Pháp Vị

Đại Lễ Phật Đản

ĐẠI LỄ PHẬT ĐẢN¹

Tỷ-kheo Thích Minh Châu

Kính thưa toàn thể Phật tử và thân hữu Vạn Hạnh,

Chư Tăng và toàn thể Phật tử thân hữu Thiền viện Vạn Hạnh vừa trang trọng tiến hành khóa lễ kính mừng Đại lễ Phật đản PL.2556 và lắng nghe Thông điệp Phật đản của Đức Pháp Chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam gửi tặng chư Tăng Ni và Phật tử Việt Nam trong và ngoài nước. Nay, thay mặt chư Tăng Thiền viện Vạn Hạnh, chúng tôi xin có đôi lời kính gởi đến quý vị, nhân kỷ niệm Đản sinh của đấng Từ phụ.

Kính thưa quý vị,

———

¹ Đạo từ của HT. Viện chủ nhân Đại lễ Phật đản PL. 2556 tổ chức tại Thiền viện Vạn Hạnh.

Người con Phật chúng ta thật may mắn có được một bậc Đạo sư mà cuộc đời và sự nghiệp đã gắn liền với lịch sử nhân loại, được cả nhân loại biết đến với tất cả lòng quý kính và ngưỡng mộ, xem như một nhân vật lịch sử có trí tuệ siêu việt và đức từ bi rộng lớn không ai sánh bằng. Đó chính là Đức Bổn sư Thích Ca Mâu Ni ra đời ở Ấn Độ thế kỷ thứ sau trước Tây lịch, người mà Liên Hiệp Quốc đã quyết định tổ chức Đại lễ Vesak hàng năm nhằm tưởng nhớ và tôn vinh Ngài, và hôm nay chúng ta cũng tiến hành Đại lễ tưởng niệm sự kiện Đản sinh của Ngài.

Người con Phật chúng ta cũng hết sức may mắn có được một bậc Đạo sư mà giáo pháp của Ngài quá toàn bích và toàn mỹ đến độ đã hơn 2.500 năm tồn tại giữa cuộc đời, giáo pháp ấy vẫn tỏ rõ giá trị thiết thực trong thế giới hiện đại, trong tư duy tiến bộ của loài người, mãi mái là nền tảng đạo lý vững chắc cho mọi người nỗ lực hướng thiện của con người và thế giới.

Phật tử Việt Nam chúng ta cũng thật may mắn được thừa kế truyền thống đạo pháp hiền thiện của chư Phật mà tổ tiên nhiều đời của chúng ta đã không ngừng nỗ lực tiếp thu, xây dựng trao truyền lại cho chúng ta. Chính đạo pháp ấy đã góp phần làm vẻ vang lịch sử Việt Nam và ngày nay đang phát huy tiếng nói đích thực cho vận mệnh hóa của dân

tộc. Chính đạo pháp ấy đã giúp cho dân tộc Việt Nam đứng vững trước muôn vàn thử thách của lịch sử, khiến cho mọi con dân nước Việt, từ vua quan cho tới dân chúng, đều biết tu tâm dưỡng tánh, đều một lòng một dạ khiên quyết xây dựng và giữ vững mảnh đất thiêng liêng của tổ quốc cũng như các di sản văn hóa tinh thần mà cha ông đã nỗ lực sáng tạo và tích lũy.

Kính thưa quý vị,

Kỷ niệm Đức Phật đản sanh cũng là dịp để chúng ta ôn lại cuộc đời cao quý của Ngài, hồi tưởng lại ân đức to lớn của Ngài trong sứ mạng thuyết pháp độ sinh và để nhắc nhở nhau cùng nỗ lực học tập và thực hành theo những gì mà Đức Bổn sư đã chỉ dạy.

Đức Phật đến với thế gian này vì hạnh phúc và an lạc cho số đông, vì lòng thương tưởng cho đời.Chình vì thế ngay sau khi giác ngộ, Ngài đã dành trọn thời gian còn lại của cuộc đời mình để thuyết pháp độ sinh, không một phút giây ngừng nghỉ. Suốt 45 năm, Ngài đi khắp mọi nơi để thuyết giảng đạo lý giác ngộ cho hết thảy mọi người, không phân biệt giai cấp hay giới tính, không phân chia chủng tộc hay văn hóa, không tỵ hiềm quốc gia hay dân tộc. Đi đến đâu Ngài đều kêu gọi mọi người bỏ ác làm lành, sống tiết độ, chân thực, không gian dối, sống từ tâm và

hòa bình. Suốt cuộc đời Ngài, Đức Phật sống gần gũi chan hòa với mọi người và tập trung làm sáng tỏ hai điều: khổ và sự diệt khổ.

Ngài nhắc nhở mọi người: Làm ác là khổ, từ bỏ làm ác là chấm dứt khổ; nói ác là khổ, từ bỏ nói ác là chấm dứt khổ; suy nghĩ ác là khổ, từ bỏ suy nghĩ ác là chấm dứt khổ. Tham dục là khổ, từ bỏ tham dục là chấm dứt khổ; sân hận là khổ, từ bỏ sân hận là chấm dứt khổ; si mê là khổ, từ bỏ si mê là châm dứt khổ. Ngài khuyên mọi người nỗ lực dứt bỏ điều ác, làm các hạnh lành để xây dựng đời sống an lạc cho mình và để khuyến khích người khác thực hiện nếp sống đạo đức an lạc. Ngài khuyên nhắc hàng đệ tử tại gia:

“Này các gia chủ, các người cần phải học tập như sau: Thánh đệ tử tự mình từ bỏ sát sanh, khuyến khích người khác từ bỏ sát sanh. Tự mình từ bỏ lấy của không cho, khuyến khích người khác từ bỏ lấy của không cho. Tự mình từ bỏ tà hạnh trong các dục, khuyến khích người khác từ bỏ tà hạnh trong các dục. Tự mình từ bỏ nói láo, khuyến khích người khác từ bỏ nói láo. Tự mình từ bỏ nói hai lưỡi, khuyến khích người khác từ bỏ nói lời hai lưỡi. Tự mình từ bỏ nói lời thô ác, khuyên khích người khác từ bỏ nói lời thô ác. Tự mình từ bỏ lời nói phù

phiếm, khuyến khích người khác từ bỏ nói lời phù phiếm. Tự mình từ bỏ tham tâm, khuyến khích người khác từ bỏ tham tâm. Tự mình từ bỏ sân tâm, khuyến khích người khác từ bỏ sân tâm. Tự mình từ bỏ tà kiến, khuyến khích người khác từ bỏ tà kiến”¹.

Đối với hàng để tử xuất gia, Ngài khuyên nhắc họ phải tập trung tu học đạo lý giác ngộ để làm lợi lạc cho mình và đem lại lợi lạc cho người khác. Nói rõ hơn, Ngài nhắc nhở người xuất gia cần phải chuyên tâm tu dưỡng giới đức, tuệ đức, giải thoát và giải thoát tri kiến đức để hoàn thành mục đích tu học của mình và để giúp cho người khác hiểu rõ về lợi ích của đạo lý giác ngộ. Ngài nhấn mạnh:

“Thành tựu năm pháp này, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo đem lại hạnh phúc cho mình và đem lại hạnh phúc cho người. Thế nào là năm?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo tự mình đầy đủ giới hạnh và khuyến khích người khác đầy đủ giới hạnh;

Tự mình đầy đủ thiền định và khuyến khích người khác đầy đủ thiền định;

Tự mình đầy đủ trí tuệ và khuyến khích người khác đầy đủ trí tuệ;

———

¹ Kinh Những người ở Veludvàra, Tương Ưng Bộ.

Tự mình đầy đủ giải thoát và khuyến khích người khác đầy đủ giải thoát;

Tự mình đầy đủ giải thoát tri kiến và khuyến khích người khác đầy đủ giải thoát tri kiến.

Đầy đủ năm pháp này, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo đem lại hạnh phúc cho mình và đem lại hạnh phúc cho người”¹.

Kính thưa quý vị,

Đức Phật xuất hiện ở đời đã làm tất cả những gì cần thiết cho ước mong hạnh phúc và khát vọng giải thoát khổ đau của nhân thế. Ngài đến với cuộc đời, đem lại sự hiểu biết và niềm tin yêu về một lẽ sống giác ngộ cao thượng mà ở đó con người tự tìm thấy an lạc cho mình và sẵn sàng chia sẻ với mọi người khác về những gì khiến đưa đến an lạc.

Hôm nay, chúng ta thành kính tưởng nhớ đến Ngài chính là để nhắc nhở nhau cùng nỗ lực hơn nữa, tinh tấn hơn nữa trong nếp sống đạo đức hướng thượng, nếp sống bỏ ác làm lành, nếp sống giác ngộ đầy trí tuệ và từ bi của người con Phật. Tất cả chúng ta tưởng nhớ đến Phật, nhớ đến ân đức của Ngài thì không gì hơn là khuyến khích nhau thực hiện cho

———

¹ Kinh Hạnh phúc cho ai, Tăng Chi Bộ.

thật tốt nếp sống đạo đức hướng thượng mà Ngài đã ân cần chỉ dạy cho chúng ta. Vì chỉ có thực hiện nếp sống như vậy thì chúng ta mới xứng đáng là người con Phật, mới tôn kính Phật đúng pháp, mới quy kính Ngài đúng pháp và mới thể kính Ngài đúng pháp.

