt.

2) Bạn nói lời trau chuốt, nhưng tâm họ không chân thật.

3) Kính, thuận với bạn, thiện, ác chỉ thuận theo.

4) Là bạn ác, mọi việc ác họ đều làm. Nhiếp bốn bạn lành:

1) Bạn dứt quấy.

2) Bạn từ, thương xót.

3) Bạn lợi người.

4) Bạn đồng sự.

Là dựa theo Kinh A-hàm kia, mỗi việc giải thích riêng, nhưng luận Địa Trì bản cửu dịch nói rằng "Lìa mười bốn việc nhơ bẩn, nghĩa là che giấu sáu phương; bốn bạn ác gây khó khăn Nhiếp bốn bạn lành. Địa Trì lẽ ra là lầm! Vì "Thi-Khư-Chung-Ca", ở đây lẽ ra chỉ cho thuyết trong A-hàm kia. Từ các kinh kia, người ta lấy đó đặt tên, Hán dịch gọi là Đảnh Kế Trì. Dưới đây, là thứ ba, tổng kết:

Rằng "Như thế gian kia, chính là đối tượng nên biết, là Kết biết thế gian thứ nhất kia. Như thế gian kia, chính là đối tượng thích hợp, đối tượng được chuyển biến, là thuận theo thế gian thứ hai kia.

BẢN LUẬN QUYỂN 45

Năm môn trước trong mười lăm môn đã giải thích xong. Dưới đây nói về Tu Bốn y, chia làm ba:

1) Nói chánh tu bốn y

2) Nói sơ lược hiện bốn lượng

3) Nói về công năng tu.

Trong phần trước, Luận sư Cảnh nói "Về thứ lớp bốn Y, kinh, luận nói không đồng. Đại khái có năm thứ:

I. Quán nhập thứ lớp, như Thành luận nói:

1) Y theo pháp, không y theo người

2) Y theo liễu nghĩa, không y theo không liễu nghĩa

3) Y theo nghĩa, không y theo ngữ

4) Y theo trí, không y theo thức.

Đây là y cứ Văn, Tư, tu v.v... để quán nhập thứ lớp: Đầu tiên là dựa vào pháp, không dựa vào người; theo Kinh liễu nghĩa, không theo Kinh không liễu nghĩa, phân biệt chẳng phải lấy là Tập thành Văn tuệ. Thứ ba, y nghĩa, không y ngữ, là phân biệt chẳng phải lấy là Tập thành Tu tuệ; Thứ tư dựa vào pháp trí hạnh của các Hiền, Thánh tập thành Tu tuệ.

II. Từ gốc, Khởi tác dụng của ngọn theo thứ lớp, như Kinh Niết-bàn nói:

1) Y theo pháp, không y theo người, là Thể của lý Chân như.

2) Y nghĩa, không y ngữ: Nghĩa là quả Phật, cái gọi là Bát-nhã, giải thoát, Pháp thân. Vì dựa vào lý để thành đức, nên theo thứ lớp để luận.

3) Y trí, không y thức: Trí là Phật trí, tức là Dụng. Vì văn dựa vào đức Khởi tác dụng, nên theo thứ lớp, để luận.

4) Y Kinh liễu nghĩa, không y kinh không liễu nghĩa: Vì dựa vào trí, Khởi thuyết, nên về sau mới nói.

III. Nêu quả, tìm nhân, để nói về thứ lớp, Cũng như Kinh Niết-bàn nói:

"1) Dựa vào nghĩa, đó là Bát-nhã, giải thoát, pháp thân. Đây là Đức Phật của cho nên nói trước.

2) Nương tựa pháp, không nương tựa con người: Pháp là lý Chân như, quả dự vào lý thành, nên nói kế đó.

3) Dựa vào trí, không dựa vào thức: Trí là nhân liễu. Do trí làm sáng tỏ cho Như, nên nói kế là.

4) Y Kinh liễu nghĩa, không y kinh không liễu nghĩa. dựa vào Kinh giáo liễu nghĩa, tu tập dần, nên mới thành tựu trí chứng lý, vì thế nói kế đó.

IV. Theo thứ lớp, nêu sâu để tìm cạn. Như Phẩm Pháp Cúng Dường của Kinh Duy-ma đã nói:

1) Y nghĩa. Nghĩa là "hai không" đã nêu rõ Chân như.

2) Y trí. Trí là chứng trí. Vì dựa vào lý mới khởi, nên nói kế đó.

3) Y Kinh liễu nghĩa, Kinh là giải thích nghĩa. Nghĩa đã nói trước, do giải thích, nên nói kế đó.

4) Y pháp. Pháp là Pháp hạnh của Địa tiền. Nương tựa pháp hạnh để tu tập, mới được Trí chứng lý.

V. Nương tựa đạo lý của nghĩa, Khởi tu thứ lớp, như kinh đây nói:

1) Y nghĩa, không y ngữ, tức dùng cả nghĩa giáo để giải thích dưới để làm chỗ nương tựa, không dựa vào lời nói. Dù rằng nương tựa nghĩa, nhưng nếu pháp không trái với bốn đạo lý kia, mới đáng được nương tựa. Cho nên, kế là, nói về chủ thể nương tựa.

2) Pháp. Pháp là bốn thứ pháp của đạo lý, hai thứ trên đây dựa vào đạo lý của nghĩa để nói về thứ lớp, hai thứ sau, là khởi tu thứ lớp.

3) Y Kinh liễu nghĩa, không y kinh không liễu nghĩa, tức giải thích giáo pháp ba tánh là Kinh liễu nghĩa. Giáo pháp không liễu khác, không đáng nương tựa. Do dựa vào giáo liễu nghĩa, nên tu thành chứng trí. Cho nên, thứ tư, là nói về y trí, không y văn, tư. Pháp sư Khuy Cơ nói "Theo thứ lớp các Kinh, luận không đồng. Như Kinh Niết-bàn thì từ quả, tìm nhân, để nói thứ lớp. Nghĩa là Chân như là quả, có thể dựa vào quả Chân, không thể dựa vào người, tức "duyên" trí như gọi là nghĩa, có thể dựa vào nghĩa này, không thể dựa vào ngữ, tức nhân trí này khởi hậu đắc nói pháp.

Có thể dựa vào trí này, không thể dựa vào thức: Đã nghe pháp xong, có thể y liễu nghĩa, không thể y không liễu nghĩa. Lại bỏ đi sự tìm kiếm từ nhân đến quả, tức do pháp được chứng Trí Chân như. tức là nghĩa nhân, vì Chân như tức là quả có thể y liễu nghĩa, tức trước quán nhân, sau mới quán trí, không dựa vào thức. Hợp năm lớp này không thể ghi nhận phiền phức. Nay, văn này là lớp thứ ba.

Luận sư Trắc nói "Hai thứ trước trong Bốn y này, là nói về thứ lớp của pháp Nhiếp. Vì nghĩa có thể thành hạnh, nên trước y nghĩa là đúng lý. Nghĩa vì nhờ giải thích rõ ràng, nên tiếp theo là nương tựa pháp, pháp là giáo. Hai thứ sau, nói về Khởi tu thứ lớp. Dựa vào giáo pháp trước để tu tập, hiểu biết cho đúng.

Dựa vào Kinh liễu nghĩa, dựa vào nghĩa lý, để tu tập, khởi công hạnh.

4) Nói về y trí ám thuyết, là đại thuyết, Luận sư Trắc nói "thuyết mà Ngoại đạo Thắng luận v.v... nói, gọi là ám thuyết; thuyết mà Chư Phật nói là Đại thuyết. Chánh tuệ hiểu rõ thuyết này rồi, dùng Thánh pháp của đạo lý làm chỗ nương tựa, không đồng với Luận Trang Nghiêm chỉ dùng giáo pháp làm y chỉ.

Đối với nghĩa chân thật, nghĩa là đối với bốn thứ, pháp Tỳ-nại-da của lý Chân thật. Ở đây có hai giải thích:

1) "Pháp là hai Tạng. Tỳ-nại-da, tức là Tạng Tỳ-nại-da."

2) "Pháp là ba Tạng, tức là tác dụng diệt ác của ba tạng, gọi là chung là Tỳ-nại-da."

Về nghĩa bản tánh. Pháp sư Cơ nói "Tức bản thể của các pháp, ý nói thức có tám thứ, là bản tánh của Thức. Tiểu thừa vì không liễu nghĩa, không nói, vì thế nói về bản tánh, cũng không thể hiểu rõ."

