Pháp Vị

Mời Bạn Đến Và Thấy

MỜI BẠN ĐẾN VÀ THẤY

Huệ Bảo

Một trong những vấn đề gây cảm kích và ngạc nhiên lớn cho các nhà nghiên cứu tôn giáo và khoa học gia phương Tây là thái độ trí thức của Phật giáo phản ánh qua lời dạy hết sức minh triết và nhân bản của Đức Phật. “Suy nghĩ chín chắn” là lời khuyên của Đức Phật dành cho đại tướng quân Sìha người Licchavì và gia chủ giàu có Upàli xứ Nàlandà khi hai vị tín đồ Kỳ Na giáo này trực tiếp xin cải đạo theo đạo của Ngài. “Tôn giáo gì mà không bắt người ta tin, cứ nói suy nghĩ chín chắn cái đã”. (Cao Huy Thuần – VHPG, số 56). Trí thức tức là suy nghĩ chín chắn, hiểu biết đúng đắn, tôn trọng sự thật, hành xử tự nhiên, không ép buộc ai cũng không chấp nhận ai ép buộc.

Xuất phát từ kinh nghiệm thực chứng giải thoát hoàn toàn nhờ vào ý chí và hiểu biết cá nhân, Đức Phật sáng lập một “tôn giáo” mà không có tín điều, một đường hướng giải thoát tâm linh mà không buộc người ta phải tin. Chẳng những không bắt người ta tin, Đức Phật còn khuyên mọi người không nên vội tin những gì Ngài nói mà không có sự thẩm xét thông qua kinh nghiệm của bản thân. Ngài đánh giá cao khả năng thực nghiệm của cá nhân và cho rằng chỉ có sự hiểu biết thông qua kinh nghiệm tự nội mới đích thực là niềm tin sáng suốt, đáng tin cậy nhất cho con người trong chiều hướng mưu cầu hạnh phúc. Ngài chủ trương giải thoát cá nhân nên tôn trọng ý chí và tự do cá nhân trong cách tiếp cận chân lý. Đạo của Ngài nổi tiếng với lời nói thân thiện: “Ehi passiko”, nghĩa là mời bạn đến và thấy. Với Đức Phật, chỉ có thực nghiệm cá nhân mới là người mách bảo hướng đi hạnh phúc tốt nhất cho con người và mỗi người. Mọi triết thuyết, truyền thống, kiến thức, kinh điển, sách vở và thậm chí là bậc thầy của mình chỉ có thể giúp đỡ gợi mở con đường, cung cấp các giải pháp thực nghiệm, nhưng không thể đoan chắc hạnh phúc cho cá nhân người nào đó. Cuộc đối thoại sau đây¹ giữa Đức Phật và những người Kàlàmà xứ

———

¹ Kinh Những người ở Kesaputta, Tăng Chi Bộ.

Kesaputta phản ánh thái độ trí thức của Ngài cũng như đạo giáo của Ngài:

“Rồi các người Kàlàmà ở Kesaputta đi đến Thế Tôn; sau khi đến, có người đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên; có người nói lên với Thế Tôn những lời chào đón thăm hỏi, sau khi nói lên những lời chào đón thăm hỏi thân hữu rồi ngồi xuống một bên; có người chắp tay vái chào Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên; có người xưng tên và dòng họ rồi ngồi xuống một bên; có người im lặng rồi ngồi xuống một bên. Sau khi ngồi xuống một bên, các người Kàlàmà ở Kesaputta bạch Thế Tôn:

- Có một số Sa-môn, Bà-la-môn, bạch Thế Tôn, đi đến Kesaputta. Họ làm sáng tỏ, làm chói sáng quan điểm của mình, nhưng họ bài xích quan điểm người khác, khinh miệt, chê bai, xuyên tạc. Bạch Thế Tôn, và một số Sa-môn, Bà-la-môn khác cũng đi đến Kesaputta, Họ làm sáng tỏ, làm chói sáng quan điểm của mình, nhưng họ bài xích quan điểm người khác, khinh miệt, chê bai, xuyên tạc. Đối với họ, bạch Thế Tôn, chúng con có những nghi ngờ phân vân: “Trong những Tôn giả Sa-môn này, ai nói sự thật, ai nói láo?”

- Đương nhiên, này các Kàlàmà, các Ông có những nghi ngờ! Đương nhiên, này các Kàlàmà,

các Ông có những phân vân. Trong những trường hợp đáng nghi ngờ, các Ông đương nhiên khởi lên phân vân.

-Này các Kàlàmà, chớ có tin vì nghe truyền thuyết; chớ có tin vì theo truyền thống; chớ có tin vì nghe theo người ta nói; chớ có tin vì được Kinh Tạng truyền tụng; chớ có tin vì nhân lý luận siêu hình; chớ có tin vì đúng theo một lập trường; chớ có tin vì đánh giá hời hợt những dữ kiện; chớ có tin vì phù hợp vớiđịnh kiến; chớ có tin vì phát xuất từ nơi có uy quyền, chớ có tin vì vị Sa-môn là bậc đạo sư của mình. Nhưng này các Kàlàmà, khi nào tự mình biết rõ như sau: “Các pháp này là bất thiện; Các pháp này là có tội; Các pháp này bị các người có trí chỉ trích; Các pháp này nếu thực hiện và chấp nhận đưa đến bất hạnh khổ đau”, thời này Kàlàmà, hãy từ bỏ chúng!

- Các Ông nghĩ thế nào, này Kàlàmà! Lòng tham khởi lên trong nội tâm người nào, khởi lên như vậylà đưa lại hạnh phúc hay bất hạnh?

- Bất hạnh, bạch Thế Tôn.

- Người này có tham, này các Kàlàmà, bị tham chinh phục, tâm bị xâm chiếm, giết các sinh vật, lấy của không cho, đi đến vợ người, nói láo, khích lệ

người khác cũng làm như vậy. Như vậy, có làm cho người ấy bất hạnh đau khổ lâu dài hay không?

- Thưa có, bạch Thế Tôn.

- Các Ông nghĩ thế nào, này các Kàlàmà, lòng sân khi khởi lên trong nội tâm người nào, khởi lên như vậy là đưa lại hạnh phúc hay bất hạnh?

- Bất hạnh, bạch Thế Tôn.

- Người này có sân, này các Kàlàmà, bị sân chinh phục, tâm bị xâm chiếm, giết các sinh vật, lấy của không cho, đi đến vợ người, nói láo, khích lệ người khác cũng làm như vậy. Như vậy, có làm cho người ấy bất hạnh đau khổ lâu dài hay không?

- Thưa có, bạch Thế Tôn..

- Các Ông nghĩ thế nào, này các Kàlàmà, lòng si khi khởi lên trong nội tâm người nào, khởi lên như vậy là đưa lại hạnh phúc hay bất hạnh?

- Bất hạnh, bạch Thế Tôn.

- Người này có si, này các Kàlàmà, bị si chinh phục, tâm bị xâm chiếm, giết các sinh vật… có làm cho người ấy bất hạnh đau khổ lâu dài hay không?

- Thưa có, bạch Thế Tôn.

- Các Ông nghĩ thế nào, này các Kàlàmà, các pháp này là thiện hay bất thiện?

- Là bất thiện, bạch Thế Tôn.

- Có tội hay không có tội?

- Có tội, bạch Thế Tôn.

- Bị người có trí quở trách hay không bị người có trí quở trách?

- Bị người có trí quở trách, bạch Thế Tôn.

- Nếu được thực hiện, được chấp nhận, có đưa đến bất hạnh đau khổ không, hay ở đây, là như thế nào?

- Được thực hiện, được chấp nhận, bạch Thế Tôn, chúng đưa đến bất hạnh, đau khổ, ở đây, đối với chúng con là vậy.

- Như vậy, này các Kàlàmà, điều Ta vừa nói với các Ông: “Chớ có tin vì nghe theo truyền thống; chớ có tin vì nghe theo người ta nói; chớ có tin vì được Kinh Tạng truyền tụng; chớ có tin vì nhân lý luận siêu hình; chớ có tin vì đúng theo một lập trường; chớ có tin vì đánh giá hời hợt những dữ kiện; chớ có tin vì phù hợp với định kiến; chớ có tin vì phát xuất từ nơi có uy quyền, chớ có tin vì vị Sa-môn là bậc đạo sư của mình. Nhưng này các Kàlàmà, khi nào tự mình biết rõ như sau: “Các pháp này là bất thiện; các pháp này là có tội; các

pháp này bị các người có trí quở trách; các pháp này nếu thực hiện và chấp nhận, sẽ đưa đến bất hạnh khổ đau”, thời này Kàlàmà, hãy từ bỏ chúng! Điều đã được nói lên như vậy, chính do duyên như vậy được nói lên.