Nhân dịp này, chúng tôi xin có lời tán thán chư Tăng và Phật tử Thiền viện Vạn Hạnh đã tinh tấn tu học theo lời Phật dạy và đã dành nhiều công sức cho việc tổ chức Đại lễ Phật đản PL. 2556 thật trang trọng, tạo nên một không khí trang nghiêm thanh thoát trong ngày đại lễ, mang lại cảm giác kính tín hân hoan cho nhiều người đến tham dự buổi lễ tại Thiền viện.

Kính nguyện đấng Đại giác Thế Tôn thùy từ chúng minh.

Xin kính chúc toàn thể Phật tử và thân hữu Vạn Hạnh thân tâm thường an lạc.

Như Tấm Lòng Người Mẹ

NHƯ TẤM LÒNG NGƯỜI MẸ¹

Tỷ-kheo Thích Minh Châu

Hôm nay là Rằm tháng Bảy năm Nhâm Thìn, ngày Vu Lan báo hiếu báo ân của người con Phật chúng ta. Toàn thể quý Phật tử thành kính hân hoan đến chùa lễ Phật, nghe pháp và nỗ lực làm các việc phước lành để hồi hướng công đức ngõ hầu đền đáp phần nào ân đức sinh thành dưỡng dục trời biển của cha mẹ, ân đức của ông bà tổ tiên, thân bằng quyến thuộc, ân nghĩa các bậc thầy, ân tình của đất nước quê hương, đồng bào đồn loại. Đó là nghĩa cử báo hiếu báo ân hết sức cao quý của người con Phật. Chúng tôi xin có lời tán thán đạo tâm và hiếu hạnh của quý vị. Kính nguyện Tam Bảo chứng minh và xin cầu chúc cho toàn thể gia quyến của quý vị đều được

———

¹ Bài thuyết trình Đại lễ Vu Lan PL. 2556 của HT. Viện chủ Thiền viện Vạn Hạnh.

thấm nhuần Phật pháp, vui hưởng phước báo hạnh phúc an lạc.

Chúng ta là Phật tử, sống trong ánh sáng từ bi và trí tuệ của Phật, thì trước hết cần phải có tấm lòng giống như Phật hay cần phải nuôi dưỡng tấm lòng giống như Phật. Đó là tấm lòng kính trọng và thương quý mọi người và mọi loài gọi là lòng từ bi. Đức Phật dùng trí tuệ và tâm từ bi để cứu độ cho hết thảy mọi người và mọi loài, đó cũng là một cách Ngài báo hiếu báo ân đối với cha mẹ mình và đối với ân nghĩa cuộc đời. Chúng ta là Phật tử, sống với tâm từ bi, sống với lòng thương kính cha mẹ, thương quý mọi người và mọi loài tức là chúng ta đang thực hiện đức báo hiếu báo ân đối với cha mẹ và ân nghĩa cuộc đời, giống như Đức Phật đã làm, như lời Ngài đã dạy.

Đó cũng chính là ý tứ của đề tài “Như Tấm Lòng Người Mẹ” mà chúng tôi muốn gửi đến quý vị nhân mùa Vu Lan năm nay, tức là tâm từ bi, được nhấn mạnh và hình tượng hóa qua hình ảnh người mẹ, qua tấm lòng người mẹ, đối với tất cả chúng sanh như đối với con cái của mình. Chúng ta dùng đề tài này để nói về mẹ, để nghĩ về mẹ, để hồi tưởng về mẹ và cũng để học cách sống với tấm lòng bao dung giống như mẹ mà trong lời dạy của Ngài, Đức Phật

gọi là tâm từ bi. Mẹ là từ bi. Nghĩ về mẹ là nghĩ về từ bi. Nhớ về mẹ tức là nhớ đến lòng từ bi. Sống bao dung giống như mẹ tức là sống mở rộng tấm lòng từ bi. Nói cách khác, Đức Phật dùng hình ảnh người mẹ, dùng tình thương con vô bờ bến của người mẹ để khuyên dạy chúng ta nuôi dưỡng và mở rộng tâm từ bi, thương kính cha mẹ, thương quý hết thảy mọi người và mọi loài, không phân biệt, không bỏ sót một ai; ai có khó khăn cần đến mình thì mình hết lòng giúp đỡ, ai có thù ghét mình thì mình cũng tỏ lòng thương quý, không buồn phiền, không ghét bỏ. Đó là tâm từ bi. Đó là tấm lòng người mẹ đối với con của mình. Đó cũng chính là cách báo hiếu báo ân của người con Phật.

Trước hết, chúng ta nghe Đức Phật khuyên dạy các đệ tử thực tập mở rộng tâm từ bi, thương người, thương muôn loài chúng sinh, như tình thương bao la của bà mẹ dành cho con cái. Trong Kinh Từ bi (Mettà Sutta) thuộc Kinh Tập, Tiểu Bộ, Ngài nhắn nhủ:

Như tấm lòng người mẹ,

Đối với con của mình,

Trọn đời lo che chở,

Con độc nhất mình sanh.

Cũng vậy, đối tất cả

Các hữu tình chúng sanh,

Hãy tu tập tâm ý,

Không hạn lượng rộng lớn.

Hãy tu tập từ tâm,

Trong tất cả thế giới:

“Mong mọi loài chúng sanh,

Được an lạc, an ổn,

Mong chúng chứng đạt được,

Hạnh phúc và an lạc.

Mong tất cả những ai,

Hữu tình có mạng sống,

Kẻ yếu hay kẻ mạnh,

Không bỏ sót một ai,

Kẻ dài hay kẻ lớn,

Trung, thấp, loài lớn, nhỏ.

Loài được thấy, không thấy,

Loài sống xa, không xa,

Các loài hiện đang sống,

Các loài sẽ được sanh,

Mong mọi loài chúng sanh

Sống hạnh phúc an lạc.

Mong rằng không có ai,

Lường gạt lừa dối ai,

Không có ai khinh mạn,

Tại bất cứ chỗ nào.

Không vì giận hờn nhau,

Không vì tưởng chống đối,

Làm đau khổ cho nhau.”

Chúng ta có thể nói rằng khó có hình ảnh nào có thể hình dung tâm từ bi một cách trọn vẹn như hình ảnh người mẹ. Vừa gần gũi thân thương vừa thiêng liêng trừu tượng, hình ảnh và tấm long bao dung của mẹ! Đức Phật nói đến tâm từ bi và dùng hình ảnh người mẹ với tất cả tấm lòng thương yêu bao dung đối với con cái để so sánh và để khuyên nhắc mọi người hãy nuôi dưỡng và mở rộng tấm lòng từ bi, thương quý và giúp đỡ hết thảy mọi người và mọi loài. Chúng ta biết rằng trong đời sống tín ngưỡng Phật giáo, Bồ tát Quán Thế Âm luôn luôn được mọi người quý kính và tin tưởng, vì Ngài là hiện thân của đức đại từ đại bi, hiện thân của một bà mẹ có tấm lòng bao dung vô lượng vô biên, luôn sẵn sàng lắng nghe và cứu giúp cho hết thảy mọi loài chúng sinh, không phân biệt, không bỏ sót một ai. Thật là một hình tượng văn chương không ngừng sống động, có tác dụng giáo dục rất hay trong đời sống đạo đức Phật giáo.

Từ bi (karunà) là một tâm thái đối lập với sân tâm và hại tâm mà càng mở rộng ra thì khổ đau càng vắng mặt. Vắng mặt đối với người thực hành, vắng mặt đối với mọi người khác, mọi chúng sinh khác.

Nó là lòng thương cảm đối với khổ đâu và bất hạnh của kẻ khác, hiện hữu và trôi chảy khá tự nhiên trong mỗi người. Tùy thuộc vào nhận thức và sự tu tập của mỗi cá nhân mà tâm từ bi được đánh thức và phát triển. Trong Phật giáo, từ bi rất được nhấn mạnh và đã trở thành thế cách rất đặc trưng của người con Phật đến độ khi nghe đến đạo Phật người ta nghĩ ngay đó là đạo Từ bi.