Luận sư Trắc nói "Dựa vào tất cả các thứ môn khác, nhằm nói về tánh Tận sở hữu, Tánh Như sở hữu, nên nói rằng "Dựa vào các môn để nói về nghĩa bản sinh."

Trong y trí, không y thức, Pháp sư Cơ nói "Văn, Tư, là Trí, vì sao không nương tựa?"

Nghĩa rằng "Dù là trí, nhưng là trí tán, vì chưa viên mãn, nên không đáng nương tựa."

"Nếu vậy, thì thế gian lẽ ra chẳng đáng nương tựa?"

Nghĩa rằng "Cũng không đáng nương tựa. Vả lại, do ba Tuệ đối nhau, nay không nương tựa, nghĩa là luận chỉ nói Văn, Tư tuệ còn trong Tu tuệ kia cũng có không nương tựa."

Trong chỉ bày rõ bốn lượng, Luận sư Cảnh nói "Nghĩa đã nói tức là y nghĩa. Chánh lý, tức là y pháp. Đấng Đại Sư, tức là dựa vào Kinh liễu nghĩa mà Đức Đại sư đã nói."

Tuệ do tu thành, tức là y trí.

Trong nói về Vô ngại, Luận sư Cảnh nói "Bốn đều dùng trí như lượng làm thể, tất cả môn khác trong Pháp Vô ngại, nghĩa là danh, vi, cú, giáo, vì có nhiều thứ khác nhau, nên gọi là tất cả môn khác."

Tánh Tận sở hữu, nghĩa là giáo giải thích về Tục đế, như tất cả tánh, nghĩa là giáo giải thích Chân đế. Cũng có thể y cứ ngay trong Tục đế, nhằm giải thích chung về Tục đế, gọi là Tận sở hữu.

Giải thích riêng, mỗi thứ khác nhau của pháp thế Tục đều có nhiều môn nghĩa, gọi là Tánh như sở hữu. Tới (ngay như) trực tiếp giải thích chung về Chân như, gọi là Tận sở hữu; giải thích riêng về Chân như thì gọi là la nghĩa không có sinh, không có diệt, Pháp giới, Thực tế v.v... gọi là Như sở hữu.

Nói là mỗi thứ bất đồng của nghĩa đã giải thích trong nghĩa Vô ngại, gọi là tất cả tướng khác. Nghĩa khác đồng với trước đều nói là dựa vào tu mà thành, nên biết chỉ lấy Tu tuệ.

Giải thích về Từ Vô ngại, là biết rành rẽ về phương ngôn, giải thích bất đồng. Trong Biện Vô ngại, đối với tất cả phẩm riêng của tất cả pháp, căn cơ bị đối trị và chủ thể khởi nghiệp sai khác, vì chẳng phải một, nên gọi là phẩm riêng. Hoặc căn cơ, hoặc nghiệp, đều có tánh Tận sở hữu, tánh Như sở hữu, phân biệt rất dễ hiểu.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Pháp do giáo "năng thuyết". Tuệ "năng thuyên" là Thể của Pháp Vô ngại. Nghĩa Vô ngại giải kia tức là nghĩa dưới của pháp trước, cho nên, có lời nói môn khác trong nghĩa của đối tượng giải thích, có bàn bạc riêng của tướng khác trong nghĩa của đối tượng giải thích, tức đối với chủ thể giải thích được trí, gọi là Pháp Vô ngại; đối với đối tượng giải thích được tự tại, gọi là nghĩa Vô ngại. Như Tạp Tập quyển mười bốn nói "Pháp Vô ngại đối với tất cả, gọi là sai khác, nghĩa là dựa vào Vô minh v.v... đối với không có trí, không có Kiến, không hiện quán v.v... sai khác, gọi là Trung Vô ngại trí.

Các tướng của nghĩa Vô ngại và ý thú, tướng là tự tướng cộng tướng. Ý thú, là nghĩa riêng.

Từ Vô ngại, ở đây chỉ có ngôn từ giải thích pháp, như Tạp Tập cũng nói rằng, đối với các âm của phương ngôn, rằng từ tư tưởng, âm từ của chúng sinh trong Vô lương, nước, ấp. Giải thích rõ về ngôn, từ của các luận, nghĩa là có thể phá, gọi là thế gian v.v... Dùng một âm để giảng nói, tùy từng loại chúng sinh, mỗi chúng sinh đều được hiểu bằng mỗi thứ tiếng nói. Biện Vô ngại kia, ở đây chỉ nói đối với tất cả phẩm riêng của tất cả pháp. Như tất cả phẩm riêng của Tạp Tập. Nghĩa là các thứ từ biện sai khác: có thật, có giả, có thế Tục, Thắng Nghĩa v.v... Luận sư Trắc nói "Theo Luận Trang Nghiêm quyển mười nói có bốn môn sai khác, với kệ rằng "Ớ tướng môn, nói là trí."

Giải thích :

1) "Trí biết môn rất dễ hiểu sự khác nhau của môn danh đã có trong nghĩa."

2) "Trí biết về tướng, rất dễ hiểu được nghĩa này thuộc về danh này."

3) "Trí biết lời nói: rất dễ hiểu lập ngôn âm khác."

4) "Trí biết được Trí, rất dễ hiểu mình có thể nói pháp. Cho đến dưới đây nói rằng "Nêu pháp nghĩa là lấy môn. Giải thích về pháp, nghĩa là lấy tướng, khiến người khác hiểu, nghĩa là dùng lời nói. Tránh khỏi nạn, nghĩa là dùng trí. Nói rộng như Luận Trang Nghiêm kia.

Nói về Tư lương của Bồ-đề. Nếu theo Luận Trang Nghiêm thì hai nhóm gồm thâu môn sáu Độ, bài kệ chép:

Hai đầu là thể phước Thứ sáu tức là trí

Ba khác, nhân hai nhóm Năm cũng thành nhóm trí

Y cứ trong giải thích dưới đây:

Ba khác, nghĩa là Nhẫn, Tinh Tấn, Thiền, làm nhân chung cho hai nhóm phước, trí.

Năm cũng thành nhóm trí, nghĩa là về sau, do Bát-nhã có thể hồi hướng, nên các Ba-la-mật đều thành nhóm trí. Về môn khác, nói rộng như luận Trang Nghiêm kia.

Trong nói về ba mươi bảy pháp Bồ-đề phần, trước là nêu nhắc lại trước sinh, sau, chia ra hai chương. Sau, là giải thích theo thứ lớp.

Trong phần trước, nói là hai thứ pháp Bồ-đề phần của Đại thừa, Thanh văn, gọi là lý thú của Nhị thừa. Bồ-tát biết rõ như thật về Niết-bàn của Thanh văn. Vì muốn khuất phục Thanh văn có trí Nhất thiết chủng, nên trong trí đó không lấy tác chứng, vì lý thú của Đại thừa khác với Thanh văn.

Luận sư Trắc nói "Các Bồ-tát biết rõ như thật về tự tánh ly ngôn, lìa "có", "không", nhưng vì không chấp nghiêng lệch, nên nói "mà không tác chứng." Dưới đây, trong giải thích về hai chướng, pháp Bồ- đề phần của Thanh văn, chỉ như Địa Thanh văn.

Giải thích chương thứ hai, văn chia làm hai:

1) Đến với hai quán Chân, Tục của ba tánh, để nói về phẩm đạo.

2) Y cứ ở quán bốn Đế an lập, phi an lập, nhằm nói về phẩm Đạo.

Trong phần trước, Luận sư Cảnh nói "không phân biệt ở thân, nghĩa là ở trên thân của nhân duyên khác kia, nói là phân biệt quyết định có tánh, tức là lìa chấp tăng ích của Biến kế. Nói "Cũng không phân biệt tất cả chủng loại đều không có tánh, nghĩa là với tánh quyết định của Biến kế sở chấp, dù thân kia không có, nhưng về pháp nhân duyên của thân thì không được nói là chẳng có, cho nên nói "Cũng không phân biệt tất cả đều không có tánh, thì lìa chấp tổn giảm."

