Pháp Vị

Như Gà Ấp Trứng

NHƯ GÀ ẤP TRỨNG

Nguyên Chi

Đức Phật lưu ý với chúng ta rằng có hai yếu tố căn bản đưa đến sự thành công trong vấn đề thực hành đạo giáo của Ngài. Đó là phải chú tâm tu tập các pháp môn do Ngài giảng dạy và kiên trì trong việc tu tập. Yếu tố thứ nhất – chú tâm tu tập, ngụ ý sự quyết tâm, chuyên tâm, một lòng một dạ thực hành giáo pháp mà Đức Phật đã thuyết giảng. Yếu tố thứ hai – kiên trì trong việc tu tập, ngụ ý sự tinh tấn, nhẫn nại, kiên trì, không sao lãng, rời bỏ, thường xuyên tu tập, ứng dụng nhiều lần và bền bỉ các pháp môn do Ngài giảng dạy.

Phàm làm việc gì cũng vậy, muốn có được thành công tốt đẹp trước hết cần phải theo đúng phương pháp và thứ đến phải kiên trì thực hành

phương pháp ấy nhiều lần và lâu bền. Không theo đúng phương pháp thì không đưa đến thành công, đã đành. Theo đúng phương pháp rồi mà vội vàng mong cho chóng có kết quả hoặc thiếu kiên trì trong việc thực hiện thì cũng không đưa đến thành công như mong đợi. Người học Phật là người học cách nhận diện uốn nén, điều phục tâm, vốn là đối tượng không hình tướng, khó nắm bắt và rất khó điều phục; vì thế mà chẳng những cần phải theo đúng cách do Phật chỉ dẫn mà còn phải hết sức kiên trì luyện tập lâu ngày thì tâm mới dần dần được điều phục, mới dần dần thoát khỏi tham-sân-si, mới dần dần dứt hết lậu hoặc, mới dần dần đạt đến thanh tịnh, giải thoát. Trong bài kinh Cakì thuộc tuyển tập Trung Bộ, Đức Phật trình bày phương pháp chứng đạt chân lý gồm 12 bước thực hành và xác nhận rằng phương pháp này cần phải luyện tập, tu tập và hành tập nhiều lần (dhammànamàsevanà bhàvanà bahulìkammam) thì chân lý mới được chứng đạt. Nói cách khác, Phật luôn nhắc chúng ta rằng việc tu học theo giáo pháp của Ngài cần phải theo đúng cách thức và phải kiên trì luyện tập thường xuyên và lâu dài thì mới đạt được kết quả mỹ mãn. Sau đây là các luận chứng của Ngài về việc tu học sau cho có kết quả:

“Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo không chú tâm trong sự tu tập khởi lên ước muốn như sau: "Mong rằng tâm ta được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ!" Tuy vậy, tâm vị ấy cũng không giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ.Vì cớ sao? Phải nói rằng vì vị ấy không có tu tập. Không có tu tập cái gì? Không có tu tập Bốn niệm xứ, không có tu tập Bốn chánh cần, không có tu tập Bốn như ý túc, không có tu tập Năm căn, không có tu tập Năm lực, không có tu tập Bảy Bồ-đề phần, không có tu tập Thánh đạo tám ngành.

Ví như, này các Tỷ-kheo, có tám, mười hay mười hai trứng gà, không được con gà mái ấp nằm đúng cách, không được ấp nóng đúng cách, không được ấp dưỡng đúng cách.Dầu cho con gà mái ấy khởi lên ý muốn: "Mong rằng những con gà con của ta, với chân móng và đỉnh đầu, hay với miệng và mỏ, sau khi làm bể vỏ trứng, được sanh ra một cách an toàn”; tuy vậy, các con gà con ấy không có thể, với chân, móng, đỉnh đầu hay với miệng và mỏ, sau khi làm bể vỏ trứng, được sanh ra một cách an toàn. Vì cớ sao? Này các Tỷ-kheo, tám, mười hay mười hai trứng gà mái ấy không được con gà mái nằm ấp một cách đúng đắn, ấp nóng một cách đúng đắn, ấp dưỡng một cách đúng đắn.

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo không chú tâm trong sự tu tập, dầu cho có khởi lên ý muốn: "Mong rằng tâm ta được giải thoát khỏi các lậu hoặc không có chấp thủ"; tuy vậy, tâm vị ấy cũng không giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ.Vì cớ sao? Phải nói rằng vì vị ấy không có tu tập. Không có tu tập cái gì? Không có tu tập Bốn niệm xứ... không có tu tập Thánh đạo tám ngành.

Nhưng này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo sống chú tâm trong sự tu tập, dầu cho không khởi lên ước muốn: "Mong rằng tâm ta được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ"; tuy vậy, tâm vị ấy được giải thoát khỏi các lậu hoặc không có chấp thủ.Vì cớ sao? Phải nói rằng vì vị ấy có tu tập. Có tu tập cái gì? Có tu tập Bốn niệm xứ, có tu tập Bốn chánh cần, có tu tập Bốn như ý túc, có tu tập Năm căn, có tu tập Năm lực, có tu tập Bảy giác chi, có tu tập Thánh đạo tám ngành.

Ví như, này các Tỷ-kheo, có tám, mười hay mười hai trứng gà. Các trứng ấy được con gà mái ấp nằm đúng cách, ấp nóng một cách đúng đắn, ấp dưỡng một cách đúng đắn. Dầu cho con gà mái ấy không khởi lên ý muốn: "Mong rằng những con gà con của ta, với chân móng và đỉnh đầu, hay với miệng và mỏ, sau khi làm bể vỏ trứng, được

sanh ra một cách an toàn!", tuy vậy, các con gà con ấy có thể với chân, móng, đỉnh đầu hay với miệng và mỏ, sau khi làm bể vỏ trứng, được sanh ra một cách an toàn. Vì cớ sao? Này các Tỷ-kheo, tám, mười hay mười hai trứng gà được con gà mái ấy ấp nằm một cách đúng đắn, ấp nóng một cách đúng đắn, ấp dưỡng một cách đúng đắn.

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo sống chú tâm tu tập, dầu cho vị ấy không khởi lên ý muốn: "Mong rằng tâm ta được giải thoát khỏi các lậu hoặc không có chấp thủ"; tuy vậy, tâm vị ấy vẫn được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ.Vì cớ sao? Phải nói rằng vì vị ấy có tu tập. Tu tập cái gì? Có tu tập Bốn niệm xứ... có tu tập Thánh đạo tám ngành.

Ví như, này các Tỷ-kheo, một người thợ nề hay đệ tử người thợ nề, khi nhìn vào cán búa, thấy dấu các ngón tay và dấu ngón tay cái. Người ấy không có thể biết được như sau: "Hôm nay từng ấy cán búa của ta bị hao mòn, hôm qua từng ấy, các ngày khác từng ấy". Nhưng người ấy biết được cán búa bị hao mòn trên sự hao mòn của cán búa.

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo chú tâm trong sự tu tập không có biết như sau: "Hôm nay từng ấy lậu hoặc của ta được đoạn tận, hôm qua

từng ấy, các ngày khác từng ấy". Nhưng vị ấy biết được các lậu hoặc được đoạn tận trên sự đoạn tận các lậu hoặc.

Ví như, này các Tỷ-kheo, một chiếc thuyền đi biển, có đầy đủ cột buồm và dây buồm bị mắc cạn sáu tháng do thiếu nước trong mùa đông, các cột buồm và dây buồm bị gió và mặt trời làm hư hỏng. Rồi bị nước mưa đổ xuống trong mùa mưa, chúng bị hư dần và mục nát một cách dễ dàng.

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo sống chú tâm trong sự tu tập, các kiết sử rất dễ bị yếu dần và mục nát.¹

Lời phật xác nhận rất rõ rằng giáo pháp của Ngài gồm các pháp môn tu tập căn bản như Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất Bồ đề phần, Bát Thánh đạo… có khả năng giúp đoạn tận các lậu hoặc, giải thoát hoàn toàn mọi khổ đau, nhưng giáo pháp ấy cần phải được thực hành, cần phải được chú tâm tu tập thì các lậu hoặc mới được đoạn tận, mọi khổ đau mới được chấm dứt. Không thực hành, không tu tập, chỉ mong ước hay cầu nguyện không thôi thì không mang lại kết quả. Nói cách khác, pháp của Phật là con đường đưa đến

———

¹ Kinh Sự tu tập, Tăng Chi Bộ.

chấm dứt khổ đâu mà mỗi người phải tự mình nỗ lực bước đi trên đó thì khổ đau mới được chấm dứt; giáo pháp ấy không liên quan gì đến mong ước hay cầu nguyện của con người cả. Tựa như con gà mái ấp trứng thì việc có nở ra gà con hay không chẳng liên quan gì đến việc mong ước hay cầu nguyện của con gà mái, mà tùy thuộc hoàn toàn vào việc con gà mái ấy có ấp trứng và có biết cách ấp trứng hay không. Có làm thì mới có kết quả.