Đặc điểm của tâm từ bi được nói đến trong Phật giáo là sự mở rộng ra cho đến vô cùng vô tận lòng thương cảm đối với mọi chúng sinh, không hạn chế, không phân biệt. Nó là nguồn năng lượng hiểu biết và thương cảm to lớn đối với sự khổ đâu mê lầm của chúng sinh. Nó tuân chảy hết sức tự nhiên trong tâm thức chư Phật và chư vị giác ngộ. Chư Phật thấy rõ nỗi khổ luân hồi sinh tử của chúng sinh, chứng ngộ bản chất khổ đau của mọi hiện hữu, nên luôn luôn sống với tâm niệm từ bi, mong muốn cho hết thảy mọi loài đều được an vui giải thoát. Các Ngài thấy rõ sự khổ bao trùm cả vũ trụ, có mặt trong mỗi các thể duyên hợp – người, sự vật hay hiện tượng, giống như vị mặn của đại dương vốn có sẵn trong mỗi giọt nước biển vậy. Đó chính là động cơ khiến năng lượng từ bi của các Ngài tuôn trào không dứt và mở ra cho đến vô cùng vô tận.

Khổ đâu có muôn hình vạn trạng, mỗi chúng sinh thọ nhận theo mỗi cách khác nhau, không ai giống ai. Sự khác biệt này nói lên duyên nghiệp riêng biệt của mỗi chúng sinh, khiến cho ta có cảm giác người này may mắn hơn người kia hay người kia bất hạnh hơn kẻ nọ. Sự thực thì có hạnh phúc và bất hạnh ở trên đời mà đạo Phật xem là do nghiệp hay hành động tạo nên. Nhưng dù cho có may mắn hay bất hạnh nhất thời cơ bản do kết quả nghiệp lực, tất cả mọi người, mọi chúng sinh kết cuộc đều khổ đau. Khổ bởi sanh, già, bệnh, chết…khổ bởi cái gọi là “sinh tử luân hồi”. Nó khác đi, đã làm chúng sinh, còn trôi lăn trong vòng sinh tử mê lầm, thì còn khổ đau, dù rằng do nghiệp lực mà có người hạ liệt, kẻ cao sang, người đẹp đẽ, kẻ thô xấu, người may năm, kẻ bất hạnh.

Với tuệ giác, chư Phật thấy rõ cội rẽ khổ đâu, phổ quát này của hết thảy chúng sinh nên khởi tâm từ bi phổ độ tất cả. Các Ngài thấy rõ nỗi khổ to lớn không dứt của chúng sinh đang trôi lăn trong biển sinh tử mê lầm nên có long xót thương muốn cứu độ hết thảy, không hạn chế, không phân biệt. Tâm từ bi của các Ngài rộng lớn vô lượng vô biên, không thể dung tâm thái thường tình mà đo lường được. Nó vượt lên trên và ra ngoài tâm thái phân biệt thường tình

của chúng sinh. Nó là tiếng nói của tuệ giác giải thoát, vô phân biệt. Nó không còn là đúng, sai, không hay dại. Nó thương cảm và cưu mang ngay cả những kẻ làm hại mình.¹ Vì vậy, nó được ví như tấm lòng thương con của bà mẹ, tuyệt nhiên vô bờ bến. Người mẹ thương con mình như thế nào thì chư Phật thương chúng sinh cũng như thế ấy. Con ngoan thì thương, đã đành. Con chưa ngoan hay con hư con dại lại phải sót thương cưu mang nhiều hơn. Đừng ai hỏi vì sao như vậy. Tấm lòng thương con của người mẹ là thế. Con đúng con sai đều ôm trọn tất cả. Mẹ thương cái ngoan hiền của con, mà cũng thương luôn cái hư hỏng sai quấy của con. Mẹ chỉ một lòng thương con, không bao giờ bỏ mặt con, không bao giờ trách hờn con, vì mẹ biết con mình còn khờ dại và vì mẹ luôn tự nhận không nuôi dạy con cho đáng thân người.

Như vậy, Đức Phật khuyên chúng ta nhìn vào mẹ, nghĩ về mẹ, cảm nghiệm về tình thương bao la của mẹ để thấy rõ tâm từ bi và để học cách sống từ bi, giống như mẹ. Trong cuộc đời của chúng ta, không ai để lại ấn tượng tình cảm sâu sắc ở trong lòng chúng ta giống như mẹ. Có thể chúng ta không có ngôn từ để diễn tả đầy đủ về tấm lòng bao la của

———

¹ Xem Kinh Ví dụ cái cưa, Trung Bộ.

mẹ, nhưng mỗi người chúng ta đều cảm nhận được ân đức và tình thường sâu đậm của mẹ. không nói được, chỉ cảm nhận thôi, thì kinh điển, ca dao và thơ ca đã nói giùm chúng ta nay chúng ta điểm qua một vài câu kinh, ca dao hay thơ ca để cảm nhận ân đức và tình thương bao la của mẹ:

Từ mẫu thai mang, trong mười tháng tròn,

Đứng ngồi không yên, như gánh gánh nặng;

Ăn uống không xuống, như bệnh lâu lành.

Khi đủ ngày tháng, sắp sửa sinh nở,

Thì phải lo lắng…chỉ sợ tử thần, không dung tánh mạng…

Ba năm nhủ bộ, chín tháng cưu mang,

Không nhớt lo toan, quên ăn bỏ ngủ…

Nhịn nắng chị mưa, không từ cay đắng,

Chỗ khô con nằm, chỗ ướt mẹ lăn…

Mỗi khi trái nắng trở trời,

Con đau là mẹ đứng ngồi không yên;

Tìm thầy lo chạy thuốc men,

Vì con săn sóc ngày đêm ngọc nhằn…

Con ho ngực mẹ tan tành,

Con sốt ngục mẹ như bình nước sôi…

Con đi đường xa cách, lòng mẹ bóng theo hình;

Ngày đêm không thư dạ, sáng tối nào tạm quên;

Khóc như khóc vượn nhớ con, thương nhớ nát can trường…

Nghe về mẹ, nghĩ về mẹ, hoài niệm về mẹ luôn khiến chúng ta chạnh lòng, khiến chúng ta không khỏi bồi hồi xúc động nhớ thương về mẹ, cảm thương sự ngọt ngào mà đầy gian truân của tình mẹ dành cho chúng ta. Ai trong chúng ta cũng nhận được tình thường đầm ấm và ngọt ngào xuyên suốt mà mẹ luôn dành cho ta; từ khi còn trong bụng mẹ cho đến khi tuổi đã xế chiều, tình yêu ấy vẫn bao phủ quanh ta; ta vẫn nhận được, vẫn cảm thức được, dù mẹ còn đó hay đã quá vãn:

Mẹ già như chuối ba hương,

Như xôi nếp mật, như đường mía lau…

Mẹ là lọm mía ngọt ngào,

Mẹ là nải chuối, buồng cau,

Là tiếng dế đêm thâu,

Là nắng ấm nương dâu,

Là vốn liếng yêu thương cho cuộc đời…

Thương con thau thức bao đêm ngày,

Con đã yên giấc mẹ hiền vui sướng biết bao;

Thương cao khuya sớm bao tháng ngày,

Lặn lội gieo neo, nuôi con đến ngày lớn khôn…

Mẹ già hơn trăm tuổi, còn thương con tám mươi;

Thương mến có đoạn chăng, chỉ hơi thở sau cùng…

Vì vậy mà:

Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa,

Miệng nhai cớm búng, lưỡi lừa cá xương…

Chiều chiều ra đứng ngõ sau,

Nhớ về quê mẹ ruột đau chín chiều…

Hoàng hôn phủ trên mộ,

Chuông chùa lặng rơi rơi;

Tôi nghĩ tôi mất mẹ,

Là mất cả bầu trời…

Chúng ta có người mẹ thật tuyệt vời, người mà kinh Phật kính trọng gọi là “ân đức vô lượng vô biên, nói không bao giờ hết, tả không bao giờ cùng”. Mẹ không chỉ cho chúng ta tình thương. Mẹ còn là bài học sống động và sâu sắc cho chúng ta cảm nhận đức từ bi và học tập cách sông từ bi. Nhìn vào mẹ, nghĩ về mẹ, cảm nghiệm về tình thương bao la của mẹ thì nghe trong lòng bình an diệu nhẹ, tình thương phát khởi, tâm từ bị nở hoa ở trong mỗi chúng ta. Vì sao? Vì mẹ là từ bi, là đức hy sinh, quên mình. Vì mẹ là tình thương, luôn luôn cứu khổ, ban vui. Tình thương ấy có

trong mẹ và có trong ta. Nhưng ở mẹ, tình thương ấy tuôn trào không dứt còn ở ta thì chỉ nhỏ giọt, nên mẹ là mẹ, ta vẫn là ta, con của mẹ:

Lòng mẹ bao la như biển Thái Bình dạt dào,

Tình mẹ tha thiết như dòng suối hiền ngọt ngào…

Dù cho mưa gió khô quản than gầy, mẹ hiền;

Một sương hai nắng cho bạc mái đầu, buồn phiền…

Mẹ nuôi con biển hồ lai láng,

Con nuôi mẹ tính tháng kể ngày…

Ta không được như mẹ, chưa có được tấm lòng thương yêu bao dung giống như mẹ thì ta phải nhìn vào mẹ để mà học tập, nghĩ về mẹ để mà học tập, cảm nghiệm về tình thương bao la của mẹ để mà học tập. Học tập gì? Học tập cái tâm từ bi, giống như mẹ:

Như tấm lòng người mẹ,

Đối với con của mình,

Trọn đời lo che chở,

Con độc nhất mình sanh.