Lại, đối với thân kia, cho đến biết rõ như thật, đây là biết rõ như thật về pháp y tha, pháp của thân và Chân như Viên Thành thật tánh.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Không phân biệt có tánh, không bị Biến kế chấp phân biệt có thân, không phân biệt vô tánh, nghĩa là không phân biệt hai tánh y tha, Viên thành là không. Lại, thân kia xa lìa pháp tánh v.v... của tự tánh ngôn thuyết, đây là giải thích lại Viên thành thật không Khởi ngôn thuyết phân biệt, chân như là không thể nói là, tự tánh, Pháp tánh. Nếu theo đoạn văn dưới đây "Như thế, Bồ-tát đối với pháp, thân v.v... không phân biệt tồn tại v.v... ", tức là cũng không phân biệt tất cả chủng loại đều không có tánh, tự tánh, pháp tánh, tức là Viên thành thật."

Nay, lìa ngôn thuyết, ngôn thuyết không tương xứng, không đồng với y tha, nên đoạn văn dưới đây nói "Là pháp tánh của Bốn đế. Pháp tánh tức là Chân như, tức là không phân biệt tất cả chủng loại đều không có tánh là y tha. Xa lìa pháp tự tánh của ngôn thuyết là Viên thành thật."

Kế là, y cứ ở môn bốn Đế an lập, phi an lập, để luận về phẩm Đạo của hai quán Chân, Tục.

Đầu tiên nói rằng "Đối với các pháp, như thân v.v... không phân biệt khổ, Tập, Diệt, Đạo. Nghĩa là hướng đến Chân như quán trong trí gia hạnh, dù tìm kiếm bốn Đế mà vẫn không phân biệt, gọi là Thắng Nghĩa quán.

Nói "Lại, tức là đối với Pháp tánh xa lìa tự tánh ngôn thuyết này, cho đến biết rõ như thật, nghĩa là quán bốn Đế, như chánh thể trí quán phi an lập, phải biết gọi là dựa vào lý thú Thắng Nghĩa để tu phần Bồ- đề v.v... là kết hai lượt giải thích trước, gọi là Thắng Nghĩa quán phi an lập.

"Nếu các Bồ-tát thuận theo Vô lượng..." trở xuống, là quán riêng tám khổ là khổ đế, ái là Tập đế, cho đến tám chi Thánh đạo gọi là Đạo đế v.v... tức là an lập Hậu trí quán môn Thế tục.

Trong phần nói về tu chỉ, quán, gồm có:

1) Nêu chung hai môn. Nói không có đối tượng phân biệt, phải biết gọi là chỉ, nghĩa là một duyên tĩnh lự, lìa các phân biệt, phải biết rằng gọi là Chỉ.

2) Nói về hai trí Chân, Tục, gọi là Quán.

3) Nói riêng phẩm loại sai khác.

Nói "một công hạnh trước của Thắng Nghĩa Thế Tục trí", Luận sư Cảnh nói "Trước hết Khởi định, dựa vào định tu trí, gọi là công hạnh trước của trí (Tiền hành trí); cũng có thể trước Khởi trí, dựa vào trí để tu định, nên gọi là Trí tiền hành."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Tức là tiền phương tiện định của trí Hậu đắc, Trí vô phân biệt, tức định đồng với trí gia hạnh."

Hỏi "Vì sao được biết trí Thế Tục trong đây là trí Hậu đắc?" Nghĩa là "Vì trong phần nêu chung môn trước có hai trí:

1) Như thật chân quán.

2) An lập trí mầu nhiệm Thế Tục, nên biết trí Thế Tục trong đây là trí Hậu đắc.

Quả của hai trí Thắng Nghĩa và Thế Tục. Luận sư Cảnh nói "Nếu dựa vào định để tu trí thì trí là quả của định. Hoặc y trí tu định, thì định là quả của trí."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Tức định đồng thời với Chánh trí, trí Hậu đắc là quả của định gia hạnh trước, nên Thể của định đồng thời của hai trí chính là quả."

Lại giải thích "Tức là định Đẳng lưu đã được sinh sau hai trí, nên nói là quả của Thắng nghĩa, Thế Tục, tức là quả của hai Trí."

Hỏi "Sao không nói định đều cùng lúc của hai Trí?"

Nghĩa là "Định thứ ba, thứ tư dưới đây tức là định đồng thời hai hai Trí."

3) Khắp tất cả đối với hí luận, chuyển biết vô công dụng. Luận sư Cảnh nói "Nói về lìa ác." Pháp sư Thái nói "Là trí thế Tục." Pháp sư Khuy Cơ nói "Chuyển là chuyển diệt. Nghĩa là chánh trí phổ cập trong tưởng của tất cả hí luận, đều có thể chuyển diệt."

"Nếu là quả của hai trí đã giải thích như trước, đây là nói nghiệp dụng của định đồng thời của Chánh trí. Nếu như trí Hậu đắc, thì chính thức nói về định đồng thời của Chánh trí."

4) Tức là đối với ly ngôn như thế, chỉ có sự cho đến một vị thật tánh. Luận sư Cảnh nói "Nói về định của phân biệt trí chính thức của Chân như."

Pháp sư Thái nói "Tìm kiếm tánh phân biệt ngôn thuyết trong Thế Tục như thế không thể được, vì ở ly ngôn, chỉ sự y tha tánh, tâm người kia vắng lặng là Chân trí."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Nói là Chánh trí quán y tha vì không phân biệt có tánh nên nhập nghĩa một vị Chân như. Nếu theo giải thích trước thì nói là hai lớp nói về nghiệp dụng của hai Trí. Nếu theo giải thích sau, tức là nói lại nghiệp dụng của hai Trí."

Nói về Thể. Nay ở đây, nói về công dụng của nghiệp:

Nếu y cứ ở địa vị thì,

1) Ở trong đạo gia hạnh Địa tiền.

2) Nhập Địa trở đi, cho đến Thất Địa trở xuống.

3) Ở Bát Địa trở lên, cho đến Cửu Địa.

4) Mười Địa là chỉ nhập ở Phật địa.

"Đại khái có bốn hạnh, phải biết gọi là Quán", trở xuống, là văn. Luận sư Cảnh nói "Nói là công hạnh trước của đạo bốn Hạnh chỉ", đây là câu thứ nhất, nói về dựa vào bốn thứ hạnh chỉ để tu quán, gọi là hạnh trước của đạo chỉ. Cũng có thể dựa vào quán để tu bốn thứ hạnh chỉ trước, gọi là hạnh trước của công hạnh chỉ."

"Đối với tất cả pháp, xa lìa tăng ích, chấp biên bất chính", đây là câu thứ hai, biết Biến kế chấp không có tướng.

"Xa lìa biên chấp bất chính tổn giảm", đây là câu thứ ba, biết rõ Viên thành là có. Và "với thuận theo vô lượng các pháp sai khác v.v... đây là câu thứ tư, nói về quán sai khác của pháp nhân duyên y tha."

Pháp sư Thái nói "Nói là tức hạnh trước của Đạo hạnh chỉ, nghĩa là phương tiện trước của đạo bốn chỉ, vì tư duy, suy lường, quán sát, nên gọi là bốn quán. Từ sau bốn quán, nhậm vận mà chuyển, không tác ý tư duy, so lường, tức gọi là bốn chỉ. Pháp sư Khuy Cơ nói "tức hạnh trước của Đạo chỉ của bốn Hạnh là thứ nhất, tức trí gia hạnh. Trí của hạnh trước trong bốn chỉ trước có văn, tư hữu lậu. Vả, nói về trí của bốn hạnh chỉ, thật ra, quán đồng thời với chỉ thứ nhất là Trí gia hạnh, cũng thuộc về chỉ thứ nhất này, lìa chấp tăng ích thứ hai, lìa chấp tổn giảm thứ ba."

Hai, tức là Trí vô phân biệt lìa hai lỗi. Và, với thuận theo cho đến an lập lý thú là trí Hậu đắc thứ tư.

Bốn trí này ở mỗi Địa đều có, nên phối hợp riêng, thì hơi khó.

Dưới đây, phần thứ ba, là kết.

Nói về phương tiện thiện xảo. Trước là nêu chung, nêu. Sau, gạn riêng, giải thích.

Đã nói là hai thứ trong, ngoài khác nhau, thì đâu được bên trong có nghĩa thành tựu chúng sinh, bên ngoài có nghĩa tự thành?

Nghĩa là "Ở bên trong dù nói là chúng sinh bên ngoài, nhưng vì ý lấy tâm của Bồ-tát, nên nói là bên trong. Về nghĩa ngoài, ở hữu tình, không tồn tại tự thành thục nội tại."

