SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

SỐ 1828

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 6 (Phần Đầu)

BẢN LUẬN QUYỂN 20

Địa do tu mà thành. Tu, là tu tập, tức là định hơn hết phát sinh trí tuệ, vì tu đối trị, nên định mà phát tuệ giải lý sự, gọi là tu tuệ. tuệ này và tâm, tâm sở v.v... tương ưng, cùng quả đã được, hoặc hữu vi hoặc vô vi đều là Thể của Địa này.

Văn chính được chia làm hai:

1/ Kết trước, hỏi sau.

2/ Đáp câu hỏi, chính giải thích.

- Trong giải thích có ba:

1/ Nêu bốn Xứ.

2/ Lấy bảy chi gồm thâu nhau, giải thích rộng.

3/ Tổng kết thành Địa do Tu thành.

Trong bảy chi gồm thâu nhau giải thích rộng, trước, là nêu chung bảy chi nhiếp nhau. Sau, nói rộng về tướng riêng.

Văn đầu có ba: Đầu tiên, là nêu, kế là nêu, sau, kết.

Xứ là Xứ sở. Vì dựa vào bốn Xứ nghĩa để tu, mới được viên mãn.

Nơi chốn thứ nhất, Thể trong, "Duyên" ngoài, cần phải đầy đủ. Thứ hai, nhân duyên thực hành phương tiện tu thế, xuất thế.

Thứ ba, Tu Du-già, chính là tu tự thể.

Thứ tư, Tu quả. Nhân tu mà được quả công đức hữu vi, vô vi của thế gian, xuất thế gian.

- Gồm thâu bảy chi:

1/ Sinh viên mãn tức là Xứ tu.

2/ Nghe chánh pháp viên mãn.

3/ Niết-bàn là Thượng thủ.

Ba thứ trên đây gọi là tu nhân duyên.

4/ Chủ thể thuần thục thành tựu tuệ giải thoát.

5/ Tu tập đối trị, gọi là tu Du-già.

6/ Thế gian thanh tịnh.

7/ Xuất thế gian thanh tịnh, gọi là tu quả.

Phân biệt rộng, trong tướng bảy chi, do thuộc về bốn Xứ, tức chia làm bốn: Đầu tiên, văn trong sinh viên mãn tu Xứ sở được chia làm ba:

1/ Nói về sinh viên mãn.

2/ Chủ thể gồm thâu bốn chi tu Xứ Du-già.

3/ Kết sinh viên mãn, nghĩa của Thánh giáo rộng, không thêm, không bớt.

Văn đầu lại có ba:

1/ Hỏi, nêu mười thứ. 2/ Mỗi thứ đều nói riêng 3/ Tổng kết thành.

Lại, ở trung quốc không sinh biên địa v.v... Luận sư Thái nói: "Chỉ có Trung Thiên-trúc gọi là trung quốc. Bốn Thiên-trúc còn lại, tuy có bốn chúng du hành qua lại nhưng đều gọi là Biên địa. Đạt-tu không có âm chính thức để dịch. Dù có nhận thức phân biệt là nghĩa ngận lệ (tàn ác) hay Miệt lệ xa, cũng không có âm nào có thể dịch. Không biết chi cả, nghĩa là ngoan hiểu (tham lam tự đắc).

Hai Xứ sau này đều không có bốn chúng qua lại, cũng không có bậc Thánh cư ngụ.

Có thức, không có thức, vì đã phân biệt, nên chia làm bốn Xứ:

1/ Trung Thiên-trúc, vì chư Phật ba đời đều sinh ở Xứ này, nên gọi là trung quốc.

2/ Bốn Thiên-trúc dù không có Phật ra đời, nhưng vẫn có bốn chúng qua lại hóa đạo.

3/ Ngoài bốn Thiên-trúc, lúc Phật còn ở đời, không có Phật, bốn chúng xuất thế du hành, nhưng người có nhận thức, phân biệt, như nước Đường v.v... gọi là nước Đạt-tu. Bốn nhóm mọi rợ trang bị binh khí cung nỏ, dao mác v.v... gọi là Miệt lệ xa.

Luận sư Cảnh Cơ đồng giải thích: "Theo tục phương Tây nói: "Chỉ năm Ấn-độ gọi là Trung quốc, ngoài ra gọi là Biên Địa."

Pháp sư Cảnh lại nói: "Miệt lệ xa, gọi là ưa nhơ bẩn, xung đột v.v... Đạt-tu là loại thấp hèn, tức nói thông lãnh này thuộc về các nước phía Đông.

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Đạt-tu, Nghĩa là vụn vặt, loại thấp hèn xấu ác, bỉ ổi. Miệt lệ xa, nghĩa là ưa nhơ bẩn.

Y cứ Kiền-Độ Bì Cách của Luật Tứ Phần, Đại Ca-Chiên-Diên đang ở nước A-Bàn-Đề, sai Ức Nhĩ đến vấn an đức Thế tôn đang ngự tại núi Kỳ-Xà-Quật để xin năm việc:

Xin cho ở biên địa năm vị thì được thọ giới. Đức Phật cho A- Thấp-Ba nước A-Bàn-Đề, giữ luật, năm người được thọ đại giới. Nếu có phương khác cũng cho phép, phương khác, là phương Đông, có nước tên là nước Bạch Mộc Điều. Ngoài ấp nước cũng cho phép. Phương Nam có ngôi tháp tên Tịnh Thiện. Ngoài tháp, cũng cho phép phương Tây có quốc sơn, tên là Nhất Sư Lê Tiên nhân chủng. Ngoài núi cũng cho phép. Phương Bắc có nước tên Trụ, ngoài nước này cũng cho.

Bạch Thủy Điều. Tuyên Luật Sư nói: "Đời Lương, từ phía Tây bắc đến triều đại nhà Lương.

Theo văn luật Tứ phần kia, người Trung quốc dường như thông nhiều Xứ, chẳng hạn chế Trung Ấn-độ.

"Nghe chánh pháp viên mãn..." trở xuống, là giải thích về nhân duyên tu thứ hai, trong đó chia làm ba:

1/ Giải thích rộng ba chi.

2/ "Lại tùy thứ lớp đã nói ba chi.." trở xuống, là kết thành giáo rộng, không quá, không tăng.

3/ "Sau, lại có ba chi này, phải biết tức là tu nhân duyên Du-già..." trở xuống, kết thành ba chi thuộc nhân duyên tu. Lại, chính là nói pháp, đại khái có hai hạng: "Đó là thuận theo và không có nhiễm ô. Nói rộng có hai mươi, như Bồ-tát Địa nói: "Đây là chính thức nói pháp, thuận theo "Hai không" làm rạng rỡ Chân như. Và không có hy vọng mà vì người khác nói, cho nên không có nhiễm ô.

Trong Niết-bàn là Thượng thủ, trước hỏi, kế giải thích; sau, kết nghĩa rộng.

Trong giải thích, chia làm hai:

1/ Giải thích Niết-bàn là tướng đứng đầu.

2/ Giải thích do Niết-bàn này mà được năm thắng lợi. Văn đầu lại chia làm hai:

1/ Nói chung Niết-bàn là đầu tiên nghe chánh pháp, không vì "duyên" khác.

2/ Dùng mười chuyển để giải thích, lấy làm đầu. Trong văn sau có hai:

1/ Nêu mười chuyển. 2/ Niết-bàn là đầu.

Sau, giải thích mười chuyển: Nói mười chuyển là:

1/ Tuệ do văn thành làm nhân.

2/ Đối với Đạo, quả Đạo Khởi ba thứ tín: a/ Tin Đế thật.

b/ Tin Giới thật.

c/ Tin khả năng của mình. Như Luận Duy Thức nói.

3/ Xa lìa chốn ồn ào, náo nhiệt, các Tầm, Tư xấu ác. 4/ Hướng thiện, quyết định Trí do Tư thành.

5/ Chủ thể thu nhận do phương tiện hai tu. 6/ Chứng tu tuệ.

7/ Đối với sinh tử, Niết-bàn, phát khởi sự nhàm chán, ưa thích. 8/ Nhập hiện quán đế, Hữu học giải thoát.

9/ Thường tu Đạo giải thoát Vô học.

Năm chuyển đầu, ở Niệm trụ, quán bất tịnh v.v... ở trước. Một chuyển tiếp theo, ở địa vị Niệm trụ v.v... của quán Bất tịnh. Một chuyển tiếp theo, ở bốn thiện căn, đối với sinh tử, Niết-bàn, Khởi tưởng nhàm chán, hân hoan, nên tức bốn Đế, quán hai thứ sau, rất dễ hiểu.

10/ Chín thứ trên đây lấy Niết-bàn Vô dư làm đầu, tức do đây nên chứng Vô dư y, đây là chuyển thứ mười. Cũng có thể trong chín thứ trên, Niết-bàn Hữu dư y là Thượng thủ, gọi là giải thoát viên mãn, tức giải thoát này lấy Niết-bàn Vô dư làm đầu.

Năm thắng lợi: Lúc nghe chánh pháp, có hai lợi ích. Khi tu hạnh chính, cũng được hai lợi ích. Và, chứng bờ mé khổ, thành thục trong tuệ giải thoát thành thục có hai: Trước hỏi, sau đáp.

Trong phần đáp có ba:

1/ Nói về Chỉ, Quán do tuệ thành thục.

2/ Nói gần gũi bạn lành, tập ba học, do tuệ thành thục. 3/ Nói về chủ thể thành thục pháp thành thục giải thoát.

Giải thoát, nghĩa là quả. Chủ thể thục (năng thục) là nhân, tức Chỉ Quán v.v... Quả và Nhân này đều là đối tượng thục (sở thục).

Tuệ là chủ thể thục, vì năng thành thục nhân quả kia, nên gọi là Thành thục tuệ.

Tuệ trong tâm định, vì chuyển thanh tịnh đối với cảnh sở tri. Nghĩa là giải thích về chi Xa-ma-tha, do tuệ thành tựu. Tâm định không có cảnh của tuệ chứng, sẽ không sáng suốt, chướng bẩn không lìa. Do tuệ chứng sáng suốt và khả năng lìa chướng, nên tâm định mới viên mãn, nên gọi là tuệ thành tựu.

Thứ hai, "Lại, chi Tỳ-Bát-Xá-Na" trở xuống, là giải thích dựa vào bạn lành, tu ba học do tuệ thành thục, trước, là nêu, sau, giải thích.

1/ Khởi tu tuệ, tất nhiên, phải nương tựa vào sự nhiếp thọ của bạn lành.

2/ Dựa vào đối tượng nhiếp thọ của Xa-ma-tha.

3/ Nương tựa vào đối tượng nhiếp thọ của Thi-la viên mãn.

