SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

BẢN LUẬN QUYỂN 28

Thứ năm trong giải thích về ba học, đầu tiên, chính là giải thích. Kế y cứ ba học để kiến lập ba căn. Sau, y cứ vào Định học, để thành lập ba môn giải thoát.

Trong phần trước có sáu môn:

1- Phân tích thể của ba học.

2- Giải thích chỉ ba lý do.

3- Nói về thứ lớp trước, sau.

4- Nói về lý do ba Học được gọi là tăng thượng.

5- Nói về thành tựu nhiều, ít.

6- Nói nương tựa ba học này nhập Thánh được quả không đồng. Nhưng dựa vào Tĩnh lự, có thể trước, nhập vào hiện quán của Thánh đế v.v.... Dưới đây, văn Quyết. Trạch cũng nói thế này: "rằng, tri kiến như thật về bốn đế, gọi là người tuệ học tăng thượng".

Pháp sư Khuy Cơ giải thích: ở "đây chỉ y cứ tuệ vô lậu để gọi là tuệ học, chứ chẳng phải gọi là hữu lậu. Nếu theo thứ lớp trước giải thích trong định học, thì một lượt giải thích ban đầu, chỉ y cứ vào bốn Tĩnh lự vô lậu để nói về định học. Vì sao biết được? Kế là, văn dưới đây sẽ nói: "Nhưng dựa vào Tĩnh lự, có thể trước, nhập vào hiện quán của Thánh đế, chánh tánh ly sinh, chứ chẳng phải hoàn toàn xa lìa tất cả tĩnh tự mà thành tựu được việc v.v... này.", đây là giải thích trái lại. Một loạt giải thích trước chỉ dựa vào Tứ thiền, gọi là định học, trong lượt giải thích thứ hai, lại các vô sắc và giải thích tất cả đẳng trì, Đẳng chí khác cũng gọi là định học tức định vô sắc và cõi sắc đẳng chí, đẳng trì hữu lậu khác, đều gọi là định học, tức ở đây có cả lậu, vô lậu, vì sao tuệ học chỉ vô lậu, còn định học có cả hữu lậu. Nghĩa là định kia cũng chỉ có vô lậu. Trước kia đã nói: "Lại định vô sắc la lấy định vô lậu, và đã có Đẳng trì, Đẳng chí khác cũng gọi là Định học, đây là bốn Tĩnh lự có thể dẩn phát định vô lậu chung. Định học chỉ, có nghĩa Tuệ học vô lậu ngang bằng cũng không có ngăn ngại. Lại, Định chung cho cả hữu lậu, vô lậu; Tuệ cũng thế. Đây là y cứ ở sự vượt hơn của vô lậu mà nói, không đồng với tác pháp đủ của định không có trở ngại. Y theo văn dưới nếu có giới định, chưa hẳn là có tuệ, có tuệ thì chắc chắn có giới định, cho nên giải thích ở trước là hơn. Vì chấp tuệ vô lậu là Học, lại đâu ngại gì tuệ học chỉ có giới định vô lậu, có cả hữu lậu, rộng hẹp không bằng nhau chẳng ngại.

Trong giải thích về nghĩa tăng thượng, đầu tiên, chia ra hai môn.

Kế là, giải thích, sau, giải thích lại nghĩa chưa tường tận:

"Có tuệ tăng thượng dẫn tâm tăng thượng, nghĩa là đệ tử bậc Thánh, cho đến bỏ chi giác, có tâm tăng thượng, dẫn phát tuệ như trước": Đây là nhân trước kia nói là vì thu hướng tuệ tăng thượng mà tu tâm định, vì nghĩa này không tường tận, nên hay nói lại.

Trong giải thích về thành tựu, trước, nói về thành tựu nhiều, ít.

Sau khuyên tu.

Có giới tăng thượng, không có hai giới còn lại. Nghĩa là người có giới Biệt giải thoát, chưa được định, đây là vì y cứ ở tu tuệ vô lậu.

Trong nhập Thánh, đắc quả không đồng:

1/ Chưa lìa dục, nghĩa là lúc ở giai đoạn phàm phu, nếu chưa chế phục "hoặc", hoặc khuất phục năm phẩm "Tu hoặc" của cõi Dục trở lại, đều gọi là chưa lìa dục.

2/ Lìa dục gấp bội. Nghĩa là trước hết, chế phục sáu phẩm, cho đến tám phẩm.

3/ Đã lìa dục. Nghĩa là đã chế phục chín phẩm tu "hoặc" cõi Dục, cho đến hoặc chế phục Vô sở hữu xứ rồi, trở lại "tu hoặc", gọi là đã lìa dục. Phải biệt rằng, trong đây, đối với tất cả Dục, hoàn toàn chưa lìa, nghĩa là người đã nhập hiện quán Đế, chứng quả Dự lưu, vả lại, vì y cứ ở người hoàn toàn chưa chế phục "Tu hoặc", nên nói rằng: "Hoàn toàn chưa lìa dục".

Về mặt đạo lý, người chế phục năm phẩm trở lại, cũng chứng Sơ quả.

Lìa dục gấp bội. Nghĩa là lìa sáu trong chín phẩm, gọi là lìa dục gấp bội.

Trong kiến lập ba căn: Nghĩa là kiến lập trước, sau trong ba vị của mười căn. Nói mười căn, đó là năm căn như tín v.v..., ý căn; ưu hỷ, lạc và xả căn. Mười căn này nếu ở trong bảy phương tiện và lúc ở mười lăm tâm của Kiến đạo, thì gọi là căn "vị tri", "đương tri". Nếu lúc ở phương tiện, chưa thể nhận biệt đúng đắn về Đế lý, vì muốn nhận biết đúng nên gọi là "chưa biết sẽ biết". Nếu khi ở mười lăm tâm, chưa thể biệt lại; sắp muốn biết lại, gọi là "chưa biết" "sẽ biết" (vị tri, đương tri). Đến tâm thứ mười sáu, đã bỏ, thì gọi là Dĩ tri căn. Đã thấy lý cùng tận, không có nghĩa chưa biết, sẽ lại biết, cho đến lìa dục chưa hết trở lại, vẫn có mười căn là "Dĩ tri căn".

Chín căn như thế trong địa vị Vô học, là Cụ tri căn. Tuy nhiên theo Quyết Trạch nói là ba chuyển, mười hai hạnh pháp luân. Ba chuyển tức nói ba căn này, nghĩa là đức Phật nói khi Bồ-tát đầu tiên biết khổ v.v..., tức nói "Vị tri căn". Vì được dứt hết lậu còn lại nên lại sẽ biết khổ đã tập v.v..., gọi là "Dĩ tri căn". Lúc được thành Phật, ta đã biết nỗi khổ rồi, đã dứt tập rồi; đã chứng diệt xong, tu đạo v.v..., gọi là Cu tri căn.

Y cứ trong Định để lập ba giải thoát, nghĩa là đối với cảnh Sở tri có hai: Hữu vi, vô vi. "Duyên" cảnh năm thủ Uẩn, lập vô nguyện; "Duyên" vô vi lập vô tướng; "Duyên" pháp chẳng thật có: "ngã", hữu tình v.v..., nên lập ra trống không.

Do văn này tức nói là "duyên" "không, vô ngã hạnh", lập môn "không". "Duyên" bốn hạnh khổ, vô thường; Tập trở xuống, là để lập vô nguyện; bốn hạnh Diệt trở xuống, để lập vô tướng.

Chẳng có cầu nguyện, nghĩa là phân biệt với vô tướng; chẳng phải không có kỳ nguyện, là phân biệt với vô nguyện. Như chẳng phải có kia, biết là chẳng phải có, lập "không giải thoát".

Do bốn hạnh như đạo trở xuống, là chẳng phải là ba môn giải thoát. (Phân tích rộng môn khác, gồm thâu nhau như trước).

Thứ sáu, trong giải thích về pháp thuận theo Học, có hai thứ mười pháp: trong mười pháp đầu, trước, nêu chướng bị trị; kế là nêu mười tưởng, chủ thể trị (năng trị), theo thứ lớp đối trị.

Trong mười sở trị;

1/ Các hành sinh khởi ái chấp mắc, thuộc Tát-ca-da. 2/ Nghĩa là đối với các hành có thân,

3/ chấp thường, ái chấp mắc. 4/ Lười biếng giải đãi.

5/ Chấp mắc niềm tin, tự an, cho nên biếng nhác. 6/ Đối với các thứ hý luận v.v... của các thế gian.

7/ Nghĩa là vì thân mạng, mà làm nghề nông, mua bán, thờ vua, làm thuốc, chú thuật, lập vườn, dựng đài quan sát, ca hát, cười đùa, làm thơ, ngâm vịnh v.v...

8/ Tất cả đều là hý luận.

9/ Tư duy các pháp.

10/ Tác ý Du-già đã có tai họa lỗi lầm, có mười một thứ:

1- Nghi ngờ.

2- Do thô, nặng, không thể ưa đoạn, ưa tu.

3- Do hôn trầm, thùy miên, nên chậm chạp, khinh lờn đối với phương tiện chỉ quán.

4- Thân mỏi mệt, tâm sầu não, che lấp mạnh mẽ tinh tấn.

5- Tinh tấn kém, mỏng, pháp thiện suy thoái.

6- Ham ưa danh, lợi.

7- Điệu cử.

8- Cảm thấy sợ hải đối với Niết-bàn.

9- Về phương tiện ngôn thuyết chẳng phải phận sự của mình, miễn cưỡng làm cho tốt, vì muốn thuyết phục người khác, nên xảy ra đấu tranh, kiện tụng.

10- Đối với các cảnh giới, tâm rong ruổi, tâm phân tán.

11- Đối với chỗ không nên tư duy, mà miễn cưỡng trầm tư.

Những thứ trên đây đều do tâm u tối, vì tư duy các pháp không hiểu rõ, nên bị tai họa lỗi lầm. Dưới đây lấy tưởng ánh sáng để đối trị. Ánh sáng có hai:

1/ Ánh sáng của pháp. Tức là Văn Tuệ, vì liễu đạt giáo pháp, nên được gọi tên như thế.

2/ Ánh sáng của nghĩa, tức là Tuệ tư duy về nghĩa, vì quyết định rõ ràng, nên gọi như thế về hai nghĩa sau rất dễ hiểu.

Luận sư Cảnh nói rằng: "Trong mười một pháp này, nếu đối với giáo pháp người tối tăm, mê lầm, tức dùng ánh sáng của pháp Văn tuệ để trị. Nếu đối với nghĩa đã được giảng nói, tâm tối tăm khởi chướng, tức lấy ánh sáng của nghĩa Tư tuệ để trị. Cũng có thể trong đây, chỉ lấy ánh sáng của nghĩa pháp Văn, tư để trị các pháp mang tai họa lỗi lầm của tư duy kia. Không lấy ánh sáng của Chỉ, quán để đối trị, vì Chỉ, Quán chính là thể của Học.

Nay, trong môn này chỉ nói về pháp thuận theo Học, không nói thể của Học, nên trừ Chỉ, Quán. Cho nên trong Văn dưới đây, sẽ dẫn bốn hào quang sang sau, tức trừ Thủ.

Nay trong nghĩa này, y lấy chủ thể dứt các pháp tư duy, pháp chướng ngại của Tác ý Du-già. Nghĩa là trước khi chưa được Văn, Tư, tư duy các pháp không thể bị chướng ngại. Nay vì được Văn, Tư, nên có thể dứt trừ".

Pháp sư Khuy Cơ lại nói: "Nay trong nghĩa này, ý lấy chủ thể dứt, tức hiểu rõ chỉ có bốn thứ trong ánh sáng ở trước, với ý lấy hai ánh sáng hào quang nghĩa, pháp, có thể dứt pháp chướng ngại lúc tư duy Du-già.

Trong mười pháp sau, nói về nhân kiếp trước, nghĩa là ở trước đã tập các căn thành thục, do đời trước đã từng tu tập các căn như tín v.v... thành thục, chứa nhóm tăng trưởng.

Thuận theo giáo. Nghĩa là giáo pháp đã nói, không trái ngược mà theo thứ lớp, nghĩa là nghe nói là lúc mới tu hành, trước là tu gia hạnh, kế là, được nhập Thánh, kế là, khởi sự tu đạo, sau, là tiến lên bậc Vô học. Nghe nói như thế, khởi sự tu dần dần, không điên đảo, tâm giáo có thể thuận theo.

Trong Chỉ tức thân tâm thô nặng, có bốn lần "Lại nữa", hai lần "Lại nữa" trước, nói về sự thô nặng nhân phát khởi trong sự sắc tâm kia, lại y cứ trong sự dễ thoát khỏi chỉ tức.

"Lại nữa" lần thứ ba, tướng thô nặng do hôn trầm, thùy miên đã phát, do Tuệ tác ý lấy tướng mầu nhiệm, tịnh tức là Chỉ.

"Lại nữa" thứ tư, tướng thô nặng thân phiền não có nhân nối tiếp này, tu đạo Chỉ tức.

Văn này nói rõ về tướng thô nặng, không chỉ là phiền não kia, mà ngay như tánh không điều hòa, nhu thuận khác, đối với điều ác kia, làm, không làm, không chuyển biến; đối với việc thiện nọ làm, làm mà không lui sụt, làm sự việc không làm kia, nên nói rằng: "không làm không lui sụt"

Lìa Tăng thượng mạn nghĩa là đối với chỗ mình chưa được, không nghĩ là được, không có tăng thượng mạn. Đối với chân đã được, khởi tưởng được đồng đẳng, nghĩa là nói về giới hạn của thức.

Thứ bảy, là giải thích về hoại Du-già. Rốt ráo Du-già hoại. Nghĩa là không có nhân chủng Niết-bàn. Rốt ráo hoại mất Định, tuệ xuất thế.

Tam thời hoại. Nghĩa là có nhân chủng Niết-bàn, duyên ngoài chưa đủ, chưa được Niết-bàn.

Thối mất sở đắc hoại. Luận sư Cảnh nói "Như đầu tiên, người Dự lưu v.v... chế phục cõi Dục tu được Tĩnh lự trên. Gặp phải duyên lui sụt mất an lạc trụ v.v...."

Pháp sư Thái nói: "Lui mất thiền định hữu lậu, hoặc tri kiến mà phàm phu đã tiếp xúc, đã chứng."

Pháp sư Khuy Cơ chỉ nói rằng: "Tức thiền định v.v... hữu lậu mà thôi."

Tà hạnh đã làm hư hoại Du-già. Dù có chủng tánh Niết-bàn, nhưng không như lý tu, và cho tu ba học, nhưng không đồng với lý của ba tạng, đều gọi là làm hư hoại Du-già, tìm Văn, sẽ thấy rõ.

Pháp sư Thái nói "Hoặc có người tu hành, tánh nặng về phiền não, giác tuệ mạnh mẽ, nhạy bén, tánh dễ dàng sinh ra phiền não. Ở tánh thông thái tinh nhuệ, đều cùng sinh giác biết (câu sinh giác tri), tức mất Du-già, hồi chuyển đệ tử."

Pháp sư Khuy Cơ nói "Vì tùy theo lời thầy dạy, nên gọi là hồi chuyển."

Thứ tám, là giải thích về hai hành, tướng tính trong Du-già. Luận sư Cảnh nói:

1/ Hành tướng tin thuận, nghĩa là khi nghe nói Đế thật v.v..., tâm sinh tin, thuận.

2/ Tướng thanh tịnh: nghĩa là tâm không tin, gọi là không thanh tịnh. Nay nói tin, thuận, gọi là hành tướng thanh tịnh. Nay theo Luận Đối Pháp, hành tướng nhẫn khả, hành tướng tin thuận, Hành-tướng thanh- tịnh, gọi là Hành tướng thanh-tịnh.