Trong giải thích về sáu thứ bên ngoài, trước là gạn, chia thành sáu thứ. Sau, là giải thích theo thứ lớp, trong đó:

1) Giải tích riêng hai thứ trước.

2) Giải thích chung bốn thứ sau.

a) Một tháng không ăn là chấp của ngoại đạo

b) Từ đỉnh núi cao nhảy xuống vực thẳm, nhảy vào lửa, là chấp của phái Ni-kiền Tử.

c) Chú Phệ-Đà-Ca của Bà-la-môn. Hán dịch là Minh Chú.

d) Rốt ráo tịnh, nghĩa là tịnh của xuất thế vô lậu. Trong giải thích bốn thứ sau:

1) Đặt ra bốn câu hỏi

2) Giải thích

3) Tổng kết.

Trong giải thích, chia ra sáu chương môn. Sau là giải thích theo thứ lớp.

Trong giải thích về phương tiện ban đầu, rằng, các Bồ-tát cho đến "Lại đối với thu nhập, "duyên" khắp tất cả môn Tam-ma-địa, có thể vì thuận theo v.v... " trở lại, nói về thuận theo.

Dưới đây, nói về sự hội thông: Thuận theo, là thuận với người kia.

Hội thông là giải thích thuyết của kinh cho rõ ràng thông suốt.

Thuận theo người kia sinh vui, ưa vì phương tiện duyên khắp.

Trong thuận theo, trước là ái ngữ, tức là lời nói tốt đẹp.

Kế là, bố thí, cũng lại hiện hạnh thí cho gần, thuận theo chuyển v.v...

Thí cho gần, thuận theo chuyển, nghĩa là tùy khởi sự thí cho mà dẫn dắt gần, hoặc thí cho gần, tức là thực hành sự thí nhiếp mà gần gũi họ.

Tùy chuyển, tức là Đồng sự nhiếp sự. Do bố thí tài vật sự đồng bạn, diệt trừ Nhuế v.v... đã sinh.

"Sinh yêu kính..." trở xuống, là nói về Lợi hạnh.

"Vì hiện thần thông ký hiển thuyết v.v... tức là ba luân."

"Lại, đối với thu nhập, "duyên" khắp tất cả môn Tam-ma-địa, để vì thuận theo truyền trao, răn dạy v.v... nghĩa là có Tam-ma-địa, có thể "duyên" khắp tất cả, thì định là chỗ nương tựa của trí Nhất thiết chủng."

Nếu có thu nhập, nghĩa là vì thuận theo người kia nên mới truyền trao, răn dạy, là đại ý trong đây.

Trong hội thông, rằng vì người kia nói là kinh này không nói tất cả các pháp đều không có gì chỉ nói các pháp mà nói tự tánh đều đã có v.v... nghĩa là không nói hai tánh y tha v.v... đều là không. Nhưng vẫn nói tự tánh mà Biến kế nói là không có. Dù có tất cả sự đã nói, vì dựa vào y tha kia, nên chuyển biến các ngôn thuyết, nhưng điều mà y tha nói có thể nói là tự tánh, y cứ Đệ nhất nghĩa thì chẳng phải là tự tánh v.v... Nghĩa là dù có sự mà y tha v.v... đã nói, nhưng nếu dựa vào sự này Khởi lên ngôn thuyết của Biến kế thì như tự tánh mà ngôn thuyết này đã nói, cũng như sừng thỏ, nên y cứ ở Đệ nhất nghĩa, chứ chẳng phải như tự tánh mà Biến kế sở chấp đã nói. Nói không có sự, tức là không co sự biến kế, chứ chẳng phải không có y tha. Ví dụ như trong hư không, có rất nhiều sắc. Nghiệp của sắc có thể dung nạp tất cả các sắc.

Nghiệp sắc v.v... Ở đây dụ cho Chân như như hư không, Biến kế chấp như sắc v.v... Như dưới đây, chỉ trừ bỏ nghiệp sắc của các tợ sắc Biến kế, mà chứng tánh tợ không của Chân như. Lại Bi như huyễn, mộng, như hiển hiện, như thật là có v.v...

Trên đây, nói về tợ không dụ cho Chân như, tợ Biến kế cho nghiệp sắc.

Dưới đây là dụ y tha như huyễn v.v... Như chấp Biến kế là chẳng thật có, như chấp con người là thật v.v... Giả tưởng tợ kia là không vô tức y tha.

"Các pháp như thế, như ngôn thuyết, tập quán của kẻ ngu v.v..." trở xuống, là tổng kết, trên đây, nói về y tha, Viên thành là "có", Biến kế chấp là "không".

"Y cứ ở tự tánh ly ngôn của Thắng nghĩa, hai tánh này chẳng phải không có cái có tồn tại hai tánh. Do phương tiện này, ngộ nhập đạo lý: Tất cả pháp chẳng phải có, chẳng phải không, cũng như huyễn, mộng tánh của chúng không hai."

Đây là kết ba tánh trên. Nói Biến kế cũng chẳng phải có, chẳng phải không. Chẳng phải đồng với sừng thỏ, chẳng phải không có vọng tình. Y tha cũng thế, chẳng phải có, như Biến kế, chẳng phải không có giả mộng. Viên thành cũng thế, chẳng phải có, đồng với Biến kế, chẳng phải không có cái có của Thắng nghĩa.

Không lấy phần nhỏ, không bỏ phần ít v.v... nghĩa là không chấp Biến kế, không bỏ y tha chân thật, không tạo ra tổn giảm, nghĩa là biết hai tánh là có. Không tạo ra tăng ích, nghĩa là biết Biến kế chấp không có. Cho nên, đạo lý này không có sự mất mát, hư hoại.

Mười dụng cụ nuôi dưỡng thân. Tương truyền rằng "Ruộng, nhà v.v... như dưới đây dùng làm mười thứ." Thuyết này không đúng. Nay, dựa trong rốt ráo thiện xảo, văn của ý thức Tương ưng Địa,

1) Hỏi.

2) Giải thích.

3) Kết.

4) Giải thích riêng về nghĩa rốt ráo thanh tịnh.

Trong giải thích thứ hai, nói về tám tướng. Trong văn không đầy đủ, đầy đủ, nên nói là:

1) Trụ ở cõi trời Đô-Sử-Đa

2) Hạ sinh, nhập thai.

3) Trụ thai.

4) Sơ sinh.

5) Xuất gia.

6) Thành đạo.

7) Xoay bánh xe Pháp luân.

8) Đại bát Niết-bàn.

Trong văn thiếu bốn việc, thêm một khổ hạnh. Lại, dùng Phật nhãn quán sát thế gian, chớ để cho hữu tình sinh ra sự chê bai rằng: "chỉ do Phạm Vương đích thân tự đến thỉnh Phật. Vì kính Phạm vương, nên Phật mới giảng nói chánh pháp, chứ chẳng phải đối với hữu tình, Đức Phật tự Khởi tâm Bi v.v..."

Pháp sư Thái nói "Vì phá tan một loại hữu tình chấp v.v... nên Đức Thế tôn ở dưới cội Bồ-đề, Phạm Vương đến thỉnh đầu tiên, không là vì nói. Ngài dùng Phật nhãn quán năm anh em Câu-Lân v.v... vì có căn cơ, nên về sau, khi đến vườn Nai mới nói pháp."

Tổng kết "hoặc lược, rộng, nghĩa là có người giải thích "Y cứ giải thích riêng, có sáu, hoặc sơ lược, hoặc rộng. Thuận theo phải Khế hợp với rốt ráo có ba là rộng, ba tướng còn lại gọi là lược, nên nói thế.

Giải thích về bốn Đà-la-ni, trước hỏi, sau đáp. Trong phần đáp có bốn:

1) Nêu số, nêu danh

2) Gạn hỏi, giải thích riêng

3) Y cứ ở Địa vị để phân biệt

4) Nói về sự khác nhau của nhân.

Luận sư Cảnh nói "Ba trì "Pháp, nghĩa, chú dùng trí Như lượng làm tánh. Nhẫn trì dùng chung, theo pháp số phát ra Thể thì hai trí pháp, nghĩa thì dùng Niệm, Tuệ làm tánh, một thứ chú trì dùng định tự tại làm tánh. Dùng năng lực thiền định để gia bị Văn, câu các chú, khiến cho có thần nghiệm."