Đầu tiên, vì khởi sự tu tuệ, nên không nói là do sự nhiếp thọ của tuệ. Hoặc vì khởi Văn tuệ, nên không nói là do tuệ nhiếp thọ; chưa có hiện hành tuệ phương tiện. Nếu về sau, khởi tuệ, thì về mặt lý, cũng sẽ được tuệ nhiếp thọ.

Tiếp theo, trong giải thích riêng, chỉ giải thích nương tựa bạn lành và được Thi-la nhiếp thọ, không dựa vào đối tượng nhiếp thọ của định. Chỉ ở trước đã thành tựu, tức là định này.

Bạn lành nhiếp thọ. Nghĩa là do bạn lành nhiếp thọ, lúc vì thọ pháp, đối với pháp đã nói, do có tuệ trong cảnh Sở tri, nên có giác hữu rõ.

Nhiếp thọ Thi-La. do Thi-la nhiếp thọ, người khác có ba căn tùy nêu tội v.v... Do có tuệ, nên có thể chịu đựng những luận điệu chê bai. Thứ ba, "Lại dựa vào sở tri chân thật" trở xuống, là giải thích về mười thứ chuyển, hay thành thục trong pháp thành thục của tuệ giải

thoát, có hai:

1/ Nói về mười thứ.

2/ Kết mười thứ lần lượt khiến cho giải thoát viên mãn. Mười thứ là:

1/ Đối với cảnh, chân thật có giác rõ dục. 2/ Ưa thích nghe pháp.

3/ Liền nêu câu hỏi.

4/ Nghe nghĩa pháp rất sâu từ xưa chưa từng được nghe.

5/ Nói về nghĩa pháp rất sâu xa từ xưa chưa từng được nghe.

6/ Thấy những tai hại lỗi lầm, chán ngán sâu sắc việc thịnh hành của đời thường.

7/ Không mong muốn, ưa thích việc hưng thịnh ở đời.

8/ Vì bỏ đi pháp đường ác, tâm sinh nguyện vọng chính đáng. 9/ Vì dứt trừ các "hoặc", tu các pháp lành.

10/ Vì được quả giải thoát kia và tâm thanh tịnh, tâm sinh ra mong muốn chính đáng.

Do đây, lần lượt giải thoát viên mãn, kết thành ba chi, gồm thâu rộng Thánh giáo, lại trong không có quá, không có thêm.

Ba chi như thế, nghĩa Thánh giáo rộng, tức là mười mười thứ v.v... Luận sư Cảnh nói: "Ở trước y cứ ở mười pháp nói trong môn thứ tư, khiến cho tuệ thành tựu. Vì tuệ thành tựu, nên giải thoát thành tựu. Giờ đây, thêm vào đó, y cứ chung, hướng về các môn khác trước thành với nhau, để nói thành tựu. Nghĩa là do phần thứ hai vì nghe pháp viên mãn trong bảy chi, nên được thượng thủ viên mãn của Niết-bàn thứ ba. Vì Niết-bàn, viên mãn đứng đầu, nên được chủ thể thục thứ tư thành thục tuệ giải thoát.

Ba chi như thế, mỗi chi đều có mười môn phân biệt của môn rộng trong Thánh giáo của Phật, cho nên nói "Nghĩa Thánh giáo rộng của ba chi, nghĩa là mười thứ mười tức là ba chi này, mỗi chi đều có mười nghĩa môn phân biệt, gọi là mười thứ mười."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nghĩa là vì đầu tiên nghe chánh pháp, nên đại khái đối tượng tu hành đều đặt Niết-bàn ở đầu. Đối tượng tu học có thể thành tựu địa vị giải thoát v.v... kia, tất cả đều thành tựu tuệ. Hai thứ sau này do nghe chánh pháp làm đầu, lấy Niết-bàn làm Thượng thủ, trong đó có mười pháp chuyển. Trong thành tựu tuệ có mười thứ lần lượt, vì thế, nên kết giáo rộng, gọi là mười thứ mười, chứ chẳng phải nói rằng nghe chánh pháp cũng có mười. Cho nên, trong nghe chánh pháp không có kết giáo rộng, hoặc quá, hoặc thêm. Có hai thứ sau, là kết.

Thứ năm trong bảy chi là tu tập đối trị, tức thứ ba tu tập Du-già trong bốn Xứ, văn chia làm bốn:

1/ Hỏi, nêu chung.

2/ Tùy theo giải thích riêng.

3/ Lấy tu đối trị, tức tu Du-già.

4/ Kết giáo rộng, không quá, không thêm. Trong tùy giải thích riêng có ba:

1/ Giải thích mười thứ tu tập của ba địa vị.

2/ "Lại, tưởng bất tịnh, đại khái có hai thứ" trở xuống, theo giải thích vấn nạn trước.

3/ "Lại, phương tiện chính tu các tưởng có công năng đoạn diệt các dục bị đối trị" trở xuống, là giải thích nhiều công tác tu tập đối trị, văn đầu có hai:

1/ Nêu ba địa vị.

2/ Giải thích mười tu.

Trong giải thích mười tu, văn có ba:

a/ Nói về hai tưởng: bất tịnh, và Vô thường.

b/ "Lại, bốn thứ tạo tác của người xuất gia" trở xuống, là nói về bốn tưởng: Vô thường, Khổ v.v...

3/ "Lại, đối với xa lìa chỗ ồn ào náo nhiệt" trở xuống, là nói về bốn tưởng: ánh sáng v.v...

Mười thứ bị đối trị. Luận sư Cảnh nói: "Trong địa vị tại gia có hai:

1/ Đối với vợ, nhà, khởi tham, (nổi lòng tham) thì tu quán bất tịnh để đối trị.

2/ Đối với người thân khác, và tài sản, châu báu, sinh tưởng yêu thích, thì tu quán Vô thường để đối trị.

Trong giai đoạn xuất gia có bốn. Trong vị xa lìa cũng có bốn, nên thành mười thứ."

Pháp sư Khuy Cơ nói:

1/ Người tại gia có dâm dục, tham và thọ dụng ái.

2/ Người xuất gia đã bị Tầm, Tư khuấy động, không sinh Hỷ, lạc, niềm vui, nỗi mừng), tu tưởng Vô thường, chứng tỏ tưởng Vô thường này là phương pháp tu tập chung cho hai phái tại gia, xuất gia. Nói là theo thứ lớp, chứ chẳng phải do tại gia, xuất gia là hai địa vị, gọi là theo thứ lớp.

1/ Nói về bốn thứ việc làm.

2/ Nói về bốn thứ bị đối trị. (đối tượng trì)

3/ Nói về bốn thứ pháp "năng trị" (chủ thể trị).

Tám sở trị (đối tượng trị) khác dưới đây và pháp "Năng trị" (chủ thể trị), tức sau khi xuất gia, Giả sử sinh Hỷ, lạc, có trễ nải lười biếng v.v... là bốn. Xa lìa chỗ náo nhiệt, ở nơi vắng vẻ, đối với phẩm chỉ quán, có tâm đen tối, mê muội v.v... là bốn. Vì thế, trong địa vị xuất gia, Khởi bốn thứ chướng trong bốn thứ việc đã làm. Vì loại trừ chướng này, nên tu bốn tưởng như Vô thường v.v...

Trong bốn tưởng hàn quang sáng v.v... có hai: 1/ Nói về bốn thứ đối tượng trị (sở tri).

2/ Nói về bốn tưởng.

Nói ba tướng tùy động đối với "sinh hữu", tâm là chủ thể đối trị.

Người tu Tưởng diệt này, đối với trạng thái sinh diệt của các pháp hữu vi, trở lại di động, gọi là tướng "sinh động".

Nay, vì trong thấy tướng "sinh động" đó, nên gọi là đối với tướng thuyên chuyển giao động. Hoặc đối với "sinh hữu" ở tương lai, thường sinh mừng, vui, gọi là tướng "Tùy động". Nhằm đối trị tướng này, nên tu tập tưởng "diệt", tức có bất sinh chẳng có ý ưa thích."

- Dù có hai giải thích, đại khái có hai thứ dưới đây:

Thứ hai, theo trong giải thích vấn nạn trước, được chia làm ba:

1/ Giải thích tưởng bất tịnh đầu tiên của người tại gia.

2/ Giải thích người xuất gia tu tưởng khổ đối với Vô thường.

3/ Giải thích về sự tránh xa trong chỗ cư trú vắng vẻ để tu tưởng ánh sáng.

Trong tưởng bất tịnh có ba:

1/ Bày tỏ hai sức.

2/ Nói về hai chướng.

3/ Nói về diệt trừ chướng này, pháp "năng trị" phần nhiều có đối tượng tạo tác.

Tư trạch. Nghĩa là chính thức nghĩ so lường. Tu tập. Nghĩa là Khởi tu hành.

Trong giải thích chướng, trước, nói về chướng, sau, là kết.

Trong năm chướng, ấp Cận Mẫu nghĩa là thường gần gũi chỗ người nữ.

Nói về thất niệm. Nghĩa là đối với chúng, gặp cảnh sáng tỏ vượt hơn ở trước.

Ở ẩn, buông lung. Nghĩa là ở một mình nơi vắng vẻ, thường nảy sinh tưởng bất chính, chỗ chung ẩn hiển, do năng lực tu tập: do chỗ tu tập này ẩn hoặc hiển, thất niệm buông lung, tuy phương tiện siêng năng, v.v... khi tu bất tịnh, tà tư cũng hơn, tâm tùy theo tưởng tịnh.

Bảy thứ chướng:

1/ Về sự việc vốn đã làm, tánh tán loạn của tâm. Luận sư Cảnh nói: "Sự tán loạn của hành dục tham căn bản. Luận sư Thái nói: "Nhớ lại sự nghiệp kia, tâm liền tán loạn, nên che lấp tu tuệ."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Tùy theo thời gian của việc kia, tâm sinh tám loạn."

2/ Việc vốn đã làm, hướng về tánh tác dụng. Luận sư Cảnh nói: "Thực hành phương tiện tán loạn về tham."

Luận sư Thái nói: "Nhớ lại sự nghiệp mình đã làm trước đây, hướng về tạo tác, cũng che lấp tu tuệ."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Sắp sửa thực thi việc kia, phát khởi (cảm thấy) hân hoan, tiến đến tác dụng của phương tiện.

3/ Tác ý phương tiện, với tánh xảo trá bất thiện. Luận sư Cảnh nói: "Như trẻ con ngày nay, với tâm tham, muốn lấy thức uống, ăn của Phật, tăng. Chúng không hiểu thế nào là tội, không tội đối với cử chỉ cung kính, ân cần thưa hỏi thầy."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Như người không có trí, lạm dụng của cải Tam bảo, bởi vì không cung kính, thờ phụng thầy, bạn, ân cần thưa hỏi, không am hiểu phương tiện.

4/ Không giữ căn môn. Dù ở trong hư không, vẫn có Tầm, Tư nhiễm ô làm rối loạn.