Bên cạnh việc theo đúng đường hướng, một vấn đề khác rất đáng lưu tâm trong các luận chứng của Phật, đó là thường xuyên và lâu dài các pháp môn do Ngài chỉ dạy thì việc tu học mới có kết quả tốt đẹp. Người học Phật cần phải có một thái độ kiên trì nhẫn nại, giống như con gà mái ngày đêm ấp trứng hoặc như người thợ nề miệt mài lao động, thì việc tu học Phật pháp mới mang lại kết quả mỹ mãn. Mục tiêu của việc tu học Phật pháp là sự đoạn tận của các lậu hoặc, dứt sạch tham-sân-si, chấm dứt khổ đau sanh tử luân hồi. Người học Phật cần nhận chân cho thật đúng mục tiêu rốt ráo của việc tu học Phật pháp và hiểu rõ tập khí tham-sân-si trong con người là rất khó dứt bỏ, các kiết sử và lậu hoặc rất khó đoạn trừ. Phải nhờ công phu kiên trì tu tập thường xuyên và bền bỉ thì

tham-sân-si hay dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu mới được bào mòn và giảm thiểu dần dần cho đến lức hoàn toàn bị dứt sạch. Việc này đòi hỏi công phu tu tập và lòng kiên trì nhẫn nại. Lẽ dĩ nhiên, người Phật tử thì không trông chờ một ân huệ thiêng liêng nào cho sự thay đổi vận mệnh khổ đau của mình, ngoài sự nỗ lực tu tập của chính bản thân. Nhưng tu học Phật pháp mà nóng vội về kết quả hoặc thiếu kiên nhẫn trong việc hành trì thì không đạt được mục đích lớn lao. Đức Phật dùng hình ảnh người thợ nề cần cù, cứ hết năm này sang năm khác miệt mài lao động đến độ các dấu vân tay in sâu vào cán búa, để nhắc nhở chúng ta rằng việc tu tập giáo pháp của Ngài nhằm đoạn trừ các lậu hoặc và kiết sử đòi hỏi thời gian công phu và lòng kham nhẫn rất lớn, vì các lậu hoặc hay kiết sử không dứt sạch ngay lập tức nhưng chúng loại sách dần dần trên cơ sở sự bào mồn mỗi ngày nhờ công phu đào luyện nội tâm, tu tập các pháp môn do Ngài chỉ dạy.

Chúng ta tu theo Phật mà thiếu kiên trì nhẫn nại. Tu được một ngày rồi nghĩ thật lâu mới quay trở lại tu tập vài ba hôm hoặc nay tu theo pháp môn này mai nhảy sang tu pháp môn kia vì tâm lý nóng vội mong cho chóng có được kết quả, thì việc tu tập của chúng ta rốt cuộc không mang lại lợi ích gì cả. Đức

Phật cho rằng việc tu tập theo kiên trì hoặc nôn nóng như vậy thì không khác gì một người dùng bàn quay để lấy lửa nhưng quay chưa nóng thì đã vội ngừng, dù cho người ấy có khát khao lấy được lửa thì lửa cũng không thể nào có được¹. Ngài cũng dạy rằng ví như một người nông dân vừa mới gieo xong hạt giống lúa vào vùng đất ướt thì không thể nghĩ đến việc nghĩ vài ba hôm sau ruộng lúa sẽ lên bông trổ hạt, mà vị ấy cần phải trải qua một thời gian ít nhất vài ba tháng trong việc bón phân, trổ nước và chăm nôm thường xuyên thì bấy giờ ruộng lúa mới trổ hạt và chính vàng². “Cũng vậy, Ngài kết luận, “Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo học tập tăng thượng giới, tăng thượng tâm, tăng thượng tuệ không có thần lực hay không có uy quyền để ra lênh: “Hôm nay, tâm ta không được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ, ngày mai cũng vậy, ngày kế tiếp cũng vậy.” Nhưng này các Tỷ-kheo, chính do thời gian Tỷ-kheo ấy sử dụng để học tập tăng thượng giới, để học tập tăng thượng tâm, để học tập tăng thượng tuệ, mà tâm được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ”³.

———

¹ Kinh Di giáo.

²Kinh Cấp thiết, Tăng Chi Bộ.

³Kinh Cấp thiết, Tăng Chi Bộ.

Nói tóm lại, việc tu học giáo pháp của Đức Phật nhằm mục đích đoạn tận lậu hoặc, giải thoát khổ đau sinh tử luân hồi là một việc làm có ý nghĩa lớn lao và quan trọng đối với người con Phật. Đó là cả một sự nhgiệp to lớn và lâu dài đòi hỏi người Phật tử cần phải nỗ lực tìm hiểu và nắm bắt cho thật đầy đủ về ý nghĩa, phương pháp và mục đích của mời Phật dạy để có sự hiểu biết rõ ràng và có sự sửa soạn thích đoán cho việc theo đuổi hay thực hiện. Học Phật và tu Phật không nên vội vàng, không nên bận tâm nhiều về kết quả, vì như thế sẽ khiến người tu học dễ rơi vào thái độ dễ dui, dao động, nhầm lẫn giữa cảm giác thức lợi lạc nhất thời và mục đích giải thoát tối hậu. Nói cách khác, một thái độ tu học thiếu sáng suốt và tỉnh táo, thiếu kiên trì và nhẫn nại thì rất dễ khiến cho con người ta trở nên hoan mang, dao động, tu tập thì ít mà tưởng tượng thì nhiều, dễ rơi vào ngộ nhận giữa phương tiện và cứu cánh, cứ bận lòng về kết quả nhỏ nhoi trước mắt mà bỏ quên cứu cánh to lớn trước mắt còn ở phía trước.

Nuôi Dưỡng Tâm Thức An Lạc

NUÔI DƯỠNG TÂM THỨC AN LẠC

Tâm Tịnh

Đức Phật nói chúng ta biết rằng mỗi người chúng ta đều sở hữu các vốn quý, đều có thể vận dụng để đem lại lợi lạc cho chính mình và làm lợi ích cho cuộc đời. Đó là các phẩm chất tốt đẹp tiềm tàng trong mỗi cá nhân; chẳng hạn tính trung thực, lòng nhân ái, tâm từ bi, năng lực hiểu biết đưa tới cảm thông, cảm giác xấu hổ và sợ hãi đối với cái xấu á, tâm lý biết nhường nhịn người khác … Đạo Phật gọi các phẩm chất ấy là sức mạnh, ngọc báu hay tài sản vốn có của riêng mỗi cá nhân; và khuyến khích mọi người vận dụng các vốn quý ấy để xây dựng cuộc sống an lạc. Theo quan niệm của đạo Phật, khả năng để con người thiết lập hạnh phúc có thể được tìm thấy trong mỗi người, trong cách người ấy xử sự với chính mình

cũng như với người khác. Đức Phật cho rằng chính hành động có chủ ý ( nghiệp ) hay thái độ tâm thức của mỗi cá nhân quyết định hạnh phúc hay khổ đau của người ấy.

Thế nào là thái độ tâm thức quyết định hạnh phúc hay khổ đau của mỗi người? Có thể nào hạnh phúc hay khổ đau đều bắt nguồn từ tâm thức con người? Quả thực như vậy. Thái độ tâm thức của mỗi cá nhân nói rõ khuynh hướng hạnh phúc hay khổ đau của người ấy. Đạo Phật nói đến hai hình thái vận hành của thức dẫn đến hai khuynh hướng khác nhau của đời sống con người. Thứ nhất là tàm quý (hirottappa) và thứ hai là không tàm quý (ahirottappa ). Dạng tâm thức thứ nhất khơi nguồn cho nếp sống chân chánh an lạc và loại thứ hai mở lối cho đời sống bất chánh khổ đau. Đức Phật lưu ý chúng ta về hệ quả của hai hình thái tâm thức này :

“ Hai pháp này, này các Tỳ-kheo, là pháp đen. Thế nào là hai ? Không tàm và không quý. Hai pháp này, này các Tỳ-kheo là pháp trắng. Thế nào là hai ? Tàm và quý.

Hai pháp trắng này, này các Tỳ-kheo, che chở cho thế giới. Thế nào là hai ? Tàm và quý. Nếu hai pháp trắng này không che chở cho thế giới, thời

không thể chỉ được đây là mẹ hay là em, là chị của mẹ, hay đây là vợ của anh, hay em của mẹ, hay đây là vợ của thầy, hay đây là vợ của các vị tôn trưởng. Và thế giới sẽ đi đến hỗn loạn như giữa các loài dê, loài gà vịt, loài heo, loài chó, loài dã can. Vì rằng, này các Tỳ-kheo, có hai pháp trắng này che chở cho thề giới, nên mới có thể chỉ đây là mẹ, hay đây là chị em của mẹ, hay đây là vợ của anh hay em của mẹ, hay đây là vợ của thầy, hay đây là vợ của các vị tôn trưởng”¹.

Lời Phật dạy cho chúng ta biết rằng tàm quý chính là nền tảng của đạo đức của lẻ sống hiểu biết và tôn trọng các giá trị thiêng liêng của sự sống hay những gì ta gọi là văn hóa. Nó được xem là pháp che chở cho thế giới, tức điều kiện giúp cho cuộc đời được yên ổn, không rối loạn, vì tàm quý là tâm thức phảng kháng cái xấu ác, phi đạo đức, khiến cho đời sống vận hành có trật tự, có đạo đức, mang tính quy củ, Trái lại không tàm quý là nguyên nhân của mọi rối loạn và suy đồi về đạo đức, về nhân tính và văn hóa., từ đây ta có thể khẳng định rằng sự xuống cấp của đạo đức chính là sự xuống cấp của tâm thức và do vậy để phục hồi và phát triển đạo đức thì không gì

———

¹ Kinh Hai loại tội, Tăng Chi Bộ

khác là phục hồi và phát triển tâm thức con người. Đạo Phật thấy rõ tiềm năng ấy ở trong mỗi cá nhân. Đó là sự nuôi dưỡng và phát huy tâm tàm quý trong chính mỗi con người.