Nhẫn trì, tức dùng trí tuệ làm tánh, tức là dùng Pháp, Tư, tánh, giải, Nhẫn làm tánh. Pháp sư Khuy Cơ nói "Người được Nhẫn Đà-la-ni, dùng trí Vô phân biệt làm Thể Nhẫn, tức chứng Chân như, có thể được Nhẫn. Ở đây, vì trí, chứng Chân như. Cho nên, đoạn văn dưới đây, ở hạnh địa Thắng giải, trong giải thích thứ tư, đầu tiên nói "Thành thục tuệ mầu nhiệm, nghĩa là phát ra Thể (thể xuất ly).

"Một mình ở nơi trống trải, nhàn tản" trở xuống, là nói về phương tiện.

"Đối với thuyết Phật nói..." trở xuống, là nói rộng về tu tướng.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Nói thành tựu tự nhiên bốn nhân hạnh của bậc Hiền, nghĩa là ở Địa tiền, người đầy đủ Tuệ mầu nhiệm, tức thành tựu thu hướng tuệ mầu nhiệm xuất thế, hoặc đã đầy đủ tuệ mầu nhiệm trong nhân hạnh bất động.

Nói "một mình ở nơi trống trải nhàn tản." Pháp sư Thái nói "Chỗ trống, vắng, con đường mắt đi qua, vì không có vật nào để xem, nên gọi là trống không, chẳng có vật, thấy đường mà đi."

Luận sư Cảnh nói "Không cất giữ tiền bạc, "duyên" thấy đường mà đi. Ban đêm không qua chỗ khác, đợi sáng hôm sau, mới tới." Nói rộng về tu tướng có ba:

1) Nêu chú không có nghĩa. Lời là cảnh tư duy.

2) Ngay nơi câu chú, chính khởi tư duy.

3) Do tư duy, thành tựu nghĩa lợi vượt hơn của Nhẫn, lời chú có hai:

1) Có nghĩa.

2) Không có nghĩa, tức nêu chú không có nghĩa, lời tư duy quán sát. So sánh biết tất cả tùy tự tánh của lời nói đều không thật có. Do tánh tư duy này được thành tựu Nhẫn Đà-la-ni này.

Văn thứ hai nói "Tức là đối với chương, cú nghĩa v.v... của chú như thế." Luận sư Cảnh nói "dựa vào câu chú không có nghĩa, chính khởi tư duy, so sánh biết tất cả tánh của ngôn thuyết đều không thật có, gọi là thông đạt."

"Nói "Biết rõ các chú như thế..." trở xuống, là nói lại sự thông suốt kéo dài thành câu, nghĩa là biết rõ về chương, câu các chú như thế, đều không có nghĩa, là Viên Thành thật, chỉ không có nghĩa, biết rõ như thật câu của chương này, gọi là không có nghĩa.

Cho nên, ngoài văn chú này, không có nghĩa nào khác để tìm cầu. Pháp sư Cơ nói "chú này không có nghĩa, chỉ duy có tánh, nghĩa là Bồ-tát Địa tiền tụng chú không có nghĩa này, thân trừ kế chấp. Ở đây, chỉ có danh, chỗ nào có nghĩa? cho nên biết rằng, các pháp chỉ có chấp danh giả dối, không có chấp nghĩa như thật, do đó, không nên dựa vào danh sinh ra chấp.

Do tư duy này, nên có thể nhập Chân quán, chứng Bồ-tát nhẫn. Luận sư Bị nói "Câu chú chính là giải thích về y tha, Viên thành,

vì ly ngôn vô sinh. Bồ-tát tư duy đế, tự nhiên được hiểu Vô sinh Pháp nhẫn."

Luận rằng "Không có nghĩa, đại ý ở đây. Trong pháp, nghĩa thành, mà không quyết định, nghĩa là do có sự ngộ nhận. Cũng không trụ vững chắc, là do có lui sụt, cũng không rộng lớn, vì trì có giới hạn, chứ chẳng phải như Vô biên."

Giải thích về đối tượng tu chánh nguyện. Trước là hỏi, sau là đáp.

Nói về thể tánh của nguyện, các Luận sư không đồng quan điểm.

Có Luận sư xưa, dựa vào Thành thật, lấy Nhẫn làm Thể.

Luận sư Bị nói "Lấy trí làm tánh", nên luận này nói "Trí ở sau, vì mong cầu về sau."

Ngài Tam Tạng nói "Trên tư duy, muốn, tin tưởng, mà giả lập nguyện."

Luận sư Cảnh nói "Dùng Thắng, giải, dục, tư, tín làm Thể." Trong phần đáp, thì nói về năm nguyện. Phát tâm nguyện, theo

Luận Đối Pháp, thì phát tâm có hai: 1) Chung. 2) Riêng. Nay, Sơ phát tâm này tức là chung.

Trong Thọ sinh nguyện nói "Thuận theo lợi ích hữu tình trong các đường lành."

Hỏi "Vì sao trong đây không nói thuận theo sinh trong các đường ác?"

Pháp sư Khuy Cơ giải thích "có hai ý:

1) Nghĩa là vì lợi của đường lành thì nhiều, lợi của đường ác ít, nên lược qua không nói đến.

2) Thuận với tám tướng, vì chỉ ở đường lành. Hơn nữa, đường ác không có tự tại, vì bị vua v.v... giáo hóa.

Lại, khi nói về đường lành, ý chứng tỏ đọa đường ác, từ chỗ vượt hơn mà nói, nên chỉ nói về đường lành.

Trong chánh nguyện nói "hoặc chung, hoặc riêng", có giải thích rằng: "Cầu chung các đức, gọi là chung. Cầu riêng giới, định v.v... gọi là riêng."

Đại nguyện thứ năm xuất phát từ Chánh nguyện. Đại nguyện khác nhau, có mười thứ. Kinh Án Địa nói có mười nguyện, đồng với nghĩa Đại của Luận này. Kinh ấy nói:

1) Cúng dường nguyện.

2) Nguyện Thọ trì chánh pháp.

3) Nguyện Nhiếp pháp thượng thủ.

4) Nguyện Tăng trưởng chúng sinh tâm hạnh.

5) Nguyện Giáo hóa chúng sinh.

6) Nguyện Biết thế giới.

7) Nguyện Tịnh Phật quốc độ.

Địa luận giải thích "Tướng của Tịnh Phật quốc độ có bảy thứ:

1) Tướng đồng.

2) Tự tại tịnh.

3) Trang Nghiêm tịnh.

4) Thọ dụng tịnh.

5) Trú xứ chúng sinh tịnh.

6) Nhân tịnh.

7) Quả tịnh, (như luận kia giải thích rộng)

Nghiệp thứ tám (Địa kinh): Được tất cả Bồ-tát đồng tâm, đồng hạnh, cùng góp chung căn lành, vì không có oán ghét, ganh tị, tất cả Bồ-tát đồng quán.

Nguyện ba nghiệp không cùng tận. Nguyện thành Bồ-đề.

Nói về ba môn giải thoát, gồm có:

1) Nói về ba tướng.

2) Nói về Kiến lập.

3) Kết khuyên tu học.

Trong phần trước, Luận sư Cảnh nói "Đây là nói ba Tam-ma-địa không chung của Đại thừa, dùng nghĩa nhất thể của số tịnh tương ưng với Trí vô phân biệt, để nói. Dưới đây, y cứ mười sáu hạnh, để nói về ba Tam-ma-địa chung với Nhị thừa. Pháp sư Khuy Cơ nói "Ý "không" trong đây, nếu tướng Kiến đạo, thì chỉ có hai Hạnh khổ dưới. Ý của văn Vô nguyện, do có diệt hẳn, lời nói vắng lặng chỉ diệt bốn hạnh dưới. Nếu y cứ ở chỗ khác, thì văn có nhiều khác nhau. Một văn như trước. Lại, Vô nguyện đều gồm thâu bốn hạnh dưới của Đạo. Hạnh còn lại như trước. Có văn không có bốn hạnh dưới của Đạo gồm thâu. Vô nguyện thì không như thế, hạnh còn lại như trước nói.

Có văn nói ba Đế như giải thích đầu tiên ở trước. Bốn hạnh dưới của Đạo, thuộc chung ba môn giải thoát. Như Luận Hiển Dương quyển hai nói "Có nghĩa "không" hạnh, nếu y cứ ở dứt "hoặc", thì chung cho cả bốn Đế, ngoài ra, rất dễ hiểu.