5/ Đối với thức ăn, không biết độ lượng; thân không điều hòa thích hợp.

6/ Vì Tầm, Tư gây não loạn, nên không ưa định (chỉ) vắng lặng.

7/ Vì thân không điều hòa, nên không tu phẩm tuệ, quán sát các pháp.

Tất cả pháp đối trị như thế, phải biết rằng, nói chung một môn mười hai, một môn mười bốn. Luận sư Cảnh, Cơ đồng nhận định "Nói về hai chướng riêng. Trước năm, sau bảy, gọi là mười hai. Kết hợp nói về chung, riêng, lại thêm hai thứ chung. Nghĩa là Tư trạch chướng và tu tập chướng, nên thành mười bốn."

Pháp sư Thái nói: "Tức trong bảy pháp sau không cung kính, thưa hỏi, căn môn ấy rối loạn. Nếu chung làm một thì chỉ có bảy pháp, nếu chia làm hai và nhiễm tầm tư để làm ba pháp, nên nói mười bốn.

Giải thích trong tưởng ánh sáng có ba:

1/ Nói chung, ở đây "duyên" ánh sáng của Pháp.

2/ Nói về mười một chướng tối tăm "sở trị" (đối tượng trị).

3/ Nói về pháp bạch của chủ thể trị (năng trị) trái với chướng.

Như thế, vì nghi đeo đuổi theo: Kiết, sự che lấp tối tăm đầu tiên vì chướng ngại, có thể dứt trừ nhân duyên nghi. Nghĩa là ba thứ chướng sau của Kiết: Tinh tấn, siêng năng, ít ngủ; Ăn giữa ngày thân điều hòa, thuận với pháp quán Đế. Không muốn ở chốn tạp nhạp, tác ý như lý là chủ thể trừ khử nhân duyên nghi. Vì ba chướng sau, nên ở đây nói là chướng ngại có khả năng dứt trừ nỗi nghi ngờ.

Tuệ do tu thành đã dứt trừ bảy pháp tối tăm:

1/ Hôn trầm.

2/ Trạo cử.

3/ Mừng vui.

4/ Pháp tương ưng v.v... với hai thứ: sợ, sân.

5/ Khởi nói năng Tầm, Từ.

6/ Không chánh tư duy và tâm tán loạn.

7/ Tư duy câu kết với tà.

Tu tuệ đã diệt trừ chướng tối tăm của bảy thứ theo thứ lớp đó. "Tất cả thứ thanh tịnh của thế gian" trở xuống, là giải thích về quả tu thứ tư. Văn chia làm hai"

1/ Giải thích hai thứ tịnh. 2/ Kết thành quả tu.

- Phần đầu lại chia làm hai:

1- Giải thích chi thế gian thanh tịnh thứ sáu. 2- Giải thích chi xuất thế thanh tịnh.

Phần một lại có:

1/ Giải thích rộng về tướng.

2/ Kết thế gian thanh tịnh, chỉ ở chánh pháp, chứ chẳng phải ở các ngoại đạo.

Văn đầu tiên có ba:

1/ Hỏi, nêu ba danh hiệu.

2/ Tùy theo giải thích riêng.

3/ Kết giáo rộng không quá, không thêm.

Trong giải thích riêng: Mới được Sơ Tĩnh lự; định Vị chí, gọi là được Tam-ma-địa. Được Địa căn bản, gọi là Tam-ma-địa viên mãn. Lìa nhiễm các chướng, sinh riêng tuệ thông thanh tịnh, tươi tỉnh, gọi là Tam-ma-địa tự tại.

Trong được Tam-ma-địa chia làm bốn:

1/ Giải thích về tướng riêng của đối tượng trị (sở trị), chủ thể trị (năng trị).

2/ Giải thích "được", nghĩa được phần gần. 3/ Kết giáo rộng không quá, không thêm.

4/ Kết tịnh của thế gian, trụ chánh pháp, nghĩa là "được"

- Văn đầu có hai:

a/ Nói mười hai pháp đối tượng trị (sở trị).

b/ Nói về chủ thể trị.

- Văn đầu lại có hai:

1/ Nói mười hai chướng.

2/ Nói về bốn tướng có công năng che lấp.

Văn trước có ba: Đầu tiên, nêu; kế là giải thích; sau, là kết. Trong Tam-ma-địa viên mãn có ba:

1/ Giải thích mười tướng.

2/ Kết viên mãn, nhập Địa căn bản. 3/ Kết giáo rộng.

- Mười tướng:

1/ Nguyện vượt hơn, định mãn. 2/ Thấy đức thù thắng của định.

3/ Tinh tấn, siêng năng, cố gắng. 4/ Chiết phục Ái sắc.

5/ Thiện chưa viên mãn, tu ác khác còn vượt hơn. 6/ Ở Tịnh thiên, sinh tâm không đắm nhiễm.

7/ Không mặc cảm tự ti, cố gắng vươn lên, gia tăng tu. 8/ Thuận theo hai tu.

9/ Khuyến thỉnh Chánh pháp. 10/ Đối với chỉ, quán, tùy sinh ái, lạc.

- Trong Tam-ma-địa tự tại có hai: 1/ Giải thích tướng tự tại.

2/ Kết giáo rộng.

- Văn đầu tiên có ba:

1/ Trước là nêu: Dù Tam-ma-địa đã viên mãn, nhưng vì tướng chưa tự tại, khéo quán sát, nên sẽ được tự tại.

2/ Là giải thích về hai mươi hai tướng của bốn Xứ.

3/ Sau, là "đối với bốn Xứ như thế kia..." trở xuống, là nói về tướng tự tại.

- Trong văn thứ hai có hai:

1/ Nêu bốn Xứ.

2/ Do cạo bỏ râu tóc..." trở xuống, là giải thích về hai mươi hai tướng.

Bốn Xứ:

1/ Tự thề thọ lãnh hình tướng thấp hèn oai nghi, các đồ.

2/ Tự thệ thọ cấm giới Thi-la.

3/ Tự thệ thọ siêng năng tu pháp lành.

4/ Vì dứt trừ mọi khổ, lúc thọ ba Xứ trước, nên quán sát đứng đắn mọi đau khổ đeo đuổi.

Ba Xứ trước trong bốn Xứ này, mỗi Xứ đều khởi năm tướng; riêng Xứ thứ tư khởi bảy tướng.

- Năm tướng của Xứ đầu là:

1/ Cạo bỏ râu tóc.

2/ Bỏ hình dáng tốt đẹp của thế Tục.

3/ Mặc áo hoại sắc.

Với ba tướng này, khởi lên lời tự thề thọ hình tướng thấp hèn. Lại, oai nghi, mọi đồ đều một là năm tướng.

Năm tướng của Xứ thứ hai là. Pháp sư Thái nói: "Y cứ chung năm tướng không ngoài hai thứ:

1/ Mới xuất gian tức bỏ hai việc đây là hai tướng.

2/ Tu hành, ở đây có ba tướng:

a/ Không có phạm giới.

b/ Vì chính mình không trái phạm, nên có khả năng nêu tội người khác.

c/ Đối với giới có thiếu kém, làm rồi biết sám hối. Pháp sư Cảnh và Cơ đồng giải thích: Có năm

1/ Đại khái Xả hai sự được hiển hiện.

2/ Không tự phẩm thiết trách mình, người khác, không quở phạt, tần xuất.

3/ Có phạm, không nêu lên do đó thiếu phạm, bèn tự khẩn trách.

4/ Người khác đuổi, biết sám hối trừ bỏ.

5/ Đối với người cử tội, không có sân khuế, gây tổn não, mà tự tu trị.

Năm tướng của Xứ thứ ba, như văn tự tỏ rõ. Xứ thứ tư, khổ được tùy thích hợp dùng bảy tướng để quán. Pháp sư Thái nói: "Xét lại Thích luận để nêu bảy tướng."

Luận sư Cảnh nói: "Nỗi khổ của đường ác là một, nỗi khổ sinh, già, binh, chết lại là bốn, cũng đủ với trước là năm. Khổ ái biệt ly là thứ sáu. Tự nghiệp đã tạo ra nhân của tất cả khổ là thứ bảy. Ba khổ trước, mỗi khổ được chia làm hai thành sáu. Vì nghiệp mình đã gây ra, nên đã bị tất cả nhân khổ theo đuổi, hợp thành một tướng, tức thành bảy tướng."

Pháp sư Khuy Cơ lại giải thích: "1/ Xứ theo đuổi có một tướng, đối với quả Thánh chưa thể tùy chứng.

2/ Xứ theo đuổi có bốn tướng, đó là sinh, già, bịnh, chết.

3/ Xứ theo đuổi có một, đó là pháp ái biệt ly.

4/ Xứ theo đuổi có một, đó là nghiệp mình đã gây ra. Sinh, già, bệnh, chết, đại khái có hai nghĩa:

1/ Tánh ép ngặt, thuộc Khổ Khổ. Luận Đối Pháp v.v... nói: "Năm Khổ trước trong tám Khổ, thuộc về Khổ Khổ.

2/ Tánh dời đổi, lui dứt, sinh biến đổi đối với chết; già thay đồi đối với trẻ; bệnh thay đổi đối với mạnh khỏe; chết thay đổi đối với sống.

Vì thế, ở đây nói là Khổ hoại. Pháp theo đuổi ái biệt ly chẳng phải là Khổ hoại. Do nghĩa bao gồm Khổ đầu tiên trong đây thuộc về khổ khổ, Khổ thứ hai, thứ ba thuộc về Khổ Hoại; một Khổ thứ tư thuộc về Khổ Hành.

Trong tướng tự tại có hai:

1/ Nói về tướng v.v... tác ý như lý tự tại.

2/ "Do ưa đoạn, ưa tu như thế" trở xuống, là kết thành tướng tự tại lìa nhiễm, tiến đến điều thiện.

Trong phần đầu lại có ba:

1/ Nêu, tức là khởi tác đúng như lý.

2/ Nói dựa vào bốn Xứ để khởi hai mươi hai quán, nên mới thành tưởng xuất gia và Sa-môn.

3/ Nói về tướng đoạn tu của sáu tướng tu.

Sáu tướng: 1/ Ưa đoạn; 2/ Ưa tu; 3/ Không tham chấp mắc; 4/ Không có khuế, hại; 5/ Không có tùy "hoặc", khéo giữ Niệm trụ. 6/ Không có tăng thượng mạn.

Trong tịnh xuất thế thanh tịnh lại chia làm ba:

1/ Nêu lên năm môn

2/ Tùy theo giải thích riêng

3/ Kết thành tịnh và nghĩa rộng của giáo.