Theo đạo Phật, tàm quý là tâm thức biết xấu hổ và ghê sợ đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác hay tâm lý xấu hổ và sợ hãi đối với mọi điều xấu ác, bất thiện. “Vị này có lòng tàm, tự xấu hổ vì thân ác hạnh, khẩu ác hạnh,ý ác hạnh, tự xấu hổ vì thành tựu ác , bất thiện pháp. Vị này có lòng quý tự sợ hãi vì tâm ác hạnh, khẩu ác hạnh, tự sợ hãi vì thành tựu ác, bất thiện pháp”¹. Đây là hình thái tâm thức tích cực, biết phân biệt thiện ác, có nhận thức rõ ràng về nhân quả thiện ác và do đó có thái độ dứt khoát đối với lẽ thiện ác. Tàm (hiri) là cảm giác hổ với lòng mình hay tâm lý ăn năn hối tiếc trong trường hợp lỡ vi phạm điều xấu ác, có công năng ngăn ngừa điều sai trái, bất thiện, những điều khiến lương tâm hổ thẹn hay ân hận. Quý (ottappa) là tâm lý thẹn với người hay cảm thức lo ngại người khác sẽ phiền muộn quở trách mình về việc vi phạm điều xấu ác, có chức năng né tránh các điều ác, bất thiện, những điều khiến người khác

———

¹ Kinh Hữu học, Trung Bộ.

phiền lòng chê trách. Do chức năng đặc biệt của nó.đạo Phật xem tàm quý là nhân trực tiếp của giác hạnh (sìla)vì nó là tâm thức phản kháng và xa lánh cái ác, có công năng gợi mở và thúc đẩy nếp sống đạo đức hiền thiện. Luận thanh tịnh đạo ( Visuddhimagga ) nói rằng khi tàm quý có mặt thì giới đức phát sinh và tồn tại ; còn khi tàm quý vắng mặt thì giới đức cũng không phát sinh cũng không tồn tại.

Như vậy, tàm quý là cảm thức thấy rõ bản chất xấu xa nguy hại của cái ác, sự phản ứng của tâm thức chống lại cái ác có công năng thôi thúc con người rời xa cái ác. Dạng tâm thức này được nuôi dưỡng và phát triển sẽ khiến cho con người trở nên chơn chánh, hiền thiện, không bao giờ tự dối lòng, biết tôn trọng cảm thức của người khác, có khả năng ngăn tránh mọi hành vi ác, bất thiện thuộc ý nghĩ lời nói và việc làm. Đây là hình thái tâm thức hiền thiện, đáng được nuôi dưỡng và phát huy vì nó nuôi lớn thái độ tự trọng và tôn trọng người khác, được thể hiện qua cảm thức biết xấu hổ và sợ hãi đối với sự quyết tâm không vi phạm điều sai trái xấu ác gây thương tổn cho mình và cho người khác. Đức Phật nói cho chúng ta biết cách thức nuôi dưỡng tâm tàm quý và nêu rõ diễn tiến tốt đẹp của lòng tâm thức này :

“ Ở đây, này các Tỳ-kheo, có hạng người suy xét : ‘nếu thân ta làm ác, lời ta nói ác ý ta nghĩ ác thời tự ngã có thể trách ta về phương diện giới đức. “ Sao lại làm nghiệp ấy ?” Người ấy do sợ hãi tự trách, đoạn tận thân làm ác, tu tập thân làm lành, đoạn tận ý nghĩ ác, tu tập ý nghĩ lành, sống tự ngã trong sạch. Ở đây, này các Tỳ-kheo, có hạng người suy xét : ‘Nếu thân ta làm ác, lời ta nói ác, ý ta nghĩ ác, thời các người khác có thể trách ta về phương diện giới đức : “ Sao ta lại làm nghiệp ấy?”. Người ấy do sợ hãi người khác trách, đoạn tận thân làm ác, tu tập thân làm lành ; đoạn tận lời nói ác, tu tập lời nói lành ; đoạn tận ý nghĩ ác, tu tập ý nghĩ lành ; sống tự ngã trong sạch”¹.

Nhìn chung, tàm quý hay tâm lý xấu hổ và sợ hãi đối với thân làm ác, miệng nói ác.ý nghĩ ác là tâm thức tích cực hiền thiện đưa đến nhận thức đúng đắn, suy tư chính chắn và cách hành xử tốt đẹp, lợi mình, lợi người. Nó là tâm thức khơi nguồn cho nếp sống hiểu biết và hành xử mang tính nhân bản, có tinh thần trách nhiệm đối với cuộc sống thiện lương của mọi người. Nó là sức mạnh tự nội, có công

———

¹ Kinh Tự trách , Tăng Chi Bộ

năng nhận diện và ngăn chặn cái xấu ác ở ngay trong tâm thức. Chính vì thế mà đạo Phật rất quan tâm khuyến khích việc nuôi dưỡng và phát huy tâm tàm quý, xem đó nguồn lực thiết yếu mở đường cho tiến trình giải thoát giác ngộ của con người hay nếp sống phát triển giới đức, tâm đức, tuệ đức hướng đến mục đích hoàn thiện nhân tính, chứng đắc giải thoát an lạc cho mỗi cá nhân. Những lời Phật dạy sau đây cho thấy ở đâu có tàm quý thì ở đó có giới đức, có tâm đức, có tuệ đức, có giải thoát và giải thoát tri kiến đức.Nói ngắn hơn, ở đâu có tàm quý thì ở đó có đạo đức và hạnh phúc:

“ Khi tàm quý có mặt, này các Tỳ-kheo, với người đầy đủ tàm quý, chế ngự các căn đi đến đầy đủ. Khi chế ngự các căn có mặt, với người đầy đủ chế ngự các căn, giới đức đi đến đầy đủ. Khi giới đức có mặt với người đầy đủ giới đức, chánh định đi đến đầy đủ. Khi chánh định có mặt với người chánh định, tri kiến như thật đi đến đầy đủ. Khi tri kiến như thật có mặt, với người đầy đủ tri kiến như thật, nhàm chán ly tham đến đầy đủ. Khi nhàm chán ly tham có mặt, đồi với người đầy đủ nhàm chán ly tham, giải thoát đi đến đầy đủ. Khi giải thoát có mặt, với người đầy đủ giải thoát, giải thoát tri kiến đi đến đầy đủ. Ví như, này các Tỳ-kheo, một

cây có cành và lá, các mầm non của cây đi đến thành mãn, vỏ trong, lõi cây, giác cây đi đến thành mãn. Cũng vậy, này các Tỳ-kheo, khi tàm quý có mặt, với người đầy đủ tàm quý …giải thoát tri kiến đi đến đầy đủ”.

———

¹ Kinh Xấu hổ , Tăng Chi Bộ

Xây Dựng Niềm Tin

XÂY DỰNG NIỀM TIN

Huyền Hương

Trong bất kỳ sự nỗ lực nào của con người thì niềm tin đều đóng vai trò quan trọng. Có niềm tin thì mới có quyết tâm theo đuổi mục tiêu này hay mục tiêu khác trong cuộc sống. Trái lại, không có niềm tin thì không có hướng đi trong cuộc đời. Niềm tin càng vững chắc thì lối đi càng rộng mở và ý chí nỗ lực càng lớn mạnh. Vì vậy mà con người cần nuôi dưỡng và xây dựng niềm tin. Trong đạo giáo của Ngài, Đức Phật nhấn mạnh về lòng tin, xem đó là động lực thúc đẩy mọi ý chí nỗ lực tiến bộ của con người trong đường lối tu tập hướng đến mục tiêu giác ngộ. Ngài nêu rõ:

“Này các Tỷ-kheo, một vị có lòng tin, đi đến gần; sau khi đến gần, vị ấy tỏ sự kính lễ; sau khi tỏ

sự kính lễ, vị ấy lóng tai; sau khi lóng tai, vị ấy nghe pháp; sau khi nghe pháp, vị ấy thọ trì pháp; sau khi thọ trì pháp, vị ấy suy tư ý nghĩa các pháp được thọ trì; sau khi suy tư ý nghĩa, các pháp được chấp thuận; sau khi các pháp được chấp thuận, ước muốn sanh khởi; sau khi ước muốn sanh khởi, vị ấy nỗ lực; sau khi nỗ lực, vị ấy cân nhắc; sau khi cân nhắc, vị ấy tinh cần. Do tinh cần, vị ấy tự thân chứng được sự thật tối thượng, và với trí tuệ thể nhập sự thật ấy, vị ấy thấy.

Nhưng này các Tỷ-kheo, nếu không có lòng tin ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có sự đến gần ấy, thời này các Tỷ- kheo, không có tỏ sự kính lễ ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có sự lóng tai ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có sự nghe pháp ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có sự thọ trì pháp ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có sự suy tư ý nghĩa ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có sự chấp thuận các pháp ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có sự ước muốn ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có sự nỗ lực ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có sự cân nhắc ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có sự tinh cần ấy, thời này các Tỷ-kheo, không có tự thân chứng được sự thật tối thượng ấy”¹.

———

¹ Kinh Kìtàgiri, Trung Bộ.