Báu Có Trong Nhà

BÁU CÓ TRONG NHÀ

Minh Ngọc

Kinh Phật lưu ý với mọi người về “thất Thánh tài” hay bảy tài sản quý vốn có trong mỗi người và khuyên mọi người nên nỗ lực vận dụng và phát huy để làm giàu cho chính mình và sống hạnh phúc an lạc. Đó là tín tài, giới tài, tàm tài, quý tài, văn tài, thí tài và tuệ tài.

Sở dĩ gọi “Thánh tài” ấy là bởi bảy tài sản được đề cập là các tài sản thuộc bậc Thánh, do chính Đức Phật nỗ lực tự thân khám phá và gầy dựng rồi trao truyền lại cho cuộc đời. “Thánh tài” cũng có nghĩa là những tài sản khiến làm nên bậc Thánh, giúp con người trở nên thánh cao, thánh thiện, giải thoát, giác ngộ và như vậy người nào biết vận dụng và phát huy bảy tài sản này thì người ấy có khả năng

hoàn thiện chính mình hay trở thành bậc Thánh, bậc giác ngộ.

Chư vị đệ tử của Phật trong quá khứ đã trở thành những bậc giác ngộ, nhờ khéo phát huy bảy tài sản này của bậc Đạo sư. Họ là Thánh giả, giàu có về giới đức, tâm đức, tuệ đức, đầy đủ tâm giải thoát và tuệ giải thoát, nhờ biết kế thừa và phát huy các Thánh tài của Đức Phật. Ngày nay, người con Phật được thừa hưởng một Thánh tài hết sức to lớn và lợi lạc, do chính đức Từ phụ để lại, lẽ nào lại không hay biết và không thừa kế phát huy để được lợi lạc, tự làm giàu cho chính mình, để sống hạnh phúc an lạc, xứng đáng là người con Phật có đời sống giàu sang về giới đức, tâm đức, tuệ đức? Người con Phật có thể không giàu có về của cải vật chất nhưng chắc chắn giàu sang về đạo đức, tâm linh và trí tuệ.

Thông thường, chúng ta nghĩ và xem tài sản như là những gì cần thiết bảo đảm cho cuộc sống hạnh phúc của chúng ta và vì lý do đó chúng ta dốc toàn tâm lực cho việc tìm kiếm của cải vật chất, càng nhiều càng tốt, càng nhiều càng hạnh phúc. Đấy là quan niệm khá thường tình của thế gian. Đạo Phật không phản bác một quan điểm như vậy. Nhưng theo lời Phật dạy thì tài sản vật chất hay sở hữu thế gian

là các tài sản bên ngoài, chỉ đóng góp một phần trong đời sống hạnh phúc của con người và chúng thường gắn liền với phiền muộn khổ đau bởi tính chất vô thường, bất an của chúng. Vô thường, bất an bởi chúng có thể bị nước cuốn troi, lửa thiêu cháy, vua chúa tước đoạt, kẻ trộm lấy mất hay con cái phá tán.¹ Chính vì vậy, Đức Phật nói cho chúng ta biết có một loại tài sản khác – Thánh tài hay nội tài – không bị chi phối bởi các tai họa trên, và khuyên chúng ta nên dốc tâm vận dụng và phát huy để kiến tạo hạnh phúc an lạc và làm giàu sang cho chính mình. Chúng ta có thể nói rằng bao lâu thất Thánh tài hay bảy tài sản cao quý này được khai thác và vận dụng đầy đủ, bấy giờ cuộc sống con người sẽ trở nên hạnh phúc cao sang, xã hội trở nên văn minh hiền hòa, xứ sở sẽ đạt đến thánh bình thịnh vượng. Chúng ta nghe Đức Phật nói về bảy tài sản cao quý này:

“Này các Tỷ-kheo, có bảy tài sản này. Thế nào là bảy?

Tín tài, giới tài, tàm tài, quý tài, văn tài, thí tài, tuệ tài. Và này các Tỷ-kheo, thế nào là tín tài?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Thánh đệ tử có lòng tin, tin tưởng ở sự giác ngộ của Như Lai: "Đây là

———

¹ Kinh Ugga, Tăng Chi Bộ.

Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh đẳng giác, Minh hạnh túc, Thiện thệ, Thế gian giả, Vô thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhơn sư, Phật, Thế Tôn". Này các Tỷ-kheo, đây gọi là tín tài.Và này các Tỷ-kheo, thế nào là giới tài?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Thánh đệ tử từ bỏ sát sanh, từ bỏ lấy của không cho, từ bỏ tà hạnh trong các dục, từ bỏ nói láo, từ bỏ đắm say rượu men rượu nấu. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là giới tài.Và này các Tỷ-kheo, thế nào là tàm tài?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Thánh đệ tử có xấu hổ, xấu hổ đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác, xấu hổ vì đã thành tựu các pháp ác, bất thiện. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là tàm tài.Và này các Tỷ-kheo, thế nào là quý tài?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Thánh đệ tử có lòng sợ hãi, sợ hãi đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ sợ hãi vì thành tựu các pháp ác, bất thiện. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là quý tài. Và này các Tỷ-kheo, thế nào là văn tài?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Thánh đệ tử nghe nhiều, gìn giữ những gì đã nghe, chất chứa những gì đã nghe, những pháp ấy, sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, nghĩa văn đầy đủ, đề cao đời sống Phạm hạnh

hoàn toàn đầy đủ thanh tịnh; những pháp ấy, vị ấy nghe nhiều, đã nắm giữ, đã ghi nhớ tụng đọc nhiều lần, chuyên ý quán sát, khéo thành tựu nhờ chánh kiến. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là văn tài.Và này các Tỷ-kheo, thế nào là thí tài?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Thánh đệ tử với tâm từ bỏ cấu uế của xan tham, sống tại gia phóng xả, với bàn tay rộng mở, ưa thích xả bỏ, sẵn sàng để được yêu cầu, ưa thích san sẻ vật bố thí. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là thí tài. Và này các Tỷ-kheo, thế nào là tuệ tài?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Thánh đệ tử có trí tuệ, có trí tuệ về sanh diệt, thành tựu Thánh thể nhập (quyết trạch) đưa đến chơn chánh đoạn diệt khổ đau. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là tuệ tài.

Này các Tỷ-kheo, đây gọi là bảy tài sản.

Tín tài và giới tài,

Tàm tài và quý tài,

Văn tài và thí tài,

Và tuệ, tài thứ bảy;

Ai có những tài này,

Nữ nhân hay nam nhân,

Được gọi không nghèo khổ,

Mạng sống không trống rỗng.

Do vậy tín và giới,

Tịnh tín và thấy pháp,

Bậc trí chuyên chú tâm,

Ức niệm lời Phật dạy.”¹

———

¹ Kinh Tài sản rộng thuyết, Tăng Chi Bộ.

Tu Dưỡng Đạo Đức Nhờ Biết Sợ Hãi

TU DƯỠNG ĐẠO ĐỨC NHỜ BIẾT SỌ HÃI

Tâm Lương

Trong đạo Phật, xấu hổ và sợ hãi (tàm và quý) là hai tâm lý căn bản của đường lối tu dưỡng đạo đức hay còn gọi là Giới học. Đường lối tu dưỡng đạo đức Phật giáo là nếp sống có suy xét, có cân nhắc giữa thiện và bất thiện, biết phân biệt rõ đâu là thiện nên theo và đâu là ác phải từ bỏ. Đường lối ấy mở đầu bằng tàm và quý, nghĩa là tâm lý biết xấu hổ và sợ hãi đối với các điều ác bất thiện. Tàm là tâm lý xấu hổ đới với các hành vi xấu ác của tự thân, thể hiện qua thân, miệng, ý. Quý là tâm lý lo lắng sợ hãi đối với thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác và hậu quả xấu xa đâu khổ của chúng. Chính hai tâm lý này được nuôi dưỡng thường xuyên, khiến con người trở nên chín chắn, có tâm tư đoan chính ngay thẳng, thể hiện nếp sống đạo đức hiền hòa.