Lại, ý của văn luận trong đây là ở phần nghĩa dụng trong Chân quán, lập ra ba môn giải thoát này. Nếu dứt "hoặc" chỉ là hạnh "không", nếu cùng lúc thì cũng có nghĩa của Vô nguyện, Vô tướng, thì ý của văn trong Vô nguyện sẽ có lời nói phiền não v.v... vì chỉ gom góp hai hạnh khổ của bốn hạnh, theo môn tăng, giảm ở dưới, đều ở hữu vi mà lập Vô nguyện. Vô nguyện chung cho cả ba Đế.

Lại, đây là nói chung, nếu ý trong đây nói như trước, thì Kiến lập trong ba rằng "Ngã và ngã sở gọi là chẳng thật có." Luận Địa Trì chép "Không có ngã, ngã sở, gọi là không có."

Trong kết khuyến học, Pháp sư Khuy Cơ nói "Như thế, cho đến tinh tấn, siêng năng tu học", đây là khuyên học.

Đối với, Kiến lập này biết rõ như thật, nghĩa là kết trước, chính là nói ba môn giải thoát trước. Lại, kết nghĩa không tăng, giảm, đối với hành tướng khác, ba Tam-ma-địa như thật ngộ nhập, nghĩa là do biết rõ môn giải thoát đã nói này đối với hành tướng khác, như thật ngộ nhập, đều có thể giải thoát.

An lập lý thú, như thật ngộ nhập, tức là đầu tiên, ngộ nhập ba giải thoát môn chân thật.

Tu tập lý thú như thật biết rõ, nghĩa là khuyên tu tập pháp Tam- ma-địa.

Dưới đây, là giải thích lại "ở trong đó, các chúng Thanh văn tinh tấn, siêng năng tu học, tức là học, hạnh. Và chứng Viên mãn, tức ngộ nhập". Lại, giải thích riêng về tư duy, rất dễ hiểu.

Nay, giải thích: "Bồ-tát Như thế, cho đến tu học", là kết chính nói về tướng của ba môn giải thoát trước.

Ở đây, Kiến lập biết rõ như thật, nghĩa là kết môn Kiến lập của văn kế là ở trước.

Đối với ba Tam-ma-địa của hành tướng còn lại thì ngộ nhập như thật, nghĩa là nêu kiến lập này so với kiến lập hành tướng khác đồng với giải thích của Pháp sư Khuy Cơ.

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 11 (Phần Cuối)

BẢN LUẬN QUYỂN 46

Dưới đây là thứ mười lăm, giải thích về Ô-Đà-Nam. Nếu nói chữ Ốt, thì phải cải chính. Ngữ xưa không đúng. Gọi là bốn Ưu-Đà-Na, dịch là Ấn, nay dịch là Thuyết, tức Đức Thế tôn thường tụng, nói, nghĩa này giống như "Vô vấn tự thuyết." Tùy theo bên cạnh nghĩa dịch cũng được gọi là Ấn. Hoặc gọi là nghĩa tổng, lược. Hoặc gọi là tướng tiêu biểu. Như nói "Vô thường là nói tiêu biểu của hữu vi, khổ là tướng tiêu biểu của pháp hữu lậu. Vô ngã là tướng nêu của tất cả pháp. Niết-bàn vắng lặng là tướng tiêu biểu của pháp vô vi.

Nếu gọi là Ốt-Đà-Nam thì gọi là Tập thí, tức gọi là Ô-Đà-Nam, nên là tướng nêu.

Trong văn,

1) nêu số, nêu danh.

2) Giải thích nghĩa Ô-Đà-Nam.

3) Dựa vào bốn nghĩa, giải thích theo thứ lớp. Dùng ba nghĩa để giải thích Ô-Đà-Nam.

Rằng, nghĩa của pháp tương ưng, nghĩa là Vô thường tương ưng v.v... với pháp hữu vi.

Xoay vần giảng nói. Nghĩa là Chư Phật quá khứ đã nói bốn pháp này, truyền đến hiện tại. Chư Phật hiện tại nói bốn pháp này, sẽ truyền đến vị lai. Phàm phu nương tựa, tìm kiếm dấu ấn của bốn hạnh này, có thể hướng về quả thù thắng của người, trời, gọi là thu hướng Đại sinh, bậc thánh nương tựa, tìm kiếm dấu ấn bốn hạnh này, sẽ được thoát ly ba cõi, gọi là xuất thứ nhất.

Có giải thích "Đầu tiên, trong nghĩa Vô thường, là hỏi, giải thích, kết.

Trong giải thích có hai "Đầu tiên, là y cứ ở Biến kế sở chấp để giải thích về Vô thường, luận Trang Nghiêm nói "vì nghĩa vô là nghĩa Vô thường, vì tướng phân biệt rốt ráo là không."

"Lại, tức quán pháp kia..." trở xuống, là thứ hai, y cứ pháp nhân duyên của y tha, nhằm giải thích nghĩa Vô thường, trong đó có ba:

1) Quán tự tánh của y tha vô thường.

2) Y cứ ba đời để nói về Vô thường.

3) Đến bốn tướng, để nói Vô thường.

Đầu tiên nói rằng "Cho đến không hiểu biết (Vô minh) là nhân sinh, diệt có thể được v.v... Luận sư Cảnh nói "ở đây nói về tự tánh y tha không thể nói năng, như mắt chứng sắc, cho đến thân được cảm xúc không thể nói năng, như uống nước lạnh. Người chứng tự biết. Nếu nói năng, tất nhiên, sẽ không thích hợp với những gì mình đã chứng. Tự tướng các pháp nhân duyên đều như thế. Nếu muốn Khởi nói, chỉ nói cộng tướng, nghĩa là nói chung về sắc, tức là nói tất cả thể của sắc đều cùng tận. Nếu nói màu xanh, tức nói, tất cả màu xanh đều cùng tận. Như một niệm nhãn căn thấy một Niệm sắc, như thế, tự tướng sát-na dứt ngay, nói không thể được.

Do không thể biết rõ tự tánh của hình tướng, ngôn thuyết, chỉ tùy theo ngôn thuyết ấy chấp có tánh cố định biến kế sở chấp. Khi chấp như thế, sẽ huân tập hạt giống trở thành hạt nhân sinh ra pháp sắc, tâm v.v... của y tha kia, có sinh thì có diệt, nên gọi là Vô thường.

Luận sư Trắc nói "Do không biết rõ hai thứ chân thật: Tánh như sở hữu và bốn thứ chân thật thế gian, nên khởi chấp các pháp Vô minh hí luận, khởi lên năm uẩn hữu lậu của các thế gian sinh, diệt có thể được.

Kế là, quán các hành Vô thường của ba đời, do các hành kia không có nhân để được, cũng không có tự tánh, nghĩa là nói các hành quá khứ kia không có tự thể tánh, nghĩa là nói các hành quá khứ kia không có tự thể tánh, cũng không có khả năng sinh ra nhân.

Luận sư Trắc nói "trong văn này phương Tây có hai giải thích:

1) Rằng "Về đạo lý của pháp tướng đối với một pháp hiện tại, Kiến lập ba đời, nghĩa là trên hiện pháp, vì đã từng không có, nên gọi là vị lai. Vì đương lai không có, nên gọi là quá khứ. Vì đã có chưa diệt, nên gọi là hiện tại. Đây là y cứ ở đạo lý thắng nghĩa. Nếu theo đạo lý thế Tục, thì cũng được nói là quá khứ, vị lai cũng có, vì từng sẽ có. Y cứ theo đạo lý này, đều được nói là "có", "không", cũng có, cũng không có, chẳng phải có, chẳng phải không. Đây là nghĩa của Luận sư nhằm phá y cứ ba pháp, ba đời đều có thật thể.

2) Lý Duy thức lập ra ba đời, nghĩa là trên thể của Kiến phần ở hiện tại có tướng của ba đời mà được biểu hiện rõ ràng, nên nói là ba đời, y cứ sự thật là thuộc về hiện tại."

Hỏi "Quá khứ, vị lai v.v... đều là không vì sao là Vô thường, ba tạng có hai giải thích:

a/ Vị lai vốn là không, vì là sẽ có nên gọi là vô thường,

b/ quá khứ cũng là không, vì từng là có, nên gọi là Vô thường."