Như vậy, theo quan điểm phân tích của Đức Phật thì niềm tin là cần thiết cho việc phát huy các phẩm chất tự nội dẫn đến mục tiêu chứng ngộ chân lý. Nó là khởi điểm của tiến trình tiếp cận và thực nghiệm chân lý hay giải thoát khổ đau. Niềm tin cần thiết và quan trọng như thế, vậy thì niềm tin của người học Phật là gì và do đâu mà có niềm tin? Nói cách khác, người Phật tử tin tưởng những gì và xây dựng niềm tin của mình như thế nào? Đức Phật gợi ý cho chúng ta về tiêu chuẩn và cách thức xây dựng niềm tin:

“Ở đây, này Bharadvàja, Tỷ-kheo sống gần một làng hay một thị trấn. Một gia chủ hay con trai một gia chủ đi đến vị ấy và tìm hiểu vị ấy trong ba pháp, tức là tham pháp, sân pháp, si pháp. Người này nghĩ rằng:’Không hiểu vị Tôn giả ấy có tham ái hay không, do những tham ái này tâm vị ấy bị chi phối đến nỗi dầu không biết vẫn nói: ‘Tôi biết,’ dầu không thấy vẫn nói:‘Tôi thấy’; hay xui khiến người khác có những hành động khiến người ấy không được hạnh phúc, phải đau khổ lâu dài.’ Trong khi xem xét vị ấy, người này biết như sau:‘Vị Tôn giả ấy không có những tham pháp, do những tham pháp này tâm vị ấy bị chi phối đến nỗi dầu không biết vẫn nói ‘Tôi biết,’ dầu không thấy vẫn nói: ‘Tôi

thấy’; hay xui khiến người khác có những hành động khiến người ấy không được hạnh phúc, phải đau khổ lâu dài. Thân hành của vị ấy là như vậy, khẩu hành là như vậy, là hành động của một người không có lòng tham. Còn Tôn giả ấy thuyết pháp, pháp ấy thâm sâu, khó thấy, khó chứng, tịch tịnh, thù thắng, vượt ngoài luận lý suông, tế nhị, được người trí chấp nhận; pháp ấy không thể do một người có lòng tham khéo giảng”.

Sau khi xem xét vị ấy và thấy vị ấy trong sạch không có những tham pháp, người kia lại xem xét thêm vị ấy về các sân pháp: ‘Không hiểu vị Tôn giả ấy có sân pháp hay không, do những sân pháp này tâm vị ấy bị chi phối đến nỗi dầu không biết vẫn nói: ‘Tôi biết’ dầu không thấy vẫn nói: ‘Tôi thấy’; hay xui khiến người khác có những hành động khiến người ấy không được hạnh phúc, phải đau khổ lâu dài’. Trong khi xem xét vị ấy, người này biết như sau: ‘Tôn giả ấy không có những sân pháp, do những sân pháp này tâm vị ấy bị chi phối đến nỗi dầu không biết vẫn nói: ‘Tôi biết’ dầu không thấy vẫn nói: ‘Tôi thấy’; hay xui khiến người khác có những hành động, khiến người ấy không được hạnh phúc, phải đau khổ lâu dài. Thân hành của vị ấy là như vậy, khẩu hành là như vậy, là hành động của

một người không có lòng sân. Còn Tôn giả ấy thuyết pháp, pháp ấy thâm sâu, khó thấy, khó chứng, tịch tịnh, thù thắng, vượt ngoài luận lý suông, tế nhị, được người trí chấp nhận; pháp ấy không thể do một người có lòng sân khéo giảng”.

Sau khi xem xét vị ấy và thấy vị ấy trong sạch, không có những sân pháp, người kia lại xem xét thêm vị ấy về các si pháp: ‘Không hiểu Tôn giả ấy có si pháp hay không, do những si pháp này tâm của vị ấy bị chi phối đến nỗi dầu không biết, vẫn nói:‘Tôi biết’ dầu không thấy vẫn nói: ‘Tôi thấy’; hay xui khiến người khác có những hành động khiến người ấy không được hạnh phúc, phải đau khổ lâu dài’. Trong khi xem xét vị ấy, người này biết như sau: ‘Tôn giả ấy không có những si pháp, do những si pháp này tâm vị ấy bị chi phối đến nỗi dầu không biết, vẫn nói: ‘Tôi biết’ dầu không thấy, vẫn nói: ‘Tôi thấy’; hay xui khiến người khác có những hành động khiến người ấy không được hạnh phúc, phải đau khổ lâu dài. Thân hành của vị ấy là như vậy, khẩu hành là như vậy, là hành động của một người không có lòng si. Còn Tôn giả ấy thuyết pháp, pháp ấy thâm sâu, khó thấy, khó chứng, tịch tịnh, thù thắng, vượt ngoài luận lý suông, tế nhị, được người trí chấp nhận; pháp ấy không thể do một người có lòng si khéo giảng”.

Sau khi xem xét vị ấy và thấy vị ấy trong sạch, không có những si pháp, người này sanh lòng tin đối với vị ấy, với lòng tin sanh, người này đến gần; khi đến gần liền thân cận giao thiệp; do thân cận giao thiệp, nên lóng tai; do lóng tai, người ấy nghe pháp; sau khi nghe, liền thọ trì pháp, rồi tìm hiểu ý nghĩa các pháp được thọ trì; trong khi tìm hiểu ý nghĩa, các pháp được hoan hỷ chấp nhận; khi các pháp được hoan hỷ chấp nhận, ước muốn sanh; khi ước muốn sanh, liền cố gắng, sau khi cố gắng liền cân nhắc; sau khi cân nhắc, người ấy tinh cần. Trong khi tinh cần, người ấy tự thân chứng ngộ tối thượng chân lý, và khi thể nhập chân lý ấy với trí tuệ, người ấy thấy”¹.

Nhìn chung, niềm tin là rất cần thiết trong đường hướng thực nghiệm chân lý và do vậy Đức Phật đã chỉ cho chúng ta về cách thức và tiêu chuẩn để thiết lập niềm tin. Đó là phải tự mình tìm hiểu, xem xét và cân nhắc kỹ về phẩm hạnh của vị đạo sư và giáo pháp do vị ấy tuyên thuyết trên cơ sở có tham pháp, sân pháp và si pháp hay không. Nếu sau khi tìm hiểu, xem xét và nhận ra vị đạo sư còn có tham, sân, si và những gì vị ấy nói chỉ mang lại khổ

———

¹ Kinh Cankì, Trung Bộ.

đau, không đưa đến hạnh phúc an lạc, thì không nên đặt lòng tin vào vị ấy và giáo pháp do vị ấy thuyết giảng. Trái lại, nếu vị đạo sư không có những biểu hiện tham, sân, si và những gì vị ấy thuyết giảng là chơn chánh, hiền thiện, có khả năng đưa đến hạnh phúc, loại trừ khổ đau, thì bấy giờ mới nên đặt để lòng tin. Đức Phật xác nhận rằng những ai xây dựng niềm tin theo cách thức và tiêu chuẩn trên thì lòng tin của vị ấy đạt đến vững chắc, không vì lý do gì mà lay chuyển¹.

Vậy nên, người Phật tử được khuyên không cần phải vội vàng tin nghe người khác mà phải tự mình xây dựng và đặt để niềm tin, thông qua việc tìm hiểu và xem xét kỹ về đối tượng (vị thầy hay giáo pháp) muốn tìm hiểu và nhận ra tính chất thiện hay bất thiện của đối tượng ấy. Chỉ khi nào đã biết chắc về đối tượng rồi thì mới quyết định nên tin hay không. Đây là cách thức xây dựng niềm tin của người Phật tử. Đây cũng chính là ý nghĩa trọng tâm của lời khuyên nổi tiếng mà Đức Thế Tôn đã dành cho dân chúng Kàlàmà khi họ tỏ ra hoang mang, không biết nên tin vào đâu, giữa muôn vàn phù phiếm của cảnh dâu bể:

———

¹ Kinh Tư sát, Trung Bộ.

“Này các Kàlàmà, chớ có tin vì nghe truyền thuyết; chớ có tin vì theo truyền thống; chớ có tin vì nghe người ta nói; chớ có tin vì được Kinh tạng truyền tụng; chớ có tin vì nhân lý luận siêu hình; chớ có tin vì đúng theo một lập trường; chớ có tin vì đánh giá hời hợt những dữ kiện; chớ có tin vì phù hợp với định kiến; chớ có tin vì phát xuất từ nơi có uy quyền, chớ có tin vì vị Sa-môn là bậc Đạo Sư của mình. Nhưng này các Kàlàmà, khi nào tự mình biết rõ như sau: “Các pháp này là bất thiện; các pháp này là có tội; các pháp này bị người có trí chỉ trích; các pháp này nếu thực hiện và chấp nhận, sẽ đưa đến bất hạnh khổ đau”, thời này Kàlàmà, hãy từ bỏ chúng… Nhưng này các Kàlàmà, khi nào tự mình biết như sau: “Các pháp này là thiện; các pháp này là không có tội; các pháp này không bị người có trí chỉ trích; các pháp này nếu thực hiện và chấp nhận, sẽ đưa đến hạnh phúc an lạc”, thời này các Kàlàmà, hãy đạt đến và an trú”¹.

———

¹ Kinh Các người ở Kesaputta, Tăng Chi Bộ.