Để giúp cho các học trò mình thăng tiến về giới đức, Đức Phật khuyên dạy họ phải thường xuyên suy xét các hành vi của tự thân và phải biết sanh tâm xấu hổ và sợ hãi đối với các hành vị ác, bất thiện. Ngài nói đến bốn tâm lý biết lo lắng sợ hãi về ác nghiệp và hậu quả không may mắn của các ác nghiệp nhằm giáo dục các học trò mình chuyên tâm về nếp sống “bỏ ác làm lành”:¹

“Này các Tỷ-kheo, có bốn sự sợ hãi này. Thế nào là bốn?

Sợ hãi tự mình trách, sợ hãi người khác trách, sợ hãi hình phạt, sợ hãi ác thú.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là sự sợ hãi tự mình trách?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, có hạng người suy xét: "Nếu thân ta làm ác, lời nói ta ác, ý nghĩa ta ác, thời tự ngã có thể trách ta về phương diện giới: "Sao lại làm nghiệp ấy?". Người ấy do sợ hãi tự trách, đoạn tận thân làm ác, tu tập thân làm lành, đoạn tận lời nói ác, tu tập lời nói lành, đoạn tận ý nghĩ ác, tu tập ý nghĩ lành; sống tự ngã trong sạch. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là sợ hãi tự trách.

———

¹Kinh Tự Trách, Tăng Chi Bộ.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là sợ hãi về người khác trách?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, có hạng người suy xét: "Nếu thân ta làm ác, lời nói ta ác, ý nghĩ ta ác, thời các người khác có thể trách ta về phương diện giới: "Sao lại làm nghiệp ấy?". Người ấy do sợ hãi người khác trách, đoạn tận thân làm ác, tu tập thân làm lành, đoạn tận lời nói ác, tu tập lời nói lành, đoạn tận ý nghĩ ác, tu tập ý nghĩ lành; sống tự ngã trong sạch. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là sợ hãi người khác trách.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là sợ hãi hình phạt?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, có người thấy vua chúa khi bắt được người ăn trộm, kẻ đi cướp đường, liền áp dụng nhiều hình phạt sai khác. Họ đánh bằng roi, họ đánh bằng gậy, họ đánh bằng côn, họ chặt tay, họ chặt chân, họ chặt tay chân, họ xẻo tai, họ cắt mũi, họ dùng hình phạt vạc dầu, họ dùng hình phạt bối đồi hình (xẻo đỉnh đầu thành hình con sò), họ dùng hình phạt la hầu khẩu hình (lấy xương và thịt cho rộng ra, rồi đổ dầu sôi vào miệng), hỏa man hình (lấy lửa đốt thành vòng hoa), đốt tay, lấy rơm bện lại rồi siết chặt, lấy vỏ cây làm áo, hình phạt con dê núi, lấy câu móc

vào thịt, cắt thịt thành hình đồng tiền, quẳng sắt chảy trên thân đầy vết thương rồi chà mạnh, chuyển hình (bắt nằm dưới đất, đâm một gậy sắt qua hai lỗ tai rồi xoay tròn), cao đạp đài (lột da phần trên, lấy chày giã cho nát thân). Họ tưới bằng dầu sôi, họ cho chó ăn, họ đóng cọc những người sống, họ lấy gươm chặt đầu. Người ấy suy nghĩ như sau: "Do nhân làm các nghiệp ác như vậy, các vua chúa khi bắt được người ăn trộm, kẻ đi cướp đường, liền áp dụng nhiều hình phạt sai khác... họ lấy gươm chặt đầu". Người ấy vì sợ hãi sự sợ hãi hình phạt, không có đi trộm, cướp tài sản người khác.Này các Tỷ-kheo, đây gọi là sự sợ hãi hình phạt.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là sự sợ hãi ác thú?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, có hạng người suy nghĩ như sau: "Với ai thân làm ác, có ác dị thục trong tương lai, với ai lời nói ác... với ai ý nghĩ ác, có ác dị thục trong tương lai. Làm thế nào cho ta sau khi thân hoại mạng chung, không có sanh tại cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục?". Người ấy vì sợ hãi ác thú, đoạn tận thân làm ác, tu tập thân làm lành; đoạn tận lời nói ác, tu tập lời nói lành; đoạn tận ý nghĩ ác, tu tập ý nghĩ lành; sống với tự ngã trong sạch. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là sợ hãi ác thú.”

Nói Lời Lợi Ích

NÓI LỜI LỢI ÍCH

Hoa Minh

Kinh Pháp Cú, kệ số 100, ghi lời Phật khuyên nhắc người xuất gia về ý nghĩa lợi ích của lời nói:

“Dầu nói ngàn ngàn lời,

Nhưng không gì lợi ích,

Tốt hơn một câu nghĩa,

Nghe xong, được tịnh lạc.”

Lời Phật là bài học lớn về lời nói dành cho hàng xuất gia. Người xuất gia không cần phải nói nhiều nhưng cần phải nói lời lợi ích, phải nói những điều đưa đến tịnh lạc. Tịnh lạc cho mình và cho người khác. Tịnh lạc là sự vắng mặt tham, sân, si, vắng mặt các yếu tố gây phiền não khổ đau. Mục đích tu học của người xuất gia là nhằm diệt trừ tham, sân, si – gốc

rễ của mọi phiền não khổ đau và hỗ trợ người khác khắc phục tham, sân, si. Để thực hiện điều đó thì người xuất gia cần phải có chánh kiến (sammà-ditthi) và chánh tinh tấn (sammà-viriya), nghĩa là người xuất gia cần phải xem xét cân nhắc cho thật kỹ mọi ý nghĩ, lời nói hay việc làm của mình sao cho một mặt, không để cho tham, sân, si có cơ hội sinh khởi và tăng trưởng; mặt khác, khiến cho tham, sân, si đi đến giảm thiểu và tiêu trừ. Làm được như thế thì mọi nỗ lực của người xuất gia mới có lợi ích, mới đưa đến tịnh lạc. Tịnh lạc không chỉ cho mình, mà còn cho người khác nữa.

Nhưng lời nói gì khiến tham, sân, si không có điều kiện dấy khởi và tăng trưởng, khiến cho cuộc sống được tịnh lạc? Theo lời Phật thì đó là không nói những điều phù phiếm vô ích, xuất phát từ tâm tư thất niệm vọng động, khiến cho các bất thiện pháp như dục tâm, sân tâm, hại tâm có cơ hội sinh khởi và tăng trưởng; chỉ tập trung nói những điều chính đáng lợi ích, xuất phát từ chánh niệm, có khả năng loại trừ tâm tham dục, tâm sân hận, tâm não hại; khuyến khích tâm vô tham, tâm vô sân, tâm bất hại. Kinh Tăng Chi Bộ thuật câu chuyện Phật khuyên nhắc người xuất gia nên chú tâm nói những gì và không nói những gì:

“Một thời, Thế Tôn trú ở Sàvatthi, tại Jetavana, trong khu vườn của ông Anàthapindika. Lúc bấy giờ, rất nhiều Tỷ-kheo, sau buổi ăn, sau khi đi khất thực trở về, ngồi tụ họp tại hội trường. Các vị này đang chú tâm trong nhiều câu chuyện phù phiếm sai khác sau đây: Câu chuyện về vua, câu chuyện về ăn trộm, câu chuyện về đại thần, câu chuyện về quân đội, câu chuyện về sợ hãi, câu chuyện về chiến trận, câu chuyện về đồ ăn, câu chuyện về đồ uống, câu chuyện về vải mặc, câu chuyện về đồ nằm, câu chuyện về vòng hoa, câu chuyện về hương liệu, câu chuyện về bà con, câu chuyện về xe cộ, câu chuyện về làng, câu chuyện về thị trấn, câu chuyện về thành phố, câu chuyện về quốc độ, câu chuyện về đàn bà, câu chuyện về anh hùng, câu chuyện bên lề đường, câu chuyện tại chỗ lấy nước, câu chuyện về ma quỷ, các câu chuyện sai khác về thế giới, về biển lớn, các câu chuyện về hữu và phi hữu.