Hai y xứ:

1/ Y xứ quán-sát đạo lý các pháp.

Ví dụ: Như nghe nói về đạo lý bốn-đế, trong đó, quán-sát về nhân, quả nhiễm, tịnh là thật có, không giả dối, rồi y theo đó mà sinh lòng tin, nên gọi là y-xứ.

2/ Y Xứ Tin hiểu Bổ-đặc-già-la thần lực.

Nghĩa là thấy hiện thầm biến, cho nên sinh tín, cũng gọi là y xứ. Trong dục bốn, vì thuận theo dục Du-già.

Nghĩa là đối với gia hạnh vô gián, ân cần, trân-trọng trong đạo gia hạnh tu tập, phát sinh hy vọng v.v....

Hai thứ gia-hạnh, là tùy-thuận các hạnh. Các hạnh, tức là Du-già. Nay vì hy vọng, mong cầu tùy-thuận hai thứ gia-hạnh Du-già, nên tâm sinh hy vọng, kính mến, hy vọng, kính mến là "dục".

4 Phương tiện. Luận sư Cảnh nói rằng:

1/ Giữ gìn thi-la, khéo gìn giữ ý niệm của mình. 2/ Không buông lung.

3/ Nhất tâm nội, tu Xa-ma-tha.

4/ Pháp Tuệ tăng-thượng, tỳ-bát-Xá-na." Pháp sư Thái và Cơ đồng nói:

1/ Thi-la. 2/ Niệm. 3/ Không có buông lung. 4/ Định, Tuệ.

Pháp sư Thái lại giải thích: hoặc có phương tiện không đồng với ở đây, đem hỏi Pháp sư. Pháp sư nói: "Về nghĩa phương tiện Du-già có rất nhiều, nếu tùy theo một phương tiện là nhất định, là trái với đạo lý. Nếu theo quyển hai mươi chín dưới đây với thuộc tám hành tướng đoạn nói rằng năm pháp phương tiện là thể."

Thứ chín, trong giải thích về Tác-ý có ba:

1/ Nói về hai thứ bốn tác ý.

2/ Nói về tướng đã tư duy của tác ý.

3/ Nói về chín thắng giải tác Ý "duyên" Cảnh, mà Khởi.

Tác-ý của sức cố gắng vận-chuyển. Nghĩa là người mới tu nghiệp, chưa được tâm định của cõi Sắc, chỉ với tán tâm nghe, tư duy của cõi Dục, bằng sức cố gắng an trí tâm ở bên trong, dứt, an trụ v.v.... Hoặc đối với các pháp, phân biệt không có ngược-ngạo. Cho đến khi chưa được Tác-ý của Địa-định đã tu, cố sức vận-chuyển trong nghe, tư duy.

Vận chuyển hữu gián. Nghĩa là từ gia-hạnh nghe, tư duy, đã được Tác Ý trong định Vị-chí đã tu. Từ đây về sau, đối với đạo thế, xuất thế, có thể dần dần tiến vượt hơn, có thể được Tác-ý để tu Tam-ma-địa. Về tướng liễu ở ngay từ ban đầu, cũng vì tư tuệ cõi Dục xen lẫn với tướng sắc ra, vào, không thể hoàn toàn thuần túy tâm định vận chuyển, nên gọi là "Hữu gián".

Pháp sư Thái v.v... nói "Tác-ý, là nhớ. Nhưng đặt tên cho định, nói định gọi là tác-ý.

Vô gián vận chuyển: Nghĩa là từ Tác-ý về tướng "liễu" ban đầu, tiến vào năm tác-ý sau, thì khả năng nối tiếp nhau sẽ không bị gián đoạn bởi Tư-tuệ. Gia-hạnh kia rốt ráo, đây là ba phẩm Đạo Vô Gián sau khi đã lìa dục.

Vận-chuyển Vô Công Dụng. Nghĩa là tác ý của quả rốt ráo gia hạnh, tức là quả giải thoát thứ chín của lìa dục.

Đã lìa dục xong, đối với "hoặc" của cõi Dục, không còn có công dụng.

Lại có bốn thứ tác-ý

1/ Tác-ý tùy thuận. Trở lại là tác-ý "liễu" tướng và thuộc về một phần trong lạc. Đối với "duyên" sinh nhàm chán, tức là Đạo gia hạnh lìa dục.

2/ Tác-ý đối-trị. Nghĩa là Đạo vô gián, tức là gồm thâu một phần trong lạc và tác-ý viễn-ly, tác-ý gia-hạnh rốt ráo.

3/ Tác-ý thuận với thanh tịnh: Tức là Tác-ý thắng-giải.

4/ Tác-ý thuận với quán sát: Nghĩa là Tác-ý quán-sát là Đạo tinh- tấn, quán sát ngược lại phiền não dứt chưa dứt, cũng có thể thắng-giải liễu tướng và gồm thâu một phần lạc, gọi là Tùy-thuận gia hạnh viễn-ly và gồm thâu một phần lạc gọi là đối trị, gồm thâu một phần lạc, gọi là thuận với thanh tịnh.

Tác-ý quán-sát, gọi là thuận với quán sát, nên, bốn tác-ý gồm thâu sáu tác-ý trước.

Từ đây trở xuống, là nói khi chánh tác-ý bốn tướng đã tư duy; đối với tướng nhân duyên. Luận sư Cảnh : giải thích: Tư-lương, chứa nhóm Tam-ma-địa, nghĩa là tư duy v.v... nhân duyên tư lương của đẳng trì mà sinh dục lạc. Đói với pháp đáng nhàm chán, cảm thấy nhàm chán sâu sắc về tai họa. Nhân tư duy hay che lấp nhân duyên của Đẳng trì mà sinh nhàm chán tai họa, hay xem xét biết khắp loạn, nghĩa là khi chánh tư duy, có thể xem xét biết khắp "ngã".

Nay, đối với định loạn, bất loạn, dưới đây, sẽ nói về nhân loạn, bất loạn.

Người khác không gây xúc não. Nghĩa là nói về nguyên nhân bất loạn, hoặc người đã tạo, cho đến công dụng tạo ra, biết nhân duyên loạn. Nếu Tỳ-bà-xá-na mà làm thượng thủ, thì bên trong, giản lược rất mạnh mẻ tâm mình, quán đầy đủ về tướng nhân duyên sau: lại tư duy người kia mới tu về quán, cùng với chỉ tâm ở sau là tướng nhân duyên. Hoặc Xa-ma-tha, cho đến tướng của nhân duyên sau: cũng tư duy người kia mới tu chỉ với quán vượt hơn đã phát sau làm tướng nhân duyên.

Pháp sư Khuy Cơ nói "Hoặc người tạo tác; hoặc phi nhân tạo tác v.v... Tức biết tướng loạn, đây là nghĩa của Pháp sư. Lại xét trên, dưới đều không đúng. Trong xa lìa dưới đây đều nói là do nhân duyên, cho nên biết được nhân duyên này tức sinh ra nhân duyên tham v.v... cho nên, văn dưới đây đều nói là do nhân duyên.

Hoặc do công dụng tạo ra: Đây là do nhân gia hạnh này sinh rối loạn.

a/ "Nếu Tỳ-bà-xá-na" trở xuống là nói về nhân duyên không tán loạn rất mạnh mẻ, quán đầy đủ về tướng nhân duyên sau: tức là tu tập tư lương.

Về sau, nhân duyên thành tựu viên mãn, sánh trong định dưới sẽ biết.

Tướng trầm trong tướng xa lìa. Nghĩa là chỉ dựa vào chỉ, lúc tư duy về ảnh tượng đồng phần, làm cho tâm thấp kém.

Tướng trạo cử. Nghĩa là đối với tướng nhân duyên, nương tựa riêng vào quán, tư duy ảnh tượng, làm cho tâm tự đề cao, chấp mắc tướng, nghĩa là "duyên" tướng ảnh tượng của đối tượng duyên, hoặc khởi tham ái, không thể nhàm chán tai họa, sinh ra nhiễm chấp mắc sâu đậm.

Tướng rối loạn: là lúc duyên tướng ảnh tượng kia, gây xúc não trong nhân, phi nhân v.v..., tâm rong ruổi bên ngoài.

Các tướng như thế, như trong ba mươi hai tướng của Tam-ma-hý đa địa trước đã nói, tướng nên xa lìa mà Địa Đẳng Dẫn ở trước đã nói rất tỉ mỉ, chín chắn, nên giản lược qua không giải thích.

Dưới là nói về tác ý "Duyên" cảnh, khởi chín thắng giải và ý giải thắng giải của đối tượng duyên nhỏ hẹp: y theo văn kết dưới đây nói: "Vì đối tượng duyên nhỏ hẹp", đây tức là cõi Dục. Nếu cõi Sắc thì gọi là đối tượng duyên rộng lớn, vô lượng nghĩa là cõi Vô Sắc.

Thứ mười, trong giải thích về sở tác (tác ý) của Du-già: Cảnh Luật Sư giải thích "Sở y (đối tượng nương tựa) diệt và chuyển: do tu tác ý Du- già, khiến cho thân thô nặng trong tự nối tiếp nhau diệt, thân khinh an trở lên, nghĩa là hoặc có đối tượng duyên của biến tri; đối tượng duyên của ái lạc và đối tượng nương tựa diệt, chuyển mà làm Thượng thủ v.v..., nghĩa là do biết khắp đối tượng duyên sự lý và ái lạc, vì quán đối tượng duyên sự lý đó, nên có công năng làm cho thân diệt và chuyển, hoặc có đối tượng duyên của biết khắp, đối tượng duyên của ái, lạc, dùng đối tượng nương dưa thanh tịnh làm vị đứng đầu. Trước đã nói: Do hai đối tượng duyên (sở duyên), khiến thân diệt, chuyển. Đến lúc này, lại do khinh an, đối tượng nương tựa chuyển, nên làm cho sở duyên của biết khắp, sở duyên của ái lạc này khéo được thanh tịnh."

Pháp sư Thái nói: "Câu trước là nói do hai Du-già sau làm địa vị đứng đầu khởi trước, cho nên giúp cho nghĩa hai chuyển y" được thành. Câu sau, phân tích do "chuyển y" thanh tịnh làm nương tựa hàng đầu, nên khiến cho hai Du-già sau được thanh tịnh.

Khi chuyển y của hai Du-già trước đã thành xong, chuyển y của hai Du-già sau bắt đầu.

Sáu hạnh đạo trong đây được gọi là đối tượng duyên của biến tri.

Vì pháp ưa nhàm chán của Biến-tri, cho nên "duyên".

Đạo xuất thế, gọi là đối tượng duyên của ái lạc, vì chỉ "duyên" pháp xuất thế mới sinh ái lạc."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Khi tác-ý Du-già kia đã thành xong, thì chuyển: là công việc làm đã thành xong, sở y kia thanh tịnh. Vì sở-y thanh tịnh, nên khiến ái lạc đầy khắp thanh-tịnh, cho nên nói lúc thành xong, thì chuyển.

Thứ 11. Giải thích Sư Du-già, có hai lượt giải thích: Trong lượt giải thích đầu, sơ nghiệp có hai:

1/ Người mới tu nghiệp đối với tác-ý, chưa được bảy thứ tác-ý sở tu, dựa vào văn, tư của cõi Dục, An trụ một "duyên".

2/ Người mới tu nghiệp tịnh phiền não. Đã được tu tác ý liễu tướng sở tu, đối với các phiền não, muốn tịnh tâm mình thì chính phải siêng năng tu tập tác ý "liễu" tướng.

Trong lượt giải thích thứ hai nói: "Lại nữa, bắt đầu từ khi tu tập pháp thiện như dục v.v..., tức là đầu tiên tu tập năm pháp quán dừng tâm chung, riêng, gọi là mới tu nghiệp. nếu khởi Noãn v.v..., được gọi là hạnh đã tu tập. Nếu đã chứng đắc, nhập chánh tánh ly sinh, được hiện quán đế, thì được gọi là độ tác ý. Người được hiện quán do đã chứng đắc bất hoại tín, nên không bị tà duyên của ác ma, ngoại đạo lôi kéo, cướp đoạt.

Mười hai thứ, giải thích về tu Du-già: trước, chia ra hai chương.

Sau giải thích riêng.

Đầu tiên giải thích về tu tưởng có bốn trường hợp:

1/ Tu tưởng ưa Địa trên, chán Địa dưới của đạo thế gian.

2/ Tu tưởng ba cõi Niết-bàn, Chỗ kiến hoặc hết gọi là Đoạn giới (giới đoạn); chỗ tu hoặc hết, gọi là giới lìa dục; chỗ sự hữu lậu khác hết, gọi là giới diệt. "Duyên" ba cõi này, gọi là tưởng ba cõi.

3/ Tu tưởng phẩm trên, dưới của chỉ. 4/ Tu tưởng trước, sau của phẩm quán.

Hai lối tu sau vì khó hiểu rõ, nên sẽ giải thích riêng.

Tưởng trên dưới: là quán sát thân này, như đối tượng mà nó trụ, như điều mà nó mong muốn v.v... Như đối tượng mà thân kia nguyên cầu, tùy quán trên, dưới, an trụ tâm mình, nên nói rằng: "Như đối tượng mà thân kia trụ, quán địa trên, quán địa dưới.

Trong giải thích về tưởng, trước sau, đầu tiên là chia ra ba môn hệ thuộc về tướng chung của ba môn; sau, giải thích riêng về hệ thuộc tướng riêng của ba môn.

Ba môn là:

a) Đứng, quán ở chỗ ngồi.

b) Ngồi, quán ở chỗ nằm.

c) Ở sau, quán trước.

Quán đã rời khỏi, gọi là trụ. Đối tượng quán vị lai sắp khởi, gọi là ngồi. Đối tượng quán của quá khứ, đã diệt gọi là nằm. Chủ thể quán hiện tại sắp diệt, gọi là ngồi. Về sau, mới khởi quán vô gián diệt xong, khởi các hạnh. Kế là, giải thích về tu pháp phần Bồ-đề, trong đó có bảy:

1- Hỏi chung.

2- Đáp chung.

3- Gạn.

4- Chia ra đại khái bảy môn.

5- Nêu tế ba mươi bảy danh.

6- Nói rộng về nghĩa ba mươi bảy phẩm.

7- Tổng kết tu Bồ-đề Phần.

Nếu theo Câu-xá, thì thể thật của ba mươi bảy Phẩm, Chỉ có mười, nghĩa là Tuệ, cần, định, tín, niệm, hỷ, xả, khinh an và giới tầm. Nay theo Đại thừa, thể thật chỉ có chín, vì chánh tư duy là thuộc về Tuệ, chẳng phải tư làm thể. Như quyển năm mươi bảy ở dưới nói: "Ba mươi bảy bao gồm năm căn như tín v.v... ; năm căn như tín v.v... không gồm thâu sáu, bốn, nghĩa là chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng trong tám chánh, thêm vào đó hỷ, an, xả, tức gọi là sáu. Nếu kết hợp với giới thành một, cộng với hỷ, an, xả, thì có bốn thứ. Như vậy sáu, bốn thứ chẳng thuộc về tín v.v... "

Giải thích: "Nếu chánh tư duy dùng số tư làm Thể, thì lẽ ra nói năm căn không gồm thâu bảy, năm vì trong năm căn không bao gồm tư. Vì nghĩa này nên biết thể chỉ có chín.

Theo trong phần nêu Tế, bốn chánh đoạn nghĩa là hai thứ trước, siêng tu chân chánh có đối tượng dứt; hai thứ sau, siêng tu chân chính có chủ thể dứt đều gọi là chánh đoạn.