Rằng "Sẽ có, gọi là Vị lai. Lúc đang có, vì "sẽ có". Không có, nên gọi là Vô thường. Trở lại không có, gọi là quá khứ. Chính khi đang có vì trở lại không có, nên gọi là quá khứ Vô thường.

Trong quán bốn tướng, 1) Nói về bốn tướng. 2) rộng phá chấp của người ngoài.

Trong phần trước, nói, mỗi sát-na đều có ba tướng. Sau sát-na, lại có tướng hữu vi thứ tư. Luận sư Cảnh nói "Ba tướng hiện tại, đồng với nghĩa Thể, nói là quá khứ của tướng diệt."

Hỏi "Nếu vậy, thì trái với thuyết của kinh nói tức sinh, tức già, tức diệt sao?"

Giải thích "chưa hẳn bốn tướng đồng thời gọi là "tức". Nay, nói lập, tức là pháp sinh này sẽ diệt hoại, không còn có pháp nào khác, nên nói là "tức".

Luận sư Trắc nói "Thuật lại hai giải thích của phương Tây:

1) "Ba tướng không có trước, sau. Cho nên, tướng sinh của Đạo Vô ngại, tức khi pháp "hoặc" diệt, chẳng phải cho là cùng một lúc mà cả hai pháp đều biểu hiện."

2) "Ba tướng có trước, sau, nghĩa là sinh và trụ, dị. Tướng sinh cùng một thời gian với tướng trụ. Cho nên, tướng trụ của pháp "hoặc", đạo Vô ngại ở tướng sinh đều ở đời hiện tại, vì ba tướng ấy đều ở trong sát-na hiện tại tướng Diệt thứ tư ở quá khứ, nên nói trong mỗi sát-na v.v..."

"Tức ở trong đây, cho đến chánh quán là diệt." Nghĩa là duyên sinh mới, cũ, chứ chẳng phải là các hành ở trước, nay lại nói là sinh. Pháp sư Khuy Cơ nói "Nếu tức hiện tại đồng thời với Dị mà gọi là Diệt, thì Diệt là không có pháp, còn Trụ, Dị là có pháp. Làm sao có pháp đều cùng lúc cũng không có pháp? Cho nên, Luận này nói rằng "Từ các hành sau khi sinh sát-na, tức tự tánh của các hành sát-na đã sinh này diệt hoại, chính thức nói là Diệt, tức do có pháp không có khi nào đến thời quá khứ mới lập tướng Diệt, cho nên, sinh, diệt, sáng, tối mà không đồng thời."

Hỏi "Nếu như vậy, thì một sát-na không có bốn tướng?"

Nghĩa là "Pháp này diệt, là khi pháp này sinh, như hai đầu cán cân đều ngang bằng nhau, cho nên, một sát-na có sinh, có diệt." "Nếu vậy, thì vì sao trước diệt, sau nói sinh ư?"

Nghĩa là " Vì từ đầu tiên nói, do lúc đầu phải có sinh." Hỏi "Trong các kinh đều nói ba tướng hữu vi, ba là gì?" Nghĩa là "Có hai nghĩa:

1) Đem trụ vào Dị, vì trụ giống như vô vi. Lại, nếu nghe nói các pháp có Trụ thì sẽ nhàm chán hữu vi, vì tâm không mạnh mẽ. Lại, Trụ có thể lôi kéo pháp sinh sau, thì đối với Diệt sẽ không có công dụng, nên sáp nhập Trụ vào Dị.

2) Nói đem Dị nhập trụ. Trụ đối với sát-na của mình vì có công năng, nên sinh rồi, chưa hư hoại, nói là Trụ, nên có công năng, nói Dị là khác với pháp trước. Vì đối với niệm của mình không có công năng, nên sáp nhập Dị vào Trụ. Dị thuận với tự tánh không hiển lộ của tướng Diệt, cho nên sáp nhập Dị vào Trụ.

Nếu vậy, thì sao không sáp nhập Dị vào Diệt?

Nghĩa là "Vì Dị có pháp, còn Diệt là không có pháp. Một là quá khứ, một là hiện tại. Về tướng mạo dù có giống nhau, nhưng không thể nhiếp nhập tướng Diệt."

Nay, lại có giải thích "Tướng Diệt y cứ ở phần vị, dù ở quá khứ mà giả lập làm tướng, cũng ở hiện tại lúc sắp diệt, vì có sinh thì phải có diệt. Tiểu biểu Vô vi sau hiện pháp này, pháp này là tướng Diệt. Do nghĩa này nên một sát-na có đủ bốn tướng. Nhưng trong luận này y cứ thật sự không có phần vị để nói. Cho nên nói rằng "Ở sau sát-na, lại có thứ tư."

Dưới đây, là phần thứ hai rộng phá chấp của người ngoài:

Nếu theo Tát-bà-đa thì, ngoài pháp, có riêng thể của bốn tướng chẳng phải sắc, chẳng phải tâm. Thể riêng đồng thời, mà dụng có trước, sau.

Nếu theo luận Thành Thật, thì Thể đồng, mỗi thời gian đều lìa các pháp sắc, tâm v.v... không có bốn tướng riêng, nên nói là Thể đồng. Nhưng mới sinh, kế là Trụ, cuối cùng Dị, sau Diệt, nên gọi là thời gian khác nhau.

Nay, Đại thừa nói "Nếu giả, thật, khác thường, dụng hợp, gốc khác, thì tướng ngôn thuyết khác với pháp, không đồng với Luận Thành Thật. Nếu tìm kiếm giả không lìa Thật, tìm kiếm quả không lìa nhân, thì ngoài pháp ngôn thuyết không có bốn tướng riêng, không đồng với phái Tát-bà-đa. Lại, ba tướng đồng thời, không đồng với Thành thật hoàn toàn khác thời, sinh, diệt trước, sau, không đồng với Tát-bà-đa hoàn toàn bốn tướng thường đồng thời.

Văn chia làm hai:

1) Y cứ hai tướng lớn, nhỏ để phá thật có.

2) "Lại, người Thiện nam..." trở xuống, là y cứ ở quán giả có, để thành phá thật có.

Trong phần trước có hai:

1) Lược phá bốn tướng ngoài pháp.

2) "Bốn thứ như thế..." trở xuống, là phá rộng bốn tướng ngoài pháp, trong đó, gồm có:

a) Sắp phá, trước phải, bày tỏ chánh nghĩa.

b) "Trong đây, Bồ-tát..." trở xuống, là phá chấp tà trong đó có hai:

1) Nói về quán chung chẳng phải thật

2) "Lại, các Bồ-tát..." trở xuống, là dùng lý để gạn riêng, để phá thật có.

Trong phần trước nói "Vì sao cho đến không có riêng sinh, già, trụ, diệt khác." Pháp sư Khuy Cơ nói "Vì sao không đồng như đây? Lại, nêu bốn tướng, là dùng pháp nhiếp để ngăn ngừa pháp. Nếu pháp nhiếp vì nhiếp lẫn nhau, nên chỉ nói các hành sinh, cho đến các hành Trụ, già, Diệt. Nếu pháp ngăn ngừa thì cần phải ngăn ngừa, vì có thể của bốn tướng riêng. Vì pháp ngăn ngừa khắp, nên nêu chung bốn tướng."

Hỏi "Vì sao trong ngăn ngừa Sinh, cho đến Trụ, Diệt cũng thế ư?"

Nghĩa là "Vì trong Trụ cũng có Sinh. Do lúc Sinh có Trụ v.v... nên

Đại sinh sinh ra tám pháp v.v... cho nên, ngăn ngừa khắp.

Trong văn thứ hai, chia làm hai:

1) Y cứ bốn tướng để phá thật có.

2) "Nếu pháp Diệt..." trở xuống, là y cứ riêng tướng Diệt, để phá thật có.

"Như thế, tìm cầu không thể được", nghĩa là nếu lìa các hành v.v... của các sắc v.v... kia, thì phá cái sinh của sinh sắc này lẽ ra cũng có sinh, tức Tiểu sinh (sinh nhỏ) trong Tiểu thừa. Nếu nói là một cho đến không hợp với đạo lý. Sinh nhỏ sinh ra bản sinh mà là một với Đại sinh (sinh lớn). Cũng sinh lớn sinh ra các hành, tức là một với các hành. Cho nên, chấp có Sinh riêng, tức gọi là Vô ích (hoang đàng), cho đến không hợp với đạo lý.