Rồi Thế Tôn vào buổi chiều từ Thiền định đứng dậy, đi đến hội trường; sau khi đến, ngồi xuống trên chỗ đã soạn sẵn. Sau khi ngồi xuống, Thế Tôn bảo các Tỷ-kheo:

– Này các Tỷ-kheo, các Thầy nay ngồi hội họp ở đây nói chuyện về vấn đề gì? Câu chuyện gì đang được bàn đến giữa các Thầy?

– Bạch Thế Tôn, ở đây, chúng con sau buổi ăn, sau khi đi khất thực trở về, chúng con ngồi hội họp tại hội trường, và chúng con đang chú tâm trong nhiều câu chuyện phù phiếm sai khác sau đây: Câu chuyện về vua, câu chuyện về ăn trộm… các câu chuyện về hữu và phi hữu.

– Này các Tỷ-kheo, thật không xứng đáng cho các Thầy, là những thiện nam tử, vì lòng xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, lại có thể sống chú tâm trong nhiều câu chuyện phù phiếm sai khác, như câu chuyện về vua, câu chuyện về ăn trộm, câu chuyện về đại thần, câu chuyện về quân đội, câu chuyện về sợ hãi, câu chuyện về chiến trận, câu chuyện về đồ ăn, câu chuyện về đồ uống, câu chuyện về vải mặc, câu chuyện về đồ nằm, câu chuyện về vòng hoa, câu chuyện về hương liệu, câu chuyện về bà con, câu chuyện về xe cộ, câu chuyện về làng, câu chuyện về thị trấn, câu chuyện về thành phố, câu chuyện về quốc độ, câu chuyện về đàn bà, câu chuyện về anh hùng, câu chuyện bên lề đường, câu chuyện tại chỗ lấy nước, câu chuyện về ma quỷ, các câu chuyện sai khác về thế giới, về biển lớn, các câu chuyện về hữu và phi hữu. Này các Tỷ- kheo, có mười đề tài nói chuyện này. Thế nào là mười?

Câu chuyện về ít dục, câu chuyện về biết đủ, câu chuyện về viễn ly, câu chuyện về không tụ hội, câu chuyện về tinh tấn, câu chuyện về giới, câu chuyện về định, câu chuyện về tuệ, câu chuyện về giải thoát, câu chuyện về giải thoát tri kiến.

Này các Tỷ-kheo, có mười đề tài để nói chuyện này. Này các Tỷ-kheo, nếu các Thầy tiếp tục nói những câu chuyện liên hệ đến mười đề tài để nói chuyện này, thời các Thầy có thể với ánh sáng của mình đánh bạt ánh sáng của mặt trăng, mặt trời, những vật có đại thần lực, có uy lực, còn nói gì của các du sĩ ngoại đạo”¹.

Như vậy, Đức Phật đã chỉ rõ một loạt các vấn đề “thế sự”, xem chúng là phù phiếm, không lợi ích, phi pháp, phi luật và khuyên người xuất gia không nên luận bàn. Đây là các đề tài thuộc lãnh vực thế gian mà người xuất gia được khuyên không nên luận bàn, “không nên hành tr씲, vì theo lời Phật, “chúng không đưa đến mục đích, không phải là căn bản của Phạm hạnh, không hướng đến yểm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn”³. Chúng không phải là “hành xứ” (phạm vi nên bàn luận) của

———

¹Kinh Những đề tài câu chuyện, Tăng Chi Bộ.

² Kinh Nên hành trì, không nên hành trì, Trung Bộ.

³ Kinh Lời nói, Tương Ưng Bộ.

người xuất gia. Hơn thế, theo sự giảng giải của Tôn giả Sàriputta thì các bất thiện pháp sẽ có cơ hội tăng trưởng và các thiện pháp sẽ thối giảm, nếu tham gia bàn luận chúng¹. Nói cách khác, tham, sân, si – gốc rễ của thị phi, tranh chấp, xung đột, chiến tranh và khổ đau – sẽ dấy khởi và phát triển trong con người một khi các diễn biến của thời thế trở thành đề tài của việc ngồi lê đôi mách.

Đức Phật tránh cho các học trò mình khỏi mắc phải các sai lầm đáng tiếc do sự lôi cuốn tế nhị của thời thế bằng cách tập cho họ một thói quen sinh hoạt hết sức căn bản nhằm hạn chế tối đa các nguyên nhân “tán tâm tạp thoại” dẫn đến tranh luận, tranh chấp, cãi vã và xung đột, đôi khi bắt nguồn từ những chuyện không đâu vào đâu. Ngài khuyên các Tỷ-kheo không nên mất thì giờ vào việc luận bàn các vấn đề thời thế như chính trị, kinh tế… Thay vào đó, Ngài khuyên họ nên chuyên tâm thực hành thiền định hoặc tập trung thảo luận Chánh pháp trong trường hợp gặp gỡ hay ngồi lại với nhau. Ngài nhấn mạnh: “Này các Tỷ-kheo, khi các ngươi hội họp với nhau, có hai việc cần phải làm: thảo luận Chánh pháp hay giữ sự im lặng của bậc Thánh”².

———

¹ Kinh Nên hành trì, không nên hành trì, Trung Bộ.

² Kinh Thánh cầu, Trung Bộ.

Thảo luận Chánh pháp ở đây là đồng nghĩa với chánh ngữ (sammà-vàcà) hay bàn luận những vấn đề liên hệ đến mục tiêu thoát khổ mà kinh Phật gọi là “những lời nói khai tâm, đưa đến nhứt hướng yểm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn, như thiểu dục luận, tri túc luận, độc cư luận, bất chúng hội luận, tinh cần luận, giới luận, định luận, tuệ luận, giải thoát luận, giải thoát tri kiến luận”1. Theo sự giải thích của Sàriputta thì đó là những lời nói chơn chánh, có ý nghĩa, thuộc Chánh pháp, thuộc về luật, thuận lý, có ích lợi mà nếu hành trì thì các thiện pháp sẽ tăng trưởng, các bất thiện pháp suy giảm². Nói khác đi, vô tham, vô sân, vô si – nền tảng của giải thoát an lạc – sẽ sinh khởi và phát triển ở trong con người, nếu lời nói và câu chuyện của người ấy nằm trong khuôn khổ Chánh pháp hay lời Phật dạy.

Đức Phật là bậc Đạo sư rất cẩn trọng chu đáo trong việc hướng dẫn tâm thức các học trò mình thông qua các đề tài thảo luận. Ngài xem thế sự là vòng thị phi, sinh diệt nhất thời, không thích hợp và cũng không đáng cho người xuất gia bận tâm bàn tán hay tranh luận. Ngài không muốn các học trò mình

———

¹ Kinh Đại không, Trung Bộ.

² Kinh Nên hành trì, không nên hành trì, Trung Bộ.

rơi vào ý tưởng mơ hồ, muốn “cải tạo xã hội” hay “chuyển hóa cuộc đời” trước khi phải làm điều ấy đối với chính mình. Dưới con mắt giác ngộ của Ngài, thế sự thăng trầm là chuyện không lạ và đã có quá nhiều người quan tâm. Nhưng hãy cứ để người khác quan tâm thời thế, còn Tỷ-kheo thì làm phận sự của mình. Bậc Đạo sư không muốn các học trò mình bị cuốn vào vòng thị phi, dạy như thế này: “Dù người ta có bàn cãi thế giới là có hay không, hữu hạn hay vô hạn thì cũng không giải quyết được nỗi khổ của sanh, già, bệnh, chết đang đè nặng lên kiếp người”¹.

Chúng ta có thể nói rằng thói quen tránh bàn thế sự, chỉ thảo luận Chánh pháp hay giữ sự im lặng của bậc Thánh (tức hành thiền) là một đặc điểm của sinh hoạt Tăng già thời Phật còn tại thế. Tập quán sống an tịnh, không lắm lời tạp thoại, là một nét đẹp tinh tế của đời sống chư Tăng và được đánh giá rất cao² bởi nó chỉ được tìm thấy ở những con người đã đạt nội tâm tịnh lạc thực sự. Thông tin từ các truyền bản Pàli cho biết các du sĩ ngoại đạo dưới thời Phật tại thế thường hay bàn tán thế sự và tranh cãi ồn ào

———

¹ Tiểu kinh Màlunkya, Trung Bộ.