Phương Pháp Chứng Đắc Chân Lý

PHƯƠNG PHÁP CHỨNG ĐẮC CHÂN LÝ

Thanh Liên

Đức Phật, trong khi không đồng tình với thái độ nhẹ dạ cả tin của một số tín đồ các tôn giáo khác trong việc theo đuổi đức tin thiếu cơ sở xác thực, đã nêu ra phương pháp tiếp cận và chứng đắc chân lý gồm 12 bước đi hết sức căn bản và rõ ràng. Ngài cho rằng, trí tuệ (annà) hay chân lý (saccam) - đồng nghĩa với sự giác ngộ, giải thoát khổ đau hay Thánh quả A-la-hán – không đến với con người ngay lập tức nhưng đến do học từ từ (anupubbasikkhà), hành từ từ (anupubbakiriyà), thực tập từ từ (anupubbapatipadà), trên cơ sở các suy cứu và thực nghiệm khoa học. Phương thức tiếp cận và chứng đắc chân lý do Ngài đề xuất gồm các bước:

1. Khởi lòng tin (saddhà): niềm tin hay lòng quý trọng phát sinh thông qua việc tìm hiểu đầy đủ về phẩm hạnh của vị đạo sư và giáo pháp do vị ấy thuyết giảng¹;

2. Đến gần (upasamkamanam): tiếp xúc, gần gũi với vị thầy để học hỏi giáo pháp;

3. Tỏ sự kính lễ (parirùpàsanà): có thái độ tôn trọng đối với vị thầy;

4. Lóng tai (sotàvadhànam): chú tâm lắng nghe lời thầy khuyên dạy;

5. Nghe pháp (dhamma-savanam): lắng nghe và ghi nhớ đầy đủ những gì vị thầy giảng dạy;

6. Thọ trì pháp (dhammadhàranà): tiếp nhận và nắm bắt đầy đủ những gì vị thầy trình bày;

7. Suy tư ý nghĩa các pháp (atthupapàrikkhà): suy xét nghĩa lý từng lời dạy hay pháp môn do vị thầy thuyết giảng;

8. Chấp thuận các pháp (dhammanijjhàna): đồng tình với các pháp do vị thầy giảng dạy;

9. Sanh khởi ước muốn (chanda): khởi lên ước muốn thực hành theo hay sống theo giáo pháp mà mình đã được học hỏi;

———

¹ Kinh Cankì, Trung Bộ.

1. Nỗ lực (ussàha): thu xếp công việc và dành nhiều thời gian cho việc hành trì giáo pháp đã được tiếp thu;

2. Cân nhắc (tulàna): xem xét và lựa chọn (trạch pháp) pháp môn tu tập phù hợp với điều kiện sinh hoạt và khả năng phát triển tâm thức của mình;

3. Tinh cần (padhàna): ngày đêm nhiệt tâm tu tập và hành trì giáo pháp đã được học hỏi và tiếp thu. Kinh Phật mô tả như vầy về ý chí nhiệt tâm tinh cần của một vị đệ tử đã thiết lập lòng tin vững chắc nơi giáo pháp của bậc Đạo sư và sống thể nhập giáo pháp ấy: “Dầu chỉ còn da, gân và xương, dầu thịt và máu trên thân bị khô héo, mong rằng sẽ có tinh tấn lực để chứng đắc những gì chưa chứng đắc, nhờ trượng phu nhẫn nại, nhờ trượng phu tinh tấn, nhờ trượng phu cần dõng”.¹

Bậc Đạo sư xác nhận rằng do tinh cần (padhàna), tức sự nỗ lực chuyên tâm hành trì giáo pháp đã được học hỏi và tiếp thu đầy đủ hay sự luyện tập, tu tập, hành tập nhiều lần giáo pháp ấy (dhammànam àsevanà bhàvanà bahulìkammam),

———

¹ Kinh Kìtàgiri, Trung Bộ.

nên một vị sa-môn tự thân chứng được sự thật tối thượng (paramasaccam sacchikaroti), và với trí tuệ thể nhập sự thật ấy (pannàya tam ativijjhati), vị ấy thấy (passati)¹.

Trên đây là lộ trình chứng đắc chân lý gồm 12 bước nỗ lực, khởi từ lòng tin cho đến tinh cần hay sự chuyên tâm hành trì giáo pháp do vị đạo sư giảng dạy. Đáng chú ý là tiến trình này cũng bắt đầu bằng lòng tin, tức sự tin tưởng vào phẩm hạnh của vị thầy và giáo pháp do vị thầy thuyết giảng, nhưng tiếp theo đó là cả một chuỗi các nỗ lực khác đòi hỏi người tìm cầu chân lý phải tự mình thực hiện. Xem ra thì đức tin chỉ là bước sơ khởi trong đường lối tu tập đầy công phu của người học Phật, vì bên cạnh lòng tin còn có các bước nỗ lực khác mà người tu học Phật pháp cần phải hoàn thiện. Đức Phật nói đến lòng tin như là điều kiện căn bản cho sự sinh khởi và vận hành của tiến trình thực nghiệm chân lý gồm nhiều bước nỗ lực, và như vậy, nếu người học Phật chỉ dừng lại ở đức tin không thôi thì không đủ để thực nghiệm hay chứng đắc chân lý. Nói cách khác, ngoài niềm tin, người Phật tử còn phải nỗ lực tu học thật nhiều nữa mới có thể đạt được mục đích cứu cánh là sự chứng đắc chân lý hay giải thoát khổ đau.

———

¹ Kinh Kìtàgiri, Kinh Cankì, Trung bộ.

Sau đây là luận chứng về tiến trình chứng đắc chân lý của Đức Phật¹:

“Này các Tỷ-kheo, Ta không nói rằng trí tuệ được hoàn thành lập tức. Nhưng này các Tỷ-kheo, trí tuệ được hoàn thành nhờ học từ từ, hành từ từ, thực tập từ từ. Và này các Tỷ-kheo, thế nào là trí tuệ được hoàn thành nhờ học từ từ, hanh từ từ, thực tập từ từ?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, một vị có lòng tin, đi đến gần; sau khi đến gần, vị ấy tỏ sự kính lễ; sau khi tỏ sự kính lễ, vị ấy lóng tai; sau khi lóng tai, vị ấy nghe pháp; sau khi nghe pháp, vị ấy thọ trì pháp; sau khi thọ trì pháp, vị ấy suy tư ý nghĩa các pháp được thọ trì; sau khi suy tư ý nghĩa, các pháp được chấp thuận; sau khi các pháp được chấp thuận, ước muốn sanh khởi; sau khi ước muốn sanh khởi, vị ấy nỗ lực; sau khi nỗ lực, vị ấy cân nhắc; sau khi cân nhắc, vị ấy tinh cần. Do tinh cần, vị ấy tự thân chứng được sự thật tối thượng, và với trí tuệ thể nhập sự thật ấy, vị ấy thấy”.

Nhìn chung, phương pháp chứng đắc chân lý hay giải thoát khổ đau mà Đức Phật đã đề xuất là hết sức cụ thể và rõ ràng. Đó là hướng đi của niềm tin

———

¹Kinh Kìtàgira, Trung Bộ.

chân chánh hướng thiện gắn liền với sự nỗ lực học từ từ, hành từ từ, thực tập từ từ về những gì mà tự thân đã được tiếp xúc, lắng nghe, học hỏi, suy cứu và cân nhắc. Không hề có“tín điều”hay sự nhẹ dạ cả tin trong phương pháp hành trì của người Phật tử. Đức Phật nói đến lòng tin nhưng không chấp nhận thái độ dễ duôi trong cách tiếp cận và thể nghiệm chân lý. Trong các bản kinh của Ngài, Đức Phật từng khuyên môn đệ mình phải xét kỹ những lời dạy, thậm chí tư cách giác ngộ của Ngài, để đoán chắc con đường mà mình đi theo¹. Ngài xác nhận giáo lý của Ngài có khả năng làm sạch tâm cấu uế và khuyên người hành trì cần phải khéo léo từng bước thử nghiệm để đạt cho được mục tiêu rốt ráo là chứng nghiệm sự thật hay giải thoát khổ đau, giống như người thợ kim hoàn cần phải khéo léo trong các khâu đãi lọc và nung nấu quặng vàng để cuối cùng lấy cho được thỏi vàng tinh luyện².

Nghiên cứu về đạo Phật, giáo sư T. W. Rhys Davids đánh giá cao thái độ tinh thần rất khoa học này của Đức Phật khi nói rằng người ta cần phải lưu ý tới mục đích lẫn phương pháp của nó khi so sánh đạo Phật với các hệ thống tôn giáo khác để thấy rõ vị trí đúng đắn của Phật giáo trong lịch sử tôn giáo của

———

¹ Kinh Upàli, Kinh Tư sát, Trung Bộ.

² Kinh Kẻ lọc vàng, Tăng Chi Bộ.

Ấn Độ và thế giới nói chung¹. Theo Rhys Davids, “Phật giáo là một trong số các “tôn giáo kinh viện”. Khi chúng ta nghe rằng nó được thành lập khoảng 500 năm trước Thiên Chúa giáng sinh, chúng ta có thể nghĩ Phật giáo quá cổ điển, – xa xưa, sơ khai, sơ đẳng, giống như các bộ môn nghệ thuật và khoa học của thời đại xa lơ xa lắc ấy. Thế nhưng, nói một cách nghiêm túc, Phật giáo là một trong các sản phẩm mới mẻ nhất của tâm thức con người”².

Bên cạnh phương pháp tiếp cận và thực nghiệm chân lý gồm 12 bước nỗ lực mà Rhys Davids đã xem là “sản phẩm mới mẻ nhất của tâm thức con người”, hẳn là còn nhiều vấn đề thiết thực và sâu sắc khác trong giáo lý đạo Phật đáng để cho người ta tiếp tục khám phá, ngạc nhiên và trân trọng lời Phật dạy.

———

¹ T. W. Rhys Davids, Indian Buddhism, tr. 11.

² T. W. Rhys Davids, Indian Buddhism, tr. 11.

Nói Năng Như Chánh Pháp

NÓI NĂNG NHƯ CHÁNH PHÁP

Vĩnh Trưng

Khách thập phương viếng thăm cảnh chùa đôi khi bắt gặp câu “Nói năng như Chánh pháp” được thể hiện đâu đó trong khung cảnh trang nghiêm thanh nhã của chốn thiền môn. Đó là câu nói khá quen thuộc của nhà Phật, cốt yếu khuyên nhắc những người con Phật, đặc biệt là người xuất gia, cần phải lưu tâm gìn giữ và vận dụng lời nói của mình sao cho phù hợp với Chánh pháp hay thể hiện lời nói đúng như lời Phật dạy. Nghĩa là những lời nói ra phải bảo đảm mang lại lợi ích cho mình và lợi lạc cho người khác.