Trước đã được bốn thiện căn thanh tịnh của thế gian xong, tức là có khả năng nhập hiện quán Đế trước hết, sinh tối tăm diệt, chướng ngại tức là diệt trừ. Vì chứng tư tuệ chung mà ở trước đã được sự cảnh Hoan hỷ. Vì dứt trừ chướng, lại tập như trước mà được Loại, Đạo. Do vậy mà có thể nhập địa vị Vô học, chứng đạo thanh tịnh và quả công đức, gọi là theo thứ lớp của nghĩa giản lược trong đây.

Trong nhập hiện quán Đế, văn chia làm ba:

1/ Hỏi về Sinh khởi, từ tịnh thế gian, chứng được xuất thế, quán cảnh kém thua của đời, sinh sâu sắc tưởng nhàm chán xấu ác.

2/ "Lại, người trụ chánh pháp này..." trở xuống, là nói rộng về tưởng nhàm chán tai họa, an trụ tâm tưởng.

3/ Kết hai tưởng này, mỗi tưởng đều có hai mươi thứ, lại không có lỗi tăng.

Nói rộng về tưởng nhàm chán tai họa trong tưởng an trụ. Văn được chia làm hai:

1/ Nói dùng hai mươi tướng để tư duy nhàm chán tai họa của năm nơi chốn. "Lại có hai mươi tướng của năm nhân" trở xuống, là nói về tâm an trụ.

Trong phần đầu có ba:

1/ Nêu lên năm Xứ.

2/ "Trong đây, đại khái có ba thứ" trở xuống, là nói về hai mươi tướng.

3/ "Người kia do nhàm chán đều cùng có hành tướng" trở xuống, là kết thành tướng nhàm chán.

Năm Xứ:

1/ Tương ưng với tạp nhiễm của mình.

2/ Không tương ưng với thanh tịnh của mình.

3/ Tai họa lỗi lầm tương ưng với tạp nhiễm của mình.

4/ Tai họa lỗi lầm không tương ưng với thanh tịnh của mình.

5/ Thấy khó, hoàn thành xong đối với thanh tịnh của mình. Đối với năm Xứ này, tâm đều cùng nhàm chán tai họa.

Nương tựa hai mươi tướng của năm Xứ. Nghĩa là ba Xứ đầu, mỗi Xứ đều có ba tướng. Xứ thứ tư có năm thứ; Xứ thứ năm có năm, hợp với tướng trước, thành mười chín. Lại, "Lại phát khởi tinh tấn vững chắc..." trở xuống, là hợp chung với năm Xứ thành một tướng, cộng với tướng trước là hai mươi.

Tương ưng vời tạp nhiễm có ba. Pháp sư Thái nói: "Nói tương ưng chung của ba thứ tạp nhiễm ở trước không do thuộc về sự phối hợp riêng."

Luận sư Cảnh nói: "Một thứ chưa điều hòa, chưa thuận mà chết, là tương ưng với tạp nhiễm. A-la-hán chết, gọi là cái chết điều nhu, xa lìa tạp nhiễm. Nay, vì không điều hòa mà chết, nên tương ưng với tạp nhiễm. Hai thứ còn lại rất dễ hiểu."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nghĩa là thể tạp nhiễm tương ưng với mình:

1/ Chưa lìa không điều, chết, bậc Thánh vì lìa.

2/ Sẽ rơi vào hầm phiền não. Ba nghiệp ác hiện hành sẽ đọa vào chỗ ác. Đây là tùy đối tượng thích hợp, tức nghiệp phiền não sinh ra ba thứ: tạp nhiễm, thanh tịnh, bất tương ưng. Nghĩa là Niết-bàn, định, tuệ vượt hơn, Thể của pháp thanh tịnh, vì thân mình không có, nên gọi là bất tương ưng.

Tai họa lỗi lầm tương ưng với tạp nhiễm, nghĩa là do tương ưng với Thể tạp nhiễm, tức là sinh ra ba thứ tai họa lỗi lầm:

1/ Căn bản của Khổ sinh, già, bệnh.

2/ Tám xứ không có rảnh rang.

3/ Đối với tất cả chỗ sinh ra bốn tướng bị các tánh Vô thường ép ngặt.

Thanh tịnh không tương ưng với tai họa lỗi lầm. Do không tương ưng với Thể thanh tịnh, nên tai họa lỗi lầm sinh ra.

Đối với thanh tịnh của mình, gặp việc khó vẫn thành xong. Nghĩa là pháp thanh tịnh được thấy ở thân mình, khó có thể thành xong:

1/ Nếu xả pháp tịnh mà không tu, thì người ấy cuối cùng không thể nhậm vận tự khởi sự làm là có đạt được hiệu quả mong muốn.

2/ Ngoài pháp thanh tịnh ra, đối với việc đời, còn chẳng phải mời thỉnh người khác mà có thể thành xong, huống chi là việc thanh tịnh?

3/ Đối với việc thanh tịnh quyết định nên thực thi, do tâm chưa thanh tịnh, nên đối với sự việc kia chưa thoát.

4/ Chẳng phải trong hiện tại, không làm các việc ác, mà ngay cái tên thanh tịnh đã được lìa hẳn ngọn lửa phiền não đang hừng hực cháy. Nếu không có Thánh đạo, tất nhiên nghiệp ác sẽ không bao giờ hết.

5/ Đo Đạo thanh tịnh viên mãn mới chứng được quán và được thanh tịnh. Nếu không chứng được Đạo học, Vô Học, thì cuối cùng không tịnh.

Trong tướng thứ hai mươi có bốn chữ "Hựu" (lại):

1/ Một chữ "lại" tương ưng, không tương ưng với thể nhiễm ô, thanh tịnh.

2/ Chữ "lại" thứ hai, tai họa lỗi lầm tương ưng, không tương ưng với nhiễm tịnh.

Hai chữ "lại" ở dưới đối với tướng tư duy của năm kiến thức khó thành xong.

Thứ hai có hai mươi tướng, trong tâm an trụ có ba:

1/ Nếu hai mươi thứ của năm nhân, thọ thuộc về "tướng", giúp cho tướng an trụ của tâm đối với Niết-bàn.

2/ Giải thích riêng về năm nhân.

3/ "Lúc bấy giờ, tâm kia do năm nhân này..." trở xuống, là kết thành an trụ.

Trong giải thích riêng năm nhân, được chia làm hai:

1/ Nói về năm nhân.

2/ "Nghĩa là đối với "không", "Vô nguyện" v.v... " trở xuống, là giải thích hai mươi tướng.

Trong năm nhân có ba:

1/ Hỏi, 2/ Giải thích, 3/ Kết.

Năm nhân dựa theo thứ lớp Nghịch, nói năm nhân:

1/ Bốn thiện căn khai sáng năng quán thông suốt bốn Đế

2/ Định sở y tức định mà bốn thiện căn đã nương tựa.

3/ Chính định này, bốn Niệm trụ v.v... ở trước, năm pháp quán dừng tâm, v.v... năng nhập cảnh giới.

4/ Các quán này, trước đây đã tu sáu tùy niệm v.v... của bốn Thánh chủng, gọi chủ thể Nhiếp thọ Gia hạnh, Tư lương năm tức ở đây, ở trước đã thọ trì ba Tạng, gần gũi Hòa-thượng và A-xà-lê, hay thọ lãnh sự răn dạy. Tư duy gia hạnh gọi là phương tiện nhiếp thọ trước hết, cho nên nói là năm quán dựa theo thứ lớp nghịch mà nói.

Dựa vào năm nhân trên để Khởi hai mươi tướng. Nghĩa là nương tựa nhân ban đầu có sáu tướng; dựa vào nhân thứ hai, có bốn tướng; dựa vào nhân thứ ba, có hai tướng; dựa vào nhân thứ tư, có năm tướng; dựa vào nhân thứ năm, có ba tướng.

Nhân ban đầu có sáu tướng:

1/ Hiện hạnh vi tế, hữu gián, vô gián, tùy chuyển, Ngã mạn, đều là tướng của Tâm hạnh. Các tướng này đối với tiền phương tiện như Không v.v..., Khởi, hay che lấp các ý hiện quán chính thức thông đạt.

Hữu gián ngã mạn. Nghĩa là Đệ lục thức câu. Vô gián ngã mạn. Nghĩa là Đệ nhất thức câu. Vì những thức này đều "câu sinh" (đều cùng sinh) nên gọi là vi tế.

Phân biệt kia. Nghĩa là xa ở trước, Tư lương đã chiết phục.

2/ Đã không đạt rồi, nhậm vận tác ý trong tâm, tùy đối tượng thích hợp với tác ý, hay khéo bỏ hai ngã mạn ở trước, khiến chứng Vô gián diệt. Đây là nghĩa làm cho ý nhiễm không hiện hành.

3/ Dựa vào Vô gián diệt để tư duy hành Vô thường v.v... như thế. 4/ Do tác ý này, cho đến trí Bình đẳng sinh.

5/ Người kia, lúc bấy giờ, ngã mạn v.v... diệt, chứng một tánh cảnh của tâm.

6/ Bèn tự suy nghĩ: "Ta đã chứng tánh tâm này, biết rõ như thật." Dựa vào bốn tướng của nhân thứ hai:

1/ Đạo thế gian ở trước đã được định viên mãn, cũng được tự tại, nghĩa là đi vào, ở, đi ra.

2/ An trụ tâm mình, nhập hiện quán đế đối với các tướng này.

3/ Nếu được định này chưa viên mãn tự tại thì tư duy chỉ, đề ra tướng Xả.

4/ An trụ tâm mình.

Hai tướng trong nhân thứ ba:

1/ Niệm A-Na-Bát-Na (niệ m theo hơi thở)

2/ Các niệm trụ.

Trong nhân thứ tư có năm tướng:

1/ Xa lìa những việc chẳng nên làm.

2/ Xa lìa những việc đã thích dứt thích tu.

3/ Ở phần vị ngày, đêm, quán việc suy đồi, hưng thịnh của mình, người, tâm cảm thấy chán ngán tai họa.

4/ Tu sáu Tùy niệm.

5/ Trụ bốn Thánh chủng.

Ba tướng của nhân thứ năm: phương tiện gia hạnh là hai; chánh gia hạnh là một.

Trong lìa các chướng ngại của môn thứ hai có ba: 1/ Nêu, lên hai chướng

2/ Tùy theo giải thích riêng

3/ "Mười thứ thiện Xảo của hai thứ như thế" trở xuống, là kết thành lìa chướng, và nghĩa rộng không quá, không thêm.

Trong giải thích riêng chướng, đầu tiên, nói về mười một thứ chướng của hai Xứ. Về sau, "Lại, hai chướng này..." trở xuống, đối với hai Xứ này, khởi mười thiện xảo.

Trong chướng hành Xứ có sáu:

1/ Bỏ số của phẩm thiện với chúng hội. Việc này, như luận Đối Pháp gọi là chướng ngại bất thiện, Sư Huề giải thích rằng: chúng tăng thường nhóm họp, tức trở ngại cho ba học, nên gọi là bất thiện.