Cũng vậy đối tất cả,

Các hữu tình chúng sanh,

Hãy tu tập tâm ý,

Không hạn lượng, rộng lớn.

Hãy tu tập từ tâm,

Trong tất cả thế giới.

Đức Phật khuyên chúng ta thực tập mở rộng tâm từ bi đối với hết thảy mọi loài giống như tình thương con của người mẹ. Cái tâm ấy đáng được cung kính, đáng được học hỏi và noi gương; vì nó đem lại tình thương, xua tan mọi phiền muộn khổ đau, đem lại sự mát lành, đem lại hạnh phúc an vui cho tất cả mọi người và mọi loài. Nó được ví như hồ sen tràng đầy nước trong mát, làm cho ai đi đường xa mệt mỏi và nóng bức đều được giải trừ hết nóng bức và mệt mỏi.

“Này các Tỷ-kheo, vị Thánh đệ tử an trú biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ; cũng vậy phương thứ hai, cũng vậy phương thứ ba, cũng vậy phương thứ tư. Như vậy cùng khắp thế giới, trên dưới bề ngang, hết thảy phương xứ, cùng khắp vô biên giới, vị ấy an trú biến mãn với tâm câu hữu với từ, quảng đại, vô biên, không hận, không sân. Vị ấy an trú biến mãn một phương với tâm câu hữu với bi, cũng vậy phương thứ hai, cũng vậy phương thứ ba, cũng vậy phương thứ tư. Như vậy cùng khắp thế giới, trên dưới, bề ngang, hết thảy phương xứ, cùng

khắp vô biên giới, vị ấy an trú biến mãn với tâm câu hữu với xả, quảng đại, vô biên, không hận, không sân. Này các Tỷ-kheo, ví như một hồ sen có nước trong, có nước ngọt, có nước mát, có nước trong sáng, có bờ hồ khéo sắp đặt, đẹp đẽ. Nếu có người từ phương Đông đi đến, bị nóng bức áp đảo, bị nóng bức hành hạ, mệt mỏi, khô cổ, đắng họng, khát nước. Người ấy đi đến hồ sen ấy, giải trừ khát nước và giải trừ nóng bức. Nếu có người từ phương Tây đi đến, nếu có người từ phương Bắc đi đến, nếu có người từ phương Nam đi đến, nếu có người từ bất cứ ở đâu đi đến, bị nóng bức áp đảo, bị nóng bức hành hạ, mệt mỏi, khô cổ, đắng họng, khát nước, người ấy đi đến hồ sen ấy, giải trừ khát nước, giải trừ nóng bức”.

Người Việt chúng ta có câu nói phản ánh rất thực tế và sâu sắc ý nghĩa chữ tu đúng như tinh thần lời Phật dạy: “Tu đâu không bằng tu nhà; Thờ cha kính mẹ chính là đường tu.” Câu nói nhấn mạnh đến chữ hiếu, được lồng vào pháp môn tu tập, được xem như một pháp môn hành trì lời Phật dạy. Tu học theo Phật có nhiều cách trong đó thờ cha kính mẹ cũng là một pháp môn rất thiết thực và hữu ích. Thế nào là thờ cha kính mẹ mới là đường tu? Đó là phải luôn báo ơn và nhớ ơn cha mẹ. Phải một lòng một dạ

thờ kính cha mẹ và làm tròn phận sự của con cái đối với cha mẹ. Để làm được điều đó thì trước hết cần phải có cái tâm thương kính cha mẹ hay cần phải nuôi dưỡng cái tâm thương quý đối với cha mẹ. Cái tâm ấy chính là từ bi.

Đức Phật nhấn mạnh tâm từ bi và dùng tình thương của người mẹ để so sánh chính là để nhắc nhở và chỉ bày cho chúng ta cách thức nuôi dưỡng tâm từ bi, nuôi dưỡng tâm thương kính cha mẹ, thương quý hết thảy mọi người và mọi loài. Cái tâm ấy cũng chính là tâm hiếu thảo mà mỗi người chúng ta cần phải nuôi dưỡng và phát huy, vì lợi ích cho mình, vì lợi lạc cho cha mẹ mình và cho mọi người khác. Bằng cách nào? Bằng cách nhìn vào mẹ, nghĩ về mẹ, cảm nghiệm về tình thương bao la của mẹ. Chúng ta không cần phải tìm kiếm đâu xa đối tuợng và phương pháp tu theo Phật, để hành trì lời Phật dạy. Chỉ cần nhìn vào mẹ, nghĩ về mẹ, cảm nghiệm về tình thương bao la mà mẹ đã dành cho ta thì ta đã có câu trả lời về phương pháp tu Phật, về cách thức thực hành lời Phật dạy. Nhìn vào mẹ, nghĩ về mẹ, cảm nghiệm về tình thương bao la của mẹ thì thiện tâm sinh khởi, tình thương phát sanh, lòng từ bi dâng trào đi kèm với nghĩa cử báo hiếu và báo ân. Đó là phương pháp tu theo Phật. Đó là phương cách báo hiếu

báo ân của người con Phật. Phải biết nhớ ấn thì mới có nghĩa cử báo ân. Nói cách khác, phải có tình thương cha mẹ ở trong lòng, dâng trào ở trong lòng thì mới có những việc làm báo hiếu và báo ân tốt đẹp.

Nhân mùa Vu Lan, mỗi người chúng ta hãy lắng nghe Đức Phật dạy về lòng từ bi và hãy thực hành lời Phật dạy về mở rộng lòng từ bi, được ví như tình thương của người mẹ. Chúng ta hãy nhìn vào mẹ, nghĩ về mẹ, cảm nghiệm về tình thương bao la của mẹ dành cho chúng ta để tâm từ bi của chúng ta được đánh thứ, sanh khởi và tăng trưởng; để lòng thương kính cha mẹ ở trong chúng ta được đánh thức, sanh khởi và tăng trưởng; để tình thương quý tha nhân ở trong chúng ta được đánh thức, sanh khởi và tăng trưởng. Làm được như thế tức là chúng ta nhớ ân và báo ân đúng như lời Đức Phật dạy, không những đối với công ơn sinh thành dưỡng dục trời biển của cha mẹ, mà còn đối với vô số ân nghĩa ân tình khác mà xuyên suốt chuỗi hiện hữu của mình chúng ta đã không ngừng vay mượn và thọ thân.

Xin kính chúc toàn thể quý Phật tử một mùa Vu Lan thấm nhuần Chánh pháp, đổ đầy tâm từ bi, thương kính cha mẹ, thương quý hết thảy mọi người và mọi loài, như lời Đức Phật đã ân cần chỉ dạy cho chúng ta.

Thế Tôn Đã Giác Ngộ, Ngài Thuyết Pháp Để Giác Ngộ

THẾ TÔN ĐÃ GIÁC NGỘ, NGÀI THUYẾT PHÁP ĐỂ GIÁC NGỘ

Nguyên Huy

“Trên sân ga thành phố Đại học Gorakhupur ở Bắc Ấn, ta có thể thấy ngoài số du khác Ấn Độ, còn có du khách đến từ Nhật Bản, Srilanka, Thái Lan, Miến Điện cũng như những đoàn người Tây Tạng tha hương và du khách Tây phương nữa. Họ là những người chiêm bái, trên đường đi viếng nới Đức Phật đản sanh tại Lumbìni và nơi Đức Phật diệt độ Kusinàra”.