Trong phương pháp giáo dục của Ngài, Đức Phật quan tâm huấn luyện các học trò mình rất kỹ, cốt yếu tập cho họ có được một nền tảng đạo đức trong sáng, thể hiện trong đời sống cá nhân cũng như

trong quan hệ ứng xử với mọi người. Cụ thể là việc rèn luyện thân, miệng, ý trở nên đoan chánh ngay thẳng, không rơi vào khiếm khuyết hư hỏng. Tất cả mọi hành vi thiện hay ác, tốt hay xấu của con người đều xuất phát từ ba cửa ngõ là thân, miệng, ý. Do đó, nếu một người mà thân, miệng, ý không được uốn nắn cho ngay thẳng thì mọi hành vi của người ấy sẽ rơi vào khiếm khuyết xấu ác, đưa đến hại mình hại người. Trái lại, người nào có thân tu tập, có lời tu tập, có tâm tu tập thì mọi hành động của người ấy sẽ trở nên hiền thiện tốt đẹp, đưa đến lợi mình lợi người. Vậy thế nào là lời nói đưa đến lợi mình lợi người hay “nói năng như Chánh pháp”?

Trước hết, người con Phật phải biết giữ gìn lời ăn tiếng nói của mình, không để cho miệng lưỡi rơi vào những lời nói sai trái xấu ác gây tổn hại cho tự thân và phương hại đến người khác như nói láo, nói hai lưỡi, nói lời thô ác, nói lời phù phiếm vô ích. Thay vào đó, vị ấy chỉ nên nói những điều chân thật, đúng đắn; những điều đưa đến đoàn kết, hòa hợp; những điều tao nhã, hiền hòa; những điều có ý nghĩa, lợi lạc. Đức Phật nhắc nhở các học trò mình:

“Vị Thánh đệ tử từ bỏ nói láo, tránh xa nói láo; nói những lời chân thật, y chỉ trên sự thật, chắc chắn, đáng tin cậy, không phản lại đời. Vị ấy từ bỏ

nói hai lưỡi, tránh xa nói hai lưỡi; nghe điều gì ở chỗ này, không đến nói chỗ kia để sanh chia rẽ ở những người này; nghe điều gì ở chỗ kia, không đi nói với những người này để sanh chia rẽ ở những người kia. Vị ấy sống hòa hợp những kẻ ly gián, khuyến khích những kẻ hòa hợp, hoan hỷ trong hòa hợp, thoải mái trong hòa hợp, hân hoan trong hòa hợp, nói những lời đưa đến hòa hợp. Vị ấy từ bỏ nói lời độc ác, tránh xa nói lời độc ác, vị ấy nói những lời nhẹ nhàng, thuận tai, dễ thương, thông cảm đến tâm, tao nhã, đẹp lòng nhiều người, vui lòng nhiều người, vị ấy nói những lời như vậy. Vị ấy từ bỏ nói lời phù phiếm, tránh xa nói lời phù phiếm, nói đúng thời, nói những lời chân thật, nói những lời có ý nghĩa, nói những lời về Chánh pháp, nói những lời về Luật, nói những lời đáng được gìn giữ, những lời hợp thời, thuận lý, có mạch lạc, hệ thống, có ích lợi”.

Như vậy, nói năng như Chánh pháp hay thể hiện lời nói đúng như lời Phật dạy trước hết là tập dứt bỏ nói dối, chỉ chuyên tâm nói đúng sự thật; dứt bỏ nói lời gây chia rẽ người này người khác, chỉ nói những lời đưa đến hòa hợp; dứt bỏ nói những lời thô ác, chỉ nói những lời nhẹ nhàng hiền hòa; dứt bỏ nói những điều phù phiếm vô ích, chỉ nói những điều có ý nghĩa, khiến tâm tư được tịnh lạc. Theo lời Phật,

người nào thể hiện lời nói của mình theo cách trên tức là có khẩu hành thanh tịnh, biết nghĩ đến lợi ích của mình và lợi lạc cho người khác¹.

Một phương diện quan trọng khác liên quan đến việc thể hiện lời nói phù hợp với Chánh pháp hay đúng với tinh thần lời Phật dạy, đó là người Phật tử cần phải cân nhắc lời nói của mình, xem điều mình nói ra có đúng thời hay không, có chân thật hay không, có nhu nhuyến hay không, có lợi ích hay không và có từ tâm hay không. Nếu lời nói ra hội đủ năm đức tính trên thì được xem là “nói năng như Chánh pháp” hay thực tập “khẩu hành thanh tịnh” đưa đến tự lợi và lợi tha. Nói cách khác, Đức Phật khuyên chúng ta nên nói đúng thời, nói lời chân thật, nói lời nhu thuận, nói lời có lợi ích và nói với lòng từ bi thương quý mọi người. Ngài nhắc nhở các đệ tử:

“Chư Tỷ-kheo, có năm loại ngôn ngữ mà các Thầy có thể dùng khi nói với các người khác: đúng thời hay phi thời, chơn thực hay không chơn thực, nhu nhuyến hay thô bạo, có lợi ích hay không lợi ích, với từ tâm hay với sân tâm. Chư Tỷ-kheo, khi nói với các người khác, các Thầy có thể nói đúng

———

¹Kinh Những người ở Veludvàra, Tương Ưng Bộ.

thời hay phi thời. Chư Tỷ-kheo, khi nói với các người khác, các Thầy có thể nói lời chơn thực hay nói lời không chơn thực. Chư Tỷ-kheo, khi nói với các người khác, các Thầy có thể nói lời nhu nhuyến hay nói lời thô bạo. Chư Tỷ-kheo, khi nói với các người khác, các Thầy có thể nói lời lợi ích hay nói lời không lợi ích. Chư Tỷ- kheo, khi nói với các người khác, các Thầy có thể nói với từ tâm hay với sân tâm. Chư Tỷ-kheo, ở tại đây, các Thầy cần phải học tập như sau: “Chúng ta sẽ giữ tâm của chúng ta không biến nhiễm, chúng ta sẽ không thốt ra những lời ác ngữ, chúng ta sẽ sống với lòng lân mẫn, với tâm từ bi, với nội tâm không sân hận. Chúng ta sẽ sống bao phủ người này với tâm câu hữu với từ. Và với người này là đối tượng, ta sống biến mãn cùng khắp thế giới với tâm câu hữu với từ, quảng đại vô biên, không hận, không sân”. Chư Tỷ-kheo, như vậy các Thầy cần phải học tập”¹.

Đúng thời tức là lời nói ra phải đúng lúc, hợp thời, đúng đối tượng, khiến cho người nghe có thể tiếp thu lời nói một cách có hiệu quả. Một người đang ăn hay đang mải mê làm công việc mà nói cho người ta nghe về điều gì đó thì không đúng lúc và lời nói sẽ

———

¹ Kinh Ví dụ cái chưa, Trung Bộ.

không có hiệu quả. Hãy để cho người ta rảnh tay đã rồi mới nói thì lời nói mới có tác dụng tốt đẹp. Tương tự, một người đang học cấp một mà nói những vấn đề thuộc trình độ cấp ba thì cũng không đúng lúc và lời nói cũng không có hiệu quả.

Chân thật tức là lời nói ra phải chân chánh đúng đắn, xuất phát từ tâm chân trực, thẳng thắn, không thiên vị, không vụ lợi. Kinh Phật gọi là “nói như hoa”, nghĩa là lời nói đúng sự thật, thấy thì nói có thấy, không thấy thì nói không thấy; biết thì nói có biết, không biết thì nói không biết; nghe thì nói có nghe, không nghe thì nói không nghe…¹

Nhu nhuyến tức là lời nói ra phải nhẹ nhàng, từ tốn, hiền hòa, thuận tai, dễ nghe, khiến người khác hoan hỷ, hài lòng, phát khởi lòng tin hướng về thiện pháp. Kinh Phật gọi là “nói như mật” hay nói lời từ tốn, tức là “lời nói không hại, khiến tai ưa nghe, khả ái, đi thẳng đến tâm, lễ độ, được nhiều người ưa thích, được nhiều người thích ý”², hay “mặt đối mặt với ai, không nói lời mất lòng; chỉ nói từ từ, không có vội vàng”³.

———

¹ Kinh Nói như hoa, Tăng Chi Bộ.

² Kinh Nói như hoa, Tăng Chi Bộ.

³ Kinh Vô tránh phân biệt, Trung Bộ.

Có lợi ích nghĩa là lời nói ra phải bảo đảm đưa đến lợi lạc cho người nghe, khiến cho người nghe phát khởi tín tâm, tăng trưởng điều lành, giảm thiểu điều ác, tăng trưởng giới đức, tâm đức, tuệ đức, giải thoát và giải thoát tri kiến đức. Để làm được điều này, người con Phật phải biết tránh đề cập các vấn đề thuộc lãnh vực dục vọng thế gian, chỉ tập trung thảo luận hay làm sáng tỏ những vấn đề liên quan đến Phật pháp, khiến cho người nghe tăng trưởng tín tâm mà chuyên tâm thực hành lời Phật dạy¹.