2/ Xem trọng việc uống ăn.

3/ Gồm hai Xứ trước ưa sắm nhiều y bát. Pháp sư Thái nói: "Gồm hai Xứ trước, nghĩa là ở chung v.v... với chúng."

4/ Ưa nói chuyện, bàn bạc với nhau.

5/ Ngày đêm, thích ngủ, ưa nói.

6/ Ưa ở chung với người khác.

Ý nói ưa ở chung với người thứ hai, nghĩa là không thích ở một mình, cũng có thể là ưa ở chung với người thứ hai ở trước.

Chướng chỗ ở có năm: bốn chướng đầu là bốn, tánh không thuận theo Chướng thứ năm, hoặc "suốt ngày đêm có nhiều chuyện ồn ào, buông thả" trở xuống, hợp thành một thứ, gọi là đối với mười một thứ chướng của hai Xứ. Hoặc hành xử hợp thành một phương tiện nhất định, gọi là Hành xử.

Chướng chỗ cư trú có mười: bốn chướng đầu là tánh không tùy thuộc; năm chướng huyên náo, buông thả vào ban ngày; sáu chướng về đêm, với nhiều điều khổ sở.

7/ Thường sợ hãi.

8/ Nhiều tai biến, dịch lệ.

9/ Mọi đồ thiếu thốn, không đáng ưa thích.

10/ Bạn xấu ác dẫn dắt, nuôi giữ, không có các bạn lành. Năm thứ đồ nằm mất tương ưng, chỉ rõ như Địa Thanh văn. Trong nhiều định vui có sáu: Tu chỉ, cử, xả, nhập, trụ, xuất.

Trong nhiều Tư trạch có bốn. Nói tuệ thiện vượt hơn, gọi là Tư trạch. Nghĩa là ở đây phát ra Thể của tư duy chọn lựa" trở xuống, là nói về bốn thiện xảo:

1/ Về phần vị ngày đêm, biết rõ việc thiện, ác, tăng trưởng, suy đồi tổn.

2/ Ngày, đêm, do biết rõ như thật về y phục v.v... rõ việc thiện, ác, suy yếu, thối lui của mình.

3/ Tư duy, lựa chọn là dựa theo pháp bất thiện, xua đuổi, xa lìa.

4/ Đối với điệu thiện năng tu. Bốn thứ này cộng với sáu thứ trước thành mười thiện xảo.

Thứ ba, vì chứng sự hoan hỷ của tư tuệ thông có ba:

1/ Hỏi, 2/ Giải thích, 3/ Kết.

Trong giải thích có bốn Hỷ:

a/ Đối với bốn chứng tịnh, sinh Hỷ.

b/ Đối với tự tăng thượng sinh và quyết định vượt hơn, sinh Hỷ. c/ Vì không có ganh ghét, nên đối với đồng loại của người được

hai việc này cũng sinh vui mừng.

d/ Nghĩ đến người có ơn, phát sinh vui mừng. Thứ tư, trong tu tập như Đạo đã được, có ba: 1/ Hỏi, 2/ Giải thích, 3/ Kết.

Trong phần giải thích có hai:

a/ Nói về bốn pháp là chủ thể nương tựa. b/ Nói năm pháp viên mãn.

Bốn pháp là:

1/ Tâm tư duy cùng tột kính mến xuất ly ưa muốn sao cho sẽ trụ đầy đủ như A-la-hán.

2/ Sự ưa muốn như thế đã được nảy sinh rồi, phát siêng năng, tinh tấn tu ba mươi bảy pháp phần Bồ-đề.

3/ Vì siêng năng tinh tấn, nên tâm ưa xa lìa.

4/ Do ba pháp trước đã không sinh Hỷ túc, để mong cầu được trụ pháp vượt hơn, nên về sau, giúp cho năm pháp tu tập viên mãn:

1/ Đối với Hoan hỷ, tu được viên mãn, xa lìa cõi Dục.

2/ Đạo lý phương tiện đã gây tổn giảm rất cùng cực, vì phiền não dứt; dứt phiền não của cõi Sắc, Vô sắc, đạt được niềm vui, nỗi mừng viên mãn của Đạo Thắng Tấn.

3/ Tránh xa sự thô nặng.

4/ Đạt được hiệu quả khinh an, cũng có thể do tinh tấn ở trước, dứt trừ "tu hoặc" của cõi trên, mới đổi lấy được khinh an.

Do khinh an, nên thân tâm cảm thấy mát mẻ, được nhiếp thọ cùng cực.

5/ Được định Kim Cương.

Thứ năm, trong chứng Đạo v.v... thanh tịnh có ba:

1/ Nhắc lại câu hỏi.

2/ Giải thích.

3/ Tổng kết thành.

Trong giải thích Đạo viên mãn Vô thượng không có Đạo nào hơn, có hai:

a/ Giải thích riêng về công đức của Đạo quả.

b/ Kết thành giáo rộng.

Trong phần trước lại có hai: Đầu tiên, là giải thích riêng có ba.

Sau, tổng kết.

Trong phần trước, trước là nói về quả, tiếp theo, là nói rõ Đạo.

Sau, nói về công đức.

Lấy phẩm Tạp Nhiễm: phẩm Tạp nhiễm của hành phiền não nghĩa là nghiệp.

Năm uẩn v.v... Vô học thuộc về mười Vô học. Nghĩa là Chánh ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng, thuộc về uẩn giới. Chánh niệm, Chánh định, thuộc về uẩn Định. Chánh Kiến, Chánh tư duy và Chánh Tinh tấn, Chủ, bạn theo nhau, thuộc về uẩn tuệ. Thắng giải thường là giải thoát chân chánh, là uẩn giải thoát. Chánh trí thứ mười, gồm thâu giải thoát tri Kiến uẩn, tức đây là trí Tận Vô sinh. Thấy pháp rõ ràng, gọi là tri kiến. Vô học chánh kiến, gọi là Thân tuệ, cho nên, có khác nhau.

Trong mười lỗi lầm:

1/ Dựa vào dục của ngoại đạo, phát tà ngữ thở than, buồn rầu, dùng chánh ngữ, làm chủ thể trị.

2/ Dựa vào việc không che chở căn. Do đây, khởi tà nghiệp của thân, dùng Chánh nghiệp làm chủ thể trị.

3/ Vị ái, ưa đứng lại ở lỗi lầm. Nghĩa là do tham vị ái, phát ra thân, ngữ, gọi là Tà mạng, dùng Chánh mạng, làm chủ thể trị.

4/ Lỗi đi, đứng buông lung, dùng Chánh tinh tấn làm chủ thể trị.

5/ Ngoại đạo không chung, tức họ đều có tà kiến riêng mà phát ra lời nói.

6/ Tà kiến mà khởi Tầm, Tư, đều Chánh tư duy, làm đối trị.

7/ Tà kiến khởi đeo đuổi, tìm kiếm là Tà niệm. Chánh niệm là chủ thể trị., cũng có thể tà kiến là một lỗi lầm; lời nói Tầm, Tư là một; đeo đuổi, tìm kiếm là một (do tướng của chủ thể trị; đối tượng trị sẽ nói sau).

8/ Dựa vào lỗi lầm của bờ mé tĩnh lự. Luận sư Cảnh nói: "Tĩnh Lự thứ tư gọi là Bờ mé. Vì chấp định thứ tư cho là Niết-bàn, nên nói là lỗi lầm. Dùng Chánh định làm chủ thể trị.

Pháp sư Thái nói: "Cận phần, gọi là Bờ mé. Vì phần nhiều dựa vào cận phần, nên gọi là lỗi lầm của Bờ mé.

9/ Lấy lỗi phẩm Tạp nhiễm, thuộc về duyên khởi phát khởi. Nghĩa là chấp ái thủ kia, lấy tịnh làm nhân thanh tịnh, dùng Chánh trí làm chủ thể trị.

10/ Lỗi lầm phát khởi thực hành phẩm Tạp nhiễm. Lại do Vô minh mà phát, cho là nhân giải thoát, tức dùng Chánh giải thoát để đối trừ.

BẢN LUẬN QUYỂN 21

Từ trên đến đây, đã biện luận về hạnh ba Địa chung xong. Từ đây trở xuống, là nói về hạnh riêng ba Địa, hoặc ba hạnh phương tiện trên ba hạnh căn bản dưới.

Trong hạnh căn bản, từ hạnh kém, hướng về hạnh vượt hơn, sẽ theo thứ lớp nói về các hạnh ấy:

Thánh giáo của Chư Phật là Thượng thủ. Được nghe (học hỏi) từ thầy, bạn, đây là Thinh giáo, lần lượt tu chứng, mong cầu xuất thế gian. Vì hạnh nhỏ thì quả nhỏ, nên gọi là Thanh văn.

Như thế, với chủng tánh của Thanh văn, phát tâm tu hành, đắc quả, tất cả gọi chung là Địa Thanh văn.

Sơ Du-già xứ v.v... là phân biệt Nhị thừa khác, vì cả ba Thừa đều có Sơ Du-già xứ, nên có bốn Xứ:

1/ Chủng tánh. 2/ Sắc thủ thú. 3/ An lập. 4/ Thế, xuất thế.

Trong bốn Xứ này, vì chủng tánh là đầu nên nói là "Sơ". Du-già là Quán, Hạnh; chủng tánh lá hạt giống của Quán, hạnh. Hạt giống là hiện hạnh; Quán hạnh, tạo ra chỗ sở y, nên nói Địa chủng tánh của "Sơ Du-già Xứ."

- Trong Sơ Du-già có ba Địa:

1/ Địa chủng tánh.

2/ Địa thu nhập.

3/ Địa xuất ly tưởng.

Từ "Sơ" nêu tên, gọi là Du-già chủng tánh, nên bài Tụng gọi chung, là tánh v.v... Quyển này giải thích về Địa tánh, Địa thú nhập xong. Bốn quyển dưới giải thích về Địa xuất ly.

Đại ý chủng tánh tức là chủng tánh thành tánh, thú nhập tức là phát tâm thu hướng phương tiện cầu Thánh Đạo, trong đó chẳng phải không có nói chung các nghĩa y cứ trong luận xưa.

Nay, đây thú nhập Địa phát tâm xuất ly, gọi là Địa hành phương tiện. Y cứ trong Địa chủng tánh, đâu tiên, nêu bốn môn, kế là giải thích trong môn đầu có pháp hạt giống, do hiện hữu, nên ngang đồng.

Luận sư Cảnh nói: "Do từ vô thỉ đến nay, niệm, niệm trong sở y (đối tượng nương tựa) hiện thành hạt giống Vô lậu của chủng tánh Thanh văn, gặp "duyên" liền sinh. Kiến đạo Vô lậu dần nhập Niết-bàn.