Đó là cảnh khách hành hương chiêm bái Phật tích mà H.W. Schumann từng chúng kiến và phác họa lại lúc ông viếng thăm Ấn Độ. Giao thông thuận tiện cộng với đức tin tôn giáo, dĩ nhiên, đóng vai trò quan yếu trong các cuộc hành hương xứ Phật. Mặt khác, sự căng thẳng và trống vắng nội tâm của cuộc sống hiện đại khiến ngày càng nhiều người tìm

đến chiêm bái các Thánh tích Phật giáo. Người ta cảm thấy tâm hồn như được bình an hơn khi có dịp tiếp xúc với những gì khiến gợi nhớ về Đức Phật. Hơn 2.500 năm sau, một khách hành hương bộc lộ cảm xúc của mình khi viếng thăm các địa danh từng in dấu chân bậc Đại từ:

“Tôi bước chậm rãi trong Kỳ viên (Jetavana) trên con đường hẹp tráng xi măng mà bây giờ đã sạch bóng sau cơn trưa và nhận rằng lòng mình lúc nào cũng bình an khi đến các thánh địa. Ở đây, tôi cảm nhận một không khí thuần tịnh, ở Vesali một khí sắc vương giả, ở Bodh Gaya một tâm tư kính sợ, ở Linh Thứu một lòng cảm động vô hạn, ở Câu-thi-na một khí lực mát lạnh buồn bã, ở Lộc Uyển một lòngï hân hoan. Nhưng ở mọi nơi, lòng bình an luôn luôn chan hòa trong mọi cảm nhận đó, nó làm nền cho chúng phát khởi.”¹

Đức Phật Thích Ca xuất hiện ở Ấn Độ thế kỷ thứ sáu trước Tây lịch đã để lại cho nhân thế một di sản tâm linh vô cùng cao quý. Đó là sự xác chứng rõ ràng về tìm năng giác ngộ của con người và phương pháp khiến cho tìm năng ấy bộc lộ và tuân chảy. Đức Phật là bậc giác ngộ, có sự cảm hóa và phương

———

¹Nguyễn Tường Bách, Mùi hương trầm, tr. 132

pháp dẫn dắt thiện xảo khiến cho người khác tràn đầy tin tưởng và sẵn sàng đi theo con đường của Ngài. T.W.Rhys Davids nói rằng đặc điểm nỗi bật của Phật Gotama là Ngài không chỉ tìm kiếm Niết-bàn hay sự an ổn nội tâm cho riêng mình mà còn kêu gọi người khác thực nghiệm nó, và Ngài có đủ khả năng giúp người khác hiểu rõ, ước muốn và chứng ngộ điều đó.¹ Các bản kinh Nikàya thuộc văn hệ Pàli lưu lời khuyến khích của Ngài: “Các người hãy lóng tai, Pháp bất tử đã chứng được. Ta sẽ giảng dạy, Ta sẽ thuyết pháp. Nếu sống đúng theo lời khuyến giáo, các người không bao lâu, sau khi tự tri, tự chứng, tự đạt ngay trong hiện thực mục đích vô thượng của Phạm hạnh, sẽ an trú”. Trong tâm tưởng các đệ tử Ngài: “Thế Tôn đã giác ngộ, Ngài thuyết pháp để giác ngộ…Thế Tôn đã vượt qua, Ngài thuyết pháp để vượt qua. Thế Tôn đã chúng Niết-bàn, Ngài thuyết pháp để chứng Niết-bàn”.²

Sự giác ngộ từ vị trí của một con người:

Sự kiện giác ngộ của Đức Phật ở Gayà Ấn Độ thế kỷ thứ sáu trước kỷ nguyên Tây lịch có một ý nghĩa và ảnh hưởng lớn lao đối với các truyền thống

———

¹ T.W.Rhus Davids, Lectures on some Points in the History of Indian Buddhism, tr. 162

² Tiểu kinh Saccaka, Trung Bộ.

văn hóa và tâm linh của nhân loại. Sự chúng đắc Phật quả của Ngài không chỉ mở ra một chân trời hoàn toàn mới mẽ và sáng sủa cho truyền thống tâm linh vốn nổi tiếng của Ấn Độ, mà còn ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài đến các truyền thống tâm linh và nền văn hóa khác trên thế giới. Sự kiện từ rất sớm các vương triều Trung Hoa từng phái người sang Tây Trúc cầu đạo và hàng loạt các tu sĩ Phật giáo Trung Hoa không ngại giang nan băng rừng vượt núi sang Ấn Độ tu học Phật pháp và đã chúng minh điều đó. Trung Quốc có lịch sử văn minh xa xưa không thua gì Ấn Độ và về nhiều phương diện còn vượt cả văn minh Ấn Độ. Thế nhưng về mặt thực nghiệm tâm linh thì phải nói là kém Ấn Độ một bậc. Nhân thể cũng cần nói thêm rằng người Trung Hoa đã vay mượn truyền thống văn hóa tâm linh Phật giáo kết hợp vói truyền thống văn hóa tâm linh bản xứ để tạo nên nhiều kỳ tích văn hóa vượt trội. Việt Nam từ rất sớm đã khéo tiếp thu truyền thống tâm linh và tinh thần tự chủ Phật giáo nến nuôi dưỡng được ý chí độc lập tự cường, tránh được nạn bị đồng hóa bởi các thế lực xâm lăng phương Bắc.

Ấn Độ có truyền thống tâm linh lâu đời nhưng chỉ thật sự tỏa sáng sau sự kiện thái tử Siddhattha, người con ưu tú của kinh thành Kapilavatthu, trở thành bậc Giác ngộ. Đức Phật Gotama là người đầu tiên

trong lịch sử xác tín với cuộc đời về khả năng giác ngộ của con người bằng chính sự nỗ lực và tài trí của mình. Bản kinh Ariyapariyesana Trung Bộ ghi nhận:

“Rồi này các Tỷ-kheo, Ta tự mình bị sanh, sau khi biết rõ sự nguy hại của cái bị sanh, tìm cầu cái không sanh, vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn và đã chứng được cái không sanh, vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn; tự mình bị già… tự mình bị bệnh… tự mình bị chết… tự mình bị sầu… tự mình bị ô nhiễm, sau khi biết rõ sự nguy hại của cái bị ô nhiễm, tìm cầu cái không bị ô nhiễm, vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn và đã chứng được cái không ô nhiễm, vô thượng an ổn, khỏi các khổ ách, Niết-bàn. Và trí và kiến khởi lên nơi Ta. Sự giải thoát của Ta không bị dao động. Nay là đời sống cuối cùng của Ta, không còn sự tái sanh nữa.”¹

Không có một văn bản nào trong các thánh thư trước đó của Ấn Độ xác nhận mạnh mẽ và chính xác về sự giác ngộ của một con người cụ thể như đoạn kinh trên. Rõ ràng, việc Đức Phật tự thân tu tập và thành tựu mục tiêu giải thoát tâm linh là một sự kiện lớn và cũng là bằng chứng xác thực và hùng hồn

———

¹ Kinh Ariyapariyesana, Trung Bộ.

nhất để bậc Giác ngộ xác lập đường hướng chuyển hóa tâm linh cho cuộc đời một cách đầy thuyết phục. Từ đây vai trò khai sáng tâm linh không còn là đặc quyền của tôn giáo thần thánh nữa mà đã hoàn toàn thuộc về con người và ý chí của con người. Kinh sách Phật giáo mô tả rằng đại địa đã chấn động, tam thiên đại thiên thế giới đều chấn động mạnh trước sự kiện giác ngộ của Đức Phật. Chúng ta ngày nay không cảm nhận được hiện tượng siêu nhiên lạ thường này, nhưng các cứ liệu còn lưu lại cho thấy đức tin truyền thống Ấn Độ đã dao động mạnh trước sự kiện Đức Phật khẳng định sự giác ngộ của Ngài. Có một hệ quả hết sức to lớn đối với đời sống tinh thần Ấn Độ chung quanh lời tuyên bố giác ngộ của Đức Phật, nếu ta xét qua bối cảnh lịch sử các truyền thống tôn giáo và tư tưởng của xứ sở này.

Đức tin tôn giáo và khát vọng giải thoát tâm linh của người Ấn bộc lộ rất sớm và rất mạnh mẽ. Sự xuất hiện rất sớm các bản kinh Vệ-đà, tiếp theo Bà-la-môn giáo, sang đến tư tưởng triết học Upanisad, rồi đến các phong trào Sa-môn trong suốt một dọc dài của lịch sử Ấn Độ cổ đại đã cho thấy điều đó. Mặc dù có các truyền thuyết và đức tin, các truyền thống tín ngưỡng và tâm linh trước đó của Ấn Độ chưa sẵn sàng để tiếp nhận một sự kiện mới mẻ như sự giác ngộ của

một con người bằng xương bằng thịt. Truyền thống Bà-la-môn có nói đến bậc Chánh đẳng giác (Sammàsambuddho) với những mỹ tướng lạ thường nhưng hãn hữu lắm mới xuất hiện ở đời.¹ Chính đức tin này đã khiến ẩn sĩ Asita tiên đoán thái tử Siddhattha sẽ xuất gia thành bậc giác ngộ.² Một vài vị Bà-la-môn khác cũng tò mò muốn biết Đức Phật có thật sự sở hữu 32 hảo tướng hay không.³ Truyền thuyết và đức tin là thế nhưng phần lớn các Bà-la-môn danh tiếng mà Đức Phật đã có dịp gặp gỡ và trao đổi đều thừa nhận rằng “không một vị tôn sư nào của các Bà-la-môn, cho đến bảy đời, thật sự được xem là đã chứng đạt mục tiêu cứu cánh giác ngộ”.⁴

Như vậy, dưới con mắt các phả hệ Bà-la-môn thì Phật hay bậc giác ngộ chỉ có ở truyền thuyết và đức tin mà chưa hề hiện hữu dưới hình thức một con người. Có lẽ vì thế mà khi trông thấy dấu chân của Đức Phật có mỹ tướng xa luân, Bà-la-môn Dona không tin Ngài là một con người:

- Thưa Sa-môn, Ngài là Tiên, Càn-thát-bà hay Dạ-xoa chăng?