Bốn thần túc, nghĩa là dùng số định trong Biệt. Cảnh làm thể. Định này có thể phát năm thần thông, nên nói Định này được gọi là thần túc. Thần túc này là bốn pháp mong cầu thành tựu, gọi là bốn thần. Bốn pháp tức là Dục, cần, Tâm, Quán. Dục, và Cần là hai thứ trong bảy thiện, tâm là ý thức; Quán là tuệ trong biệt cảnh, đều nói là đoạn hành thành tựu. Đoạn tức là tên khác của Diệt, cũng là vì bỏ đi năm điều lỗi lầm, tu tám diệt tư lương, như trong luận Thành Thật nói: "Dục Tam-ma-địa cho đến quán Tam-ma-địa, đều đem nhân gọi là quả, nên nói năm căn như Dục v.v..., năm lực, nghĩa là năm thứ như tín v.v... có nghĩa năng sinh, gọi là căn, có nghĩa tăng thượng không thể khuất phục, gọi là lực.

Trong bảy giác chi, Pháp sư Cảnh giải thích: " Đều nói là "đẳng", nghĩa bình đẳng này, tận Vô Sinh đều bình đẳng, khai giác, gọi là Đẳng giác. Chi nghĩa là phần, nghĩa là nhân. Bảy thứ này có thể cùng với trí Tận Vô Sinh, Đẳng Giác là phần, gọi là chi Đẳng Giác". Pháp sư nói: "Tức bảy pháp này bình đẳng, chia ra giác, đồng thời giúp nhau, gọi là Chi."

Pháp sư Khuy Cơ giải thích: "Đều có chữ "Đẳng", Pháp sư nói: "Đẳng-giác, tức nói là bảy chi Như lai, Vì có thể nhân thành Đẳng- giác, nên đều có chữ "Đẳng". Nếu vậy, tám chi thánh đạo sau cũng thế. Trong năm vị trước, vấn nạn nghĩa này vì trở ngại. Có nghĩa bảy giác ở Kiến-đạo, tám chánh ở Tu-đạo. Kiến-đạo vô tướng; Tu đạo phân biệt, cho nên có tướng; vì vô tướng, nên bình đẳng mà giác, nên nói đẳng giác. Nghĩa này trên, dưới đều không ngại."

Dựa theo luận Trung-Biên nói về năm vị kia, nghĩa là bốn niệm trụ, bốn chánh đoạn, bốn thần-túc ở trong phần giải-thoát của ba phương tiện trước. Năm căn ở Noãn, Đảnh; năm lực ở pháp Nhẫn thứ nhất; bảy giác ở Kiến-đạo, vì mới giác ngộ. Tám chánh ở Tu đạo, vì lìa tu đoạn tám pháp tà, chỉ có Trí Luận nói: " Vì công dụng của Tu-đạo, nên gọi là giác, vì công dụng của Kiến đạo nên gọi là đạo, nghĩa là vì tùy tướng nói, nên không có ngại.

Trong Du-già này, dẫn bảy báu của Luân-Vương, so sánh với Vua xuất thế có báu bảy giác. Nói rộng trong nghĩa ba mươi bảy có sáu đoạn: Đầu tiên, giải thích Niệm-trụ có bốn:

1/ Nói về thể của niệm trụ.

2/ Giải thích về niệm trụ, trong ngoài không đồng.

3/ Nói về ý kiến lập bốn niệm trụ.

4/ Giải thích chung về nghĩa niệm trụ. Trong phần trước lại có hai:

1/ Giải thích về thân, tướng niệm trụ.

2/ Giải thích ba niệm trụ còn lại.

Trong phần trước, đầu tiên, là nêu bốn câu hỏi, sau, là đáp theo câu hỏi.

Thế nào là Thân? Nghĩa là nói về thân tướng của đối tượng duyên.

Thế nào là đối với thân trụ, tu thân quán? Là hỏi về Thể "năng quán".

Thế nào là niệm trụ? Là hỏi về nghĩa không quên mất của thân, đối tượng duyên.

Thế nào là niệm trụ? Nghĩa là hỏi về đối tượng duyên. Nếu vì lo nghĩ, xem xét có thể như thế, không thể như thế v.v... an trụ ở niệm?

Trong đáp câu hỏi đầu, thân tướng có ba mươi lăm: là lược có mười bốn cặp:

1- Cặp trong, ngoài.

2- Cặp căn, chẳng phải căn.

3- Cặp tình, chẳng phải tình.

4- Cặp thô nặng, khinh an.

5- Cặp chủ thể, đối tượng tạo.

6- Cặp danh, sắc thân.

7- Cặp năm đường.

8- Cặp có thức không có thức.

9- Cặp trung biểu.

10- Cặp biến hóa, không biến hóa.

11- Cặp thành căn không thành căn.

12- Cặp người thân kẻ oán.

13- Cặp diệu trong kém.

14- Cặp trẻ, già.

Trong đây căn trần, sắc thân của mình, gọi là trong thân. Căn trần của người khác và phi tình bên ngoài, năm căn của mình, người khác, gọi là thân thuộc về căn. Năm trần của mình, người khác và năm trần bên ngoài, gọi là thân mà thuộc về phi căn. Căn trần nội của mình, người khác, được gọi là thân của số hữu tình. Núi, sông, cỏ, cây v.v..., được gọi là thân của số phi hữu tình. Chưa được tĩnh-lự, gọi là thân khinh an đều hiện hành. Đã được Tĩnh-lự, gọi là thân khinh an đều hiện hành. Bốn đại trong, ngoài là thân năng tạo (chủ thể tạo) căn trần khác của mình, gọi là thân được tạo (đối tượng tạo).

Danh thân, sắc thân: là nêu chung danh thân, vì đối nhau. Ý trong đây lấy sắc-thân, không lấy danh thân, là cảnh của ba Niệm trụ còn lại.

Luận sư Bị nói lại lời giải thích của Tam-Tạng: "duyên" là nghĩa trong thân, được chia ra hai thân là danh và sắc. Thân của Tổ, Phụ, Nước, tức là thân quỷ. Vì Tổ phụ đến, đều trông mong ở chỗ Nam, Nữ cúng tế thần, đều có nguyện vọng này, cho đến vì tổ trên, nên nói nước Tổ phụ. Giải thích rộng, như Luận Trí Độ.

Lại, thân có thức: là thân có mạng-căn, thân không có thức, là thân người chết. Thân giữa, thân ngoài, à trung gian trong, gọi là thân giữa. Tướng ngoài thân, gọi là thân biểu. Chết, trải qua thời gian lâu, gọi là thân đổi khác, mới chết và thân chưa chết, gọi là thân không đổi khác.

Thân Bán-trạch-Ca. Pháp sư Cảnh nói: "Phiến-Để-Ca, xưa dịch là Huỳnh-môn. Bán-trạch-ca, xưa dịch là Bát-tra. Lời nói không đúng, nghĩa là không có tướng căn. Chẳng phải thân của bạn thân: là thân kẻ thù, thân Trung-dung, nghĩa là thân của người xử trung.

Thân mầu nhiệm trong kém: là nhiệm mầu trong kém của phần khác tốt, xấu. Hoặc sức có phần mạnh, yếu, mầu nhiệm trong kém. Hoặc y cứ ở phần lớn, nhỏ, mầu nhiệm trong kém?

Trong đáp câu hỏi thứ hai, trụ theo thân quán, lược có ba thứ, tức văn, tư, tu. Do ba tuệ này vì quán sát, tìm cầu các thân trước, nên gọi như thế.

Đáp câu hỏi thứ ba, niệm, là nương tựa thân, thọ lãnh, giữ gìn Chánh pháp, tư duy nghĩa pháp. Tâm không có quên mất trong tu tác chứng. Đầu tiên khi tạo ra thân niệm trụ, thì phải dựa vào giáo pháp để tu, nên tư duy nghĩa pháp không quên, gọi là niệm.

Trong đáp câu hỏi thứ tư, có hai phen:

Phen thứ nhất, nếu xét tư duy đối với giáo pháp và nghĩa, xúc chứng trong giải thoát v.v... tư duy có thể như thế, không thể như thế v.v... an trụ trong đối tượng duyên, gọi là Niệm trụ.

Phen thứ hai, " lại vì giữ gìn chánh niệm" v.v... trở xuống, là giải thích lại Niệm trụ:

1- Chia ra ba môn.

2- Giải thích theo thứ lớp.

3- "Do đây v.v..." trở xuống, là kết gọi là Niệm trụ.

Từ trên đến đây, bốn trường hợp giải thích về thân niệm trụ đã xong. Kế là, giải thích ba niệm trụ còn lại. Nếu soạn văn, đầy đủ thì đều có bốn trường hợp:

1- Phân biệt thể của thọ, tâm, pháp sở quán.

2- Giải thích về tu quán thọ, tâm, pháp.

3- Giải thích Niệm.

4- Giải thích trụ Niệm. Nhưng trong văn trường hợp trước, kèm chung giải thích về thể của thọ, tâm, pháp, đối tượng quán. Ba trường hợp sau, chỉ giống với thân niệm trụ ở trước.

Trong giải thích ở trước, trước là nêu về số của thọ, tâm, pháp, sau nhắc lại để giải thích.

Trong phần trước, thọ có hai mươi mốt, hoặc chín thứ, Pháp sư cảnh nói: Về phần vì tế có hai mươi mốt thứ, gộp chung thành chín:

1- Nói về ba thứ lạc, khổ, xả, đây là chung.

2- Y cứ năm thức tương ưng với thân, thọ được chia làm ba.

3- Ý thức tương ưng với tâm thọ, chia làm ba, vì nói ưu là khổ.

4- Y cứ hữu ái vị, có ba.

5- Y cứ không có ái vị có ba.

6- Y cứ dựa vào sự thọ lãnh say mê có ba.

7- Y cứ dựa vào xuất ly là ba.

Như thế, ba nhân với bảy là hai mươi mốt thọ, hoặc chín thứ thọ. nghĩa là y cứ môn ba thọ trước trong bảy thọ ở trước mà nói, tức gồm thâu ba thọ sau.

1- Môn ba thọ là chung làm ba.

2- Y cứ ở thân để phân tích ba thọ, lại có ba.

3- Y cứ ở tâm, để nói về thọ, lại có ba là riêng chung riêng là chín.

Về mặt đạo lý, y cứ trực tiếp ở môn đầu, ba thọ gồm thâu tất cả thân thọ, tâm thọ; nhiễm thọ; không có nhiễm thọ, tất cả đều hết, như chỗ khác đã nói.

Pháp sư Thái nói: "Ba thọ là ba, bốn là thân thọ; năm là tâm thọ; sáu ái vị Thọ; bảy không là có ái vị thọ; tám là Đam thị thọ; chín là xuất ly thọ".

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Hai mươi mốt thọ, tức như đã nêu, hoặc chín thứ thọ, Pháp sư nói: "Tức ba giai đoạn đầu, vì mỗi vị đều có ba, nên thành chín". Chín thọ này gồm thâu hết tất cả thọ, không có chia riêng ra môn khác.

Lại giải thích đồng với Pháp sư Thái: "Tâm có hai mươi thứ, nghĩa là đều thuộc về ý xứ. Pháp hai mươi là để nói về tâm, số so sánh là để nói về pháp, đều thuốc về pháp xứ.

Hoặc tham, tham Tỳ-nại-da v.v... Vì vô tham, có công năng điều phục tham, nên gọi là Tham Tỳ-nại-da. Sân, si cũng thế.

Hoặc giản lược pháp, hoặc phân tán pháp. Nghĩa là trừ giản lược Tâm vương va Thọ, giản lược pháp tương ưng với tâm khác và pháp Bất tương ưng, đều gọi là pháp lược, cho đến pháp giải thoát bất thiện cũng thế.

Như thế, phải biết rằng, kiến lập phẩm hắc; phẩm bạch; phẩm nhiễm tịnh; hai mươi thứ pháp, nghĩa là pháp bất thiện, gọi là hắc, pháp hiện hữu lậu, gọi là bạch; pháp trói buộc ba cõi, gọi là nhiễm, pháp lìa ba cõi, gọi là tịnh. Dựa vào bốn pháp này để lập thành hai mươi thứ. Dưới là nhắc lại để giải thích về tướng của thọ, tâm, pháp tức là ba đoạn. Lại, Lạc thọ nghĩa là thuận với Lạc thọ, xúc làm duyên sinh ra v.v..., nghĩa là y cứ xúc của Lạc, để giải thích về Lạc thọ, vì phải nhân xúc mới sinh ra thọ. Ở đây hoặc tương ưng với năm thức, gọi là Nhân thọ; hoặc tương ưng với ý thức, gọi là tâm thọ, tức nói về Lạc thọ trong ba thọ của thân, Lạc thọ trong ba thọ của tâm. Như xúc thuận với Lạc thọ; xúc thuận với không khổ, không lạc thọ, làm duyên sinh ra thọ bất bình đẳng, thuộc về thọ. Thọ bất bình đẳng tức Khổ Thọ. "Câu phỉ" tức là Xả thọ. dưới đây sẽ nói về khổ, xả trong ba thọ của thân tâm rất dễ hiểu.

Các Thọ như thế, nếu thuận với Niết-bàn v.v..., gọi là Thọ không có ái vị: Pháp sư cảnh nói: Thọ vô lậu gọi là không có vị ái, thọ hữu lậu gọi là có ái vị.

Thọ tương ưng với tám thứ định tịnh, có thể vì nhàm chán địa dưới, ưa thích địa trên, chế phục, xa lìa "tu hoặc" của địa dưới gọi là "Xuất ly Y". nếu trói buộc cõi Dục, không thuận với lìa dục, gọi là thọ dựa vào sự say mê, ham uống ăn.

Pháp sư Thái nói: "Thọ thiện của phần đạo. gọi là không có vị ái. Nhiễm ô vô ký và Thọ thiện của phần phước, chấp mắc ba cõi, gọi là có vị ái.

Thọ thiện của hai cõi trên và văn, tư của cõi Dục, đều thuận theo lìa dục, gọi là xuất ly Y. Thọ của cõi Dục khác, gọi là Đam thị Y (dựa vào sự say mê ăn uống).

Pháp sư Khuy Cơ nói "Nếu thuận theo Niết-bàn v.v... thì nói là các vô vi; thuận theo quyết trạch, nói là tâm pháp vô lậu. Nếu tùy thuộc theo cõi, nghĩa là ba cõi hữu lậu, gọi là ái vị. Nếu pháp hữu lậu hai tánh của cõi trên và người xuất gia nghe, tư duy cõi Dục thì đều dựa vào Thọ xuất ly. Nếu pháp của hai tánh cõi Dục và thể của năm cảnh tham dục, gọi là say mê ăn uống.

Trong giải thích về tướng của tâm, trước nói về sáu tâm; sau nói về mười bốn.

Trong phần đầu, vì dựa vào chủ thể trị, đối tượng trị, nên có sáu lời nói. sáu tâm như thế, phải biết đều là do lúc hiện hành mà khởi v.v.... Luận sư Cảnh nói chẳng phải khi thúc liễm niệm trụ duyên mà khởi cho nên gọi là lúc nương theo hạnh mà khởi. Pháp sư Khuy Cơ nói: "Sáu tâm trước đều khởi lúc động tác, gọi là khi đi. Khi đi đã thế, lúc đứng, so sánh mà biết. Như trước đã nói: "Khi chưa trụ trong định mà khởi, gọi là lúc đi, lúc ở định khởi, gọi là khi trụ"

Kế là nói về mười bốn tâm. Luận sư Cảnh nói: "Nhân khi thu nhiếp tâm dứt ở duyên, rồi khởi, trong đó, đầu tiên có tám tâm, bốn tâm là chủ thể trị dựa vào định Vị Chí, dứt trừ được năm cái. Nghĩa là giản lược tâm, nêu tâm là đạo gia hạnh, tâm không trạo cử đổi là đạo Vô gián. Tâm vắng lặng là đạo giải thoát, còn có bốn tâm khác là chướng; gọi là tâm tán; tâm thấp; tâm trạo cử tâm không vắng lặng.