Pháp sư Thái nói: "Hạt giống pháp nhĩ (tự nhiên), chẳng phải sẽ

có, nên gọi là hiện, vì chẳng phải pháp giả, nên gọi là "có". Nếu gặp duyên thù thắng của Như lai, Bồ-tát, thì tức là có chủng tánh "kham năng" của tánh và có thế lực của Tập tánh. Đối với Hữu dư có thể được; Đối với Vô dư có thể chứng."

Pháp sư Khuy Cơ nói: "Pháp hạt giống, tức hạt giống mà Niết-bàn chứng được. Do hiện có, nên phân biệt với nghĩa sẽ có. "Hiện" phân biệt với "sẽ"; "có" phân biệt với "không".

- Nếu thế, thì quân vượt hơn sẽ có, làm sao thông suốt nghĩa này?"

Giải thích: "Vì hiện có các chướng như phiền não v.v... có thể dứt trừ, cũng gọi là hiện có. Về nghĩa của ba nhà này tùy theo sự thích ứng mà nêu.

Nói tức là có kham nhậm, tức là có thế lực. Có thuyết nói: "Kham nhậm, nghĩa là chủng tánh của tánh, Thế lực, nghĩa là chủng tánh của Tập."

Nay, tu duy không đúng. Vì sao? Vì chủng tánh của Tánh vốn có thì đâu cần phải gặp "duyên", nên nói là không đúng. Ý nói kham nhậm ở đây, nghĩa là chủng tánh của Hữu; thế lực chủng tánh của Tập, và chủng tánh của Đạo, khả năng đắc, Khả năng chứng, đồng với cách giải thích của Pháp sư Thái "Vì công năng sinh hiện hành, nên gọi là hạt giống."

Bản Phạn nói rằng Đà-Đô, Hán dịch là Giới, là nghĩa nhân. Bản Phạn nói Thấp phược, Ta phược, Hán dịch dịch là Tánh, nghĩa là Thể tánh. Y cứ ở nghĩa đều khác nhau. Ở đây, giải thích về hạt giống. Đầu tiên, về nghĩa của ba luận gia đã nêu như trước. Về phần đáp, dựa vào đối tượng nương tựa có tướng như thế thuộc về sáu Xứ. Luận sư Cảnh nói: "Nếu dựa vào Thinh giáo chấp tánh thì dù không nói về Lại-da, nhưng ở đây, dựa vào đạo lý của Đại thừa, nói là hạt giống Vô lậu của chủng tánh Thanh văn. Một là phải nương tựa trong thức thứ tám vì thức thứ tám tức thuộc về thứ sáu, lần lượt truyền đến Pháp nhĩ mà được."

Pháp sư Thái nói: "Nương tựa vào năm uẩn sở y của phàm phu, có thể tưởng của hạt giống Vô lậu, tánh thù thắng của Thanh văn, không ở núi, sông trong sáu trần bên ngoài, nên thuộc về sáu Xứ."

Ngài Nan-đà v.v... không thừa nhận nghĩa hạt giống bản hữu, giải thích văn này, nói rằng: "Như sản nữ có khả năng sinh con nói là có giống người. Nhưng trong thân người thiếu nữ nọ không hề có thai. Ở đây cũng như khả năng có thể được chứng, nên nói có hạt giống. Kham năng này là nghĩa được, chứ chẳng phải do tu mà được, nên nói là Pháp nhĩ (tự nhiên).

Thứ hai, trong môn An lập, trước là nêu; kế là giải thích; sau là kết.

Trong giải thích có bốn:

1/ Nói về thô, tế.

2/ Nói về "một", nhiều nối tiếp nhau.

3/ Nói về gặp duyên?

4/ Nói về "duyên" hơn, kém. Nên đáp rằng "Tế v.v... ".

Luận sư Cảnh nói: "Khi chủng tánh chưa sinh quả, chưa tập thành quả, tác dụng của chủng tánh đó chưa tăng, vì ẩn, gọi là tế, chỉ gọi là chủng tánh của tánh. Về sau, nếu nhờ duyên tăng trưởng, đã cho quả, đã tập thành quả, hoặc hạt giống, hoặc quả, đều gọi là Thô. Dù đây là hạt giống cũ, tăng trưởng rồi bỏ, tức gọi là tập chủng, hạt giống mới huân tập, cũng gọi là Tập chủng.

Nay, Địa chủng tánh, ý nói về chủng tánh. Về sau, thú nhập Địa, mới nói về hạt giống Tập.

Lại, chủng tánh của tánh có hai:

1/ Hữu lậu này lấy tánh này làm nhân, khả năng sinh bảy hạnh phương tiện ở trước của Kiến Đạo.

2/ Vô lậu này năng sinh Kiến Đạo, rồi bỏ Vô lậu, lúc tập chủng tánh cũng có hai thứ:

1/ Hạt giống hữu lậu trong chủng tánh này, gặp duyên dẫn phát, tăng trưởng rồi bỏ, tức gọi là Tập chủng. Từ Tập chủng này sinh khởi Kiến đạo rồi bỏ Vô lậu trở lại tức.

"Huân tập hạt giống, đều gọi là Tập chủng"

Luận sư Bị nói: "Hạt giống pháp nhĩ chưa sinh hiện quả, nên chưa cho quả, chưa có đối tượng huân tập, tăng trưởng của hiện hạnh, vì chưa tập thành quả, vì từ hạt giống pháp nhĩ (vốn) sinh, nên hiện hành bỏ đi sự huân tập, vì hạt giống vốn tăng trưởng, nên gọi là Tập thành quả.

Cựu Địa Trì sư nói: "Chủng tánh của Tánh, gọi là tế, tức vì nhân quả của pháp thân, nên tập chủng tánh gọi là thô, vì năm phần pháp thân chưa có mà có".

Hỏi: "Chủng tánh như thế, phải nói là đã rơi vào một nối tiếp hay rơi vào nhiều nối tiếp nhau v.v... ?"

Luận sư Cảnh đáp: " Sự nối tiếp nhau là nói về thân. Chủng tánh Thanh văn này là đầu cuối ở trong thân của một người, hoặc ở thân của một người này, đôi khi đầy ở trong của một người kia."

Đại ý đáp: "Đầu cuối thường rơi vào trong thân một người."

Trong giải thích dưới đây, giải thích trái lại với trước, vì sao? Vì nếu pháp khác với tướng đều cùng có mà chuyển biến, cho đến các thứ lưu chuyển, thì đây là giải thích về chủng tánh dựa vào định của thân xứ. Nếu chủng tánh kia với thân sở y có thể tánh riêng đều cùng lúc chuyển, thì có thể được nói là hoặc nương tựa thân này hay dựa vào thân khác, chính vì không có tự thể riêng, nên không được có chủng tánh của thân này rơi vào thân khác.

Từ đây trở xuống là giải thích thuận:

Hạt giống như thế chẳng có tướng khác riêng nghĩa là vì hạt giống này chẳng phải khác với sáu xứ có tướng riêng khác, tức đối với sáu xứ thù thắng của phần vị trước, sau của chủng loại thân như thế, gọi là có chủng tánh, cũng có thể trực tiếp y cứ trong thân một người có tự loại trước, sau của mười tám giới, gọi là nối tiếp nhau, nay hỏi:

"Chủng tánh là đồng với chân như khắp mười tám giới, phần nhiều nối tiếp nhau hay rơi vào một nối tiếp nhau của một giới?".

Đáp: "Chỉ rơi vào Lại-da trong một nối tiếp nhau của ý giới. Nói: "Vì sao cho đến các thứ lưu chuyển", đây là giả thuyết thừa nhận sự nối tiếp nhau. Nếu thể của pháp mười tám giới khác với tưởng, đều có mà chuyển trong tất cả thời gian, thì có thể thừa nhận rằng, chủng tánh đã rơi vào nhiều sự nối tiếp nhau. Thế nhưng, ở đây nhận thấy chủng tánh ấy "có", còn cõi trên thì "không"; năm thức của định thứ hai v.v... đều "không"; các phần vị của ý thức thứ sáu lại gián đoạn khởi diệt. Hai định vô tâm và "diệt" trong cõi trời vô tưởng, đều chẳng phải là xứ mà chủng tánh đã nương tựa, cho nên nói là "thấy chủng tánh kia đều là các thứ lưu chuyển của các thứ nối tiếp nhau riêng".

Nói "hạt giống như thế, cho đến sáu xứ thù thắng. Nghĩa là với hạt giống như thế, nếu lìa thức thứ sáu mà có thể giả riêng, thì có thể chấp nhận chúng có thể rơi vào trong nhiều nối tiếp nhau. Tuy nhiên, hạt giống này không có riêng tướng khác lạ ở sáu xứ, tức ở nơi phần vị chủng-loại, ý-xứ của A-lại-da như thế; mà có được công năng hạt giống này, nên nói: "Ý xứ kia được gọi là thù thắng ".

Pháp sư Thái nói: "Luận chủ của Nhiếp Luận phân tích hạt giống là thể khác, văn ấy đồng với luận này, không đồng với mười sắc, tám tâm, với nhiều thể riêng nối tiếp nhau khởi, đều có sinh. Công năng của mười sắc, tám tâm không có ở bản thức, vì mỗi thứ đều có tự thể riêng, nên rơi vào một nối tiếp nhau. Vì sao? Vì, nếu pháp của mười sắc và thể của pháp tám tâm đều là tướng khác thì lúc hiện khởi sẽ đều có mà chuyển. Hiện nhận thấy các pháp đó đều là các thứ mười sắc riêng và các thứ lưu chuyển của nhiều loại nối tiếp nhau của thể tám tâm. Nhiều loại nối tiếp nhau, các thứ lưu chuyển, đây là nghĩa nhiều thể tiếp nhau.

Này, hạt giống vô lậu y cứ ở môn tùy chuyển, chứ chẳng phải ở sáu xứ có tướng riêng khác, tức đối với phần vị của một chủng loại như thế trên sáu xứ, có sinh ra công năng thù thắng vô lậu, gọi là sáu xứ thù thắng. Từ vô thỉ có thể được cùng với sáu xứ là "một" rồi nối tiếp nhau khởi, gọi là một "tương tục"

Luận sư Bị nói giải thích của ngài Tam Tạng, đại ý đồng với giải thích đầu tiên của Luận sư Cảnh.

Pháp sư Khuy Cơ lại giải thích "Đại ý trong đây, trước là giải thích ngược lại, sau là giải thích đúng. Nghĩa là "Nếu pháp v.v... trở xuống, Đến các thứ lưu chuyển, đây giải thích ngược lại. Ở đây ý nói: "Nếu hạt giống với sở y (đối tượng nương tựa) của sáu xứ đều là tướng riêng, thì có thể là các thứ lưu chuyển của các thứ nối tiếp nhau, như mười sắc xứ, sáu thức xứ. Như thế, vì hạt giống chẳng phải có tướng khác với sáu xứ, nên biết được nó ở một nối tiếp nhau. Như giải thích trong Nhiếp Luận: "Sinh ở nước Biên Địa, kể cả Đạt-tu, Miệt Lệ Xa."