² Xem lời tán thán hội chúng Tỷ-kheo của vua Ajàtasattu ở kinh Sa môn quả, Trường Bộ và sự nhận xét đánh giá của quốc vương Pasenadi ở kinh Pháp trang nghiêm, Trung Bộ.

mỗi khi ngồi lại với nhau, một thói quen khác hẳn với thái độ yêu mến an tịnh, không tán tâm tạp thoại của các đệ tử của Thế Tôn. Bởi vậy họ rất ngại và cảm thấy bối rối xấu hổ cố bảo nhau giữ im lặng khi trông thấy Đức Phật hoặc các học trò Ngài đến gần, vì theo lời họ thì “Sa-môn Gotama là người ưa mến an tịnh, tán thán an tịnh, giảng dạy về an tịnh¹; các đệ tử của Sa-môn Gotama là những người ưa mến an tịnh, tán thán an tịnh, được tu tập về an tịnh”².

———

¹ Tiểu kinh Thiện sanh Udàyi, Trung Bộ.

² Kinh Samanamandika, Trung Bộ.

Năm Đức Tính Của Người Học Phật

NĂM ĐỨC TÍNH CỦA NGƯỜI HỌC PHẬT

Nguyên Huệ

Vương tử Bồ-đề (Bodhiràjakumara) thỉnh vấn Đức Phật độ lâu thì một người tu học theo Phật đạt được mục đích tối cao, nghĩa là chứng đắc vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Trước khi đưa ra khoảng thời gian ước chừng – từ bảy năm cho tới chỉ trong một ngày, Đức Phật dùng hình ảnh học nghề cỡi voi để nhấn mạnh để nhấn mạnh đến năm tinh cần (pañca-padhàniyàngàni) hay năm đức tính cần thiết mà người học Phật phải nuôi dưỡng dể làm hành trang cho sự tu tập của mình. Đó là:

1. Phải có lòng tin Phật;

2. Phải có sức khỏe tốt;

3. Phải có tâm chân thật;

4. Phải tinh cần tinh tấn;

5. Phải có trí tuệ.

Thời gian đạt đến mục đích cứu cánh có thể nhanh hay chậm tùy thuộc vào duyên nghiệp, căn tánh hay mức độ tinh cần của mỗi cá nhân, nhưng một người tu học Phật pháp thì không thể không có các điều kiện cơ bản làm hành trang hay tư lương cho sự tu tập của mình. Chúng giúp cho người học Phật thực hiện những bước đi vững chắc và thanh thản trên con đường hướng đến mục đích giác ngộ.

Điều kiện hay đức tính thứ nhất là nuôi dưỡng lòng tin đối với Phật. Người học Phật là người phát nguyện đi theo Phật, đi theo con đường giác ngộ của Phật. Vì vậy mà người ấy cần phải nuôi dưỡng lòng tin đối với Phật. Một người đi theo Phật, hành trì theo giáo pháp của Phật mà không có lòng tin hay không biết xây dựng niềm tin đối với Phật và pháp của Phật thì không thể quyết chắc hướng đi của mình. Phật là bậc đã giác ngộ và chỉ dạy con đường đi đến giác ngộ mà mình muốn đi theo, muốn học tập và thành tựu. Tin thưởng ở Đức Phật tức là tin tưởng ở sự giác ngộ của Ngài và giáo pháp do Ngài giảng dạy. Ngài không còn là một con người bình thường như chúng ta nhưng là một bậc đã giác ngộ, đã dứt sạch tham-sân-si, đã hoàn thiện về giới đức, tâm đức, tuệ đức, giải thoát và giải thoát tri kiến đức, có khả năng

hướng dẫn, chỉ bày cho người khác con đường hay cách thức đạt đến giác ngộ giống như Ngài¹.

Thứ hai là phải có đủ sức khỏe hay phải biết cách giữ gìn và chăm sóc sức khỏe. Người học Phật cần phải có sức khỏe tốt hay phải biết chăm sóc sức khỏe thì mới có thể theo đuổi con đường giác ngộ của Phật. Việc tu học theo giáo pháp của Phật là một việc làm khó khăn, đòi hỏi sức kiến trì nhẫn nại rất lớn và cần phải có sức khỏe dồi dào thì mới đủ sức kham nhẫn. Một người mà cơ thể ốm yếu, thường xuyên ốm đau bệnh tật thì khó theo đuổi rốt ráo con đường giác ngộ của Phật. Vì thế, sức khỏe là điều kiện cần thiết giúp cho người học Phật dễ dàng bước đi trên con đường giác ngộ của Phật. Ở đây sức khỏe là nói cách khác về giới hạnh hay nếp sống đạo đức lành mạnh mà người học Phật cần nuôi dưỡng và gìn giữ; bởi lẽ khi có giới hạnh, sống có kỷ cương tiết độ, không buông lung phóng dật, thì con người sẽ có được sức khỏe tốt cả về thể chất lẫn tinh thần, sức khỏe do đó không gì khác là kết quả của lối sống đạo đức lành mạnh, tránh các bê tha biết giữ gìn và tuân thủ đúng giới luật hiền thiện của Phật.

———

¹ Kinh Cankì, Trung Bộ.

Điều kiện thứ ba là tâm chân thật hay thái độ chấn chánh đối với tự thân và người khác. Người học Phật không có động cơ nào khác là mong tìm cho ra và thực nghiệm cho được con đường giải thoát khổ đâu. Để làm được điều đó thì cần phải có tâm chân thật hay cần phải nuôi dưỡng thái độ thành thật đối với bản thân và đối với mọi người khác trong đời sống tu tập hằng ngày, tuyệt đối không gian trá và xảo trá trong phương pháp tu tập cũng như trong cách xử sự với người khác. Đây là đức tính hết sức căn bản quyết định sự thành công của người học Phật. Vì Phật là chân là thực, pháp của Phật là pháp chân thực; đến với Phật và đến với giáo pháp của Phật tức là đến với sự thật, đến với chân lý, mà chân lý hay sự thật thì không đạt được bằng tâm gian dối hay thái độ xảo trá, không thành thật.

Điều kiện thứ tư là tinh cần tinh tấn hay sự nỗ lực quyết tâm trong việc tu học. Người học Phật cần phải nỗ lực chuyên cần trong đời sống tu tập của mình thì việc tu học Phật pháp mới đạt được lợi ích tiến bộ. Căn bản của sự tu học Phật pháp là sự nhận diện và phân biệt rõ đâu là thiện để theo và đâu là bất thiện để từ bỏ. Sự nỗ lực quyết tâm theo đuổi điều thiện và từ bỏ điều bất thiện như vậy gọi là chánh tinh tấn. Nó có công năng làm lắng sạch mọi ác pháp

và làm tăng trưởng thiện pháp, giúp cho người học Phật tuần tự đạt được sự tiến bộ về giới đức, tâm đức và tuệ đức trên lộ trình tu học Phật pháp. Nói cách khác, Chánh tinh tấn có công năng giúp cho người học Phật tăng tiến về đạo đức, tâm linh và trí tuệ, hướng đến mục tiêu cứu cánh giải thoát.

Điềukiện thứ năm là trí tuệ hay sự chúng nghiệm về lẽ thiện ác, về bản chất vô thường sanh diệt của các pháp hay của sự vật, hiện tượng đưa đến buông bỏ tham ái và vô minh, chấm dứt hoàn toàn khổ đau. Người học Phật là người nỗ lực tìm kiếm và thực nghiệm con đường giải thoát mọi khổ đau; do đó cần có sự hiểu biết cho thật đúng về những gì là khổ đau và những gì tạo nên khổ đau để vận dụng phương pháp tu tập thích hợp – giơi-định-tuệ - nhằm đi ra khỏi khổ đau. Sự hiểu biết mang tính thực nghiệm, có công năng loại trừ mầm móng khổ đau như vậy được gọi là trí tuệ. Vì thế, ngoài các nghĩa như “thắng tri” (sự hiểu biết ngang qua thiền định), “tuệ tri” (sự hiểu biết về khổ, tập, diệt, đạo) hay “liễu tri” (sự hiểu biết rốt ráo về lẽ sanh diệt của các pháp), trí tuệ còn có nghĩa là “đoạn tận”¹, tức khả năng chặt đứt hay đoạn tận mọi gốc rễ khổ đâu.