Tâm thấp, là hôn trầm đều hiện hành. Tâm cử, là tâm chìm, không "duyên" cảnh tịnh, mầu nhiệm, khiến cho tâm cử.

Tâm trạo cử là tâm lông bông, bị triền ràng buộc.

Tâm định trở xuống có sáu tâm, là dựa vào bốn tĩnh lự, bốn Vô Sắc khởi. Ba tâm là chủ thể trị, trị phiền não của cõi Sắc, Vô Sắc; ba tâm là chướng.

Đầu tiên nói tâm định, nghĩa là được giải thoát các cái: nêu lên định Vị Chí. Lại, người có thể chứng nhập Tĩnh lự căn bản, được nhập bốn Tĩnh lự, tâm lìa phiền não cõi Sắc; tâm của đạo Vô gián gia hạnh.

Tâm bất định: là tâm lỗi chướng của người chưa thể nhập.

Tâm khéo tu: tức là tâm của đạo giải thoát, đã lìa hoặc cõi Sắc.

Tâm không giỏi tu, tức là chướng.

Tâm khéo giải thoát, nghĩa là từ tất cả rốt ráo giải thoát, là lìa "hoặc" của bốn không, gia hạnh đạo giải thoát Vô gián.

Tâm không khéo giải thoát: là chướng.

Mười bốn tâm như thế, nhân khi trụ mà khởi.(Nghĩa là nhân khi nhập định, trụ duyên, mà khởi. Văn này nói chung, là dựa vào lúc trụ ở Địa Tịnh Cái mà khởi, có tám thứ tâm v.v..., nghĩa là bốn trong tám là tâm "năng trị", thuộc về định Vị Chí, lìa được năm Cái, gọi là địa Tịnh Cái.

Dựa vào lúc trụ ở Địa Tịnh phiền não, có khởi sáu thứ tâm v.v.... Nghĩa là ba tâm là chủ thể tri, hay trị được "hoặc" của cõi Sắc, Vô Sắc, đã phân biệt như trước.

Pháp sư Thái nói: "Tám tâm trước trong mười bốn tâm là đạo phương tiện của định, dựa vào Địa thanh tịnh, hàng phục hiện Cái, mà khởi. Sáu tâm sau, là dựa vào dứt phiền não, khởi lúc ở trong Định".

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Dựa vào Địa Tịnh Cái v.v... : Nghĩa là trong giải thích về mười bốn tâm lúc ở trong Định, chưa được Định vô gián đạo trong đạo Gia hạnh, gọi là Địa Tịnh Cái, khởi tám thứ tâm. Dựa vào đạo Định Vô gián, dứt phiền não, khởi sáu tâm kia."

Hỏi: "Vì sao tám tâm trước gọi là Tịnh Cái là Gia hạnh Định, chứ chẳng phải Vô gián? Sáu tâm sau là Tịnh, hoặc một Định, một đạo Vô gián?"

Nghĩa là như tham, sân si là Cái bị trị; vô tham điều phục v.v... là chủ thể trị, thì sáu hợp lấy ba bị trị (ba đối tượng trị), tức ba cái. Đây là lúc đi (thời gian hiện hành), thấp là tám thứ lúc trụ, hoặc giản lược hoặc tán loạn lược là tưởng chỉ, tán là tán loạn".

Hoặc thấp hoặc cao cử, thấp là hôn trầm, cao cử là tướng trạo cử. Nếu trạo cử lìa trạo cử, tức là trạo cử. Nếu vắng lặng không vắng lặng, ác tác gọi là không vắng lặng thiện tác gọi là vắng lặng. Lại nghi thì không vắng lặng, quyết định, gọi là vắng lặng. Lại, hợp với đạo năng trừ ở trước, gọi là vắng lặng; hợp với đối trị ở trước, gọi là không vắng lặng. Đây đều có đối trị riêng, gọi là Địa tịnh chư Cái, Cái là năm Cái.

Mười tám thứ sau là nói tướng chung, chứ chẳng phải có riêng đối tượng trị. Lúc được sáu tâm sau, thì phải được tịnh cái trước, mới có thể nhập định căn bản.

"Nếu vậy, đối tượng trị, chủ yếu tức là đồng thời, vì sao Cái là Định của đạo Gia hạnh, hay là đạo Vô gián?"

"Như chủ thể trị vắng lặng ở trước, nếu nói các Cái của đạo Gia hạnh chỉ điều phục chứ chẳng phải dứt hẳn. Lại, chủ thể trị ở trước lúc điều phục là đạo gia hạnh, đối tượng trị diệt đạo vô gián đồng thời là đối tượng dứt của đạo Vô gián, vì phải đối tượng trị diệt rồi thì chủ thể trị mới sinh, nên luận chép: "Từ Cái được giải thoát xong, mới chứng nhập Định căn bản. Tâm bất định trong đạo vô gián, tức đối tượng trị, vì tám tâm trước có đối trị riêng, nên đạo Gia hạnh do tâm phân biệt quán. Đạo Vô gián sau, là quán tướng chung, hoặc nói là đạo Vô gián. Lại nữa, chưa hẳn nói về phương tiện. vì đối tượng trị của tám tâm trước của đạo Vô gián đều là Cái có đối tượng trị riêng. Sáu thứ sau chẳng phải trừ cái riêng mà là dứt chung các phiền não.

Phân biệt như thế, đây là thứ lớp của phương tiện, vô gián. Tám tâm chỉ đều phục "hoặc" chẳng phải Vô gián, tại bên trong có cái, dưới đây trong giải thích về tướng pháp, đầu tiên, là biết rõ kiết cái, đối tượng trị, "có", hay "không". Kế là, hiểu rõ chủ thể trị, bảy pháp chi, vì đều là cảnh của pháp niệm; chỉ có hỷ giác chi là cảnh của thọ niệm trụ, chứ chẳng phải là cảnh của pháp niệm trụ, vì theo nhau.

Nếu như thật biết khắp như thế về các pháp tạp nhiễm v.v.... là rất dễ hiểu kiết cái "có" hay "không".

Đối. Trị tai họa lỗi lầm, của tự tánh, nhân duyên, nghĩa là kiết bảy giác chi, chủ thể trị trước kia.

Đây là thể của pháp niệm trụ. Nghĩa là biết trị chướng ở trước là chủ thể của pháp niệm trụ.

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Ở đây, xét văn trên không có giải thích riêng bốn thứ này, ở đây chỉ có tự tánh và đối trị tai họa lỗi lầm, không có nhân duyên riêng nào khác.

Nếu theo Cái đối tượng trị đã nói trên, thì gọi là tự tánh kế là, ở trước đã nói là biết rõ nhãn xứ có tai họa lỗi lầm của kiết, gọi là tai họa lỗi lầm, cho nên đạo chủ thể trị. Gọi là đối trị. Lại không có giải thích riêng về nhân, duyên, xứ, hoặc nghĩa không có chướng ngại. Nghĩa là ba thất thiện căn trong thời gian sáu hành, gọi là nhân duyên của các "hoặc", nhân duyên sinh ra các "hoặc". Lại tức hạt giống của tự tánh, gọi là nhân duyên. Lại nữa, do chỗ nào duyên chỗ nào mà sinh tự tánh, tức gọi là nhân duyên. Lại, dựa vào nhãn, cho đến Tác-ý mà sinh, hoặc các xứ như nhãn v.v... tức gọi là nhân duyên. Như nói so sánh thân niệm-trụ dưới đây để giải thích về quán-trụ, thọ, tâm, pháp. Niệm và trụ cũng thế, rất dễ hiểu.

Từ trên đến đây, là thứ nhất, nói về thể đã xong. Từ đây trở xuống, là thứ hai, giải thích về niệm, trụ trong, ngoài không đồng. Trước là nêu ba câu hỏi. Sau là đáp. Trong phần đáp, đầu tiên, dùng sáu lần "lại nữa" để giải thích về ba quán. Sau, là kết, nói rõ một ít.

"Thế nào là đối với trong v.v... thân trụ quán theo thân v.v... ? Nghĩa là nêu trong thân v.v..., lấy thọ, tâm, pháp bên trong, hai pháp còn lại y theo đây".

Đáp: Trong sáu lần "Lại nữa", lần "lại nữa" đầu nói rằng: "Nếu "duyên" hữu tình khác bên ngoài, gọi là trong ngoài, thì vì số hữu tình này, nên gọi là nội, chẳng phải sắc thân của mình, gọi là bên ngoài".

Pháp sư Khuy Cơ giải thích: " Bốn duyên trong thân này là duyên chung, không có lựa chọn là chủ-thể tạo, đối-tượng tạo. (năng tạo, sở tạo). Nếu phần thứ tư dưới đây, thì chỉ nói chủ-thể tạo, chẳng phải đối tượng tạo, cho nên khác nhau." Phen thứ hai, nói rằng: "Nếu "duyên" năm căn của mình, người mà có chấp thọ sắc, thì gọi là "duyên" trong thân. Nếu "duyên" phi căn bên ngoài mà không có chấp-thọ sắc thì gọi là "duyên" ngoài thân. Nếu "duyên" phù căn năm trần của mình, người mà có chấp thọ sắc, thì gọi là "duyên" trong ngoài thân.

Phen thứ ba nếu "duyên" sắc " khinh an câu hành" của Địa Định bên trong của mình, thì gọi là trụ quán thân trong-thân hành giả ở cõi Dục do được định, nên lìa tướng thô, nặng. Thân này tức là "Khinh an câu hành" Do "Duyên" sắc này, nên gọi là trụ trong thân, cũng có thể y cứ thân sinh cõi Sắc, gọi là đi chung với "Khinh an câu hành". Nếu song "duyên" cả sắc v.v... khinh an, thô nặng câu hành của người khác: Duyên sắc khinh an câu hành của người thì gọi là trụ trong, còn " duyên" sắc " thô năng câu hành" của người khác, gọi là bên ngoài.

Trong phen thứ tư, nếu "duyên" sắc tạo năm căn trần của bốn đại tạo trong, ngoài, thì gọi là trụ trong ngoài.

Trong phen thứ năm, Luận sư Cảnh giải thích: "Nếu "duyên" có thức thân chưa chết, thì gọi là trụ thân nội. Nếu "duyên" sắc rồi chết, không có duyên thức thân, phần-vị xanh, bầm v.v... của số hữu tình, thì gọi là trụ thân ngoại. Nếu "duyên" thây chết hiện-tại, không có sắc của thức thân, đối với quá khứ của niệm trước, khi chưa chết, có thức tánh, có sắc của thức thân, gọi là trụ bên trong.

Lại, "duyên" chủng loại nối tiếp nhau của thây chết ở hiện tại, vào thời gian vị lai, không có pháp tánh giống với thức-tánh, pháp- tánh bình đẳng, gọi là bên ngoài. Kết hợp quán cả hai đầu, gọi là trụ thân trong ngoài, bình đẳng với pháp bên ngoài, gọi là pháp-tánh bình đẳng."

Pháp sư Thái nói: "Nếu "duyên" thây chết hiện-tại không có sắc của thức thân, thì gọi là bên ngoài. Thây chết hiện tại này đã có thức-tánh lúc chưa chết trong quá khứ. Nay dù không có thức, mà là giống với sắc có thức ở trước bình đẳng không khác, tức gọi là nội. Nếu "duyên" sắc có thức thân chưa chết trong hiện tại, thì gọi là nội. Sắc này trong tương lai, sẽ phải chết, không có thức, thì gọi là bên ngoài. So với sắc trước có thể hiểu."

Pháp sư Khuy Cơ lại nói: "Ý trong đây nói, là nhìn thấy thây chết lúc đã từng có thức trong quá khứ. Thây chết hiện tại này, gọi là bên ngoài. Vào lúc sẽ có thức, gọi là nội "duyên" thức thân hiện có, không có thức thân ở vị lai, trong ngoài cũng thế. Do hiện tại có thức, vị lai không có thức, giống với pháp tánh, một tướng của pháp-tánh bình đẳng không khác, cho đến quá khứ cũng thế.

Trong phen thứ sáu, Ngài Tam-Tạng nói: "Văn này nói giống như tướng ngoài của thây chết, gọi là "Thân nội biểu"; "duyên" tướng ngoài của thây chết của người, gọi là "thân ngoại biểu".

Luận sư Cảnh nói: "Thân nội gọi là thân trong, lại "duyên" trong thân của người khác, gọi là thân trong, đối với người khác, gọi là bên ngoài."

Pháp sư Thái nói "Nếu "duyên" tướng ngoại biểu sắc thuộc thân nội của mình, thì sẽ có tướng xanh, bầm v.v... thay đổi, không thay đổi và "duyên" tướng thay đổi, không thay đổi của biểu sắc của thân người khác, nên gọi là nội, ngoại."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nếu "duyên" thân giữa của mình, tức thân nội của mình, thì gọi là trong thân, tức trong thân trong của mình."

Sáu phen giải thích trong ngoài này, tức tương đương với bảy cặp trong mười bốn cặp ở trước, nghĩa là đầu tiên là cặp trong ngoài.

2/ Cặp căn, phi căn.

3/ Cặp khinh an, thô năng.

4/ Cặp "năng" tạo "sở" tạo.

5/ Cặp "có" thức, "không" thức.

6/ Cặp biểu trung và

7/ Cặp thay đổi, không thay đổi.

Dưới đây là kết, nói rõ một ít. Nghĩa là mười bốn cặp v.v... trước tùy theo đối tượng thích ứng đi đều cũng tạo ra nghĩa của ba quán, nên có nhiều thứ. Nay ở trong đây lại làm rõ sự khác nhau của bảy cặp, nên nói rằng một ít.

Thứ ba là nói ý kiến lập bốn niệm, trụ vì đối-trị bốn trái ngược nên lập bốn niệm-trụ.

Văn có bốn lượt:

Hai lượt đầu, phá chấp, hai lượt sau, là trực tiếp nói về pháp.

Bốn con đường khiếp sợ: Luận sư Cảnh nói: "Con đường khiếp sợ ở của bốn phương."

Luận sư Bị nói: Tham có bốn thứ:

1/ Tham hiển sắc.

2/ Tham hình sắc.

3/ Tham thừa sự.

4/ Tham sự xúc chạm êm ái.

Đối với bốn thứ tham này, mà thực hành bất tịnh quán, nên quán bất tịnh cũng có bốn đường, tức rừng Thi-đà vắng vẻ không có bóng người, gọi là nẻo đường khiếp sợ. Như thật biết rõ về tự tướng, cộng tướng của các uẩn bị chấp, dứt trừ sự trái ngược của "ngã". Nhận biết rõ các uẩn chỉ có pháp-tánh, mỗi uẩn đều, khác nhau, đều không có tên "ngã" hiểu rõ về tự tướng; nhận biết rõ các uẩn đồng là vô "ngã" hiểu rõ về cộng tướng, cho nên trừ "ngã" trái ngược.

Nếu nói một cách tinh tế hơn thì bốn thứ như thân v.v... mỗi thứ đều có bốn. Luận Trí Độ nói: "Dù bốn thân đều có bốn thứ: thân nên thường quán bất tịnh; thọ thường quán khổ; Tâm thường quán Vô- thường; pháp thường quán Vô Ngã."