Có từ tâm nghĩa là lời nói ra phải xuất phát từ động cơ thương quý người khác, mong muốn cho người nghe được lợi ích an lạc, không phải vì ghét bỏ hay do sân hận bực phiền mà “trút lên đầu người ta” những lời báng bổ. Đức Phật khuyên các học trò mình nuôi dưỡng thái độ tôn trọng và thương quý người khác bằng cách thực thi thân hành từ ái, khẩu hành từ ái, ý hành từ ái đối với hết thảy mọi người, cả trước mặt lẫn sau lưng². Khẩu hành từ ái tức là những lời nói ra có từ tâm, xuất phát từ lòng thương quý người khác, mong muốn cho người khác được tiến bộ lợi lạc trong thiện pháp.

———

¹ Kinh Những đề tài câu chuyện, Tăng Chi Bộ.

² Tiểu kinh Tùy phiền não, kinh Kosambiya, Trung Bộ.

Để hỗ trợ cho việc thực thi lời nói có hiệu quả tốt đẹp, nghĩa là đúng thời, chân thật, nhu nhuyến, có lợi ích và có từ tâm, Đức Phật khuyên mỗi người chúng ta cần phải biết nuôi dưỡng tâm ý trong sáng, không biến nhiễm, có lòng lân mẫn đối với người khác, có nội tâm an tịnh, không hận, không sân, tuyệt không nói lời ác. Bởi mỗi lời nói hay việc làm là hiện thân của ý tưởng hay hệ quả sự vận hành của tâm thức. Vì vậy, nếu một người có tâm ý trong sạch, an tịnh, không cấu uế, không giận dữ bực phiền, có lòng thương quý người khác thì tự nhiên sẽ có lời nói chân chánh, hiền thiện, lợi mình lợi người. Tâm trong sáng hiền thiện thì lời nói trong sạch hiền hòa.

Nhìn chung, “nói năng như Chánh pháp” hay thực thi lời nói phù hợp với Chánh pháp, đúng như lời Phật dạy, là một pháp môn tu tập hết sức căn bản và quan trọng của người con Phật. Tu tập lời nói thuộc về phạm trù đạo đức, giúp cho cá nhân cơ hội thực tập và hoàn thiện nhân cách của chính mình, đồng thời khiến cho cuộc sống trở nên hiền thiện tốt đẹp, đưa đến hạnh phúc an lạc cho nhiều người. Do tầm quan trọng của nó trong cuộc sống, đạo Phật xem lời nói là một phương tiện hữu hiệu, cần được sử dụng đúng đắn và thích đáng để thiết lập hạnh phúc cho mình và tạo an lạc cho người khác. Nói như thế

nào để không gây tổn hại cho mình và không phương hại đến người khác, để mang lại lợi ích cho mình và lợi lạc cho người khác. Người con Phật luôn tự dặn lòng mình như thế và tìm thấy các chỉ dẫn căn bản cho việc thực thi lời nói của mình thông qua những lời dạy hiền thiện của Đức Bổn sư.

Im Lặng Như Chánh Pháp

IM LẶNG NHƯ CHÁNH PHÁP

Nga Ngọc

Tương tự “Nói năng như Chánh pháp”, “Im lặng như Chánh pháp” là câu nói nhà Phật, đôi khi cũng được thể hiện đâu đó trong chốn thiền môn nhằm gợi nhắc những người con Phật, nhất là người xuất gia, cần phải quan tâm tutập và hướng dẫn tâm thức của mình sao cho phù hợp với Chánh pháp hay ứng dụng tâm thức đúng như lời Phật dạy. Nghĩa là tâm thức cần phải được uốn nắn và phát triển một cách đúng pháp để từng bước rời xa các yếu tố gây phiền muộn khổ đau, hướng đến “yểm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn”.

Trong bài kinh Thánh cầu (Ariyapariyesan-sutta) thuộc tuyển tập Trung Bộ, Đức Phật nhấn mạnh đến hai việc làm quan trọng của người xuất gia. Đó là

thảo luận Chánh pháp (Dhamma-kathà) hay giữ sự im lặng của bậc Thánh (Ariya-tunhibhàva). Việc thứ nhất – thảo luận Chánh pháp, ngụ ý rằng người xuất gia phải tập trung học hỏi, nghiên cứu và thảo luận về giáo pháp của Phật để hiểu rõ về ý nghĩa, phương pháp và mục đích của việc tu học Phật pháp. Việc thứ hai – giữ sự im lặng của bậc Thánh, hàm ý sự chuyên tâm tu tập hay hành trì giáo pháp của Phật, cụ thể là việc tu thiền hay phát triển nội tâm theo lời Phật dạy. Người xuất gia quyết tâm đi theo con đường của Phật nhằm mục đích đoạn tận khổ đau, thực nghiệm hạnh phúc Niết-bàn; vì thế học kinh và tu thiền là hai việc chính đáng. Học và tu để tìm thấy an lạc cho mình và gợi mở cho người khác cách thức thực nghiệm an lạc. Hết học kinh thì tu thiền, hết hành thiền lại học kinh; người xuất gia mà chuyên tâm làm được hai việc “giản đơn” như vậy thì được xem là “đã làm rất nhiều”¹, xứng đáng được tôn trọng, cung kính, cúng dường. Vậy, thế nào là “Im lặng như Chánh pháp” hay thực tập và phát triển tâm thức đúng như lời Phật dạy?

Thông thường chúng ta hiểu rằng im lặng tức là giữ sự lặng thinh, không phát ngôn, không nói ra lời nào. Vào đầu giờ học, các học sinh đang tụm ba tụm

———

¹Đại kinh Thí dụ dấu chân voi, Trung Bộ.

bảy nói chuyện làm huyên náo cả phòng học thì thầy giáo nghiêm trang bước vào bảo các em trở về chỗ ngồi và giữ im lặng. Giây lát sau, cả lớp học bắt đầu lặng yên không còn một tiếng động. Các học sinh đang giữ im lặng, không còn trao đổi nói chuyện với nhau nữa. Họ im lặng nghe thầy giáo giảng bài. Thế nhưng các ý tưởng và suy nghĩ thì vẫn tiếp tục nhảy múa trong tâm họ. Đó là im lặng bề ngoài, không phải “im lặng như Chánh pháp”.

“Im lặng như Chánh pháp” là im lặng bên trong, là tĩnh lặng tâm thức. Nghĩa là dừng lại, làm cho im lắng các ý tưởng, các suy tư, ý niệm phân biệt, các vọng thức hay tạp niệm. Đó là im lặng tự nội, kết quả của phép điều tâm rất căn bản và sâu sắc trong đạo Phật. Kinh Trung Bộ¹ kể rằng, lúc tướng cướp Angulimàla cố rượt theo Đức Phật với ý định làm hại Ngài, Phật dùng thần thông khiến cho tên cướp không thể nào bắt kịp Ngài dù Ngài vẫn bước đi rất khoan thai. Cố rượt đuổi mãi mà không được, Angulimàla đành dừng lại và lên tiếng gọi Đức Phật hãy dừng lại. Phật bảo Ngài đã dừng rồi, còn Angulimàla thì chưa dừng. Tên cướp lấy làm phân vân, sao Phật vẫn bước đi mà Ngài bảo Ngài đã dừng rồi, còn mình thì đã dừng lại, không rượt theo Phật

———

¹ Kinh Angulimàla, Trung Bộ.

nữa mà sao Phật bảo mình chưa dừng. Phật giải thích cho Angulimàla, sở dĩ Phật vẫn đi mà bảo Ngài đã dừng ấy là bởi Phật đã chấm dứt mọi ý tưởng làm hại chúng sinh, làm hại người khác; còn Angulimala tuy đã dừng lại, không đuổi theo Phật nữa, nhưng ý nghĩ làm hại người khác thì vẫn sôi sục ở trong tâm. “Im lặng như Chánh pháp” trước hết là dừng lại hay đóng lại các ý tưởng ác, bất thiện.

Một cách khái quát, Đức Phật nói về nếp sống “im lặng như Chánh pháp” hay phương pháp thanh lọc và phát triển tâm thức (adhicitta-bhàvanà):

“Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo tu tập tăng thượng tâm, còn tồn tại các kiết sử thô tạp, như thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành. Tỷ-kheo có tư lự, có thông minh, từ bỏ, gột sạch, chấm dứt, không cho chúng sanh khởi.

Làm như vậy xong, làm như vậy hoàn tất, Tỷ-kheo tu tập tăng thượng tâm, còn tồn tại các kiết sử thuộc bậc trung, như dục tầm, sân tầm, hại tầm. Tỷ-kheo có tư lự, có thông minh, từ bỏ, gột sạch, chấm dứt, không cho chúng sanh khởi.

Làm như vậy xong, làm như vậy hoàn tất, Tỷ-kheo tu tập tăng thượng tâm, còn tồn tại các kiết sử tế nhị, như tư tưởng về gia tộc, tư tưởng về quốc độ,

tư tưởng không bị khinh rẻ. Tỷ-kheo có tư lự, có thông minh, từ bỏ, gột sạch, chấm dứt, không cho chúng sanh khởi.

Làm như vậy xong, làm như vậy hoàn tất, chỉ còn lại các pháp tầm (tư tưởng về pháp).

Định như vậy không có an tịnh, không có thù thắng, không được khinh an, không đạt đến nhất tâm, nhưng là một trạng thái chế ngự thường xuyên dằn ép. Nhưng đến một thời, này các Tỷ-kheo, tâm của vị ấy được nội trú, lắng đứng lại, được nhứt tâm, được định tĩnh. Định ấy được an tịnh, được thù diệu, được khinh an, đạt đến nhứt tâm, không phải một trạng thái chế ngự thường xuyên dằn ép; tùy thuộc theo pháp gì tâm vị ấy hướng đến để thắng tri, để chứng ngộ, vị ấy có khả năng, có năng lực đạt đến pháp ấy, dầu thuộc loại xứ nào”¹.