———

¹ Đại kinh hữu minh, Trung Bộ.

Sau đây là câu chuyện đàm đạo giữa vương tử Bodhi và Đức Phật¹:

“– Độ bao lâu, bạch Thế Tôn, một vị Tỷ-kheo chấp nhận Như Lai là vị lãnh đạo, chứng được mục đích tối cao?

– Này Vương tử, ở đây, Ta sẽ hỏi Vương tử. Tùy theo Vương tử có thể kham nhẫn, Vương tử hãy trả lời. Này vương tử, Vương tử nghĩ thế nào ? Vương tử có thiện xảo trong nghề cưỡi voi và trong kỹ thuật dùng câu móc không ?

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn, con thiện xảo trong nghề cưỡi voi và kỹ thuật dùng câu móc.

– Này Vương tử, Vương tử nghĩ thế nào ? Ở đây có người đến và nói: "Vương tử Bodhi biết kỹ thuật cưỡi voi và dùng câu móc. Tôi sẽ học kỹ thuật cưỡi voi và dùng câu móc với Vương tử". Nếu người ấy không có lòng tin, thời những gì lòng tin có thể đạt được, người ấy không thể đạt được. Nếu người ấy nhiều bệnh, thời những gì ít bệnh có thể đạt được, người ấy không thể đạt được. Nếu người ấy gian trá, xảo trá, thời những gì không gian trá, không xảo trá có thể đạt được, người ấy không đạt được. Nếu người ấy biếng nhác, thời những gì tinh tấn, cần

———

¹Kinh Bồ Đề Vương Tử, Trung Bộ.

mẫn có thể đạt được, người ấy không đạt được. Nếu người ấy có liệt tuệ, thời những gì trí tuệ có thể đạt được, người ấy không đạt được. Này Vương tử, Vương tử nghĩ thế nào ? Người ấy có thể học kỹ thuật cỡi voi và dùng câu móc với Vương tử không ?

– Bạch Thế Tôn, người ấy, dầu thành tựu chỉ một đức tánh, người ấy cũng không có thể học kỹ thuật cỡi voi và dùng câu móc với con; huống chi (nếu người ấy thành tựu) cả năm đức tánh.

– Này Vương tử, Vương tử nghĩ thế nào ? Ở đây, có người đến và nói: "Vương tử Bodhi biết kỹ thuật cỡi voi và dùng câu móc. Tôi sẽ học kỹ thuật cưỡi voi và dùng câu móc với Vương tử". Nếu người ấy có lòng tin, thời những gì lòng tin có thể đạt được, người ấy đạt được. Nếu người ấy ít bệnh, thời những gì ít bệnh có thể đạt được, người ấy đạt được. Nếu người ấy không gian trá, không xảo trá, thời những gì không gian trá, không xảo trá có thể đạt được, người ấy đạt được. Nếu người ấy tinh tấn, cần mẫn, thời những gì tinh tấn, cần mẫn có thể đạt được, người ấy đạt được. Nếu người ấy có trí tuệ, thời những gì trí tuệ có thể đạt được, người ấy đạt được. Này Vương tử, Vương tử nghĩ thế nào ? Người ấy có thể học kỹ thuật cỡi voi và dùng câu móc với Vương tử không ?

– Bạch Thế Tôn, người ấy, dầu cho thành tựu chỉ một đức tánh, cũng có thể học kỹ thuật cỡi voi và dùng câu móc với con; huống chi (nếu người ấy thành tựu) cả năm đức tánh.

– Cũng vậy, này Vương tử, có năm tinh tấn chi này. Thế nào là năm ? Ở đây, này Vương tử, vị Tỷ-kheo có lòng tin, tin tưởng sự giác ngộ của Như Lai. Ngài là Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn. Vị ấy ít bệnh, ít não, với bộ tiêu hóa được điều hòa, không quá lạnh, không quá nóng, trung bình, hợp với tinh tấn. Vị ấy không gian trá, xảo trá, tự mình xử sự như chơn đối với bậc Đạo sư, đối với các vị có trí hay đối với các vị đồng Phạm hạnh. Vị ấy sống tinh cần, tinh tấn từ bỏ các bất thiện pháp, làm cho khởi lên các thiện pháp, kiên cố, kiên trì, không từ bỏ gánh nặng đối với các thiện pháp. Vị ấy có trí tuệ thành tựu trí tuệ về sự sanh diệt của các pháp, với sự thể nhập bậc Thánh đưa đến sự chơn chánh đoạn diệt khổ đau. Này Vương Tử, như vậy là năm tinh cần chi. Này Vương tử, vị Tỷ-kheo thành tựu năm tinh cần chi này, chấp nhận Như Lai là bậc lãnh đạo, sau khi đã tự chứng tri với thượng trí ngay trong hiện tại vô thượng cứu cánh

Phạm hạnh mà vì mục đích này các Thiện nam tử chơn chánh xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, và vị ấy có thể chứng ngộ, chứng đạt và an trú trong bảy năm.

-Này Vương tử, đừng nói chi bảy năm, một vị Tỷ-kheo thành tựu năm tinh cần chi này... và an trú sáu năm... năm năm, bốn năm, ba năm, hai năm, một năm. Này Vương tử, đừng nói chi một năm, một Tỷ-kheo thành tựu năm tinh cần chi này... và an trú bảy tháng. Này Vương tử, đừng nói chi bảy tháng, một Tỷ-kheo thành tựu năm tinh cần chi này... và an trú ngay trong sáu tháng... trong năm tháng, bốn tháng, ba tháng, hai tháng, một tháng, nửa tháng. Này Vương tử, đừng nói chi nửa tháng, một Tỷ-kheo thành tựu năm tinh cần chi này... và an trú trong bảy đêm ngày. Này Vương tử, đừng nói chi bảy đêm ngày, Tỷ-kheo thành tựu năm tinh cần chi này sáu đêm ngày... năm đêm ngày, bốn đêm ngày, ba đêm ngày, hai đêm ngày, một đêm ngày. Này Vương tử, đừng nói chi một đêm ngày, một Tỷ-kheo thành tựu năm tinh cần chi này, chấp nhận Như Lai là bậc lãnh đạo, nếu được giảng dạy buổi chiều thời chứng được sự thù thắng buổi sáng, nếu được giảng dạy buổi sáng, thời sẽ chứng được sự thù thắng buổi chiều.”

Nhìn chung Phật nhấn mạnh năm tinh cần chi hay năm đức tính căn bản của người học đạo và ước chừng thời gian chứng ngộ để lưu nhắc chúng ta rằng việc theo đúng phướng pháp do Ngài giảng dạy đưa đến kết quả xác đáng và có thể ước chừng thời gian của sự chứng ngộ. Con số từ một ngày cho đến bảy năm là khoảng thời gian phần lớn các Tỷ-kheo dưới thời Phật tại thế đã sử dụng cho việc tu học và thành tựu mục đích giác ngộ. Tuy nhiên, thời gian đạt đến mục tiêu giải thoát hoặc sự chứng ngộ nhanh hay chậm không quan trọng bằng việc sửa soạn chu đáo và đặt để những bước đi vững chắc trên đạo lộ ấy. Vì một khi chưa có sự chuẩn bị tốt và chưa thực hiện những bước đi đúng đắn thì không thể nói gì về sự đạt đến hay ước chừng thời gian của sự chứng ngộ. Cố nhiên, mục tiêu cứu cánh giác ngộ là điều đáng mong đợi, nhưng người học Phật thì cần quan tâm và chú ý nhiều hơn đến việc sửa soạn tư lương cho thật tốt và kiên trì đặt để những bước đi vững chắc và thanh thản trên con đường giải thoát mà Phật đã chứng ngộ và giảng dạy. Vì “chân lý được do học từ, từ, hành từ từ, thực tập từ từ”¹, và “có làm thì có kết quả”. Người con Phật có cơ sở để tin chắc như vậy.

———

¹Kinh Kìtarigi, Trung Bộ.