———

¹ Xem Kinh Ambattha, Trường Bộ; Kinh Brahmàyu, Trung Bộ.

² Kinh Ẩn sĩ, Kinh tập, Tiểu Bộ.

³ Kinh Brahmàyu, Trung Bộ.

⁴ Kinh Đại bổn, Trường Bộ; Kinh Cankì, Kinh Subha, Trung Bộ.

– Ta không phải là Tiên, Càn-thát-bà hay Dạ-xoa, này Bà- la-môn.

– Vậy Ngài là ai, thưa Sa-môn?

– Này Bà-la-môn, Ta là người, với các lậu hoặc đã đoạn tận… Ví như, này Bà-la-môn, bông sen xanh, hay bông sen hồng, hay bông sen trắng, sanh ra trong nước, lớn lên trong nước, vươn lên khỏi nước, và đứng thẳng không bị nước thấm ướt. Cũng vậy, này Bà-la-môn, sanh ra trong đời, lớn lên trong đời, Ta sống chinh phục đời, không bị đời thấm ướt. Này Bà-la-môn, Ta là Phật.¹

Upanisad xuất hiện khoảng thế kỷ thứ chín trước Tây lịch, được xem là giai đoạn chuyển biến mạnh mẽ đầu tiên của truyền thống tư tưởng tâm linh Ấn Độ, từ hình thái tín ngưỡng thuần túy bước sang tư duy triết học thực nghiệm. Một số triết gia xuất hiện vào thời kỳ này để lại nhiều tác phẩm tư tưởng rất nổi tiếng. Tuy vậy, không một nhân vật nào của thời kỳ Upanisad được xem là đã thành tựu đạo quả giác ngộ. Đến lượt các phong trào Sa-môn xuất hiện khoảng thế kỷ thứ bảy trướcTây lịch, tuy có nhiều dấu hiệu cho thấy sự khao khát tìm cầu tâm linh nhưng không có một bậc đạo sư nào được ghi

———

¹ Kinh Tùy thuộc thế giới, Tăng Chi Bộ.

nhận đã chứng Chánh đẳng giác. Có một câu chuyện¹ chép ở Tương Ưng Bộ chứng thực sự kiện này. Vua Pasenadi nước Kosala trước lúc quy ngưỡng Tam bảo, từng dò hỏi Đức Phật:

- Tôn giả Gotama có tự cho mình đã chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác?

– Thưa Đại vương, nếu có ai có thể nói một cách chơn chánh là mình đã chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, thời người ấy phải chính là Ta. Thưa Đại vương, Ta đã chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

– Thưa Tôn giả Gotama, có những vị Sa-môn, Bà-la-môn là vị hội chủ, vị giáo trưởng, khai tổ giáo phái, được quần chúng tôn sùng, như ngài Pùrana Kassapa, Makkhali Gosàla, Nigantha Nàtaputta, Sanjaya Belatthiputta, Pakudha Kaccàyana, Ajita Kesakambala. Khi con hỏi các vị ấy có tự xem là đã chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác không, thời họ đã trả lời là không. Vậy làm sao Tôn giả Gotama, trẻ tuổi, sanh sau đẻ muộn, và chỉ mới xuất gia lại tự cho mình như vậy?

Văn đoạn tiếp theo cuộc đối thoại, Đức Phật đã có một lối giải thích thật minh triết và đầy ý nhị khiến

———

¹ Kinh Tuổi Trẻ, Tương Ưng Bộ.

vị vua có học vấn uyên thâm như Pasenadi rất đỗi khâm phục, xin quy y Tam bảo. Tuy nhiên lời nhận xét ở trên cho thấy lúc đầu vị vua này chưa thực tin Sa-môn Gotama là bậc Chánh đẳng giác, còn sáu vị đạo sư có tiếng tăm lúc bấy giờ chỉ là hữu danh vô thực.

Như vậy, sự kiện Đức Phật chứng đắc quả vị Vô thượng Chánh đẳng giác đã gây kinh ngạc không ít đối với đức tin truyền thống lúc bấy giờ. Từ đức tin, đến tâm lý hoài nghi muốn tìm hiểu, rồi chuyển sang xác tín hoàn toàn; không ít các Bà-la-môn trưởng thượng đã quy ngưỡng Đức Phật và nương theo giáo pháp của Ngài¹. Một số vị còn cầu xin xuất gia dưới sự hướng dẫn của Thế Tôn, nỗ lực tu học, chứng đắc đạo quả giác ngộ và rồi tự nhận xét về mình: “Quả thực chúng ta suýt nữa bị suy vong. Trong khi trước đây chúng ta không thực sự là Bà-la-môn, lai tự cho mình là Bà-la- môn; không phải Sa-môn, lại tự cho mình là Sa-môn; không phải A-la-hán, lại tự cho mình là A-la-hán. Nhưng nay chúng ta mới thực sự là Bà-la-môn, mới thực sự là Sa-môn, mới thực sự là A-la-hán.”²Các bản kinh cũng cho biết sau nhiều lần tìm đến luận chiến với Sa-môn Gotama, du sĩ biện

———

¹ Kinh Ambaṭṭha, Kinh Sonadanda, Kinh Kùtadanta, Trường Bộ; Kinh Brahmàyu, Kinh Cankì, Trung Bộ.

² Tiểu kinh Ví dụ dấu chân voi, Kinh Pháp trang nghiêm, Trung Bộ.

huyết gia nổi tiếng Saccaka và đại thí chủ Upàli thuộc phái Kỳ Na giáo đều lần lượt quy y Đức Phật với lòng xác tín Ngài là bậc A-la-hán, Chánh đẳng giác.¹ Vua Pasenadi cũng chính thức trở thành Phật tử sau khi hiểu ra Sa-môn Gotama thực sự là bậc giác ngộ.² Tài liệu Cullavagga thuộc Luật tạng Pàli nói rằng lần đầu tiên nghe một vị triệu phú người Ràjagaha dùng danh từ Đức Phật (Buddho) trong khi nói về bữa tiệc cúng dường được sửa soạn cho Ngài và Tăng chúng của Ngài, đại thương gia Cấp Cô Độc (Anàthapindika) hết sức ngạc nhiên gạn hỏi vị này đến lần thứ ba để xác tín sự thật, vì lẽ theo ông thì chỉ danh xưng “Đức Phật” không thôi đã hiếm thấy ở đời.³ Tài liệu cho biết tín tâm của vị gia chủ giàu có này đối với Đức Phật bắt đầu phát sinh từ đó.

Xác tín khả năng giác ngộ của mọi người:

Thái độ của nhóm năm ẩn sĩ do Kondanna đứng đầu tỏ ra ít ngạc nhiên hơn, nhưng họ không tin Sa-môn Gotama lại có thể thành Phật một khi Ngài đã từ bỏ lối tu khổ hạnh:

- Hiền giả Gotama, với nếp sống này, với đạo tu này, với khổ hạnh này, Hiền giả đã không chứng

———

¹ Kinh Mahàsaccaka, Kinh Upàli, Trung Bộ.

² Kinh Tuổi trẻ, Tương Ưng Bộ.

³ T.W. Rhys Davids & H. Oldenberg, Vinaya Texts, Part III, tr. 180-181.

được Pháp thượng nhân, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh, thì nay làm sao Hiền giả, với nếp sống sung túc, với sự từ bỏ tinh cần, với sự trở lui đời sống vật chất đầy đủ, lại có thể chứng được Pháp thượng nhân, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh?¹

Lúc này bậc Giác ngộ mới lên tiếng:

– Này các Tỷ-kheo, Như Lai không sống sung túc, không từ bỏ tinh cần, không trở lui đời sống vật chất đầy đủ. Này các Tỷ-kheo, Như Lai là bậc A-la-hán, Chánh đẳng giác. Này các Tỷ-kheo, hãy lóng tai, Pháp bất tử đã chứng được, Ta sẽ giảng dạy, Ta sẽ thuyết pháp. Nếu các ngươi đi theo con đường Ta chỉ dạy thì không bao lâu, sau khi tự tri, tự chứng, tự đạt ngay trong hiện tại, các người sẽ đạt được mục đích vô thượng của Phạm hạnh.²

Lời xác chứng của Đức Phật cho nhóm năm ẩn sĩ này thật quan trọng bởi nó cho thấy không những Đức Phật tự nhận đã giác ngộ mà Ngài còn tin người khác cũng có khả năng giác ngộ giống như Ngài, nếu tuân theo đường lối do Ngài chỉ dẫn. Có thể nói rằng đây là thông điệp giác ngộ đầu tiên mà Đức Phật gởi

———

¹ Kinh Ariyapariyesana, Trung Bộ.

² Kinh Ariyapariyesana, Trung Bộ.

đến cho con người và cuộc đời, một thông điệp đổ đầy niềm tin và tính nhân bản, đặt nền móng cho sự tồn tại và phát triển lâu dài của Phật giáo:“Tất cả mọi người đều có khả năng giác ngộ.”