Cứ theo lời Phật thì “im lặng như Chánh pháp” hay sự thực tập chuyển hóa và thăng tiến tâm thức có các cấp độ khác nhau. Thứ nhất là tập loại bỏ các hành vi bất thiện thuộc thân hành và khẩu hành, đặc biệt là tập dừng lại hay làm cho im lắng các khuynh hướng tâm thức bất thiện như tham dục, sân hận và tà kiến, cũng được gọi là thực tập ý hành thanh tịnh.

———

¹ Kinh Kẻ lọc vàng, Tăng Chi Bộ.

Kinh Phật mô tả: “Vị ấy không có tham ái, không tham lam tài vật kẻ khác, không nghĩ rằng: “Mong rằng mọi tài vật của người khác trở thành của mình”. Vị ấy không có sân tâm, không khởi lên hại ý, hại niệm, nghĩ rằng: “Mong rằng những loài hữu tình này sống lo tự ngã, không thù hận, không nhiễm loạn, được an lạc”. Vị ấy có chánh kiến, không có tư tưởng điên đảo: “Có bố thí, có cúng thí, có tế lễ, các hành vi thiện ác, có kết quả dị thục, có đời này, có đời sau, có mẹ, có cha, có các loại hóa sanh, trong đời có các Sa-môn, Bà-la-môn chân chánh hành trì, chân chánh thành tựu, sau khi tự tri, tự chứng, lại tuyên bố cho đời này và cho đời sau”.

Tương tự, vị ấy nỗ lực loại bỏ hay làm cho dừng lại các tư tưởng tầm cầu bất chánh như dục tầm (hướng tâm đến các đối tượng thuộc tham dục), sân tầm (khởi nghĩ không thân thiện về người khác), hại tầm (nghĩ đến việc gây tổn hại cho người khác hay rơi vào tà kiến); hoặc các tư duy bất thiện như dục tư duy (dòng tư duy gắn liền với tham dục), sân tư duy (dòng suy nghĩ liên hệ đến sân hận), hại tư duy (dòng tâm thức liên hệ đến việc gây tổn hại cho mình và cho người). Đức Phật nhắc nhở: “Này các Tỷ-kheo, ở đây, Tỷ-kheo như lý giác sát không có chấp nhận dục niệm đã khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận,

không cho tồn tại dục niệm ấy; không có chấp nhận sân niệm đã khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại sân niệm ấy; không có chấp nhận hại niệm đã khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại hại niệm ấy; không chấp nhận các ác bất thiện pháp khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại các ác bất thiện pháp ấy”¹. Kinh Đình chỉ tư duy² nêu rõ năm cách thức khiến dừng lại hay làm cho im lắng các tư tưởng bất thiện: 1/ Nghĩ đến một vấn đề hiền thiện khác,2/ Quán sát sự nguy hiểm của các tư tưởng bất thiện, 3/ Loại bỏ hay cắt đứt dòng suy nghĩ, 4/ Điều chỉnh hướng vận hành (tác ý đến hành tướng và sự an trú) của các tư tưởng bất thiện cho đến lúc im lắng, 5/ Nghiến răng, dán chặt lưỡi lên nóc họng, lấy tâm chế ngự tâm, nhiếp phục tâm, đánh bại tâm.

Một phương diện khác, đó là sự làm cho vắng lặng năm triền cái (nìvarana) hay năm yếu tố khiến ngăn che thiện tâm và làm muội lược trí tuệ gồm dục tham, sân hận, hôn trầm thụy miên, trạo hối và nghi ngờ. Người xuất gia phải ngày đêm tập trung thanh lọc tự nội, khiến cho tâm thức trở nên trong sáng,

———

¹ Kinh Tất cả lậu hoặc, Trung Bộ.

2 Kinh Đình chỉ tư duy hay Kinh An trú tầm, Trung Bộ.

vắng lặng các pháp bất thiện, các pháp chướng ngại như dục tham, sân hận, hôn trầm thụy miên, trạo hối và nghi ngờ, không để chúng sinh khởi làm u ám tâm thức. Kinh Phật gọi sự nỗ lực như vậy là chú tâm cảnh giác: “Chúng ta phải chú tâm cảnh giác. Ban ngày đi kinh hành hay trong lúc ngồi, chúng ta phải tẩy sạch tâm tư khỏi các pháp chướng ngại. Ban đêm canh một đi kinh hành hay trong lúc ngồi, chúng ta phải tẩy sạch tâm tư khỏi các pháp chướng ngại. Ban đêm canh giữa, chúng ta phải nằm dáng nằm con sư tử, nghiêng bên hông tay phải, một chân đặt trên chân kia, chánh niệm tỉnh giác, tâm nghĩ đến lúc thức dậy lại. Ban đêm canh đầu thức dậy, đi kinh hành hay trong lúc ngồi, chúng ta phải tẩy sạch tâm tư khỏi các pháp chướng ngại”.

Bước tiếp theo trong quá trình huấn luyện tâm đúng như lời Phật dạy hay thực hành nếp sống “im lặng như Chánh pháp”, đó là sự chuyển hóa tâm thức hay thực tập tăng thượng tâm (adhicitta-bhàvanà) thông qua bốn cấp độ Thiền chứng. Đây là trạng huống của tâm thức đã rời xa hay vắng mặt các triền cái (tham, sân, hôn trầm thụy miên, trạo hối và nghi) và bắt đầu phát triển trên cơ sở sự sinh khởi và tịnh chỉ các thiền chi (tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm), khiến tâm thức càng lúc càng trở nên trong sáng, an tịnh,

định tĩnh, thuần tịnh, nhất tâm. Đức Phật nói về bốn cấp độ phát triển này của tâm thức:

“Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo, sau khi đã đoạn trừ năm triền cái này, những thứ làm ô nhiễm tâm tư, làm yếu ớt trí tuệ, ly dục, ly ác, bất thiện pháp, chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ- kheo diệt tầm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là “xả niệm lạc trú”, chứng và trú Thiền thứ ba.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo xả lạc xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh¹.

Một hình thái tu tập khác thể hiện nếp sống “im lặng như Chánh pháp” hay sự hướng dẫn tâm thức đúng như lời Phật dạy, đó là thực tập chánh niệm trong đời sống hàng ngày: “Tỷ-kheo, khi bước tới bước lui, biết rõ việc mình đang làm; khi ngó tới

———

¹ Mã ấp đại kinh, Trung Bộ.

ngó lui, biết rõ việc mình đang làm; khi co tay, khi duỗi tay, biết rõ việc mình đang làm; khi mang áo Sanghati ( Tăng già lê), mang bát, mang y, biết rõ việc mình đang làm; khi ăn, uống, nhai, nếm, biết rõ việc mình đang làm; khi đại tiện, tiểu tiện, biết rõ việc mình đang làm; khi đi, đứng, ngồi, ngủ, thức, nói, im lặng, biết rõ việc mình đang làm. Trong khi vị ấy sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần, các niệm và tư duy thuộc về thế tục được đoạn trừ. Nhờ đoạn trừ các pháp ấy, nội tâm được an trú, an tọa, chuyên nhất, định tĩnh”¹

Đây là hình thái thực tập an trú tâm vào pháp hiện tại, thể hiện qua việc chú tâm nhận biết và thức tỉnh về mọi hoạt động trong đời sống thường nhật, lấy các hoạt động làm đối tượng nhiếp tâm, an trú tâm, không để cho tâm chạy nhảy lăng xăng, nghĩ nhớ chuyện này chuyện khác. Nói cách khác, đây là phương pháp làm im lắng mọi ý tưởng phát sinh liên quan đến các hoạt động xúc chạm hàng ngày, do tâm chuyên chú và thức tỉnh về pháp hiện tại, khiến các vọng niệm không có lý do sanh khởi, không còn bóng dáng của ngã tưởng biểu lộ dưới hình thức các ký ức, vọng tưởng hay tạp niệm². Sự im lặng ở đây là đồng

———

¹ Kinh Thân hành niệm, Trung Bộ.

²Kinh Nhất dạ hiền giả, Trung Bộ.

nghĩa với tâm trong sáng, tỉnh giác, vắng lặng, giải thoát, an nhiên tự tại, vắng bặt hoàn toàn mọi ý niệm phân biệt, mọi ý nghĩ so sánh, mọi tư duy liên hệ đến tự ngã hay ngã tưởng. Đó chính là tâm giải thoát, không dính mắc, không vọng động, không uế nhiễm, không có tham-sân-si, không phiền muộn, không sầu não, an nhiên tự tại, được thể hiện sinh động trong đời sống sinh hoạt hàng ngày.

Tóm lại, “im lặng như Chánh pháp” là câu nói ngụ ý pháp môn tu tập và huấn luyện tâm thức theo lời Phật dạy, từng bước thanh lọc và phát triển tâm đạt đến trong sáng, an tịnh, định tĩnh, thuần tịnh, giải thoát, an nhiên tự tại. Nó là kỷ luật tự nội, có công năng làm lắng sạch nội tâm, khiến cho tâm thức dần dần đạt đến thanh tịnh, giải thoát. Người con Phật được khuyên “giữ sự im lặng của bậc Thánh” hay thực tập “im lặng như Chánh pháp” vì đây chính là nếp sống đặc trưng của các bậc giác ngộ và cũng là cách duy nhất (ekayàna-magga) giúp cho người con Phật tìm thấy an lạc thanh thản thực sự giữa muôn vàn biến động khổ đau của cuộc đời.