Trong phen thứ hai, do nương vào thân, nên thọ dụng khổ, vui, v.v.... nghĩa là do "ngã" nương vào thân, nên thọ dụng khổ, vui. Lại, chấp ngã bị khổ vui. Lại, do "ngã" mà tâm hay khởi nhiễm, tịnh đối với pháp, phi pháp."

Pháp sư Khuy Cơ nói: " Người thọ khổ, vui. Theo trong giải thích lại nói rằng: "Người ngu chấp ngã ở tâm, ý, thức. Vì ngu sự ngã, nên lập Tâm Niệm Trụ, tức chấp này, cho là "ngã", trái với tướng thứ nhất trước.

Trong phen thứ ba, nghĩa là nếu nương theo thân này tạo nghiệp; vì thọ này, nên tạo nghiệp; Nếu người tạo nghiệp, hoặc do pháp thiện, bất thiện mà tạo nghiệp. hệ thuộc văn dưới đây, sẽ rất dễ hiểu.

Trong phen thứ tư, cho rằng nếu nương theo thân này, sẽ có nhiễm, tịnh. Nếu vì thọ này, nên khởi nhiễm tịnh; hoặc tâm làm chủ nhiễm, tịnh; hoặc do các pháp, nên thành nhiễm, tịnh, hệ thuộc rất dễ hiểu.

Thứ tư, là giải thích chung về nghĩa Niệm Trụ:

Nếu Trụ ở đây mà niệm, là đối tượng duyên Niệm Trụ, nghĩa là đối với đối tượng duyên Thân, thọ, tâm, pháp này, vì an niệm mà trụ, nên gọi là Niệm Trụ. Do người Trụ niệm cho đến "Là niệm trụ của tự tánh, nghĩa là Tuệ và Niệm này, vì gồm thâu, giữ gìn Định, nên nói rằng do trụ niệm trụ tuệ này nên hai thứ đều là tự tánh (bản chất). Thể của Niệm trụ đồng với Luận Đối Pháp nói: Không đồng với luận Tiểu thừa chỉ nói một số Tuệ là tự tánh Niệm, Trụ. Lại, do Thân, Thọ, Tâm, Pháp tăng thượng mà được sinh v.v....

Từ trên đến đây dù nói về thể của Tuệ và Niệm là tự tánh Niệm trụ, nhưng vẫn chưa biết tuệ là tuệ gì, cho nên, trong đây phát ra chỉ "duyên" thân v.v... mà khởi ba tuệ, hoặc hữu lậu, vô lậu đều là niệm, trụ.

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 7 (Phần Cuối)

BẢN LUẬN QUYỂN 29

Từ đây trở xuống là thứ hai, giải thích về chánh đoạn, văn chia làm hai phần:

1/ Kết thúc những điều đã nói ở trước.

2/ Từ Vô gián này trở xuống, là nói về bốn chánh đoạn.

"Trong phần đầu nói: "Loại trừ thô thô, điên đảo, thấu rõ pháp thiện, bất thiện". Pháp sư Thái giải thích tiếng Phạm là "Đa-trọng, giống như Sát na sát na. Hán dịch là thô thô, về nghĩa cũng như thế".

Lại, giải thích "Vì bốn đảo (trái ngược) chẳng phải một, nên phải nói lại."

Lại, giải thích: "Vì thô trái ngược rất sâu nặng, nên nói là thô thô." Lại Niệm, Trụ ở trước đã hiểu rõ Kiết Cái "có", hay "không", nên rõ biết pháp thiện.

Trong văn thứ hai, phần đầu, là giải thích rộng, thứ hai là nói lược về nghĩa.

Trong phần trước là có hai:

1/- Giải thích riêng bốn thứ Chánh đoạn. 2/- Giải thích tên chung.

Trong phần trước, trước là nêu, sau là giải thích.

Từ "Vô gián v.v... cho đến thu nhiếp tâm, gìn giữ tâm": Nghĩa là nếu theo quyển trước đã nêu đầy đủ về danh:

1- Đối với Pháp ác bất thiện đã sinh, vì khiến cho dứt nên sinh ra sự ham muốn, cố gắng phát tâm siêng năng, tinh tấn, khích lệ tâm, giữ gìn tâm Chánh đoạn.

2- Đối với pháp ác bất thiện, chưa sinh, vì để cho chúng không sinh nên muốn khích lệ v.v....

3- Đối với pháp thiện chưa sinh, vì muốn cho chúng sinh nên sinh tâm khích lệ, v.v...

4- Đối với pháp thiện đã sanh vì muốn cho chúng vẫn được thực hành, không quên mất, khiến cho tu viên mãn, tu tập gấp bội, khiến cho chúng sớm tăng trưởng, rộng lớn, nên phát sinh sự ham muốn cố gắng, khích lệ v.v....

Nay, trong văn này, trước nói về điều ác chưa sinh, pháp bất thiện dứt, nói về đã sinh. Y cứ trong giải thích dưới đây, đầu tiên, là giải thích về thiện ác và sinh, chua sinh. Sau giải thích về dứt ác, tu thiện, sinh ham muốn cố gắng, khích lệ v.v....

Trong phần trước, trước giải thích về pháp ác sinh, chưa sinh, sau giải thích về pháp thiện sinh và chưa sinh.

Và, chủ thể khởi phiền não đã có kia. Nghĩa là phân biệt khởi hoàn toàn và một phần "tu hoặc" phát ra hành động ác.

Trong pháp thiện sinh, chưa sinh, thế nào gọi là tất cả các pháp thiện? Nghĩa là nếu đối trị v.v... kia. Câu đầu này nói là chủ thể đối trị chung. Hai câu dưới là chủ thể đối trị riêng, nói là kia. Pháp sư Khuy Cơ có hai giải thích:

1/ "Tức chủ thể trị riêng kia, nghĩa là Kiết Cái kia."

2/ "Ở trước đã giải thích về pháp bất thiện, ở đây, là đối trị của pháp bất thiện ở trước.

Hai câu dưới, phát ra chủ thể trị riêng câu đầu là chung. Kế là giải thích về sự sinh ra ham muốn, cố gắng, khích lệ v.v.... văn chia làm hai:

1- Giải thích về sinh ham muốn, cố gắng khích lệ, phát siêng năng, tinh tấn.

2- Giải thích về khích lệ tâm, gìn giữ tâm. Trong phần trước lại có hai:

a) Giải thích về sự dứt điều ác, sinh ham muốn.

b) Giải thích về sinh điều thiện, sinh ham muốn v.v.... Trong phần trước có hai:

1/- Giải thích về sinh ham muốn.

Thế nào là tất cả, tất cả? Nghĩa là tất cả nghiệp ác và tất cả phiền não, nên nói lặp lại.

Lại giải thích: "Tất cả sinh và tất cả hòa hợp."

Kế là, giải thích về dốc sức cố gắng phát siêng năng, tinh tấn có bốn phen:

Phen thứ nhất nói về "Duyên" cảnh quá khứ, vị lai, không trông thấy pháp ác, bất thiện ở hiện tại.

Pháp ác kia chưa sinh, muốn cho chúng không sinh. Nếu chúng đã sinh rối, muốn cho được dứt hẳn. Đây gọi là sự khích lệ.

Phen thứ hai, đối với "Duyên" hiện tại, cảnh hiện trông thấy pháp ác, bất thiện. Nếu chúng chưa sinh, thì không để sinh. Đã sinh rồi, thì phải dứt hẳn, phát siêng năng, tinh tấn.

Phen thứ ba, nói về hai chánh đoạn ở trước: Nếu hành hiện tại không khiến cho phiền não "Duyên" pháp quá khứ vị lai kia sinh khởi. Dù cho ghi nhận nhanh chóng diệt, gọi là pháp siêng năng tinh tấn.

Phen thứ tư, là nói về pháp ác, bất thiện "duyên" quá khứ, vị lai là do năng lực phân biệt, chứ chẳng phải sức cảnh giới. Nếu điều ác chưa sinh, thì không để sinh, đã sinh thì phải dứt, gọi là là dốc sức cố gắng, khích lệ.

Nếu "Duyên" hiện tại, do năng lực phân biệt và năng lực cảnh giới chưa sinh, làm cho bất sinh; sinh rồi thì dứt hẳn, phát siêng năng tinh tấn."

Pháp sư Khuy Cơ giải thích "Chỉ do năng lực phân biệt sinh, chứ chẳng phải năng lực cảnh giới, vì vào lúc trụ, tư duy quá khứ v.v..., nghĩa là không hiện hành ở cảnh giới, không có cảnh giới để hiện hành. Vì chỉ "duyên" quá khứ, vị lai, nên gọi là trụ.

Cũng do năng lực phân biệt, năng lực của cảnh giới. Tức hiện hành ở cảnh-giới, gọi là hành. Nếu năng lực của cảnh pháp bất thiện lúc sinh, thì sẽ có phân biệt, nên không có câu riêng này. Phân biệt tức tâm mà sinh bất thiện v.v..., ấy là câu riêng ban đầu, tức "duyên" quá khứ, vị lai, câu sinh thứ hai. Cảnh hiện-tại khởi, là giải thích trái với câu thứ nhất ở trước sự cố gắng khích lệ, đồng với tinh tấn. Dưới đây, sẽ giải thích về sinh thiện, sinh dục v.v.... Trong đó lại có hai: đầu tiên, là giải thích về sinh ra dục. Sau, là giải thích về sự cố gắng khích lệ, tinh tấn, đều nêu văn kinh để giải thích.

Trong giải thích về sự cố gắng khích lệ tinh tấn có ba phen giải thích.

Từ đây trở xuống, là thứ hai, giải thích về khích lệ tâm, gìn giữ tâm. Y cứ chung dứt hai việc ác, sinh hai điều thiện, để giải thích. "Nếu hôn trầm, thì khích lệ; nếu điệu cử thì phải giữ lại; trên đã giải thích riêng rồi.

Về bốn thứ chánh đoạn, sẽ giải thích sau đây: chánh đoạn, danh từ chung, có hai tên:

1/ Chánh-thắng, vì vượt hơn phiền não. 2/ Chánh-đoạn, vì dứt trừ phiền não.

Luật Nghi Đoạn, đoạn, đoạn: Luận sư Cảnh nói: "Chế ngự điều ác, gọi là Luật nghi. Đầu tiên, tu tinh tấn hữu lậu, chế phục pháp ác đã sinh kia, để cho chúng không lôi kéo về sau, gọi là Luật nghi đoạn. Về sau tu tinh tấn vô lậu, dứt điều ác đã sinh, đã huân tập hạt giống, cũng gọi là luật nghi đoạn. Pháp ác chưa sinh kia vốn có nghĩa sẽ sinh, vì dứt trừ "sẽ sinh" hiện hành, nên, vì dứt hạt giống đó, nên nói đoạn. Vì thế nên nói là "Đoạn, đoạn".

Pháp sư Khuy Cơ nói "Luận nghi đoạn, Luật nghi gọi là ngăn lỗi. Ngăn ngừa việc ác đã sinh, không để nó tăng, khiến không tăng trưởng."

Giải thích riêng. Do mười nhân duyên, giới thiện thanh tịnh. Nghĩa là quyển hai mươi tám ở trước nói có mười pháp thuận với Học.

1- Lìa ấp của mẹ. 2- Lìa yêu đắm.

3- Lìa biếng nhác. 4- Lìa ngã kiến.

5- Lìa vị đoạn thực. 6- Lìa ngôn luận về ái.

7- Lìa mười một lỗi. 8- Lìa vị Định.

9- Lìa tán loạn. 10- Nhẫn nhục.

Ngăn ngừa che chở đoạn, tức tinh tấn này tu không buông lung, ngăn ngừa điều hành đã sinh, vì lìa sự lui sụt.

Từ đây trở xuống là thứ hai, nói về nghĩa giản lược. Nghĩa là vì chỉ bày rõ ràng trong sự việc bỏ, lấy hắc, bạch, cho đến bốn thứ chánh đoạn v.v...

Giản lược trên là chỉ thị rõ: Bỏ hai sự hắc, lấy hai sự bạch.

Sinh ra dục, gọi là ý ưa đầy đủ, do sự cố gắng khích lệ phát siêng năng tinh tấn, khích lệ tâm, giữ gìn tâm, gọi là gia hạnh mãn.

Sự tu Du-già chỉ có ngần ấy việc đúng, nên thực hành, cho đến hy vọng mong cầu ưa muốn, lược lại văn trên, vì dứt ba điều ác, vì tu ba việc thiện mà sinh mong muốn. Vì dứt các triền, nên tu chỉ, nêu tướng xả, đây là giản lược văn trên: nếu ở chỗ gìn giữ tâm, vì đoạn ba việc ác, tu ba điều thiện, lúc tâm trầm mất, liền lấy tướng tịnh, nhằm khích lệ tâm giao động quá, liền dừng tâm ở chỉ, để chế ngự giữ gìn tâm. Nếu không trạo cửa thì tâm xả nối tiếp nhau, có thể dứt các triền. Vì dứt các triền và tùy miên, nên lại phải tu tập pháp thiện để đối trị.

Giản lược ở trên vì dứt hai việc ác hiện khởi Triền và Triền tùy miên nên lại phải dùng hai cặp thiện: chưa sinh và đã sinh.

Phen thứ ba, giải thích về bốn thần túc, trong đó có hai: 1- Giải thích rộng về tướng của bốn thần túc.

2- Hỏi đáp nhằm phân tích nghĩa của thần túc.

Trong phần trước, trước nêu, sự hệ thuộc, sau, giải thích rộng.

Pháp sư Khuy Cơ giải thích "Thể của bốn thần túc là Định, từ nhân được tên, nên nói là Dục v.v.... Lại, Định là Túc của thần thông. Lại, Đinh gọi là thần, bốn thứ này là tâm túc của Thần. Thần túc ở đây là tâm vương.

Pháp sư nói "Lại hoặc là Định"

"Nếu ở vào lúc này v.v... " trở xuống, là thứ hai trong giải thích rộng, văn chia làm ba:

1/ Nói về bốn Định hữu lậu chế phục triền.

2/ "Người kia do như thế v.v... " trở xuống, là nói về bốn Định vô lậu dứt hạt giống.

3/ "Dục" trong đây, nghĩa là ở đây, đó muốn tu hạnh tám đoạn dưới gồm thân bốn Du-già. Trong phần đầu nói: "Nếu vào lúc này, thuần túy sinh ưa muốn, cho đến khởi niệm một cảnh, đối với dục đã sinh tự tánh chướng Tam-ma-địa và chướng nhân duyên, muốn tu đối trụ sự nhàm chán, chuyên cầu ở định, khởi niệm một cảnh. Đối với các pháp thiện, cho đến niệm một cảnh, tư duy, quán sát về tự tánh các thiện của Tam-ma-địa và nhân duyên thiện, với hy vọng, mong cầu tu tập trụ niệm một cảnh, đây là phương tiện, tức do trở xuống, là nhân muốn tu tập được Tam-ma-địa, chỉ lìa hiện triền, chưa hại hạt giống.

Kế là, nói về vô lậu định đoạn. Do sức tu bốn Tam-ma-địa như thế, nên đã lìa xa các triền, cho đến đạo gia hạnh v.v....(Luận sư Cảnh nói: "Dù do bốn định hữu lậu được lìa các Triền, là dứt tùy-miên, lại còn siêng năng tu tập các định vô lậu, lại còn khởi riêng tâm thắng-giải, dục, tinh-tấn; quán bốn nhân tu định vô lậu.

Trong tu bốn nhân này, mỗi nhân có khả năng dứt hai điều ác, sinh hai việc thiện. Như đạo-lý gia hạnh của bốn chánh đoạn.