Như vậy, khác với quan niệm khá hẹp hòi của các Bà-la- môn cho rằng chỉ có giai cấp Bà-la-môn mới là cao thượng và mới có khả năng lãnh hội con đường giải thoát tâm linh, Đức Phật khẳng định rằng tất cả mọi người đều có khả năng giác ngộ và xứng đáng theo đuổi con đường tu tiến tâm linh. Theo Ngài, không có sự khác biệt về khả năng giải thoát giữa con người và con người hay giữa các giai cấp hoặc giới tính. Tất cả mọi người đều có khả năng chứng đắc chân lý, giác ngộ sự thật, nếu họ được giáo dục tốt và nỗ lực theo đúng phương pháp; tựa như mọi ngọn lửa cháy đỏ đều có ngọn, có ánh sáng, màu sắc và có thể dùng vào việc nấu chín thức ăn dù do ai đốt và được đốt bằng chất liệu gì.¹ Như là kết quả, mọi giai cấp đều có mặt trong tổ chức Tăng-già do Đức Phật thành lập và tại các buổi thuyết pháp hay giảng dạy của Ngài. Phụ nữ được giải phóng về phương diện xã hội và được thừa nhận về mặt trí tuệ và khả năng giác ngộ. Họ có quyền xuất gia tu học, tự đứng ra lo tổ chức và điều hành Giáo hội Ni giới.

———

¹Kinh Assalayana, Kinh Kannakatthala, Trung Bộ.

Có thể nói rằng quan điểm bình đẳng về khả năng giải thoát tâm linh do Đức Phật đưa ra có một ý nghĩa cách mạng xã hội đáng kể đối với thời kỳ này, đặc biệt là đối với các tầng lớp nghèo khó. Người ta thấy có rất nhiều người đã sung sướng đến rơi nước mắt khi được chấp nhận gia nhập hàng ngũ những người xuất gia đệ tử của Đức Phật. Quan niệm cũ bị đánh đổ và một làn không khí mới đầy nhân bản tràn lên mọi ngõ ngách của xã hội. Khắp nơi quần chúng hân hoan lắng nghe lời khuyến giáo của Đức Phật. Tài liệu Kinh tạng Pàli mô tả rằng các thính giả, sau khi được Thế Tôn làm cho phấn khích và hoan hỷ với bài pháp thoại, rời chỗ ngồi lưu luyến ra đi mắt không rời khỏi Ngài.¹Tài liệu cũng ghi nhận có nhiều lượt người từ xa đến chờ nghe Đức Phật thuyết pháp với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ được nghe Chánh pháp mà Đức Thế Tôn sẽ thuyết giảng cho chúng ta.”² Quần chúng mong muốn được lắng nghe những lời dạy bảo chí tình chí lý từ Đức Phật. Người ta không ngại băng ngàn vượt biển để được nghe những điều mới mẻ và chân thật.³Những người đương thời trang trọng nêu nhận xét về Ngài: “Như

———

¹ Kinh Brahmàyu, Trung Bộ.

² Kinh Mahà Sakuludàyi, Trung Bộ.

³ Kinh Cankì, Trung Bộ.

người dựng đứng lên những gì bị quăng ngã xuống, phơi bày ra những gì bị che kín, chỉ đường cho kẻ lạc lối, đem đèn sáng vào trong bóng tối để những ai có mắt có thể thấy mọi vật”.

Jawaharlal Nehru nói rằng “Đức Phật có cá tính rất đặc biệt đến độ ngày nay người ta vẫn còn nhớ như in mỗi khi nghĩ đến Ngài. Ngài là mẫu người hoàn chỉnh của sự uy nghiêm, thanh thản và dịu dàng, vô vàn trìu mến chúng sinh và thương cảm những kẻ bất hạnh, một con người hoàn toàn tự do về tinh thần và không hề có chút định kiến đối với bất cứ ai.”¹

Quả thực như vậy, đấng Đại từ Thế Tôn đã vào Niết-bàn hơn 25 thế kỷ, thế nhưng những gì Ngài đã thể hiện và làm cho cuộc đời thì vẫn còn nguyên giá trị. Nhân cách giác ngộ của Ngài vẫn tỏa ánh dịu dàng trong tâm hồn nhân thế. Những lời dạy sáng suốt đầy từ tâm của Ngài vẫn soi đường hạnh phúc cho những con tim biết yêu quý cái thiện. Đặc biệt, bức thông điệp xác quyết về khả năng giác ngộ không phân biệt giai cấp hay giới tính do Ngài công bố ngày nào vẫn tỏ rõ giá trị đạo đức chuẩn mực của nó trong thế giới hiện đại, trong tư tưởng tiến bộ của

———

¹Phạm Thủy Ba, Phát hiện Ấn Độ, tập I, tr. 212.

loài người, và trong niềm kính tín biết ơn của nhiều người luôn nhớ đến Ngài như một bậc Thầy vĩ đại “đã sinh ra ở đời vì hạnh phúc cho số đông, vì lòng thương tưởng cho đời, vì lợi ích, hạnh phúc và an lạc cho chư Thiên và loài Người”.

Ý Nghĩa Sa-Môn

Ý NGHĨA SA-MÔN

Ánh Ngọc

Đức Phật rời bỏ đời sống giàu sang ở chốn hoàng cung, chấp nhận nếp sống kham khổ của một vị Sa môn không nhà không cửa, quyết tâm tu dưỡng giới đức, tâm đức, tuệ đức và sau cùng trở thành một con người hoàn thiện, một bậc giác ngộ.Kể từ đó, Ngài được mọi người tôn qúy gọi là Sa môn Gotama - bậc A la hán, Chánh đẳng giác¹. Qua đạo hạnh của Ngài – một vị Sa-môn giác ngộ suốt đời tận tụy với sự nghiệp thuyết pháp độ sinh, thế gian càng nhận ra phẩm giá đáng quý của cuộc sống Sa-môn: “Tôn giả Gotama thật sự đã gợi ở nơi con lòng ái kính Sa-môn đối với các Sa-môn, lòng tịnh

———

¹ Kinh Ambattha, Kinh Kùtadanta, Trường Bộ, Kinh CanKì, Trung Bộ

tín Sa-môn đối với các Sa-môn, lòng tôn kính Sa-môn đối với các Sa-môn.”¹

Sa-môn (Samana) được mọi người quý trọng và tin tưởng như vậy nên Đức Phật rất quan tâm giáo dục hàng đệ tử xuất gia của mình về lý tưởng và mục đích của đời sống Sa-môn. Ngài nhắc nhở các Tỷ-khoe:

“Sa-môn! Sa-môn! Này các Tỷ-kheo, dân chúng biết các Thầy là vậy. Và nếu các Thầy có được hỏi: "Các Thầy là ai?" Các Thầy phải tự nhận: "Chúng tôi là Sa-môn". Này các Tỷ-kheo, các Thầy đã được danh xưng như vậy, đã tự nhận là như vậy, thì này, các Tỷ-kheo, các Thầy phải tự tu tập như sau: "Những pháp môn xứng đáng bậc Sa-môn, chúng ta sẽ tu tập pháp môn ấy. Như vậy danh xưng này của chúng ta mới chân chính và sự tự nhận này của chúng ta mới như thật. Và những thứ cúng dường mà chúng ta thọ hưởng như y phục, đồ ăn khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh mới có được kết quả lớn, lợi ích lớn cho chúng ta. Và chúng ta xuất gia không thành vô dụng, có kết quả, có thành tích”².

———

¹ Kinh Potaliya, Kinh Cankì, Trung Bộ.

² Mã ấp tiểu kinh, Trung Bộ.