Nói Cho Người Biết Người Thấy

NÓI CHO NGƯỜI BIẾT NGƯỜI THẤY

Nguyên Mai

Đức Phật tuyên bố rất rõ rằng Ngài đến với cuộc đời chỉ để làm sáng tỏ hai vấn đề: khổ và diệt khổ.“Này các Tỷ-kheo, xưa cũng như nay, Ta chỉ nói lên sự khổ và sự diệt khổ”¹. Có một ý nghĩa sâu xa và quan trọng trong lời tuyên bố của Phật. Tất cả những gì Ngài giảng dạy đều nhằm làm sáng tỏ sự khổ và cách thức diệt trừ khổ đau. Nói cách khác, mục đích của Phật là chỉ bày cho con người về sự thật khổ đau và con đường đi ra khỏi khổ đau. Phật không làm gì khác ngoài hai việc này. Người ta cũng không tìm thấy lời nào của Phật vượt ra ngoài hai phạm trù căn bản này.

———

¹ Kinh Xà dụ, Trung Bộ.

Để làm sáng tỏ sự khổ và diệt khổ, Phật vận dụng nhiều cách thức khác nhau. Cái khổ của nhân sinh là thực và muôn hình vạn trạng, thế nhưng không phải ai cũng dễ dàng nhận ra. Con người có khuynh hướng lờ đi những gì khiến gợi lên ý nghĩa khổ đau bằng cách cố tìm kiếm các cảm xúc đối lập nhằm chống lại cảm thức bị thương tổn. Có rất nhiều thú vui, những “bức rèm cảm xúc” mà cuộc đời không ngừng sáng tạo ra để giúp cho con người tránh bớt cảm thức bị bối rối thương tổn trước các sự thật trớ trêu của hiện hữu. Hẳn nhiên, có nhiều sự thật bị che mờ, nhưng phần lớn chúng ta thì cảm thấy an tâm trong một thế giới được che chắn mờ ảo bởi những thú vui giả tạm, những “bức rèm cảm xúc” như thế.

Khác với quan niệm của thế gian, Đức Phật không tạo thêm “bức rèm cảm xúc” nào nhằm xoa dịu cảm thức bối rối của con người trước sự thật khổ đau trần thế. Ngài chủ trương giúp cho nhân loại thoát khỏi cội rễ khổ đau bằng cách nêu rõ bản chất bất toại của hiện hữu, đồng thời chỉ bày cho con người cách thức nhằm chấm dứt sự khổ. Ngài được xem là người “phơi bày ra những gì bị che kín, đem đèn sáng vào trong bóng tối”. Ngài xác nhận rất rõ rằng Ngài thuyết giảng sự diệt tận khổ đau cho người

biết (jànàto) và người thấy (passato), chứ không phải cho người không biết (ajànàto), không thấy (apassato) ¹. Nghĩa là cho người biết rõ và thấy rõ sự thật khổ đau và sẵn sàng đối diện với nó bằng một thái độ hiểu biết và tỉnh táo, chứ không có mơ hồ tìm kiếm các thú vui giả tạm hay các “bức rèm cảm xúc” nhằm xoa dịu hay che giấu cảm thức bối rối sợ hãi. Chính vì thế mà người học Phật cần nuôi dưỡng cái nhìn chín chắn và trưởng thành về chính mình và về cuộc đời thì mới thấy hết cái hay cái lợi lạc của lời Phật dạy. Vậy Phật nói thế nào về cuộc đời này, trong ý nghĩa chỉ bày cho con người về sự thật khổ đau và cách thức diệt trừ sự khổ? Chúng ta xem qua ba luận đề sau đây do Phật đưa ra:

1. Vị ngọt của các dục (Assàda): Phật xác nhận cuộc đời có vị ngọt, nghĩa là có sắc đẹp, tiếng hay, hương thơm, vị ngon, cảm xúc êm dịu làm say đắm lòng người, khiến cho con người trở nên mê say, thích thú, nỗ lực tìm kiếm nhằm thỏa mãn lòng khao khát.

2. Sự nguy hiểm của các dục (Àdìnava): Bên cạnh vị ngọt khiến cho con người trở nên đam mê thích thú, Phật nói đến sự nguy hiểm của các dục hay lạc thú thế gian. Nghĩa là, vì để có được vị ngọt hay

———

¹Kinh Tất cả lậu hoặc, Trung Bộ

để thỏa mãn các ham muốn dục lạc mà đôi khi con người phải trả những cái giá như thế này:

- Lao tâm khổ tứ trong cuộc sống, phải làm việc cật lực, thức khuya dậy sớm, chịu nắng chịu mưa.

- Rơi vào phiền muộn khổ não, nếu công ăn việc làm bị thất bại.

- Lo lắng tài sản bị tổn thất bởi nạn trộm cướp, bởi quan lại nhũng nhiễu, bởi thiên tai hỏa hoạn hay bởi con cái phá tán.

- Rơi vào các việc làm xấu ác, vi phạm pháp luật khiến bị tù tội, chịu nhiều cực hình tra tấn khổ đau.

- Rơi vào tranh chấp cãi vã xâu xé lẫn nhau giữa cha mẹ và con cái, giữa anh chị em hay giữa bạn bè với nhau chỉ vì mục đích thỏa mãn dục vọng.

- Tranh chấp dòng tộc, đấu tranh giai cấp dẫn đến đả thương, tàn sát lẫn nhau vì lý do danh vọng quyền lợi không được chia đều.

- Tranh chấp lãnh thổ, xâm chiếm đất đai, chiếm đoạt tài nguyên giữa các quốc gia khiến chiến tranh xảy ra gây chết chóc khổ đau cho vô số người.

- Tạo các ác nghiệp về thân, về lời, về ý do duyên dục vọng nên sau khi thân hoại mạng chung, bị tái sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục.

3. Sự xuất ly các dục (Nissarana): Nhận thức rõ các mối nguy hại tiềm ẩn của dục lạc hay các lạc thú thế gian, khởi tâm tìm kiếm một nếp sống an tịnh, thiểu dục tri túc, hạn chế và rời xa các ham muốn thế tục bằng cách ứng dụng phương pháp chuyển hóa và phát triển tâm thức, dần dần đạt đến khả năng tự chủ, chiến thắng lòng đam mê thái quá đối với dục lạc hay sự say đắm các lạc thú thế gian.

Ba luận đề trên là tiêu biểu cho cái nhìn của Đức Phật về nhân thế trong ý nghĩa chỉ bày cho con người về sự khổ và cách thức chấm dứt sự khổ. Hai luận đề đầu nói đến sự khổ và luận đề thứ ba nêu rõ cách thức chấm dứt sự khổ. Đức Phật chỉ nói lên sự thật, thông qua kinh nghiệm giác ngộ của Ngài. Ngài nói đến vị ngọt của các dục và lòng đam mê các lạc thú thế gian là nguyên nhân của mọi rối loạn khổ đau và nêu rõ sự khắc phục lòng ham muốn dục lạc chính là con đường đi ra khỏi khổ đau. Đây hẳn là cái nhìn minh triết của bậc giác ngộ trong ý nghĩa khai mở con đường hạnh phúc an lạc cho nhân thế, một cái nhìn rất thực về ý nghĩa và giá trị nhân sinh rất đáng cho mọi người quan tâm suy ngẫm. Chúng ta chiêm nghiệm những lời dạy thiết thực của Phật ¹:

———

¹ Đại kinh Khổ uẩn, Trung Bộ.

“Và này các Tỷ-kheo, thế nào là vị ngọt các dục?

Này các Tỷ-kheo, có năm pháp tăng trưởng dục này: Các sắc pháp do nhãn căn nhận thức, khả ái, khả lạc, khả ý, khả hỷ, tương ứng với dục, hấp dẫn; các tiếng do nhĩ căn nhận thức… các hương do tỷ căn nhận thức… các vị do thiệt căn nhận thức… các xúc do thân căn nhận thức, khả ái, khả lạc, khả ý, khả hỷ, tương ứng với dục, hấp dẫn. Này các Tỷ-kheo, có năm pháp tăng trưởng dục như vậy. Này các Tỷ-kheo, y cứ vào năm pháp tăng trưởng dục này, có lạc hỷ khởi lên, như vậy là vị ngọt các dục.