Nói: "Do hai nhân duyên nên phân biệt biết rõ về tùy-miên, nghĩa là do tư-duy cảnh-giới không thấy và do xả cảnh giới hiện đang thấy.

Trong tám hạnh đoạn, chỉ dựa vào hai hạnh đoạn sau mà biết đoạn tùy-miên, vì trong tất cả thời gian phát ra thân, ngữ, đều thường tu chỉ, quán, nên biết ý tứ không hiện thấy đã lìa Tùy-miên. Do trong cảnh phiền-não của ba đời, tâm không có nhiễm ô, và vì biết đã dứt tùy- miên, nên nói rằng: "Và do xả cảnh giới hiện đang trông thấy."

Pháp sư Khuy Cơ nói: Kia cho như thế cho đến sai khác mà chuyển, v.v... ở đây nêu là muốn nói lý do tám hạnh đoạn. "Tám Hạnh đoạn xưa gọi là tám lạc; tám tư lương;

Cử trong ý muốn nói, chia ra hai môn:

1/ Vì dứt Tùy-miên. 2/ Vì định Viên-mãn.

Y cứ theo cách giải-thích dưới đây, thì hai thứ có thể đoạn Tùy- miên, cho nên, văn sau nói rằng: "Do hai nhân-duyên phân biệt biết rõ, nên đoạn Tùy-miên. Nghĩa là do Tư-duy hiện thấy và do xả không hiện thấy, nên do hai duyên này có thể dứt Tùy-miên.

Theo trong giải thích đầu tiên về sức cố gắng, khích lệ của quyển này, nói: "Nếu "duyên" cảnh sự quá-khứ, vị lai, gọi là "duyên" không hiện thấy. Nếu "duyên" cảnh sự hiện tại thì gọi là "duyên" cảnh hiện đang thấy". Nghĩa này tức tư-duy đoạn, hiện tại xả chung cho cảnh sự quá khứ, vị lai.

"Nếu vậy thì vì sao trong giải thích về xả lại nói: " Rằng hành quá khứ, vị, hiện tại ở ba đời thuận theo các điều ác, tánh bình đẳng của tâm, nếu chia ra Tư là một đời thì xả là hai đời". Thật ra, nghĩa là Tư, Xả, cho đến đã sinh hôn trầm, điệu cử, vì có thể xa lìa, nên tức dứt chung Tư, Xả của ba đời."

Hai pháp đã gọi là dứt Tùy-miên, sáu pháp còn lại so sánh mà biết Tam-ma-địa Viên-mãn. Lại, văn dưới đây nói: "Nếu tám hạnh đoạn đã nói ở đây là vì dứt hẳn tất cả Tùy-miên, viên mãn thành xong Tam- ma-địa, tất cả gọi là chung là dục Tam-ma-địa. Xét văn chung này, tức giống với tám thứ đều có hai công-năng. Lại, gồm thâu bốn Du-già, chủ thể dứt tùy-miên.

Lại nữa, tư, chủ thể phát thân, khẩu, sinh ra nghiệp thân, ngữ thiện, dứt thân ngữ ác. Vì thân, ngữ là sắc, nên Tư từ sắc được gọi là Tư hiện thấy. Xả chỉ ở ý, vì chẳng đồng với Tư, nên gọi là xả không hiện thấy; chưa hẳn đồng với văn ban đầu của quyển này.

Tám thứ hạnh đoạn như thế, là hạnh vượt hơn, tức là Du-già vì hại Tùy-miên. Luận sư Cảnh nói: "Du-già, hoặc gọi là phương tiện, hoặc gọi là Tương-ứng v.v...".

Dưới đây, dùng tám thứ sau, gồm thâu bốn thứ trước. Tám đoạn, tức Tứ Du-già quyển 28 ở trước, nói chủ thể dứt Tùy-miên, tức phương- tiện dục; tinh tấn; tín. Dù đối-pháp có bốn thứ tướng gồm thâu, nhưng hoàn toàn không đồng, không thể hội nhập với Du-già.

Theo thứ lớp của Luận Đối Pháp Kia và tám đoạn này, thật sự không đồng với Tứ Du-già quyển 28 ở trước. Theo thứ lớp tám đoạn này, như văn trước, sau sinh nhau: Quyển trước nói: "Tín trong Tứ Du- già là Đối pháp đầu tiên cũng đồng. Cho nên tín của Văn luận kia là nhân của Dục."

Cú nghĩa nói: "Khi dục, tinh tấn, không lìa tín. Tín kết hợp ngay từ ban đầu, bởi có tin Phật v.v..., mói khởi Dục v.v...."

Nay vì lý do không lìa tín, nên cố ý nói tín ở sau. Văn của Đối pháp này tự hội nhập bốn Du-già rồi nói là vì sinh thứ lớp, nên Tín là ban đầu."

Hỏi: "Vì sao gì, lượt hỏi đáp thứ hai dưới đây nói về nghĩa thần túc? Có phải vì từ chỗ kia đến nơi này, nên gọi là thần túc chăng?"

Luận sư Cảnh đáp: "Ở đây nói Định hữu lậu gọi là thần; Dục v.v... gọi là túc. Như thế, dưới đây, phân biệt về định xuất thế gọi là thần, khởi riêng dục ở trên vượt hơn, tiến đến quán tâm và tám hạnh đoạn, gọi là Túc.

Pháp sư Thái nói: "Định hay khởi các pháp thù thắng công đức, vì không so lường được, nên gọi là thần, vì có thể đạt đến công đức không lường, nên gọi là Túc."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Vì từ nơi kia đến nơi này, nên gọi là Thần túc, tức có thể đi qua đi lại v.v..., gọi là Thần túc, là hiệu quả của Định. Vì Dục v.v... làm nhân hay được thần định này, nên gọi là Thần túc.

Thứ tư, giải thích về căn, lực, trong đó có bốn: 1- Giải thích tướng của năm căn.

2- Giải thích tướng của năm lực.

3- Y cứ chung căn, lực, nói về tương "tức" còn lại. 4- Y cứ chung căn, lực, biện biệt về bốn thiện căn.

Trong phần đầu, rằng do theo thứ lớp, bốn thần túc định trước tiến tu Du-già tâm học, Tuệ học. Do tinh tấn tu tập Du-già này nên sinh niềm tin thanh tịnh sâu sắc đối với đệ tử Phật. Đức tin này có công năng sinh ra pháp xuất thế gian và khả năng khởi pháp sau, cho đến tuệ căn là tăng thượng v.v... của tín kia.

Tín trong đây có hai tăng thượng:

1/ Có công năng sinh ra pháp xuất thế gian làm tăng thượng.

2/ Vì theo thứ lớp có thể sinh ra pháp sau, làm tăng thượng, nên gọi là căn. Bốn văn trước vì hội đủ cả hai nghĩa. Nên tinh tấn v.v... ở trước cũng là pháp tạo tác. Tuệ kia chỉ có một nghĩa, chỉ hay khởi pháp xuất thế gian mà làm tăng thượng, không có công năng xoay vần sinh nghĩa sau.

Trong giải thích về năm lực, nói: "Nếu lại biết rõ đối tượng chứng trước, sau mà có khác nhau. Biết rõ đầu tiên do tín căn, lúc sau là pháp xuất thế. Kế là, hiểu rõ về tính tấn căn, sau đó, chứng pháp xuất thế, cho đến tuệ căn chỉ chứng pháp xuất thế, nên nói: "Biết rõ sự khác nhau của đối tượng chứng trước sau."

Y cứ chung căn lực, phân tích về căn trong " tức" của tướng khác tức năm câu.

Phải quán tín căn, tín lực, cho đến " vì sao"? Nghĩa là tín lực hữu lậu ở trước kiến đạo, thì làm sao được tín trong bốn chứng tịnh trong kiến đạo? Nên nói: " vì sao".

Dưới đây, là giải thích vì do tín lực, nên sinh niềm tin trong chứng tịnh của kiến đạo kia. Vì thuộc về nhân, quả nên nói rằng: " Tức là" chứ chẳng phải tức thể kia, chẳng phải tức tướng kia.

Phải quán tinh tấn căn lực trong đây, nghĩa là tinh tấn căn, lực trong bốn thiện căn này "tức là" sở hữu tinh tấn trong bốn chánh đoạn của ba phương tiện trước.

Nói: "đây là chánh đoạn gì cho đến chánh đoạn phương tiện: là giải thích chánh đoạn lại do bốn chánh đoạn, và tinh tấn lực trong ba phương tiện trước, dẫn dắt sanh giác chi tinh tấn trong Kiến đạo, dứt kiến hoặc.

Nói là ý trong đây nói về duyên cớ đến pháp ác, bất thiện. Ý trong đây nói do tinh tấn Căn, Lực, dẩn dắt sinh giác chi Tinh tấn trong bốn chánh đoạn của Kiến đạo, rốt ráo dứt ác. Cho nên, Nhân, Quả, trước sau, "tức" nhau.

Phải quán Niệm căn, Niệm lực trong đây, cho đến tất cả điên đảo. Nghĩa là Niệm căn, Niệm lực, "tức là" chánh niệm đã có trong chi giác Niệm v.v... trong bốn niệm của Kiến đạo.

Rằng bốn Niệm trụ, chủ thể đoạn tất cả điên đảo mê khổ đế v.v....

Trên đây, phát ra thể của bốn Niệm trụ là Niệm Tuệ kia, nên nay, Niệm căn, Niệm lực tức bốn Niệm Trụ.

Phải quán Định căn, Định lực trong đây, cho đến chứng quả Bất hoàn. Luận sư Cảnh nói: "Theo thứ lớp chung của Định căn, Định lực vượt hơn con người mà được. Nếu theo thứ lớp Định căn, Định lực của con người thì là định Vị Chí. Nếu vượt qua con người, vì nương tựa chung bốn tĩnh lự, nên nói đã có chánh định trong bốn Tĩnh lự. Nếu vượt hơn con người, nương tựa định Tĩnh lự căn bản, định lực căn bản, nhập kiến đạo, vượt lên chứng quả Bất Hoàn.

Lượt qua không nói dựa vào định Vị Chí, định căn, định lực là phương tiện nhập Kiến đạo, chứng quả Dự lưu, Nhất lai v.v... kia." Pháp sư Khuy Cơ nói "Hai quả đầu trong đây, chỉ được vị lai,

hướng về thứ lớp trước, đến quả Bất Hoàn, được bốn tĩnh lự, phát sinh thần túc, nên ở đây nói riêng, không nói quả thứ tư, chẳng phải vì thứ lớp. Lại, vì ảnh hiển, lại vì lược, qua không nói. Phát sinh thần túc, Như ý túc trong bốn Tĩnh lự, không nói định khác.

Phải quán tuệ căn, tuệ lực trong đây đến khi được quả Sa-môn. Nghĩa là do tuệ căn, tuệ lực trước đây của Kiến đạo, tức trí trong Kiến đạo; do tuệ căn, tuệ lực ở trước dẫn khởi Thánh trí được quả Sa-môn, cho nên, nhân quả trước, sau "tức" nhau.

Thứ tư, y cứ chung vào Căn, Lực để nói trong bốn thiện căn. Luận sư Cảnh nói "Nếu y cứ ở năm căn thêm mạnh, tức là Noãn Đảnh, vì lấy khởi đầu làm nền tảng, nên địa vị Noãn, Đảnh kiến lập năm căn. Nhẫn và Đệ nhất sinh gần kiến đạo, khó điều phục gọi là lực.

Nay, trong văn này nói chung cả hai mặt mạnh và yếu: hoặc căn hoặc lực chung cho bốn thiện căn. Có nghĩa năng sinh tăng thượng, gọi là Căn; có nghĩa không chịu khuất phục, khó điều phục, gọi là lực. Căn lực như thế chính là thể của bốn thiện căn.

Nói: "Tức do căn lực như thế, phần nhiều vì tu tập nên phát khởi bốn thiện căn", là vì y cứ ở công hạnh để thành lập gia vị, nên nói là phát khởi."

Pháp sư Khuy Cơ lại nói: "Căn lực trong đây, như luận Trung Biên chép: "Căn ở Noãn, Đảnh; Lực ở hai địa vị sau."

Nay, cho đến nói: "Do căn lực này nên phát sinh Quyết Trạch Phần", nghĩa là Căn, Lực này là riêng; phần Quyết Trạch là chung. Lấy cái riêng để phát sinh cái chung, nên gọi là phát sinh, tức đều cùng lúc, chẳng phải phát sinh trước, sau khác thời gian, đó là lý do gọi là phát khởi."

Có người nói "Được Kiến đạo trước đó đã có Vô lậu. Nghĩa là như biện luận theo thứ lớp dưới đây: " Do căn, lực không có gián cách, nên phát sinh thánh pháp vô lậu xuất thế, cho nên biết trước đây là hữu lậu, không thể nói là vô lậu."

Thứ năm là giải thích về chi giác. Đây là thế nào? Luận sư Cảnh nói: "Trong pháp đạo phẩm đã nói về năm lực, sau năm lực này, lại nói về pháp nào?, cho nên nói thế"

Nay giải thích về thánh pháp vô lậu mà ở chương trước đã nói riêng, phải biết cũng thế, nên nói: "Đây là thế nào?"

"Rằng bảy giác chi cho đến v.v... nên gọi là chi giác." Văn này tức nói là trạch pháp giác tuệ, vừa giác vừa chi giác, sáu pháp còn lại là chi giác, chứ chẳng phải giác, vì ba phẩm gồm thâu nhau, như văn. Quyển chín mươi tám ở sau, y cứ vào bảy thứ báu của Luân vương để thí dụ, hãy xét xem.

Thứ sáu, là giải thích về chí đạo, đầu tiên nói rằng: "đã thấy dấu ấn của Thánh đế rồi, vĩnh viển đoạn diệt v.v..., nghĩa là sắp nói về tám chi đạo, nên kết trước, sinh sau. Y theo phân biệt được chia làm năm:

1- Nói thuộc về ba uẩn. 2- Giải nghĩa chi đạo.

3- Nói về tưởng của chi đạo. 4- Nói về lập chung hai thứ.

5- Nói về giai đoạn của chi đạo.

Chánh niệm, chánh định, thuộc về định uẩn. Vì niệm thuận với định, nên ở đây là định uẩn.

Niệm trong môn giác chi có ở cả hai phẩm; còn niệm của chi đạo này chỉ thuộc về định, vì sao? Vì ở trước, y cứ vào môn Chỉ, Quán để phân biệt về sự gồm thâu, nên về nghĩa có khác với phần nói về tướng.

Nói rằng: Phải biết trong đây, nếu khi chi giác đến kết hợp thì gọi là chánh kiến". Ngài Tam Tạng nói "Lúc bảy chi giác ở chân kiến đạo, đã được chân trạch giáo pháp. Nay ở tướng kiến đạo, lấy trí hậu đắc nhằm an lập quán, hạnh, như chân kiến đạo, chân chứng mà giác. Vì thế, nên hai giác này kết hợp lại gọi là chánh giác.

Nay, chánh kiến trong Tu đạo cũng có hai:

1/ Chánh kiến của Trí Vô phân biệt.

2/ Chánh kiến xuất hiện Hậu Trí, chánh kiến, như chân kiến kia an lập mà thấy, hợp lại, gọi là chánh kiến.