Thế nào là xuất gia làm Sa-môn có kết quae, có thành tích, không trở thành vô dụng? Theo lời Phật thì Sa-môn có nghĩa là “người làm cho dừng lại các ác, bất thiện pháp, những pháp này làm ô nhiễm, đưa đến tái sinh, đáng sợ hãi, đem lại khổ đâu, đưa đến sanh, già, chết trong tương lai”¹. Do vậy, Ngài khuyên nhắc các Tỷ-kheo cần phải chuyên tâm thực hành các pháp môn xứng đáng bậc Sa-môn, nghĩa là phải tập trung sâu về giới-định-tuệ để các ác, bất thiện pháp như tham dục, sân si, phẫn nộ, thù hận, giả dối, não hại, tật đố, xan lẫn, man trá, xảo trá, ái dục, tà kiến dần dần đi đến giảm thiểu và đoạn diết. Có như thế thì việc xuất gia làm Sa-môn mới có kết quả lớn, lợi ích lớn và không trở thành vô dụng. Sau đây là hai định nghĩa quan trọng của Đức Phật về Sa-môn. Định nghĩa thứ nhất mang ý nghĩa cảnh báo các Tỷ-kheo về sự nguy hại của lối sống “ không phải Sa-môn nhưng hiện tướng Sa-môn”², nghĩa là sống với hình tướng Sa-môn nhưng tâm tràn đầy dục vọng, tràn đầy các ac, bất thiện pháp.³ Định nghĩa thứ hai có ý nghĩa khích lệ các Tỷ-kheo về sự lợi lạc của nếp sống Sa-môn đích thực, tức một nếp

sống tinh tấn làm cho dừng lại các ác, bất thiện pháp, hướng đến hoàn thiện về giới đức, tâm đức, tuệ đức, giải thoát và giải thoát tri kiến đức, mang lại lợi ích cho mình và lợi lạc cho người:

“Này các Tỷ-kheo, thế nào là Tỷ-kheo không thực hành các pháp môn xứng đáng bậc Sa-môn? Này các Tỷ-kheo, đối với Tỷ-kheo có tâm tham dục và lòng tham dục không được đoạn diệt, có tâm sân hận và lòng sân hận không được đoạn diệt, có tâm phẫn nộ và lòng phẫn nộ không được đoạn diệt, có tâm thù hận và lòng thù hận không được đoạn diệt, có tâm giả dối và lòng giả dối không được đoạn diệt, có tâm não hại và lòng não hại không được đoạn diệt, có tâm tật đố và lòng tật đố không được đoạn diệt, có tâm xan lẩn và lòng xan lẩn không được đoạn diệt, có tâm man trá và lòng man trá không được đoạn diệt, có tâm xảo trá và lòng xảo trá không được đoạn diệt, có tâm ái dục và lòng ái dục không được đoạn diệt, có tà kiến và tà kiến không được đoạn diệt. Này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng, nếu vị ấy không thực hành các pháp môn xứng đáng bậc Sa-môn, thì không thể đoạn diệt được những cấu uế cho Sa-môn, những tỳ vết cho Sa-môn, những lỗi lầm cho Sa-môn, sự đọa sanh vào đọa xứ, sự thọ lãnh các ác thú.

Này các Tỷ-kheo, ví như một loại võ khí nguy hiểm tên mataja có hai lưỡi rất sắc bén, có thể được bao lại và bỏ vào trong một cái bao. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Ta nói sự xuất gia của Tỷ-kheo ấy là như vậy.

Này các Tỷ-kheo, thế nào là Tỷ-kheo thực hành các pháp môn xứng đáng bậc Sa-môn? Này các Tỷ-kheo, đối với Tỷ-kheo có tâm tham dục và lòng tham dục được đoạn diệt, có tâm sân hận và lòng sân hận được đoạn diệt, có tâm phẫn nộ và lòng phẫn nộ được đoạn diệt, có tâm hiềm hận và lòng hiềm hận được đoạn diệt, có tâm giả dối và lòng giả dối được đoạn diệt, có tâm não hại và lòng não hại được đoạn diệt, có tâm tật đố và lòng tật đố được đoạn diệt, có tâm xan lẩn và lòng xan lẩn được đoạn diệt, có tâm man trá và lòng man trá được đoạn diệt, có tâm xảo trá và lòng xảo trá được đoạn diệt, có tâm ái dục và lòng ái dục được đoạn diệt, có tà kiến và tà kiến được đoạn diệt... Này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng, nếu vị ấy thực hành các pháp môn xứng đáng bậc Sa-môn, thì có thể đoạn diệt được những cấu uế cho Sa-môn, những tỳ vết cho Sa-môn, những lỗi lầm cho Sa-môn, đọa sanh vào đọa xứ, sự thọ lãnh các ác thú.Vị ấy thấy tự ngã được gột sạch tất cả những ác, bất thiện pháp

pháp và vị ấy thấy tự ngã được giải thoát. Do thấy tự ngã được gột sạch tất cả những ác, bất thiện pháp ấy, do thấy tự ngã được giải thoát nên hân hoan sanh; do tâm hân hoan nên hỷ sanh; do hỷ nên thân được khinh an; do thân khinh an nên lạc thọ sanh; do lạc thọ nên tâm được định tĩnh.Vị ấy an trú biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ, cũng vậy, phương thứ hai, cũng vậy, phương thứ ba, cũng vậy, phương thứ tư. Như vậy cùng khắp thế giới, trên, dưới, bề ngang, hết thảy phương xứ, cùng khắp vô biên giới, vị ấy an trú biến mãn với tâm câu hữu với từ, quảng đại vô biên, không hận không sân. Với tâm câu hữu với bi… với tâm câu hữu với hỷ…an trú biến mãn một phương với tâm câu hữu với xả, cũng vậy, phương thứ hai, cũng vậy, phương thứ ba, cũng vậy, phương thứ tư. Như vậy cùng khắp thế giới, trên, dưới, bề ngang, hết thảy phương xứ, cùng khắp vô biên giới, vị ấy an trú biến mãn với tâm câu hữu với xả, quảng đại vô biên, không hận không sân.

Này các Tỷ-kheo, ví như một hồ sen có nước trong, có nước ngọt, có nước mát, có nước trong sáng, có bờ hồ khéo sắp đặt, đẹp đẽ. Nếu có người từ phương Đông đi đến, bị nóng bức áp đảo, bị nóng bức hành hạ, mệt mỏi, khô cổ, đắng họng,

khát nước. Người ấy đi đến hồ sen ấy, giải trừ khát nước và giải trừ nóng bức. Nếu có người từ phương Tây đi đến, nếu có người từ phương Bắc đi đến, nếu có người từ phương Nam đi đến, nếu có người từ bất cứ ở đâu đi đến, bị nóng bức áp đảo, bị nóng bức hành hạ, mệt mỏi, khô cổ, đắng họng, khát nước, người ấy đi đến hồ sen ấy, giải trừ khát nước, giải trừ nóng bức.”¹

Nhìn chung, Sa-môn (Samana) là một từ ngữ dùng trong Phật học để chỉ những người xuất gia tu học theo giáo pháp của Phật; hoặc đã đoạn tận mọi tâm thức nhiễm ô, trở thành bậc giác ngộ; hoặc đang nỗ lực diệt trừ các tâm thức nhiễm ô, hướng đến mục tiêu giác ngộ theo phương pháp giới-định-tuệ do Đức Phật giảng dạy. Cứ theo các định nghĩa của Phật thì Sa-môn là người có phẩm hạnh cao quý hướng đến tự giác và giác tha. Đó là những người hoàn thiện hoặc đang nỗ lực hoàn thiện chính mình khiến ảnh hưởng tốt đẹp, lợi lạc đến người khác, được ví như những hồ nước trong mát được khéo xây cất ở ven đường, có thể giúp giải trừ cảm giác mệt mỏi và nóng bức, mang lại sự thỏa mái, an lạc cho những kẻ bộ hành đường xa mệt mỏi và nóng bức. Do phẩm

———

¹ Mã ấp tiểu kinh, Trung Bộ

hạnh cao quý trong đời sống tự lợi và lợi tha, Đức Phật đánh giá cao nếp sống Sa-môn và khuyến khích các Tỷ-kheo cần phải chuyên tâm thực hành các pháp môn xứng đáng bậc Sa-môn để làm lợi lạc cho mình và làm lợi lạc cho mọi người. Ngài nói đến bốn hạng Sa-môn với các bản chất thanh tịnh khác nhau, tương ứng với bốn Thánh quả giác ngộ, nhằm lưu nhắc các Tỷ-kheo về ý nghĩa và mục đích cao quý của đời sống xuất gia làm Sa-môn:

“Này các Tỷ-kheo, có bốn hang người này có mặt, hiện hữu ở đời. Thế nào là bốn ?

Sa-môn bất động, Sa-môn sen trắng, Sa-môn sen hồng, Sa-môn tinh luyện.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là hạng Sa-môn bất động ?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo do đoạn diệt ba kiết sử, là bậc Dự lưu, không còn bị đọa lạc, quyết chắc hướng đến giác ngộ. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là hạng Sa-môn bất động.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là hạng Sa-môn sen trắng ?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo sau khi đạn diệt ba kiết sử, làm cho nhẹ bớt tham, sân, si, là bậc Nhất lai, chỉ có một lần trở lui đời này rồi chấm dứt

khổ dâu. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là hạng Sa-môn sen trắng.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là hạng Sa-môn sen hồng ?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Tỷ-kheo do đoạn diệt năm hạ phần kiết sử, là vị Bất lai, từ đấy nhập Niết-bàn, không phải trở lui từ thế giới ấy. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là hạng Sa-môn sen hồng.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là hạng Sa-môn tinh luyện giữa các Sa-môn ?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, do đoạn tận các lậu hoặc, Tỷ-kheo ngay trong hiện tại với thắng trí chứng ngộ, chứng đạt và an trú vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là hạng Sa-môn tinh luyện giữa các Sa-môn.

Này các Tỷ-kheo, bốn hạng Sa-môn này có mặt, xuất hiện ở đời.¹

———

¹Kinh Các hạng Sa-môn, Tăng Chi Bộ.