Nếu nói Dị là to lớn thì không hợp lý, nghĩa là Tiểu sinh đối với Thể, tướng của Đại sinh đều khác mà sinh ra Đại sinh ấy thì lẽ ra Tiểu sinh phải khác với hành, mà thật sự có thể sinh ra thể của hành, vì đều khác nhau, nên không hợp lý.

Pháp sư Khuy Cơ giải thích "Chẳng phải hành sinh, sinh là Tiểu sinh. Là Hành sinh, sinh tức Đại sinh. Nếu ông nói Đại sinh khác với Tiểu sinh cũng sẽ giống với Đại sinh, nên có thể sinh ra sắc. Đại sinh sinh ra sắc, pháp, cũng có thể sinh ra Tiểu sinh. Tiểu sinh sinh ra Đại sinh, lẽ ra cũng sẽ sinh ra pháp. Cho nên, Tiểu sinh chẳng phải là hành sinh sinh ra, cho nên, hai sinh khác nhau thì không hợp với đạo lý. Dưới đây, phá riêng tướng Diệt:

Ý cho rằng: "Nếu các tướng Diệt khác với tánh của hành mà tiêu diệt các hành ấy là tức một tướng Diệt sinh ra tất cả pháp lẽ ra diệt, vì thể của nó khác mà vì tướng Diệt. Thí như ánh sáng sinh, tất cả bóng tối diệt. Như thế thì lẽ ra ít dùng công sức có thể diệt các hạnh. Như nhập Diệt định, các tâm, tâm pháp tất cả đều diệt. Lại, trước do tướng diệt sinh, nên các hành diệt theo, tức do tướng Diệt Diệt, nên trước Diệt các hành, tức lẽ ra sinh trở lại, do không có pháp trái nhau. Pháp sư Khuy Cơ nói "Chia văn này là phần thứ hai phá riêng tướng diệt là không đúng. Nếu giải thích sinh kia sinh ra thì so sánh với tướng khác đã xong. Dưới đây, là nêu Diệt sau để phá, nói chung là một cách dịch.

Y cứ vào quán giả có thứ hai, thành phá thật có, nghĩa là "Lại, người thiện nam, đối với pháp ba đời, nếu là thật có mà quán là giả, sẽ được giải thoát thì không hợp lý, đây là giải thích ngược lại.

Với tướng vi này là hợp lý, nghĩa là do pháp của ba đời giả, thì vì quán biết giả, nên được giải thoát. Trong giải thích Vô ngã nói rằng "Biết rõ hai tánh Vô ngã của các pháp, nghĩa là Cựu luận rằng "Đối với tất cả pháp hữu vi, vô vi, vô ngã, ngã, ngã sở. Biết như thật chúng sinh Vô ngã là pháp Vô ngã, tương truyền giải thích rằng "Vô ngã nghĩa là nhân Vô ngã; ngã; ngã sở là pháp Vô ngã. Nay, thì không như thế. Nói chẳng phải có pháp, cũng chẳng phải lìa có pháp, nghĩa là phá thì chấp uẩn khác chấp ngã.

Trong giải thích Niết Bàn vắng lặng, trước là pháp, kế là dụ.

Trong pháp, gồm có:

1) Giải thích danh Niết-bàn.

2) Phát ra thể Niết-bàn.

3) Y cứ người để nói.

Nói nhân trước dứt hẳn, nghĩa là hữu dư này diệt. Vô dư sau diệt, nghĩa là Vô dư này diệt. Ngoài ra, rốt ráo không khởi, không sinh, nói là Niết-bàn, nghĩa là do nhân quả của sinh, tử, ngoài ra, sẽ Khởi nhập phiền não khổ rốt ráo bất sinh nói là Niết-bàn. Lại, nhân trước đã dứt hẳn ở Đạo Vô gián. Vô dư sau diệt ở đạo giải thoát. Lại, nhân trước dứt hẳn ở gia hạnh khuất phục tâm trên. Vô dư sau diệt, dứt hạt giống. Ngoài ra, rốt ráo bất sinh, nghĩa là quả bất sinh, do dứt nhân. Kế là, là nêu thể. Dưới đây, y cứ nhập biện:

Bồ-tát Địa tiền chưa thấy Thanh văn, dù đối với Niết-bàn, miệng nói vắng lặng mà chưa thể chánh chứng. Nhưng Thanh văn kia cũng có tác ý như lý, nghĩa là cũng có tác ý tư lương dựa vào giáo pháp.

Kế dưới là nói về dụ, đầu tiên là nêu dụ Vương tử, kế là, nêu dụ người bệnh.

Trong phần trước, trước là dụ, sau là hợp. Trong thí dụ, có ba:

1) Dụ lấy giả làm chân.

2) Dụ nghe Chân, chưa hiểu.

3) Dụ giác Chân, hổ thẹn.

Nói nai, trâu, ngựa, voi. Có giải thích "Vì Nai thường ở núi, chằm, nên dụ cho Độc giác. Trâu, chậm, ngựa nhanh, dụ cho Thanh văn có chậm lụt, có nhạy bén. Voi, dụ cho Bồ-tát."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Dụ cho bốn Niết-bàn: Voi, dụ cho Niết-bàn Vô trụ. Ba Niết-bàn còn lại không có dẫn đạo. Nay, không lấy nghĩa để so sánh. Nghĩa là nai, trước, sau thường ở núi yên tĩnh, dụ cho bản lai tịnh. Vì trâu có sừng, nên dụ cho Hữu dư y, vì ngựa không có sừng, nên dụ cho Vô dư y.

Trong hợp lại có ba: Trong hợp thứ ba, bậc Thánh của ba thừa khi nhập Kiến đạo, chứng lý Chân như, tức gọi là trí hiện chứng ở Chân Niết-bàn.

Dụ người bệnh, nghĩa là nói về giáo pháp thích ứng với căn cơ.

Trước dụ, sau hợp. Trong dụ có sáu:

1) Dụ ứng cơ cảm Thánh.

2) Dụ nghe giáo pháp, đổi chấp.

3) Dụ khuyên nghe pháp thù thắng.

4) Dụ chấp ở trước không bỏ.

5) Dụ nói giáo pháp cạn, sâu.

6) Dụ người ngu chưa hiểu. Trong hợp có ba:

a) Hợp với dụ thứ năm ở trước, cũng có thể hợp chung với năm thí dụ ở trước.

b) Hợp với dụ thứ sáu

c) Nhân đó nói về niềm tin thanh tịnh.

Nói "Nếu vượt hơn thượng thượng, cho đến "kể cả cùng cực vượt hơn v.v..." Luận sư Cảnh nói "Ba câu đầu: Hạ, gọi là Chánh giáo. Đầu tiên, là nói tên "thượng"; Kế là, nói là vượt hơn trên (thượng), lúc cuối cùng, gọi là cùng cực trên.

Ba câu kế là, hạ gọi là truyền dạy, khiến người kia khởi hạnh, có hạ, trung, thượng phối hợp với ba câu này.

Ba câu sau: Hạ, gọi là dạy răn, khiến người kia có lỗi, lìa lỗi có ba, nghĩa là hạ, trung, thượng phối hợp với ba câu này.

Pháp giáo là chung, ba câu dưới là riêng.

Pháp sư Thái nói "Ba câu đầu là nói trong ba phẩm của Bồ-tát thừa, nghĩa là ba đạo: Kiến, Tu, Vô học. Ba câu kế là, là nói ba phẩm đạo của Duyên giác thừa. Ba câu sau là nói ba phẩm của phần thượng, trung. Kế là, là ba phẩm của phần trung trung, sau, là ba phẩm của phần hạ trung.

Pháp giáo chánh giáo. Nghĩa là phương tiện giáo, gọi là pháp giáo, căn bản giáo, gọi là Chánh giáo.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Một giải thích về ba câu cùng cực trên v.v... là văn tuệ. Ba câu cùng cực sâu là tư tuệ. Ba câu cùng cực vượt hơn là tu tuệ. Trong ba Tuệ, mỗi Tuệ đều có thượng, trung, hạ. Lại, Pháp giáo, Chánh giáo là ba câu của ba phẩm cùng cực trên. Truyền dạy là ba phẩm của ba câu cùng cực sâu. Răn dạy là ba câu của ba phẩm cùng cực vượt hơn."

Lại, trong ba tuệ trước, mỗi tuệ đều có phẩm của ba câu pháp giáo, chánh giáo v.v... theo thứ lớp phối hợp.