Chánh tư duy kia kia, nếu tương ưng với trí vô phân biệt, tức là trí vô phân biệt và tư duy đều lìa tà tư duy, gọi là chánh tư duy, tức dùng phân biệt Tư Tuệ, gọi là chánh tư duy. Nếu tâm thu nhập các đối tượng Tầm, Tư, cho đến tất cả Tư, thì phát ra Thể của chánh tư duy ở trước. Vã lại, vì y cứ vào thể của chánh tư duy trong Hậu trí tâm, nên nói rằng Tầm, Tư với tướng trạng như thế. Nếu tâm thu nhập đối tượng ngôn luận cùng cực, là gọi là chánh ngữ, nghĩa là do năng lực của hai thứ giác, chánh kiến ở trước, về sau, khởi tâm thiện, phát ra các thứ ngữ, đều gọi là chánh ngữ. Dưới đây sẽ nói về chánh nghiệp:

Luận sư Cảnh nói: "Đây là nói về Tán tâm. Trong không có sân, si, đã khởi các thứ thân nghiệp chánh tri, gọi là chánh nghiệp"

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nếu đúng như pháp cầu mong những việc y phục, thức uống, ăn v.v..., thậm chí khi theo đuổi mong cầu được cung cấp cho thân những đồ dùng lặt vặt, đây tức là đối tượng mong cầu lúc đeo đuổi cầu mong.

"Hoặc đi qua, hoặc đi lại" trở xuống, là cho đến hoặc lúc trụ, đây là việc đã làm khi trụ, trái với quyển hai mươi hai nói, hãy nghiêm xét.

Nay tra cứu ở quyển hai mươi hai, đã nói về sự theo đuổi mong cầu phi pháp về phương tiện y phục, ăn uống v.v..., chứng tỏ rằng mình là người có đức v.v..., được gọi là tà mạng. Trái lại là chánh mạng.

Nay, văn này nói lúc như pháp cầu chánh tri mà trụ, gọi là chánh nghiệp. Trái lại là tà nghiệp. Dưới đây nói lúc như pháp cầu, lìa khỏi pháp tà mang, gọi là chánh mang. Nghĩa là tức hai nghiệp thân, ngữ từ vô tham sinh, lìa hết pháp tà mạng, gọi là chánh mạng, trái lại là tà mạng.

Giải thích về chánh tri mà trụ, vì như quyển hai mươi bốn nói, nên không trái nhau.

"Nếu xa lìa gồm thâu chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, cho đến trước đây đã đạt được", là nói về chánh ngữ, chánh Nghiệp, chánh Mạng thuộc về xa lìa tu đạo. Người kia ở kiến đạo lúc chứng được các chi giáo, đã được trước đó."

Hỏi: Vì sao pháp này gọi là giới được bậc Thánh yêu thích? Đây là nói về chánh ngữ, chánh Nghiệp, chánh Mạng, được gọi là lý do tại sao giới được bậc Thánh yêu chuộng.

Nói " Bất tác luật nghi. Đây là cộng giới của đạo vô lậu, gọi là Bất luật nghi, tức do sức của giới mà bậc Thánh đã yêu mến, nên sự nghiệp nuôi mạng, thân nghiệp, ngữ nghiệp hữu lậu đã có lúc tu đạo, đều được gọi là chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng.

"Do năng lực tăng thượng của bốn Niệm trụ", cho đến "cùng với chánh định": Pháp sư Cơ nói: "Ý trong câu này nói: Do bốn niệm trụ là nhân sinh tâm, Định đồng thời với chín thứ Niệm. Chín thứ niệm tức đồng với an trụ niệm v.v..., đồng với chín thứ định, dùng chín thứ định này làm giúp đỡ. Định cũng là chín thứ, vì chánh niệm là chủ thể gồm thâu, giúp đỡ là bị lệ thuộc (đối tượng gồm thâu).

Trong nói về lập hai thứ, nói rằng: "Vô sở tác", nghĩa là chánh ngữ, Chánh nghiệp, chánh mạng, do y cứ ở ý tứ, chủ thể lìa tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, khiến cho không có tác động, gọi là vô sở tác, lại không có tự thể riêng.

Trụ sở tác nghĩa là năm thứ còn lại có ba, quán này hai là chỉ, nghĩa là có thể, có công năng, gọi là trụ sở tác.

Trong phần nói về địa vị, nói dựa vào giới, để tu chỉ, quán, dứt kiết, được A-la-hán. Tu đạo dứt "hoặc" nối tiếp nhau trong thời gian dài, gọi là tu đạo. Trí Suất nhĩ sinh, tức dứt "hoặc" hẳn, được gọi là kiến đạo. Văn này tức chứng nhất tâm kiến đạo, là nói rốt ráo, hoặc gọi là kiến đạo.

" Do Nhân duyên này, đến phương mới kiến lập". Nghĩa là do một tu đạo có phát ra quán, khởi chánh ngữ v.v... chứng tỏ đã có chánh ngữ v.v... trong quán, cho nên lập chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng. Kiến đạo không phát ra quán, khởi chánh ngữ v.v... nên không lập. Lại vì tu đạo nối nhau trong thời gian dài, nên phải nương tựa giới để tu ở "phương" chỉ quán, đều tu hoặc, chứng ba quả sau. Cho nên, " phương" trong tu đạo mới lập giới. Do kiến đạo kia trí " suất nhĩ" sinh, tức vì dứt kiến hoặc, nên không lập giới.

Dưới đây là tổng kết:

Thứ mười ba, giải thích về tu quả, trong đó có hai: 1- Nói về tu quả.

2- " Lại ở trong đây v.v..." trở xuống, là nói về người tu quả, có phần bạt trần phiền não thêm riêng v.v....

Trong phần trước, đầu tiên hỏi; kế là, giải thích; sau là kết. Trong giải thích có hai:

1- Nêu tên bốn quả và phát ra thể của quả. 2- Hỏi đáp, nói về nhân duyên lập quả.

Trong phần đầu, một người dự lưu do bỏ phàm phu, chứng đế hiện quán, ở dòng họ thánh, nên nói là Dự lưu.

Nhất lai như ở trong loài người, được quả thứ hai, vãng sinh lên cõi trời. Nhất lai được nhập Niết-bàn trong loài người, nên nói rằng Nhất lai.

Đã lìa phiền não cõi Dục, sinh lên cõi trời bất hoàn, nên nói là Bất Hoàn.

A- la-hán, Hán dịch gọi là Ứng Cúng. Trí đoạn đầy đủ, xứng đáng thọ nhận cúng dường, nên nói rằng Ứng Cúng. Hoặc gọi là Sát tặc; hoặc gọi là Bất sinh, như thường phân biệt. Thánh đạo, gọi là Sa-môn, dứt phiền não, gọi là quả, hướng về Thánh đạo, gọi là Sa-môn, Sa-môn, Hán dịch dịch là "Lao quyện": Siêng năng tu hành, tiêu diệt điều ác, sinh việc thiện nên nói như thế. Tùy dứt phiền não, đã chế phục trạch diệt, gọi là quả. Đây là đối với chân như, tùy "hoặc" dứt được, giả nói là Trạch diệt, gọi là quả vô vi. Lại, đạo sinh sau, hoặc trung, hoặc thượng, là đạo sinh trước, quả mới được sinh. Nghĩa là đạo giải thoát, hoặc trung hoặc thượng; là do sức của đạo Vô gián trước đã được quả hữu vi, cho nên luận Tiểu thừa nói rằng; "Sức của đạo Vô gián được quả Hữu vi, Vô vi."

Kế là nói về nhân duyên lập quả. Vì đối trị bốn thứ phiền não, nên kiến lập bốn quả.

Dưới đây sẽ nêu ra bốn thứ phiền não bị đối trị đó là vô sự, cho đến kiến lập quả Dự lưu. Nghĩa là kiến hoặc của ba cõi, Tát-ca-da kiến là đứng đầu. Kiến này chấp ngã hoàn toàn điên đảo: đối với "không" mà chấp "có", vì trong đối tượng chấp ngã là không, nên gọi là vô sự. Cho nên, kiến hoặc gọi là chung là vô sự. Vô sự phiền não, chủ thể lôi kéo đến đường ác.

Nay, đoạn hoặc này và thường hay tu, khởi đạo đối trị kia, nhằm lập quả dự lưu.

Theo quyển năm mươi tám chép: "Khổ phẩm hạ có mười; ba Đế, mỗi Đế đều có tám; Tu đoạn có sáu. Nếu theo Luận Đối Pháp thì cõi Dục có bốn phẩm hạ, mỗi phẩm có mười "hoặc", tu đoạn có sáu. Tổng hợp bốn mươi sáu. Cõi Sắc Vô Sắc có năm môn dưới, mỗi môn đều loại trừ sân, đều có bốn mươi mốt. Ba cõi gồm có một trăm hai mươi tám phiền não, trong số đó, mười sáu phiền não là do tu đoạn. Số còn lại có một trăm mười hai là phiền não do kiến đoạn.

"Dự lưu đã dứt phiền não xong, vì sao đức Thế tôn chỉ nói là dứt hẳn ba kiết, lập quả Dự lưu ư? vì chung cho vấn nạn này, nên nói: "mà Đức Bạc-già-Phạm nói v.v... ", theo cách hành văn rất dễ hiểu.

Quả Dự lưu này, cho đến nhiều đời nối tiếp nhau. Tức nói cùng cực đủ bảy đời, gọi là nhiều đời nối tiếp nhau. Nghĩa là nếu dứt trừ phiền não của lần tái sinh nối tiếp nhau, cho đến lập một quả Nhất lai, thì tu hoặc cõi Dục sẽ được chia làm chín phẩm. Vã lại y cứ ở mười bốn lần sinh để nói, nếu dứt ba pháp trước thì còn dư sáu đời. Nếu dứt thứ năm trong một đời thì phải dứt thứ sáu. Lại tổn hai đời, chứng quả thứ hai, hai đời còn lại, gọi là một lần qua lại được quả trong loài người; một lần vãng sinh lên cõi trời, một lần đến trong loài người được nhập Niết-bàn, gọi là quả Nhất lai. Nếu không dứt hai phẩm năm, và sáu kia, vẫn đối với hữu của trời, hữu của người, đều thọ tái sinh nối tiếp nhau.

Nay dứt hai phẩm phiền não năm, sáu, thì sẽ dứt hẳn cõi trời, cõi người tái sinh nối tiếp nhau mà có phiền não. Nếu đã dứt hẳn, thì có thể dứt "hoặc" lần sinh sau. Phiền não này đến lập quả Bất hoàn, nghĩa là ba phẩm "hoặc" sau, nếu không dứt hẳn thì sẽ sinh lại cõi Dục. Nay đã dứt hẳn, không còn sinh lại nữa, chỉ có thọ sinh ở cõi Sắc, Vô Sắc.

Pháp sư Khuy Cơ lại nói: "Chỉ ở cõi trời sẽ có thể thọ sinh, nghĩa là trong khi một người kia ở trên cõi Trời đã thọ một hữu trong cõi người, thì sẽ không còn sinh lên cõi trời nữa, gọi là Bất hoàn. Trong đây y cứ ở tác pháp trong người; đây là từ quả đặt tên, nhân thời điểm chưa gọi là Bất hoàn, hoặc đã dứt hẳn "hoặc" cõi Sắc, Vô Sắc, sinh ra phiền não, lập A-la-hán. Dưới đây sẽ dẫn thuyết, để chứng thành, chỉ chứng ba quả sau: về quả đầu, đã dẫn chứng xong, như thuyết trước nói, nghĩa là người Dự lưu đã dứt ba kiết, nay, lại tiến đến dứt tu hoặc. Sáu phẩm trước như tham, sân, si v.v..., trụ ở quả sau, gạn chứng quả Nhất lai, cho nên nói rằng: "dứt hẳn ba kiết mỏng tham, sân, si. Lại, người Dự lưu trước đó đã dứt ba kiết trong năm phần dưới. Người quả Nhất lai lại dứt sáu phẩm trước tham, sân. Bấy giờ lại dứt ba phẩm sau của hai kiết trong tham, sân. Vì nhân quả trước, nên nói rằng: "Dứt năm kiết phần dưới, lập quả Bất Hoàn. Người Bất Hoàn này đã lìa kiến hoặc ba cõi và lìa tu hoặc cõi Dục. Vào lúc này lại còn lìa Tu hoặc của tám địa cõi Sắc, vô Sắc. Do nhân quả trước, nên nói rằng dứt hẳn tất cả phiền não, lập quả thứ tư.

Từ đây trở xuống, là thứ hai, nói về người tu quả có đẳng phần riêng phiền não thêm riêng. Trong đó chia làm hai:

1- Nói hạnh riêng của bảy người.

2- Hỏi đáp, nói lại hành tướng khác nhau của đẳng phần, bạc trần.

Ở trước, chia bảy người làm ba hạng:

1- Phiền não tăng riêng.

2- Đẳng phần.

3- Bạc trần.

"Lại, ở trong đây cho đến người siêng năng tu gia hạnh v.v... ".

Đây là người tu hành thêm riêng tham v.v..., trước, phải nương tựa đối tượng duyên tịnh hạnh kia, nhằm tịnh tu tâm mình, rồi mới an trụ. Nếu người tu hành kia mang nhiều tham vọng, thì phải tự duyên bất tịnh, Sân nhiều thì tự tu thương xót; si mê nhiều, thì tự quán duyên khởi. Ngã mạn thì tư quán sáu giới; Tầm, tư nhiều, thì tự quán hơi thở, cho nên nói: "mỗi người đều có đối tượng duyên riêng, siêng tu gia hạnh. (Rộng như luận trên nói).

Nếu người tu hành đẳng phần thì tùy đối tượng cú, lạc, duyên bám cảnh đó, siêng năng tu gia hạnh. Ân cần tu như thế, chỉ để cho tâm dứt, chứ chẳng phải tịnh hóa hạnh của mình. Người tu hành dẳng phần đã khởi phiền não, đều không thêm riêng nên không quán riêng cảnh bất tịnh v.v.... Chỉ tùy theo điều họ ưa thích, chẳng hạn, hoặc quán vô thường khổ, không v.v... với mục đích chỉ sao cho tâm họ được dứt mà thôi, chứ chẳng phải như thêm riêng, tịnh hóa riêng hạnh của họ. Cho nên nói rằng: "chẳng phải tịnh hóa hạnh mình". Như người ta tu hành đẳng phần, hành giả Bạc phần cũng thế. Tuy nhiên, giữa các hạnh của họ có nhiều điểm khác nhau:

Hành giả tham v.v..., lúc tu, thì phải trải qua thời gian lâu, mới chứng tâm, trụ, Đẳng phần thì không lâu; còn Bạc trần thì rất mau chóng."

Pháp sư Thái nói: "Trước tu ngũ năm pháp quán dừng tâm để đối trị "hoặc" gia tăng, trước, phải tu tự quán tịnh, nhằm trị "hoặc" của mình, mới mong chứng được tâm định. Nếu là hành giả đẳng phần thì không có "hoặc" riêng để trị, chỉ tùy thuộc vào "hoặc" đã ưa thích, thực hành quán bất tịnh, cho đến quán sáu giới, duyên theo cảnh đó, chỉ để cho tâm dứt. Vì không có "hoặc" tăng thượng để trị, nên chẳng phải tịnh hạnh."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Người tham, sân, si đều có đối trị. Trước đối với năm pháp quán dừng tâm gọi là Định do thế lực khác nhau của đối tượng duyên. Tùy theo hành giả tham, thực hành quán bất tịnh, siêng năng thực hành tu tập tâm, mới an trụ. Với người tu hành đẳng phần thì tất cả có đủ, tùy theo công hạnh đã làm đều được tu hành. Vì thế, nên dưới nói rằng: "Người tu hành đẳng phần đối với năm pháp quán dừng tâm, tâm họ mới được an trụ, chẳng phải tịnh hóa hạnh của họ"

Có người nói: "cũng dứt "hoặc" phi.

Xưa nói là quán Sổ tức, trừ hai phẩm giác, quán. Nay, chỉ trừ giác, nên chỉ nói là hạnh Tầm, Tư, chứ chẳng phải trừ Từ."