Này các Tỷ-kheo, thế nào là sự nguy hiểm các dục?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, có thiện nam tử nuôi sống với nghề nghiệp, như đếm ngón tay, như tính toán, như ước toán, như làm ruộng, như buôn bán, như chăn bò, như bắn cung, như làm công cho vua, như làm một nghề nào khác. Người ấy phải chống đỡ lạnh, phải chống đỡ nóng, phải chịu đựng sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng mặt trời, các loài bò sát, bị chết đói chết khát. Này các Tỷ- kheo, như vậy là sự nguy hiểm các dục, thiết thực hiện tại, thuộc khổ uẩn, lấy dục làm nhân, lấy dục làm duyên, là nguồn gốc của dục, là nguyên nhân của dục.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, nếu thiện nam tử ấy nỗ lực như vậy, tinh cần như vậy, tinh tấn như vậy, nhưng các tài sản ấy không được đến tay mình, vị ấy than vãn, buồn phiền, khóc than, đấm ngực, mê man bất tỉnh: “Ôi! Sự nỗ lực của ta thật sự là vô ích, sự tinh cần của ta thật sự không kết quả”. Này các Tỷ-kheo, như vậy, là sự nguy hiểm các dục… là nguyên nhân của dục.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, nếu thiện nam tử ấy nỗ lực như vậy, tinh cần như vậy, tinh tấn như vậy, và các tài sản ấy được đến tay mình, vì phải hộ trì các tài sản ấy, vị ấy cảm thọ sự đau khổ, ưu tư: “Làm sao các vua chúa khỏi cướp đoạt chúng, làm sao trộm cướp khỏi cướp đoạt chúng, làm sao lửa khỏi đốt cháy, nước khỏi cuốn trôi, hay các kẻ thừa tự không xứng đáng khỏi cướp đoạt chúng?”. Dầu vị ấy hộ trì như vậy, giữ gìn như vậy, vua chúa vẫn cướp đoạt các tài sản ấy, trộm cướp vẫn cướp đoạt, lửa vẫn đốt cháy, nước vẫn cuốn trôi hay các kẻ thừa tự không xứng đáng vẫn cướp đoạt chúng. Vị ấy than vãn, buồn phiền, khóc than, đấm ngực, mê man bất tỉnh: “Cái đã thuộc của ta, nay ta không có nữa”. Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm các dục… là nguyên nhân của dục.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, do dục làm nhân, do dục làm duyên, do dục làm nguyên nhân, do chính dục làm nhân, vua tranh đoạt với vua, Sát-đế-lỵ tranh đoạt với Sát-đế- lỵ, Bà-la-môn tranh đoạt với Bà-la-môn, gia chủ tranh đoạt với gia chủ, mẹ tranh đoạt với con, con tranh đoạt với mẹ, cha tranh đoạt với con, con tranh đoạt với cha, anh em tranh đoạt với anh em, anh tranh đoạt với chị, chị tranh đoạt với anh, bạn bè tranh đoạt với bạn bè. Khi họ đã dấn mình vào tranh chấp, tranh luận, tranh đoạt, họ công phá nhau bằng tay; họ công phá nhau bằng đá; họ công phá nhau bằng gậy; họ công phá nhau bằng kiếm. Ở đây họ đi đến tử vong, đi đến sự đau khổ gần như tử vong. Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm các dục… là nguyên nhân của dục.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, do dục làm nhân… do chính dục làm nhân, họ cầm mâu và thuẫn, họ đeo cung và tên, họ dàn trận hai mặt, và tên được nhắm bắn nhau, đao được quăng ném nhau, kiếm được vung chém nhau. Họ bắn đâm nhau bằng tên, họ quăng đâm nhau bằng đao, họ chặt đầu nhau bằng kiếm. Ở đây họ đi đến tử vong, đi đến sự đau khổ gần như tử vong. Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm các dục… là nguyên nhân của dục.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, do dục làm nhân… do chính dục làm nhân, họ cầm mâu và thuẫn, họ đeo cung và tên, họ công phá thành quách mới trét vôi hồ và tên được nhắm bắn nhau, đao được quăng ném nhau, kiếm được vung chém nhau. Ở đây, họ bắn đâm nhau bằng tên, họ quăng đâm nhau bằng đao, họ đổ nước phân sôi, họ đè bẹp nhau bằng đá, họ chặt đầu nhau bằng kiếm. Ở đây họ đi đến tử vong, đi đến sự đau khổ gần như tử vong. Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm các dục… là nguyên nhân của dục.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, do dục làm nhân… do chính dục làm nhân, họ đột nhập nhà cửa, họ cướp giật đồ đạc, họ hành động như kẻ cướp, họ phục kích các đường lớn, họ đi đến vợ người. Các vua chúa khi bắt được một người như vậy liền áp dụng nhiều hình phạt sai khác. Họ đánh bằng roi, họ đánh bằng gậy, họ đánh bằng côn, họ chặt tay, họ chặt chân, họ chặt tay chân, họ xẻo tai, họ cắt mũi, họ xẻo tai cắt mũi, họ dùng hình phạt vạc dầu, họ dùng hình phạt bối đồi hình (xẻo đỉnh đầu thành hình con sò), họ dùng hình phạt la hầu khẩu hình… hỏa man hình (lấy lửa đốt thành vòng hoa)… chúc thủ hình (đốt tay)… khu hành hình (lấy rơm bện lại rồi siết chặt)… bì y hình (lấy vỏ cây làm áo)… linh

dương hình (hình phạt con dê núi)… câu nhục hình (lấy câu móc vào thịt)… tiền hình (cắt thịt thành hình đồng tiền)… khối trấp hình… chuyển hình… cao đạp đài… họ tưới bằng dầu sôi, họ cho chó ăn, họ đóng cọc những người sống, họ lấy gươm chặt đầu. Ở đây họ đi đến tử vong, đi đến sự đau khổ gần như tử vong. Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm của dục… là nguyên nhân của dục.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, do dục làm nhân… do chính dục làm nhân, họ sống làm các ác hạnh về thân, làm các ác hạnh về lời nói, làm các ác hạnh về ý. Do họ sống làm các ác hạnh về thân, làm các ác hạnh về lời nói, làm các ác hạnh về ý, khi thân hoại mạng chung, họ sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm các dục, đưa đến đau khổ tương lai, là khổ uẩn, do dục làm nhân, do dục làm duyên, do dục làm nhân duyên, do chính dục làm nhân.

Này các Tỷ-kheo, thế nào là sự xuất ly các dục?

Này các Tỷ-kheo, đó là sự điều phục dục tham đối với các dục, sự đoạn trừ dục tham, như vậy là sự xuất ly các dục”.

Đáng chú ý rằng, về cách thức hay phương pháp khắc phục lòng đam mê dục lạc đưa đến chấm dứt sự

khổ, Đức Phật nêu rõ một kinh nghiệm rất cụ thể mà chính Ngài đã trải qua, đó là hành Thiền hay thực tập chuyển hóa và phát triển nội tâm thông qua thiền định¹. Phật chủ trương hóa giải lòng đam mê dục lạc bằng thiền định, vì theo kinh nghiệm của Phật thì hành thiền khiến tâm hồn con người trở nên thanh cao hướng thượng do chứng nghiệm được thiền lạc, tức các trạng huống hân hoan, an lạc và thanh thản nội tâm như “hỷ lạc do ly dục sanh”, “hỷ lạc do định sanh”, “xả niệm lạc trú”, “xả niệm thanh tịnh”. Chính các trạng huống hạnh phúc an lạc nội tâm sâu lắng và an tịnh như vậy mới có khả năng chuyển hóa cách nhìn hạn hẹp của con người về ý nghĩa và giá trị của sự sống, giúp con người thấy rõ sự hạn chế và nguy hại của dục lạc, tìm thấy sự hài hòa, thanh thản và tự do trong đời sống hàng ngày, không còn xem dục lạc là mục tiêu cứu cánh của nhân sinh, thoát khỏi mọi ám ảnh và không bị chi phối bởi dục vọng, không còn ham muốn thái quá đối với các lạc thú thế gian. Nói cách khác, chỉ có hành thiền hay thực tập chuyển hóa và phát triển nội tâm theo pháp môn Giới-Định-Tuệ của Phật thì lòng đam mê dục lạc mới dần dần được chế ngự, các phiền não khổ đau (chủ yếu do tham dục tạo ra) mới dần dần được khắc phục và loại trừ.

———

¹ Tiểu kinh Khổ uẩn, Kinh Màgandiya, Đại kinh Saccaka, Trung Bộ.