Luận sư Bị nói: "Các nước mọi rợ gọi là Đạt-tu, những người không tin Tam Bảo, tập nhiễm nghiệp ác, gọi là Miệt lệ xa. Nay nói theo văn tương ưng thì ngoại trừ Trung Ấn-độ, bốn Ấn-độ còn lại, cũng gọi là nước Biên địa. Ngoài Biên này, trừ Biên si v.v... cư ngụ ở đây, các nước khác đều gọi là Đạt-tu.

Thấp kém, thiếu văn hóa gọi là Miệt lệ xa. Cũng có thể ở nơi có Tam Bảo, đều gọi là trung quốc, nếu không có Tam bảo thì đều gọi là Biên quốc.

Chánh chí tức bốn quả, vì bậc thánh được gọi là thiện sĩ chánh chí. Thuận với chánh lý. Nói bốn hướng, bốn quả gọi là chánh hạnh, chánh chí.

Trong phân tích "Duyên" hơn, kém, văn chia làm bốn:

1- Hỏi; 2- Đáp; 3- Gạn; 4- Giải thích.

Trong giải thích, trước nêu sau giải thích.

Trong giải thích: 1)- Giải thích riêng về hai duyên. 2)- Giải thích lại hai duyên. 3)- Thuộc ba pháp tương lai. Trong phần đầu Luận sư Cảnh nói: "Nghe nói bốn Đế, nhập pháp hiện quán, bên trong chánh tư duy, tức khởi sự tu tập. Từ năm pháp quán dừng tâm, cho đến pháp thế đệ nhất, đối với hiện quán Đế đều là duyên "vượt hơn". Nếu người kia chưa khởi bảy phương tiện mà trước đó đã khởi quán hạnh, thì gọi là duyên thua kém. Nếu người đó nhập Kiến đạo từ Chánh kiến, cho đến tu đầy đủ các hạnh, nhập cảnh giới v.v... Niết-bàn Võ Dư Y, thì gọi là chân tu tập".

Pháp sư Thái nói: "Văn, Tư tuệ v.v... gọi là "Duyên" vượt hơn. Từ duyên ngoài khác, đều là "Duyên" thua kém, duyên kém có mười hai, giải thích theo thứ lớp.

Từ trong viên mãn, nói rằng, trước hết là trước hành các tín thanh tịnh tăng thượng, nghĩa là ý lấy Kiến đạo trước thực hành tín hạnh hữu lậu.

"Trong viên mãn khác, giáo pháp tồn tại lâu dài".

Luận sư Cảnh nói: "Như tuổi thọ của Đức Phật Thích-ca là tám mươi tuổi. Đức Di-lặc Thế tôn sống lâu đến sáu muôn tuổi. Sau đức Thích-ca nhập Niết-bàn, chánh pháp là năm trăm năm; Tượng pháp một ngàn năm. Sau đức Di-lặc nhập Niết-bàn, chánh pháp an trụ ở đời cũng sáu muôn năm. Hoặc trụ, hoặc diệt, trải qua ngần ấy thời gian, chánh pháp vẫn không diệt."

Nói: "Phải biết rằng, gọi là đạo lý trụ, chứng của chánh pháp Thắng nghĩa kia, đây là y cứ vào sự chứng ngộ, lưu hành tồn tại lâu không diệt, bất luận giáo pháp, cho nên nói rằng Chánh Pháp Thắng Nghĩa.

Vì thế Kinh Tạp Tâm chép: "Kinh, Luật, A Tì Đàm, được gọi là chánh pháp nơi thế gian. Ba mươi bảy phẩm giác là nói nghĩa bậc nhất."

Pháp sư Khuy Cơ lại nói: "Ý này nói là trong năm trăm năm chánh pháp cũng có tác chứng chánh pháp, nhưng về pháp tồn tại lâu hay mau, văn khác nhau: Dựa theo kinh Ma-da thì chánh pháp tồn tại năm trăm năm. Nếu theo kinh Đại Bi v.v... thì Chánh pháp một ngàn năm, Tượng Pháp một ngàn năm; Mạt pháp muôn năm. Lại theo pháp Trụ Ký của Khánh hữu chép: "Pháp Phật này sau kiếp đao binh, lòng con người chán ngán việc xấu ác, đều khởi lên tâm từ, không còn giết hại nhau nữa. Họ biết thương xót nhau, như cha, như con. Mạng sống sẽ tăng trưởng dần, đến mãn một trăm năm. Lúc bấy giờ sẽ có mười sáu vị Đại A-la-hán đủ ba minh, sáu thông, tám giải thoát, rất giỏi về mười hai bộ kinh trong ba Tạng, thọ lãnh Phật phú chúc, trụ trì chánh pháp, đem lại lợi ích cho chúng sinh, không nhập Niết-bàn, cùng với hơn muôn đồ chúng của Đại A-la-hán quyến thuộc khác, lại lưu hành ba tạng giáo của Đức Như lai ở đời, giáo hóa dẫn dắt chúng sinh, xây cất chùa, hoá độ tăng tu giới, định tuệ, làm cho Phật pháp càng được hưng thịnh hơn.

Đến khi tuổi thọ con người tăng lên đến cuối sáu muôn tuổi, đầu bảy muôn tuổi, các vị A-la-hán đều hội hợp chung, chỗ Xá-lợi của Đức Như lai, để cùng nhau xây dựng tháp báu. Mười sáu vị A-la-hán cùng quyến thuộc vây quanh tháp, rải các thứ hoa thơm cúng dường. Chiêm ngưỡng, lễ bái xong, đều bay lên hư không, nói rằng: "Kính lạy đức Thế tôn Thích-ca Như lai, Ứng Chánh Đẳng Giác và với trời, người cùng thực thi mọi việc lợi ích.

Pháp tạng đã mai một, những người có duyên đã được hóa độ hết, hôm nay, chúng con xin tạ từ để diệt độ". Nói xong tất cả đều nhập Niết-bàn Vô Dư, tháp báo Xá-lợi kia liền biến mất vào lòng đất, Đến mé Kim Luân mới dừng lại. Ba tạng giáo kia ở trước Xá-lợi, đã diệt mất trước đó. Trải qua một trăm năm chỉ có pháp thanh tịnh này với ngôi tháp Xá-lợi và các vị A-la-hán đều mất diệt trong cùng một lúc.

Bấy giờ, Đức Thế tôn Thích-ca Mâu-ni, chánh pháp vô thượng, ở khắp Tam thiên Đại thiên thế giới này dứt mất mãi mãi.

Từ thời vô gián này, trong cõi nước của Đức Phật này, có bảy muôn Câu-chi-độc giác đồng thời xuất hiện. Đến khi số tuổi thọ của con người tăng tám muôn tuổi, bấy giờ các Thánh chúng Độc giác lại đều diệt độ.

Về sau, Bồ-tát Di-lặc xuất hiện ở thế gian.

Nay sưu tầm ở cuối quyển bảy của kinh Bảo Thánh, nhận thấy phần lớn đều đồng với Pháp Trụ ký của Khánh hữu này.

Lao Sách giới: Tức là mười giới Sa-di, cũng gọi là giới Cần sách. Pháp sư Thái nói: "Tiếng Phạm là sa-di, Hán dịch nói là Lao Sách.

Lại nói là "Tức ác"

Căn Luật nghi: tức là đề phòng, che chở Niệm, tuệ của sáu căn. Ăn biết lường: vì dứt trừ, nên thọ v.v... (Đến quyển hai mươi ba, sẽ giải thích).

Từ thuận với chướng pháp, tịnh tu tâm mình": là nhận biết từ tâm này thuận với tham sân v.v... liền thu nhiếp, để cho được tịnh. Trụ chánh tri, hoặc ở, hoặc đi hoặc đến v.v... (Đến quyển hai mươi bốn sẽ giải thích rộng).

Trong ưa xa lìa, tu trị không có trái ngược, địa sơ nghiệp rồi. Pháp sư Khuy Cơ nói: "Nghĩa là tu trị nghiệp lúc mới phát tâm, tức là xuất gia v.v...

Ngọa cụ Bờ mé. "Nghĩa là đồ nằm rất xấu xí, gọi là Bờ mé.

"Người kia do lần lượt tu hành như thế, cho Đến không có lay động", là nhắc lại "Duyên" kém ở sau.

"Nếu lại đạt được, dựa vào bốn khánh Đế, cho đến "như lý đã dẫn sinh tác ý", là nhắc lại "duyên" vượt hơn ở trước. Và duyên đó là tất cả chánh, kiến ở trước, " cho đến mà nhập Niết-bàn, nghĩa là thể của chân tu này.

Từ trên đến đây, là nêu thể của ba pháp.

Từ đây trở xuống, là thuộc về danh hiệu của về ba pháp tương lai.

Trong giải thích môn thứ ba, rằng, A-lại-da yêu khác tất cả hạt giống, đều tùy ràng buộc ngang đồng, Luận sư Cảnh nói: "Chấp A-lại- da là "ngã", vì yêu "ngã", vì yêu mọi đồ mà "ngã" có, nên lại-da ái Khắp tất cả hạt giống, đều bị buộc ràng theo, lại vì ái này sinh trưởng "hoặc" khác ở trong Lại da, nên nói rằng: "phụ thuộc vào sở y, thành pháp vô lượng. Đã không có đạo đoạn, nên khó nghiêng về sự cứu vớt, đã không có hạt giống, tất nhiên, sẽ không có nhân, vì không có nhân nên duyên bên cạnh Chư Phật không thể cứu vớt, vì không thể cứu vớt, nên pháp ác sở hữu rốt ráo vững chắc theo đuổi lâu dài."

Luận sư Bị thuật lại giải thích của ngài Tam Tạng: "Ô nhiễm thuộc về tặng. (Chứa giữ) khắp tất cả mười tám giới, mười hai xứ, năm thủ uẩn, nên chứa giữ. "Khắp tất cả". A-lại-da gọi là nhiễm, vì chứa giữ".

Pháp sư Thái nói: "A-lại-da, Hán dịch là khắp tất cả. A-lại-da, Tàng hộ (chứa giữ, che chở), đều yêu chấp mắc, chứa giữ, che chở công cụ giúp đỡ cho sự sống. Như nước sinh ra loài sên nhơ bẩn, tạp nhạp.