Hỏi: Vì sao không trừ Từ?". Vì Từ, đói với cảnh, xem xét kỹ rồi mới "duyên", còn Tầm thì tán loạn, nên nói là trừ tầm?

Kế là, hỏi đáp, nói lại sự khác nhau của hành tướng Đẳng phần và bạc trần. Đầu tiên nói về Đẳng phần khác nhau Sau nói về Bạc trần.

Trong phần đầu, đáp về "Đẳng phần hành", cho đến "chẳng phải trên, chẳng phải vượt hơn".

Pháp sư Cảnh nói: "Đẳng phần hành", nghĩa là có đủ các hành tham, sân, si, mạn, tầm, từ v.v..., không đồng với hành thêm riêng, nghĩa là thêm tham v.v..., cho nên nói: "chẳng phải trên, chẳng phải vượt hơn". Nhưng hành giả đẳng phần này cặp khi gặp duyên tu hạnh bất tịnh, hoặc quán quán từ bi thương xót, cho đến gặp duyên quán về sở tức, với riêng, nghĩa là quán hạnh tương tự".

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Người hành tham gặp duyên, liền khởi tham, tức gọi là hành giả tham. Người phần này cũng thế. Tùy theo chỗ gặp duyên, khởi ngay tham v.v... tức gọi là hành giả tham, giống như tham v.v.... Dưới đây, trong phần thuyết minh về Bạc trần hành, đầu tiên là nêu bảy câu. Kế là, giải thích, sau là kết.

Trong phần giải thích, trước là giải thích về không có chướng nặng, vì không có ba chướng.

Nói nghiệp chướng, cho đến nay che lấp chánh đạo v.v... tức là năm tội nghịch và " cố tư" khác, tạo nên nghiệp bất thiện nặng nề, chiêu cảm ba đường ác.

Lại thứ tám có nghiệp của thân người nữ, Châu phía Bắc, nghiệp trời Vô Tưởng. Quả Nghiệp kia khởi lên che lấp đạo thánh, không cho sinh khởi.

Chướng Phiền não, tức là phẩm trên mạnh mẽ, nhạy bén thường khởi trong thời gian dài. Tịnh hạnh trong hiện pháp đã duyên quán bất tịnh v.v... không thể làm cho tịnh, gọi là chướng phiền não trong chướng Dị thục.

Luận sư Cảnh nói: " Rằng hoặc chỗ sinh đến quả Dị thục sinh, tức nghiệp chướng ở trước đã chiêu cảm Dị thục. Vì dựa vào thánh đạo kia không sinh khởi, nên gọi là chướng Dị thục. Phạm vương hoặc ứng, hóa Bồ-tát chẳng phải chướng Dị thục. Nếu người thật sự thọ là chướng Dị thục. Hoặc là có chỗ sinh, cho đến người điếc, lẩn thẩn, ngu đần v.v... như ba thiên hạ được cảm báo người, hoặc mang bệnh điếc, lẩn thẩn v.v... nên không sinh đạo thánh. Do điếc, lẩn thẩn v.v... nên thánh đạo bất sinh.

Pháp sư Khuy Cơ nói: "hoặc chỗ sinh, nghĩa là tùy theo chỗ sinh. Thánh đạo dựa vào bất sinh kia, tức ba đường ác. Ở chỗ sinh này quả Dị thục sinh, nghĩa là Dị thục ác, sinh ở chỗ này, chẳng phải chỗ thánh đạo dựa vào"

Giải thích đầu tiên được thanh tịnh: Nghĩa là giới tịnh, thiện và người thấy ngay thẳng. Giới là nền tảng đầu tiên của sự lìa lỗi lầm. Chánh kiến, tức là vị nguyên thủ của nhiếp thiện, cho nên nói giới thiện, chánh kiến là đầu tiên của thanh tịnh.

Mười nhân tịnh giới, như quyển hai mươi tám trước đã nói mười pháp thuận học: 1/ lìa ấp của mẹ v.v.... Bốn câu thấy nghe ngay thẳng, giải thích về các Như Lai và đệ tử bậc thánh, cho đến người sinh thắng giải v.v... sâu sắc, nghĩa là đối với chỗ sinh tịnh độ của thần lực khó nghĩ bàn của Phật và đệ tử bậc thánh. Đối với giáo pháp sâu xa Chân như kia là sự không thể nói, sinh thắng giải sâu sắc, không có sợ hãi. Vì xa lìa sự lừa dối, dua nịnh, nên sự thấy ngay thẳng của người kia là loại ngay thẳng, nghĩa là không có ngay thẳng, giống với chánh kiến vô lậu, gọi là loại chánh kiến.

"Như Thánh giáo kia mà tu hành chân chánh". Nghĩa là tùy theo tu hành nào, tùy chứng cạn sâu như Chân thật kia mà tự hiện chứng, không quá số lượng đó.

Giải thích về tư lương đã đủ giáo pháp, giáo nghĩa: Nghĩa là tà giáo của ngoại đạo gọi là phi pháp, nay được chân giáo gọi là giáo pháp, thuyết mà ngoại nói hoặc có một ít nghĩa hoặc hoàn toàn vô nghĩa, không gọi là giáo nghĩa.

Các căn thành thục: Nghĩa là được năm căn như tín v.v... và bảy sắc căn đều đầy đủ.

Tư lương hiện pháp. Nghĩa là ít muốn, biết đủ.

Kế là giải thích về môn khác của Bổ-đặc-già-la có sáu:

1- Giải thích Sa-môn, văn chia làm năm:

a, Nêu danh.

b, Tóm tắt thuộc đương.

c, Giải thích sơ lược.

d, Giải thích lại.

đ, Dẫn chứng.

Trong giải thích sơ lược, Pháp sư Thái nói: "Phật gọi là Thiện Thệ, là đạo tối thắng".

Pháp sư Khuy Cơ nói: " Hoạt đạo Sa-môn, nghĩa là lấy đạo để nuôi sống mạng, gọi là Hoạt đạo. Theo Luận Bà-sa, Như lai Độc giác, gọi là Thắng đạo, Thanh văn Vô học, gọi là Thuyết đạo. Tất cả Hữu học gọi là Mạng đạo. Nếu có phàm phu ưa phạm giới cấm, gọi là Hoại đạo."

Trong giải thích lại, Pháp sư Thái nói: "Các vị Hữu học, Vô học của Ba thừa gọi là chung là Thắng đạo. Hiện đời vì không có Phật, Bồ- tát, nên các Thanh văn thọ trì giáo ba tạng, gọi là Thuyết đạo. Phàm phu giữ giới vì tuệ mạng tồn tại, nên gọi là hoại đạo. Phàm phu phạm giới, phạm giới căn bản đầu tiên trong ba học, vì khó khắc tuệ mạng, nên gọi là hoại đạo."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nếu không có Như Lai và các Bồ-tát vì được Bồ-đề, cho đến các chúng Thanh văn giữ gìn ba tạng, gọi là Sa môn đạo, thì đây là y cứ ở thời kỳ không có Phật, Bồ-tát, Thanh văn soạn luận. Nếu Phật, Bồ-tát ở chúng Thanh văn, thì gọi là Thắng đạo,

Chư Phật, Bồ-tát gọi là đạo Sa-môn.

Nay, ở vào thời kỳ không có Phật, Bồ-tát, Thanh văn được gọi là Thuyết đạo, vì làm cho không dứt hạt giống. Do sự phá hoại kia, trước hết đã có căn bản v.v... của chánh đạo, nghĩa là ý trong đây nói giới là căn bản của chánh đạo.

Nay, vì phá giới, nên gọi là căn bản Đạo.

Trong phần dẫn chứng, y cứ ở luận Bà-sa, dẫn ba Thánh giáo để nói về bốn Sa môn:

1/ Kinh Sư Tử Hống.

2/ Kinh Phổ Hiền.

3/ Kinh Nan-đà.

Nay, kinh được dẫn chứng ở đây là kinh Sư tử Hống.

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Đức Thế tôn dựa vào kinh kia nói như vậy: "Cho đến giáo của ngoại đạo, Sa-môn, Bà-la-môn đều là không, chẳng thật có v.v... ". Nghĩa là trong đây ý nói về bốn hạng Sa môn. Đức Thế tôn dựa vào chân giáo có nói lời như thế là nói các giáo của ngoại đạo, Sa môn kia là tà giáo. Cho đến Hoại đạo cũng không thật có. Vì phải thọ chân giới mới sinh hư hoại, kia đã là tà giới, dù cho hư hoại, cũng chẳng phải Hoại đạo."

Thứ hai, trong giải thích về Bà la môn, Pháp sư Thái nói: "Từ Bà- la-môn, cha mẹ mà sinh, gọi là chủng tịnh hạnh. Dù từ cha mẹ chủng khác mà sinh, tạo nên tên Tịnh hạnh, gọi là tưởng tịnh hạnh. Tu tập chánh hạnh, gọi là chánh hạnh."

Pháp sư Khuy Cơ nói: Gọi là "Tưởng Bà-la-môn, nghĩa là các thế gian v.v..., trong đây có giải thích: "Như cha mẹ Sát-Đế-lợi vì lập giả gọi là Bà-la-môn, thể là Sát-đề-lợi, gọi là chung Bà-la-môn. Lại do tưởng, nghĩa là tưởng danh v.v..., nghĩa là các thế gian v.v... đều đồng với tưởng này gọi là Bà-la-môn. Thứ ba, dưới đây là Bà-la-môn chân thiện:

1/ Thọ pháp bất dâm.

2/ Đạo thế tục, tạm thời đoạn phạm hạnh.

3/ Phạm hạnh rốt ráo dứt Dục, nghĩa là quả Bất Hoàn v.v.... Pháp sư Khuy Cơ nói: "Vì sao không nói về quả Sơ, Nhị? Lại,

vì sao phạm hạnh thứ hai trước không nói về lìa dục của cõi Sắc, Vô Sắc?"

Nghĩa là không nói quả Sơ, Nhị. Vì lấy lìa toàn phần của cõi Dục để nói, đối với tạm thời, phạm hạnh thành. Tạm thời phạm hạnh vì chỉ nói cõi Dục. Lại, vì sao trong thứ hai ở trước không nói là dục của cõi Sắc v.v..., đây là ảnh hiển, so sánh mà biệt. Như A-la-hán và quả Bất Hoàn, phải biệt rằng đạo thế gian cũng đối chiếu mà nói. Nên nói là lìa Dục của Hữu sắc, vô Sắc. Nghĩa ảnh hiển này không có trái.

Nói rốt ráo, vì đạo vô lậu dứt hạt giống, nên nói là rốt ráo, chứ chẳng phải quả Vô học gọi là rốt ráo.

Thứ tư, trong giải thích về Bí-sô, ở đây có hai giải thích:

1- Thuận với giáo, xin của cải lìa tà mạng.

2- Nghĩa là thường xin ăn, khất thực v.v....

Tự xưng: như ngày nay, tăng phá giới, tự xưng ta là Bí-sô, hoặc có thể là người chưa thọ giới Cụ túc, tự xưng ta là Đại tăng.

Luật thập Tụng nói về Tự xưng gọi là "Tặc trụ".

Người tự cạo bỏ râu tóc, mặc pháp phục, gọi là Tưởng Bí-sô khi cạo bỏ râu, tóc, chưa thọ giới, chỉ có danh, tưởng, Bí-sô mà chưa có giới."

Luận sư Thủ nói: "Danh Tưởng Tỳ-kheo, kinh Niết-bàn nói là Sa di chưa thọ mười giới mà rơi vào số tăng."

Phá hoại phiền não. Nghĩa là như Luật Từ phần nói là Tỳ-kheo phá kiết, sử.

Thứ năm, trong giải thích về tinh tấn, siêng năng tinh tấn, siêng năng có ba:

1- Dứt hai nghiệp thân, ngữ bất thiện.

2- Dứt cảnh giới duyên bám, giữ gìn, che chở căn môn.

3- Dứt phiền não.

Phải biệt rằng trong đây, đại khái có hai cách dứt bỏ phiền não. Luận sư Cảnh nói "Lược ba thành hai. Nay trong giải thích sự thôi dứt thứ ba, đại khái có chia làm hai:

1- Dứt Tùy Miên.

2- Dứt triền hiện tại.

Quyển thứ sáu, giải thích về xuất gia, như văn, quyển mười lăm hợp giải thích có bao nhiêu thứ kiến lập hai môn Nhân duyên. Trong đó có năm:

1- Nêu chung hai môn.

2- Nêu riêng về số môn đó.

3- Lấy nhân duyên để kiến lập tám người.

4- Kiến lập xong, kết.

5- Dùng năm câu để phân biệt, hoàn thành nhiều, ít.

Khéo biết Du-già, tức khéo biết phương tiện, nghĩa là do trí hạnh tương ưng với lý, nhân trí hạnh, chủ thể tương ưng chung với quả, nên trí được gọi là phương tiện, tức cũng gọi là tương ưng.

Nếu phần đông có căn Bổ-đặc-già-la chưa thành tựu v.v... cho đến căn thứ hai, dù thành tựu mà chưa khéo giỏi phương tiện thiện xảo hai hạng người này khác nhau thế nào?

Nghĩa là: người trước chưa gieo trồng gốc lành. Người thứ hai, dù có gieo trồng phần ít, nhưng chưa giỏi về phương tiện khéo léo, đó là điểm khác nhau.

Quyển mười sáu hợp giải thích có mấy thứ hai môn của sự ma, trong đó 1/ nêu chung về hai môn khuyên biết, khuyên lìa: kế là, giải thích riêng hai môn. Sau, giải thích xong, tổng kết.

Theo phần giải thích riêng, trước giải thích về sự ma; sau nói về sự ma.

Trong phần trước: 1/ Nêu ra thể tướng. 2/ Phải biết trong đây, Như chỗ đã nương tựa của người chết: Trở xuống phát ra tác dụng của cái chết.

Bốn câu: " Như chỗ nương tựa của người chết: như thứ lớp bốn ma như uẩn v.v.... Do phiền não nên chiêu cảm đời đời ở đương lai xong, tức là có người chết yểu. Nói chung, do phiền não trong mười nhân quá khứ, hiện tại, chiêu cảm sự sống chết ở mai sau.

Lược qua, không nói về nhân duyên phiền não của quá khứ đã chết, hiện tại đang chết, ở đời trước v.v... các loại hữu tình mạng chết. Nghĩa là lời nói này cũng chung cho tự tánh của đã chết, nay đang chết và sẽ chết.

Khuyên người tu thiện v.v... là giải thích về tác dụng của ma trời. "Lại ma đối với người kia" trở xuống, là giải thích lại về thời tiết

có tác dụng, không có tác dụng của ma trời.

" Thế nào là sự ma" trở xuống giải thích môn thứ hai. Đại khái nói có tám ma, nói rộng thì vô lượng.

Quyển mười bảy, giải thích về phát thu trống không, không có quả.

Thứ hai, vì giáo thọ không có thuận theo. Như ngài Xá-lợi tử bảo người giặt áo thực hành quán sổ tức: người xâu chuỗi khởi quán bất tịnh, do sự truyền trao sai lầm nên không được đạo thánh. Trong ba nhân duyên, đủ hai, thiếu một: có một, không có hai, đều không được hiệu quả.

Cơ vị Luận sư nói: do ba nhân duyên trống không, không có quả, nghĩa là đạo quả vô lậu chẳng phải là quả của thế gian. Vì sao biết được? Dưới đây nói rằng: " Dù được định không có sự giáo hóa truyền trao, tức chân giáo thọ không theo, không có vô lậu sinh, do đó trống không không có quả.