Tiếng của sên, chó đi. Luận sư Cảnh nói: "Con sên lúc bò trong nước, sẽ làm cho nước đục ngầu, nhơ bẩn, trông như nước dãi của con bò. Người nước phương Tây quý trọng tiếng sên kêu, nhưng có tiếng của giả cẩu giống như tiếng sên mà di chuyển, như chó đi. Thí như Bí- sô kia, trong lòng ôm ấp tham v.v... Pháp sư Thái giải thích: "Pháp Phật như nước. Bí-sô phá giới, khác nào như ốc sên làm cho nước trong trở nên tạp nhạp, vẫn đục nhơ bẩn. Lại như con chó có tiếng sủa như tiếng sên kêu, nhưng có chó đi. Bí-sô phá giới, hình tướng dường như thật, mà thật ra thì tánh, hạnh giải vô cùng xấu ác!"

Trong môn thứ tư, văn được chia làm hai: Trước hỏi, sau đáp, trong phần đáp có ba:

1/ Nêu hai mươi ba người.

2/ Nhắc lại lên giải thích.

3/ Kết thành Phật giáo hóa.

Hoặc sinh tử không có lúc nào rảnh. Nghĩa là nơi sinh khó khăn. Theo Bản Phạm nói: "Sinh không có chỗ rảnh rang, là nói ở chỗ này không rảnh để hay nhập đạo. Như người đời thường nói: "Không rảnh làm việc này".

Trong Xa có hai:

1/ Do thời gian Xa. Người này dù có chủng tánh, nhưng phải trải qua nhiều trăm ngàn đời mới được duyên tốt để phát tâm được hơn.

2/ Gia hạnh Xa: Người này chỉ dừng lại ở chủng tánh mà chưa thu nhập, họ không khả năng nhanh chóng gặp duyên tốt hơn, để khởi gia hạnh thù thắng. Nhưng nếu trải qua năm, ba đời thì về sau có thể khởi gia hạnh, sẽ được nhập Niết-bàn. Không đồng thời xa, phải trải qua nhiều đời mới được nhập.

Trường hợp gần lại có hai:

1/ Thời gian gần: Người này sẽ trải qua nhiều thân tu tập. Dừng lại ở đời sau cùng, trụ "hữu" sau cùng, dừng lại thân sau cùng, tức do thân này được Niết-bàn.

"Sinh hữu và thân", thể một, nghĩa thì khác. Nếu đối với bảy đời, mười bốn đời v.v... thì người này dừng lại ở đời sống sau cùng. Nếu đối với ba hữu trong phần vị nối tiếp nhau của hai mươi lăm "hữu", thì người này sẽ dừng lại ở thân sau cùng. Nhân là nghĩa nương tựa, nghĩa chứa nhóm. Từ vô thỉ đến nay, các thân nối tiếp nhau. Người này đắc đạo, các đời khác đều diệt, ở thân sau cùng sẽ Niết-bàn. Hoặc tức do sát-na vô gián này sẽ được tác chứng, nghĩa là trụ vào tâm Kim cương. 2/ Gia hạnh gần v.v... nghĩa là hoặc ngay trong đời này không bao

lâu sẽ có khả năng khởi gia hạnh, hoặc lại trải qua một đời đã có khả năng khởi gia hạnh, hoặc gia hạnh không bao lầu thì chứng đắc Niết-bàn, đều gọi là gia hạnh gần.

Trong hướng tới nhập địa, trước là kết, sau là hỏi. Sau đáp câu hỏi, chính thức giải thích.

Trong chính giải thích có ba:

1/ Bài Tụng và văn xuôi chia ra bốn môn khác nhau.

2/ Dựa vào môn để giải thích.

3/ Tổng kết giải thích.

Trong giải thích môn đầu, nghĩa là an trụ Bổ-đặc-già-la chủng tánh. Bản tánh thành tựu hạt giống Niết-bàn, nhắc lại địa chủng tánh ở trước, tức là chủng tánh của tánh.

"Nếu bấy giờ, có Đức Phật ra đời, sinh ở trung quốc v.v..." trở xuống, là chính thức phát ra thú nhập thể của địa, tức là chủng tánh tập, y cứ trong đó có hai:

1/ Hữu lậu, chủ thể sinh Kiến đạo, bảy hạnh phương tiện trở xuống.

2/ Vô lậu, chủ thể sinh kiến đạo rồi, bỏ các hạnh vô lậu.

Nay, "Nói có Đức Phật ra đời v.v... cho đến v.v... từ người kia nghe pháp", nghĩa là phát ra nhân duyên phát khởi thú nhập tự tánh, được chánh tín v.v... đầu tiên, phát ra thú nhập thể. Từ đây về sau, do pháp thọ này, cho đến khả năng làm chỗ. Nương tựa cho tín v.v... trong thời gian dài. Tức là chánh tín trước, giới, văn, tuệ, xả, gọi là pháp thọ. Vì thọ hạnh tín v.v... của pháp Niết-bàn, gọi là Pháp thọ. Do pháp thọ đó là nhân cảm được thứ lớp sinh thân vượt hơn cùng với pháp thọ kia, chuyển tín v.v... vượt hơn là chủ thể nương tựa. Lại nữa, do chuyển biến các pháp tín v.v... vượt hơn, cho đến hoặc đạo hoặc lộ, hoặc dấu ấn chánh hạnh đạt được Niết-bàn, hướng đến Niết-bàn. Đạo, là bảy phương tiện đạo. Lộ, là lộ tám chánh v.v... của phẩm đạo. Dấu ấn hạnh, tức là bốn thánh Đế quán. Cho nên Hiền, Thánh ngày xưa đi trên con đường đạo ở trước. Noi theo dấu chân đi trước, có thể chứng được Niết-bàn, có thể thú hướng Niết-bàn.

Bấy giờ người kia có thể dẫn phát đạo phương tiện, có thể đi vào con đường tám chánh, có thể noi theo dấu ấn Tứ Đế, có thể lần lượt cho đến rốt ráo".

Ở đây Luận sư Bị giải thích "phải chờ đợi thiện giải thoát phần của hạt giống thiện tri thức. Ngày nay Phật và đệ tử được gọi là thiện tri thức.

Lại, theo kinh Thiện Sinh, do gặp Đức Phật và vị trời A-già-ni- trạch đã gieo trồng phần giải thoát vượt hơn, tức Bồ-tát địa thứ mười, được gọi là Nhiếp Báo Xứ.

Pháp sư Thái lại nói: Được thân vượt hơn thuận với đạo, gọi là các căn thù thắng".

Thứ hai trong môn An lập, trước là hỏi, kế đáp, sau kết. Trong phần đáp nêu tám câu, sau theo thứ lớp giải thích. Trong phần giải thích có ba:

1/ Giải thích tám môn.

2/ Gồm thâu tám làm sáu lớp để giải thích thành tựu. 3/ Giải thích thú nhập chậm mau.

Gồm thâu tám thành sáu. Nghĩa là trước, nhắc lại các người thuộc về sáu địa vị, kế là tra gạn giải thích về sáu địa vị sau, giải thích sáu vị, nhân vị trước, khởi vị sau.

Sáu địa vị là:

1/ Người trụ chủng tánh chưa thu nhập.

2/ Người thành tựu thiện căn phẩm dưới, dù đã phát thu nhập, nhưng chưa trải qua "sinh tu".

3/ Người thiện căn phẩm giữa, đã trải qua "sinh tu", nhưng chưa tiến đến sau cùng nhập thân thánh.

4/ Người thuộc thiện căn phẩm trên, dừng lại thân sau cùng kia để tu nhập thân thánh.

5/ Người thành tựu phương tiện rốt ráo, từ nơi sơ quả, tiến đến đoạn tu, chưa được La-hán.

6/ Đã đến rốt ráo, tức A-la-hán. Trong địa vị này, Luận sư Bị nói: "Tám người trước chỉ ở hạt giống trước, thú nhập hai nhiếp nhân chưa hết, nên dù có giải thích trên đây nhưng không thuận với văn.

Giải thích thứ ba, trong "nhân địa vị trước, khởi địa vị sau, giữa là trước nói sinh sau, nói gồm thâu hết Thanh văn.

Trong phần thứ ba, giải thích về giới hạn tu chậm mau, gồm có ba hạng:

1/ Hạng cùng cực lâu, xa. Thanh văn nhiều nhất trải qua sáu mươi kiếp, tu thiện căn của phần giải thoát, đến thân sau cùng nhập Niết-bàn.

2/ Hạng chẳng phải cùng cực lâu xa, có khi trải qua nhiều đời, cho đến một kiếp, mới nhập Niết-bàn.

3/ Hạng người rất nhanh chóng tột độ, được nhập Niết-bàn, phải trải qua ba đời.

Trong đời thứ nhất phát tâm tu tập thiện giải thoát phần, nghĩa là năm pháp Quán dừng tâm; Niệm xứ chung, riêng.

Trong đời thứ hai, lại tu niệm xứ, từ niệm xứ chung, tu thú nhập Noãn, Đảnh, hoặc nhập Nhẫn phẩm hạ; hoặc nhập Nhẫn phẩm Trung, gọi là thành tựu.

Trong đời thứ ba, lại từ nhẫn phẩm hạ, hoặc từ nhẫn phẩm Trung, khởi thế gian đệ nhất Tăng thượng phẩm, nhập kiến đạo, cho đến quả A-la-hán rốt ráo. Người này có khi đến đời thứ ba, được nhập Thánh xong thân ở Sơ quả qua đời, thọ sinh bảy phương tiện "hữu", nhập Niết-bàn.

Trong môn thứ ba, dẫn kinh làm chứng: "Nếu có chánh kiến phẩm thượng của thế gian, dù trải qua một ngàn đời, không đọa vào đường ác, nghĩa là người trụ chủng tánh, tạm khởi thu nhập, phát tâm, thì sẽ được Phi Trạch diệt của đường ác. Trong địa vị này, đôi khi có được, đôi khi không được. Nếu đến địa vị nhẫn, thì đây tức là được định. Nếu người kia đã nhập phẩm thượng, thì địa vị đoạn hướng sẽ thành tựu, bất sinh không có rảnh rang và đường ác khác.

Trong môn thứ tư có một lần "lại nữa":

1/ Chỉ thu nhập, chưa có, sắp thành, chưa có đã thành; chưa được thấy đạo, tu xuất ly, vì thời gian gần.

2/ Có người đã thú nhập sắp thành. Chẳng phải đã thành, chưa được xuất ly, đã trải qua nhiều đời tu tập, chưa từng trụ ở thân sau.

3/ Đã thú nhập, cũng đã thành tựu, chưa ra khỏi trụ, thân sau cùng chưa được thấy đạo.

4/ Lại có địa vị khác, như Địa chủng tánh nói là Noãn căn v.v... phải biết rõ. Nghĩa là trong địa đó nói là hoặc ba người với căn Noãn Phẩm trung thượng. Hoặc có tà hạnh, không có tà hành, hạnh có chướng, không chướng, hạnh có xa, có gần. Có hạnh chưa thành thục, hoặc có hạnh chưa thanh tịnh; đã thanh tịnh.